রূপাৰচরকুসলৰণ্ণনা

ইদানি যস্মা কামাৰচরকুসলানন্তরং উদ্দিট্ঠস্স রূপাৰচরকুসলস্স নিদ্দেসাৰকাসো অনুপ্পত্তো, তস্মা তং দস্সনত্থং ‘‘ইতরেসূ’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ ইতরেসূতি যথাৰুত্তকামাৰচরকুসলতো ইতরেসু, রূপাৰচরাদীসূতি অত্থো. সৰত্থুকতো একৰিধং একন্তেন ৰত্থুসন্নিস্সিতত্তা. ন হি অরূপধাতুযং রূপাৰচরধম্মা লব্ভন্তি রূপৰিরাগভাৰনায নিব্বত্তত্তা পুন রূপাৰচরজ্ঝানসমাপত্তিযা অভাৰতো.

হীনমজ্ঝিমপণীতভেদতোতি এত্থ পুব্বে ৰিয অধিপতীনং হীনাদিভাৰেহি ঝানস্স হীনাদিভাৰো যোজেতব্বো. অথ ৰা পটিলদ্ধমত্তমনাসেৰিতং হীনং পরিদুব্বলভাৰতো, নাতিসুভাৰিতং অপরিপুণ্ণৰসিভাৰং মজ্ঝিমং, অতিৰিয সুভাৰিতং পন সব্বসো পরিপুণ্ণৰসিভাৰং পণীতং. তথা উল়ারপুঞ্ঞফলকামতাৰসেন পৰত্তিতং হীনং, লোকিযাভিঞ্ঞত্থায পৰত্তিতং মজ্ঝিমং, ৰিৰেককামতায অরিযভাৰে ঠিতেন পৰত্তিতং পণীতং. অত্তহিতায ৰা পৰত্তিতং হীনং, কেৰলং অলোভজ্ঝাসযেন পৰত্তিতং মজ্ঝিমং, পরহিতায পৰত্তিতং পণীতং. ৰট্টজ্ঝাসযেন ৰা পৰত্তিতং হীনং, ৰিৰেকজ্ঝাসযেন পৰত্তিতং মজ্ঝিমং, ৰিৰট্টজ্ঝাসযেন লোকুত্তরপাদকত্থং পৰত্তিতং পণীতং.

পটিপদাদিভেদতোতি দুক্খপটিপদাদন্ধাভিঞ্ঞাদীনং পটিপদাভিঞ্ঞানং ভেদেন. পটিপদাৰচনেনেৰ ৰা তদৰিনাভাৰতো অভিঞ্ঞাপি লব্ভতি. তথা হেত্থ পটিপদাচতুক্কন্তি ৰোহরন্তীতি আদি-সদ্দেন অধিপতিআদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো, তস্মা পটিপদাদিভেদতোতি পটিপদাভেদতো, অধিপতিভেদতো, আরম্মণভেদতো, হানভাগিযাদিভেদতোতি অত্থো. তত্থ পটিপদাভেদতো তাৰ দুক্খপটিপদং দন্ধাভিঞ্ঞং, দুক্খপটিপদং খিপ্পাভিঞ্ঞং, সুখপটিপদং দন্ধাভিঞ্ঞং, সুখপটিপদং খিপ্পাভিঞ্ঞন্তি এৰং চতুব্বিধং হোতি. তত্থ দুক্খা পটিপদা অস্সাতি দুক্খপটিপদং. দন্ধা অভিঞ্ঞা অস্সাতি দন্ধাভিঞ্ঞং. এস নযো ‘‘দুক্খপটিপদং খিপ্পাভিঞ্ঞ’’ন্তিআদীসুপি.

তত্থ অপ্পহীননীৰরণস্স, অৰিক্খম্ভিতঝাননিকন্তিকস্স চ ঞাণকিচ্চস্স অপরিব্যত্ততায পরিনিট্ঠিতসকলপুব্বকিচ্চস্স ‘‘পথৰী পথৰী’’তি ৰা ‘‘আপো আপো’’তি ৰা এৰং পৰত্তপঠমসমন্নাহারতো পট্ঠায যাৰ তস্স তস্স ঝানস্স উপচারুপ্পত্তিযা নীৰরণপ্পহানং, নিকন্তিৰিক্খম্ভনঞ্চ হোতি, তাৰ পৰত্তা পুব্বভাগভাৰনা পটিপদা নাম ‘‘পটিপজ্জতি ঝানং এতাযা’’তি কত্ৰা. পহীননীৰরণস্স, পন ৰিক্খম্ভিতঝাননিকন্তিকস্স চ ঞাণকিচ্চস্স পরিব্যত্তভাৰতো উপচারজ্ঝানং আদিং কত্ৰা যাৰ অপ্পনায উপ্পত্তি, তাৰ পৰত্তা পঞ্ঞা পুব্বভাগপঞ্ঞায ৰিসিট্ঠভাৰতো অভিঞ্ঞা নাম, তস্মা যো আদিতো কিলেসে ঝাননিকন্তিঞ্চ ৰিক্খম্ভেন্তো দুক্খেন সসঙ্খারেন সপ্পযোগেন কিলমন্তো ৰিক্খম্ভেতি, ৰিক্খম্ভিতকিলেসঝাননিকন্তি চ অপ্পনাপরিৰাসং ৰসন্তো চিরেন অঙ্গপাতুভাৰং পাপুণাতি, তস্স দুক্খপটিপদং, দন্ধাভিঞ্ঞঞ্চ ঝানং হোতি. যো পন সসঙ্খারেন কিলেসাদিকে ৰিক্খম্ভেত্ৰা ন চিরেন অঙ্গপাতুভাৰং পাপুণাতি, তস্স দুক্খপটিপদং, খিপ্পাভিঞ্ঞঞ্চ. যো কিলেসাদিকে ৰিক্খম্ভেন্তো সুখেন অকিলমন্তো ৰিক্খম্ভেতি, অপ্পনাপরিৰাসং পন চিরাযতি, তস্স সুখপটিপদং, দন্ধাভিঞ্ঞং. যো পন সুখেনেৰ কিলেসাদিকে ৰিক্খম্ভেত্ৰা সীঘমেৰ অপ্পনং পাপুণাতি, তস্স সুখপটিপদং, খিপ্পাভিঞ্ঞন্তি ৰেদিতব্বং.

সো পনাযং পটিপদাভিঞ্ঞানং ভেদো কিলেসিন্দ্রিযাধিকারৰসেন ৰেদিতব্বো. যস্স হি রাগাদযো কিলেসা তিব্বা হোন্তি, সদ্ধাপঞ্চমকানি চ ইন্দ্রিযানি মুদূনি. যো চ সমথৰিপস্সনাসু অকতাধিকারো, তস্স পৰত্তঝানং দুক্খপটিপদং, দন্ধাভিঞ্ঞঞ্চ হোতি. তস্স হি কিলেসসমুদাচারতিব্বতায নীৰরণৰিক্খম্ভনস্স কিচ্ছেন কসিরেন সমিজ্ঝনতো পটিপদা দুক্খা অসুখা, তস্সেৰ সদ্ধাদীনং ইন্দ্রিযানং মুদুতায অভিঞ্ঞাপি দন্ধা মন্দা অসীঘপ্পৰত্তিনী হোতি. ভৰন্তরে ৰা সমথে অকতাধিকারত্তা পটিপদা দুক্খা, ৰিপস্সনায অকতাধিকারত্তা অভিঞ্ঞাপি দন্ধা. যো পন ৰুত্তৰিপরীতো হোতি, তস্স কিলেসানং অতিব্বসমুদাচারতায, ইন্দ্রিযানঞ্চ তিখীণতায সমথৰিপস্সনাসু কতাধিকারতায যথাক্কমং সুখপটিপদা, খিপ্পাভিঞ্ঞা চ হোতি. ভৰন্তরে কতপরিচযস্স হি যথা পগুণং কত্ৰা ৰিস্সট্ঠগন্থো অপ্পমত্তকেন পযোগেন সুপ্পৰত্তি ৰাচুগ্গতো চ হোতি, এৰং ভাৰনা অপ্পকসিরেনেৰ ইজ্ঝতীতি. স্ৰাযং অকতো, কতো চ অধিকারো সমথনিস্সিতো পটিপদাযং ৰুত্তো সমাধিপ্পধানত্তা পটিপদায. ৰিপস্সনানিস্সিতো অভিঞ্ঞায ঞাণপ্পধানত্তা অপ্পনাযাতি দট্ঠব্বং.

যো পন তিব্বকিলেসো তিক্খিন্দ্রিযো ৰিপস্সনাযমেৰ ৰা কতাধিকারো হোতি, তস্স ৰুত্তনযেন দুক্খা পটিপদা, খিপ্পা পন অভিঞ্ঞা হোতি, তব্বিপরীতস্স সুখপটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞাতি. তস্মা কিলেসানং তিব্বমন্দভাৰতো, ইন্দ্রিযানং তিখিণমুদুভাৰতো, পুব্বপরিচযস্স চ সম্ভৰাসম্ভৰৰসেনাতি এৰং কিলেসিন্দ্রিযাধিকারৰসেন ইমাসং ভেদো ৰেদিতব্বো.

অপিচ যানি পরতো সপ্পাযাসপ্পাযানি, পলিবোধুপচ্ছেদাদীনি পুব্বকিচ্চানি, অপ্পনাকোসল্লানি চ আগমিস্সন্তি, তেসু যো উপচারাধিগমতো পুব্বে, পচ্ছা চ অসপ্পাযসেৰী হোতি, তস্স দুক্খা পটিপদা, দন্ধা চ অভিঞ্ঞা হোতি. উভযত্থ সপ্পাযসেৰিনো সুখা পটিপদা, খিপ্পা চ অভিঞ্ঞা. যো পন ততো পুব্বভাগে অসপ্পাযং সেৰিত্ৰা অপরভাগে সপ্পাযসেৰী হোতি, তস্স দুক্খা পটিপদা, খিপ্পা অভিঞ্ঞা. তব্বিপরীতস্স সুখা পটিপদা, দন্ধা অভিঞ্ঞা চ ৰেদিতব্বা.

তথা পলিবোধুপচ্ছেদাদিপুব্বকিচ্চং অসম্পাদেত্ৰা ভাৰনমনুযুঞ্জন্তস্স সপরিপন্থতায দুক্খা পটিপদা, ৰিপরিযাযেন অপরিপন্থতায সুখা. অপ্পনাকোসল্লানি অসম্পাদেন্তস্স ঞাণস্স অৰিসদতায দন্ধা অভিঞ্ঞা হোতি, সম্পাদেন্তস্স ৰিপরিযাযতো খিপ্পা অভিঞ্ঞাতি. কিঞ্চ – তণ্হাৰিজ্জাতিভৰনৰসেন এতাসং ভেদো ৰেদিতব্বো. তণ্হাভিভূতস্স হি দুক্খা পটিপদা হোতি তস্সা সমাধিস্স উজুপটিপক্খত্তা সমথপটিপদায পরিপন্থকভাৰতো, অনভিভূতস্স তদভাৰতো সুখা. অৰিজ্জাভিভূতস্স চ তস্সা পঞ্ঞায উজুপটিপক্খভাৰতো দন্ধা অভিঞ্ঞা, ইতরস্স খিপ্পা অভিঞ্ঞাতি. সো পনাযং পটিপদাভেদো কেৰলং সমথভাৰনাৰসেন পটিলদ্ধজ্ঝানস্স, মগ্গাধিগমৰসেন পটিলদ্ধজ্ঝানস্স পন নত্থি দুক্খপটিপদাদিভেদো. কেচি পন মগ্গৰসেনেৰ তস্স পটিপদাদিভেদং ৰণ্ণেন্তি ‘‘মগ্গস্স হি দুক্খপটিপদাদিভাৰে তস্মিং দুক্খপটিপদাদিক’’ন্তি.

অধিপতিভেদাদীসু পন ছন্দাধিপতেয্যং চিত্তাধিপতেয্যং ৰীরিযাধিপতেয্যং ৰীমংসাধিপতেয্যন্তি এৰং অধিপতিভেদতো, পরিত্তং পরিত্তারম্মণং, পরিত্তং অপ্পমাণারম্মণং, অপ্পমাণং পরিত্তারম্মণং, অপ্পমাণং অপ্পমাণারম্মণন্তি এৰং আরম্মণভেদতো, হানভাগিযং ঠিতিভাগিযং ৰিসেসভাগিযং নিব্বেধভাগিযন্তি এৰং হানভাগিযাদিভেদতো চ চতুব্বিধতা ৰেদিতব্বা. তত্থ ‘‘ছন্দৰতো চে ঝানং নিব্বত্তিস্সতি, ময্হম্পি নিব্বত্তিস্সতী’’তি এৰং ছন্দং ধুরং কত্ৰা উপ্পন্নং ছন্দাধিপতেয্যং. এস নযো ‘‘চিত্তাধিপতেয্যা’’দীসুপি. অপ্পগুণং পন উপরিঝানস্স পচ্চযো ভৰিতুং অসক্কোন্তং পরিত্তং, সুপ্পসরাৰমত্তেসু অৰড্ঢিতারম্মণেসু নিব্বত্তং পরিত্তারম্মণং. ৰুত্তপটিপক্খতো পন যথাক্কমং অপ্পমাণারম্মণাদীনি ৰেদিতব্বানি. হানভাগিযাদিৰিসেসং সযমেৰ ৰক্খতি.

ঝানঙ্গযোগভেদতোতি কত্থচি পঞ্চ ঝানঙ্গানি, কত্থচি চত্তারি, কত্থচি তীণি, কত্থচি দ্ৰে, কত্থচি অপরানি দ্ৰেতি এৰং ঝানঙ্গানং সম্পযোগভেদতো. ননু চেত্থ কামাৰচরকুসলে ৰিয সঙ্খারভেদো কস্মা ন গহিতো. ইদম্পি হি কেৰলং সমথানুযোগৰসেন পটিলদ্ধং সসঙ্খারং, মগ্গাধিগমৰসেন পটিলদ্ধমসঙ্খারং, তস্মা ‘‘ঝানঙ্গসঙ্খারযোগভেদতো দসৰিধ’’ন্তি ৰত্তব্বন্তি? নযিদমেৰং, মগ্গাধিগমৰসেন সত্তিতো পটিলদ্ধস্সাপি অপরভাগে পরিকম্মৰসেনেৰ উপ্পজ্জনতো, তস্মা সব্বস্সপি ঝানস্স পরিকম্মসঙ্খাতপুব্বাভিসঙ্খারেন ৰিনা কেৰলং অধিকারৰসেন অনুপ্পজ্জনতো ‘‘অসঙ্খার’’ন্তিপি ৰত্তুং ন সক্কা, অধিকারেন চ ৰিনা কেৰলং পরিকম্মাভিসঙ্খারেনেৰ অনুপ্পজ্জনতো ‘‘সসঙ্খার’’ন্তিপি ৰত্তুং ন সক্কাতি ঝানঙ্গযোগভেদতো পঞ্চৰিধতা চ ৰুত্তাতি.

কামচ্ছন্দো ব্যাপাদো থিনমিদ্ধং উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং ৰিচিকিচ্ছাতি ইমানি পঞ্চ নীৰরণানি ৰিপ্পহীনানি এতস্সাতি কামচ্ছন্দ…পে… ৰিপ্পহীনং. ‘‘অগ্যাহিতো’’তি এত্থ আহিত-সদ্দস্স ৰিয ৰিপ্পহীন-সদ্দস্সেত্থ পরৰচনং দট্ঠব্বং. কামচ্ছন্দাদীহি ৰা ৰিপ্পহীনং ৰিসংযুত্তং তেসং পহাযকভাৰেনাতি কামচ্ছন্দ…পে… ৰিপ্পহীনং. তত্থ কামেতীতি কামো, ছন্দনট্ঠেন ছন্দো চাতি কামচ্ছন্দো, বহলকামরাগস্সেতং অধিৰচনং. ব্যাপাদাদীনমত্থং ৰক্খতি. যস্মা কামচ্ছন্দাদীসু অপ্পহীনেসু ঝানং নুপ্পজ্জতি, তস্মা তানিস্স পহানঙ্গানীতি ৰেদিতব্বানি. ননু অঞ্ঞেপি অকুসলা ধম্মা ইমিনা ঝানেন পহীযন্তি, অথ কস্মা পঞ্চেৰ পহানঙ্গৰসেন ৰুত্তানীতি? ৰিসেসেন ঝানন্তরাযকরত্তা. কামচ্ছন্দৰসেন হি নানাৰিসযপলোভিতং চিত্তং ন একত্তারম্মণে সমাধিযতি. কামচ্ছন্দাভিভূতং ৰা নানাৰিসযসমুপব্যূল়্হায কামধাতুযা পহানপটিপদং ন পটিপজ্জতি, ব্যাপাদেন চ আরম্মণে পটিহঞ্ঞমানং ন সমাহিতং পৰত্ততি, থিনমিদ্ধাভিভূতং অকম্মঞ্ঞং হোতি, উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চপরেতং অৰূপসন্তমেৰ হুত্ৰা পরিব্ভমতি, ৰিচিকিচ্ছাউপহতং ঝানাধিগমপটিপদং নারোহতি ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো নু খো, ন নু খো, পথৰী পথৰী’’তিআদিনা পৰত্তমনসিকারেন ‘‘ঝানং সিযা নু খো, ন নু খো’’তিআদিনা ৰিচিকিচ্ছন্তস্স ঝানাধিগমপটিপদায অসংসিজ্ঝনতো. যতো ৰক্খতি –

‘‘ভাগী অস্সমহং অদ্ধা, ইমায পটিপত্তিযা;

পৰিৰেকসুখস্সাতি, কত্ৰা উস্সাহমুত্তম’’ন্তি.

তস্মা সমাধিআদীনং উজুৰিপচ্চনীকভাৰেন ৰিসেসেন ঝানাধিগমস্স অন্তরাযকরণতো এতানেৰ পহানঙ্গানীতি ৰুত্তানি. হোতি চেত্থ –

‘‘পচ্চনীকা যতো পঞ্চ, সমাধাদীনমেত্থ হি;

ঝানন্তরাযিকা তস্মা, পহানঙ্গে নিযামিতা’’তি.

এৰমিদং পহানঙ্গৰসেন দস্সেত্ৰা ইদানি সম্পযোগঙ্গৰসেন দস্সেতুং ‘‘ৰিতক্ক…পে… সম্পযুত্ত’’ন্তি ৰুত্তং. তত্থ ৰিতক্কাদযো ৰচনত্থলক্খণাদিৰসেন উপরি আগমিস্সন্তি. যস্মা পন ইমেসু উপ্পন্নেসু ঝানং উপ্পন্নং নাম হোতি, তেনস্স ইমানি সম্পযোগঙ্গানীতি ৰেদিতব্বানি, তস্মা ন এতেহি সমন্নাগতং অঞ্ঞদেৰ ঝানং নাম অত্থীতি গহেতব্বং. যথা পন নেমিআদিঅঙ্গসমুদাযে রথাদিৰোহারো হোতি, এৰং ঝানঙ্গসমুদাযে ঝানৰোহারো. ৰুত্তম্পি হেতং ৰিভঙ্গে ‘‘ঝানন্তি ৰিতক্কো ৰিচারো পীতি সুখং চিত্তস্সেকগ্গতা’’তি (ৰিভ. ৫৬৯). কস্মা পন অঞ্ঞেসুপি ফস্সাদীসু সম্পযুত্তধম্মেসু ৰিজ্জমানেসু ইমানিযেৰ পঞ্চ ঝানঙ্গৰসেন ৰুত্তানীতি? ৰুচ্চতে – উপনিজ্ঝানকিচ্চৰন্ততায, কামচ্ছন্দাদীনং উজুপটিপক্খভাৰতো চ. ৰিতক্কো হি আরম্মণে চিত্তং অভিনিরোপেতি, ৰিচারো অনুবন্ধতি. এৰং ঝানাধিগমস্স ৰিসেসপচ্চযভূতেহি তেহি অৰিক্খেপায সমাদহিতপযোগস্স চেতসো পযোগসম্পত্তিসমুট্ঠানা পীতি পীণনং, সুখঞ্চ উপব্রূহনং করোতি. অথ নং সসম্পযুত্তধম্মং এতেহি অভিনিরোপনানুবন্ধনপীণনউপব্রূহনেহি অনুগ্গহিতা একগ্গতা সমাধানকিচ্চেন অত্তানং অনুৰত্তাপেন্তী একত্তারম্মণে সমং, সম্মা চ আধিযতি, ইন্দ্রিযসমতাৰসেন সমং, পটিপক্খধম্মানং দূরীভাৰেন লীনুদ্ধচ্চাভাৰেন সম্মা চ ঠপেতীতি এৰমেতেসমেৰ উপনিজ্ঝানকিচ্চং আৰেণিকং. কামচ্ছন্দাদিপটিপক্খভাৰেন পন সযমেৰ ৰক্খতি. এৰং উপনিজ্ঝানকিচ্চৰন্ততায, কামচ্ছন্দাদীনং উজুপটিপক্খভাৰতো চ ইমেযেৰ পঞ্চ ঝানঙ্গভাৰেন ৰৰত্থিতাতি. যথাহু –

‘‘উপনিজ্ঝানকিচ্চত্তা, কামাদিপটিপক্খতো;

সন্তেসুপি চ অঞ্ঞেসু, পঞ্চেৰ ঝানসঞ্ঞিতা’’তি.

দেসনাক্কমতো, মহগ্গতধম্মেসু পঠমং অধিগন্তব্বতো চ পঠমং, পঠমং সমাপজ্জিতব্বন্তিপি পঠমন্তি ৰদন্তি. তং পন ন একন্তলক্খণং ঝানপটিলোমাদিৰসেন সমাপজ্জনে অসম্ভৰতো.

পুরিমপচ্ছিমচিত্তেসু উপ্পজ্জমানস্সাপি অপ্পনাক্খণে অনুপ্পজ্জনতো ৰিতক্কো ৰিপ্পহীনো এতস্স, ততো ৰা এতং ৰিপ্পহীনন্তি ৰিতক্কৰিপ্পহীনং. ভাৰনায হি পহীনত্তা ৰিতক্কো ঝানক্খণে নুপ্পজ্জতি. অসংকিলিট্ঠসভাৰত্তা পন উপচারভাৰনায চ তং পহাতুং অসমত্থভাৰতো পুরিমভাগে, পচ্ছাভাগে চ অপচ্চনীকচিত্তপ্পৰত্তিতো উপ্পজ্জতিযেৰাতি.

ননু চ ‘‘অসংকিলিট্ঠসভাৰত্তা’’তি ৰুত্তং, অথ কথং ঝানেন এস পহীযতি? ন হি কুসলেহি অসংকিলিট্ঠধম্মস্স পহানং অত্থি রাগাদিসংকিলিট্ঠানং পাপধম্মানমেতস্স উজুপটিপক্খভাৰতোতি? ৰুচ্চতে – অসংকিলিট্ঠসভাৰস্সাপি এতস্স ওল়ারিকতায দুব্বলভাৰতো ঝানক্খণে অনুপ্পত্তিসভাৰাপাদনত্থং তত্থ নিকন্তিৰিক্খম্ভনৰসেন দুতিযজ্ঝানভাৰনা হোতীতি তস্সা বলেন তং ঝানক্খণে অনুপ্পজ্জন্তং নিকন্তিৰিক্খম্ভনৰসেন ৰা ৰিক্খম্ভিতং পহীনং নাম হোতি. যদি এৰং উপচারেনপি নিকন্তি ৰিক্খম্ভীযতীতি তত্থপিস্স পহানং সিযা, যথা পঠমজ্ঝানস্স উপচারে নীৰরণানীতি? নযিদমেৰং, নীৰরণপ্পহানস্স ৰিয ৰিতক্কারম্মণিকনিকন্তি ৰিক্খম্ভনস্স উপচারেন সাতিসযং অনিপ্ফজ্জনতো. সাতিসযঞ্হি তত্থ নিকন্তিপ্পহানং অপ্পনায এৰ হোতি, তস্মা যদৰোচুম্হা ‘‘উপচারভাৰনায চ তং পহাতুং অসমত্থভাৰতো’’তি, তং সুট্ঠু উপপরিক্খিত্ৰা ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. ‘‘ৰিচারৰিপ্পহীন’’ন্তিআদীসুপি ৰুত্তনযানুসারেন অত্থো দট্ঠব্বো. দুতিযজ্ঝানেযেৰ পহীনস্স ৰিতক্কস্স ইধ অপ্পৰত্তিমত্তদস্সনত্থং ‘‘ৰিতক্কৰিচারৰিপ্পহীন’’ন্তি ৰিতক্ক-গ্গহণং কতং. এৰং ‘‘ৰিতক্কৰিচারপীতিৰিপ্পহীন’’ন্তিআদীসুপি.

যথাসম্ভৰন্তি পথৰীকসিণাদীসু যং যং আরম্মণং যস্স যস্স সম্ভৰতি, তদনতিক্কমতো. কসিণানাপানেসু হি পঞ্চেৰ ঝানানি পৰত্তন্তি, অসুভকাযগতাসতীসু পঠমজ্ঝানং, অনুপেক্খাব্রহ্মৰিহারেসু পঞ্চমজ্ঝানৰজ্জানি, উপেক্খাব্রহ্মৰিহারে পঞ্চমজ্ঝানন্তি.

পথৰীকসিণাদীসূতি এত্থ আদি-গ্গহণেন কেৰলং আপোকসিণাদীনমেৰ, অথ খো অসুভাদীনম্পি অপ্পনাৰহকম্মট্ঠানানং সঙ্গহোতি দট্ঠব্বং. এত্থ চ অভিভাযতনৰিমোক্খঝানানি পৰত্তাকারমত্ততো ভিন্নানি, আরম্মণতো পন কসিণাযতনানেৰ হোন্তীতি কসিণাযতনঝানেহেৰ তানি সঙ্গহিতানি. ‘‘যথাসম্ভৰং…পে… অনেকৰিধ’’ন্তি ৰা ৰচনেন রূপাৰচরজ্ঝানে সব্বোপি লব্ভমানকভেদো সঙ্গহিতোতি অভিভাযতনৰিমোক্খঝানানি ৰিসুং ন ৰুত্তানি, তানি পন সরূপতো এৰং ৰেদিতব্বানি.

তত্থ ঞাণুত্তরস্স যোগাৰচরস্স পথৰীকসিণাদিআরম্মণং অভিভৰিত্ৰা ‘‘ন মেত্থ অপ্পনানিব্বত্তনে ভারো’’তি পটিপন্নস্স নিমিত্তুপ্পত্তিতো উদ্ধং দুতিযততিযৰীথিযং, চতুত্থপঞ্চমৰীথিযং ৰা পটিলদ্ধং ঝানং অভিভাযতনং নাম. তঞ্হি আরম্মণং অভিভৰতীতি অভিভূ, যোগিনো সুখৰিসেসানং অধিট্ঠানতায, মনাযতনধম্মাযতনপরিযাপন্নতায ৰা আযতনন্তি অভিভাযতনং, অভিভৰিতব্বং ৰা অভিভূ, আলম্বণং, তং আযতনমস্সাতি অভিভাযতনং. অথ ৰা আলম্বণাভিভৰনতোযেৰ অভিভূ, পরিকম্মং, ঞাণং ৰা, তং আযতনং কারণমস্সাতি অভিভাযতনং. পরিকম্মং, ঞাণং ৰা আলম্বণং অভিভৰিত্ৰা পৰত্তমানং উপচারুপ্পত্তিতো পঞ্চমৰীথিমনতিক্কমিত্ৰা অপ্পনং নিব্বত্তেতি. পঞ্চমৰীথিতো পরং নিব্বত্তং পন অভিভৰিতুকামতায নিব্বত্তিতম্পি অভিভাযতনং নাম ন হোতি. সামঞ্ঞগতিযা পন কসিণাযতনমেৰ হোতি. ইমমেৰ হি সীঘতরপ্পৰত্তিং সন্ধায অট্ঠকথাযং ‘‘তানি অভিভৰিত্ৰা সমাপজ্জতি, সহ নিমিত্তুপ্পাদেনেৰেত্থ অপ্পনং নিব্বত্তেতী’’তি (ধ. স. অট্ঠ. ২০৪) ৰুত্তং. ননু চ অট্ঠকথাযং যথারুতৰসেনেৰ অত্থো কস্মা ন গয্হতি. ‘‘সহ নিমিত্তুপ্পাদেনেৰা’’তি (ধ. স. অট্ঠ. ২০৪) হি ৰুত্তত্তা নিমিত্তুপ্পত্তিযা সহুপ্পন্নং ঝানমভিভাযতনন্তি ৰিঞ্ঞাযতীতি? নযিদমেৰং, নিমিত্তুপ্পাদেন সহ অপ্পনায অসম্ভৰতো. নিমিত্তুপ্পাদোতি হি ইধ পটিভাগনিমিত্তস্স উপ্পত্তি তদারম্মণস্স ৰা উপচারজ্ঝানস্স, কিং তাৰ পটিভাগনিমিত্তুপ্পত্তিযা সহ অপ্পনায নিব্বত্তি উপচারজ্ঝানে অসতি তস্সা অসম্ভৰতো, নাপি উপচারজ্ঝানেন সহ একৰীথিযং নিব্বত্তি তস্সা উপচারভাৰনাপবন্ধসেৰিতব্বভাৰেন তদা অসম্ভৰতো, তস্মা নাতিচিরাযনপ্পৰত্তিদস্সনত্থং সমীপিম্হি সমীপকারীযূপচারেন অট্ঠকথাযং তথা ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. যদি নিমিত্তুপ্পত্তিতো নাতিচিরপ্পৰত্তমভিভাযতনং, কথং তস্স দন্ধাভিঞ্ঞাখিপ্পাভিঞ্ঞাভেদো পাল়িযং ৰুত্তোতি? ৰুচ্চতে – চতুত্থপঞ্চমজৰনৰীথিযং উপ্পন্নং চিরকালনিব্বত্তিতায দন্ধাভিঞ্ঞং, দুতিযততিযৰীথিযং উপ্পন্নং তব্বিপরীতলক্খণতায খিপ্পাভিঞ্ঞন্তি. কেচি পন ‘‘অভিভাযতনং নাম ৰসিভাৰপ্পত্তমেৰ, নেতর’’ন্তি ৰদন্তি, তং তেসং মতিমত্তং, ৰসিভাৰপ্পত্তিযা নিমিত্তুপ্পত্তিতো দূরতরভাৰেন ‘‘সহ নিমিত্তুপ্পাদেনেৰেত্থ অপ্পনং নিব্বত্তেতী’’তি অট্ঠকথাৰচনেন সহ ৰিরুজ্ঝনতো.

অপিচ ৰসিভাৰপ্পত্তং ঝানং অভিভৰনকারণনিরপেক্খং ৰসিভাৰবলেনেৰ সক্কচ্চং সমাপজ্জিতুং ন সক্কাতি ন তং অভিভাযতনং নাম হোতি, তস্মা অপ্পত্তৰসিভাৰা পঠমুপ্পন্নাযেৰ অভিভাযতনন্তি নিট্ঠমেত্থ গন্তব্বং. যদি এৰং কথং ‘‘অপ্পমাণং পরিত্তারম্মণং, অপ্পমাণং অপ্পমাণারম্মণ’’ন্তি (ধ. স. ২১২-২১৩) অভিভাযতনদেসনাযং ৰুত্তং. ৰসিভাৰপ্পত্তঞ্হি ঝানং অপ্পমাণন্তি ৰুচ্চতি. ইদঞ্চ উপ্পন্নমত্তত্তা পরিত্তমেৰাতি? নাযং দোসো. পঠমং অভিভাযতনৰসেন পটিলদ্ধজ্ঝানং পচ্ছা ৰসিভাৰপ্পত্তম্পি অভিভাযতননামমেৰ লভতীতি ৰসিভাৰপ্পত্তমভিভাযতনং অপ্পমাণং, ইতরং পরিত্তং.

অথ ৰা ৰসিভাৰপ্পত্তং অপ্পমাণন্তি উক্কংসগতিপরিগ্গহৰসেন ৰুচ্চতি. তং পন যং বলৰতরং, তং অপ্পমাণন্তি ইমস্স অত্থস্স উপলক্খণং কত্ৰা ৰদন্তি. বলৰভাৰনিবন্ধনং অপ্পমাণত্তং. বলৰভাৰো চ পঠমঅপ্পনাৰারতো পচ্ছিমপচ্ছিমঅপ্পনাৰারানং বলৰতায অৰসিতাপত্তেপি ঝানে সম্ভৰতীতি বলৰন্তং অপ্পমাণং, ইতরং পরিত্তন্তি এৰং অৰসিতাপত্তেপি ঝানে অপ্পমাণাদিভাৰো ৰেদিতব্বো. অথ ৰা অপ্পনায বলৰভাৰো নাম উপচারস্স বলৰতায সতি হোতি. উপচারঞ্চ তং বলৰং, যং সহসা অপ্পনং উপ্পাদেতুং সক্কুণেয্য, তস্মা খিপ্পাভিঞ্ঞানং দ্ৰিন্নং অভিভাযতনঝানানং উপচারৰীথিযা অনন্তরং দুতিযৰীথিযং উপ্পন্নং উপচারজ্ঝানস্স বলৰতায সযম্পি বলৰতরন্তি অপ্পমাণং নাম হোতি. দুতিযৰীথিমতিক্কমিত্ৰা ততিযৰীথিযং উপ্পন্নং তদিতরসভাৰতায পরিত্তং. তথা দন্ধাভিঞ্ঞানং চতুত্থৰীথিযং উপ্পন্নং অপ্পমাণং. পঞ্চমৰীথিযং উপ্পন্নং পরিত্তন্তি. অথ ৰা যত্থ কত্থচি অপ্পনাৰীথিযং পঞ্চমং উপ্পজ্জনকঅপ্পনাতো চতুত্থং উপ্পজ্জমানায বলৰভাৰোতি তংৰসেনাপেত্থ পরিত্তঅপ্পমাণতা ৰেদিতব্বা.

তং পনেতং গণনতো অট্ঠৰিধং হোতি. যথাহ –

‘‘অজ্ঝত্তং অরূপসঞ্ঞী বহিদ্ধা রূপানি পস্সতি পরিত্তানি, ‘তানি অভিভুয্য জানামি পস্সামী’তি এৰংসঞ্ঞী হোতি. অজ্ঝত্তং অরূপসঞ্ঞী বহিদ্ধা রূপানি পস্সতি পরিত্তানি সুৰণ্ণদুব্বণ্ণানি. অজ্ঝত্তং অরূপসঞ্ঞী বহিদ্ধা রূপানি পস্সতি অপ্পমাণানি. অজ্ঝত্তং অরূপসঞ্ঞী বহিদ্ধা রূপানি পস্সতি অপ্পমাণানি সুৰণ্ণদুব্বণ্ণানি, তানি অভিভুয্য জানামি পস্সামি. নীলানি নীলৰণ্ণানি নীলনিদস্সনানি নীলনিভাসানি, তানি অভিভুয্য জানামি পস্সামি. পীতানি পীতৰণ্ণানি পীতনিদস্সনানি পীতনিভাসানি. লোহিতানি লোহিতৰণ্ণানি লোহিতনিদস্সনানি লোহিতনিভাসানি. ওদাতানি ওদাতৰণ্ণানি ওদাতনিদস্সনানি ওদাতনিভাসানি, ‘তানি অভিভুয্য জানামি পস্সামী’তি এৰংসঞ্ঞী হোতী’’তি (দী. নি. ২.১৭৩; ৩.৩৩৮; ম. নি. ২.২৪৯; অ. নি. ১.৪২৭-৪৩৪; ৮.৬৫).

তত্থ অজ্ঝত্তং অরূপসঞ্ঞীতি অলাভিতায ৰা অনত্থিকতায ৰা অজ্ঝত্তেসু কেসাদীসু পরিকম্মঅপ্পনাসঞ্ঞাৰিরহিতো. বহিদ্ধা রূপানি পস্সতীতি বহিদ্ধা অট্ঠসু কসিণেসু, চতূসু ভূতকসিণেসু এৰ ৰা কতপরিকম্মকতায পরিকম্মৰসেন চেৰ অপ্পনাৰসেন চ তানি বহিদ্ধা অট্ঠ, চত্তারি ৰা কসিণরূপানি পস্সতি. পরিত্তানীতি অমহন্তানি. অভিভুয্যাতি যথা মহগ্ঘসো সম্পন্নগহণিকো পুরিসো কটচ্ছুমত্তং ভত্তং লভিত্ৰা ‘‘কিং এত্থ ভুঞ্জিতব্বং ভত্তং অত্থী’’তি সঙ্কড্ঢিত্ৰা সব্বং এককবল়মেৰ করোতি, এৰমেৰ ঞাণুত্তরিকো পুগ্গলো ৰিসদঞাণো ‘‘কিং এত্থ পরিত্তকে আরম্মণে সমাপজ্জিতব্বং অত্থি, নাযং মম ভারো’’তি তানি রূপানি পরিকম্মেন, ঞাণেন ৰা অভিভৰিত্ৰা সমাপজ্জতি. হেট্ঠা ৰুত্তনযেন সীঘং অপ্পনং নিব্বত্তেতি. ‘‘জানামি পস্সামী’’তি ইমিনা পনস্স পুব্বাভোগো কথিতো, তদাগমনতো চ অন্তোসমাপত্তিযং চিত্তাভিসঙ্খারো. ইতরথা অনেন আভোগমত্তে কথিতে তেন সাধিতব্বং ঝানং ন ৰুত্তং হোতি, অভিভাযতনদেসনাৰাযং ঝানৰিসযাতি. আগমট্ঠকথাসু পন সমাপত্তিতো ৰুট্ঠিতস্স পুব্বভাগভাৰনাৰসেন ঝানক্খণে পৰত্তমভিভৰনাকারং গহেত্ৰা পৰত্তমাভোগং সন্ধায –

‘‘ইমিনা পনস্স আভোগো কথিতো. সো চ খো সমাপত্তিতো ৰুট্ঠিতস্স, ন অন্তোসমাপত্তিয’’ন্তি (দী. নি. অট্ঠ. ২.১৭৩; ম. নি. অট্ঠ. ২.২৪৯; অ. নি. অট্ঠ. ৩.৮.৬৫) ৰুত্তং.

দুতিযে সুৰণ্ণদুব্বণ্ণানীতি পরিসুদ্ধাপরিসুদ্ধৰণ্ণানি. পরিসুদ্ধানি হি নীলাদীনি সুৰণ্ণানি, অপরিসুদ্ধানি দুব্বণ্ণানীতি ইধ অধিপ্পেতানি.

ততিযে অপ্পমাণানীতি ৰুদ্ধিপ্পমাণানি ৰিপুলানি খলমণ্ডলাদীনি. ৰড্ঢনৰসেন পনেত্থ অপ্পমাণতা ন গহিতা কসিণৰড্ঢনস্স ইধ অসম্ভৰতো. কসিণস্স হি দ্ৰে ৰড্ঢনভূমিযো উপচারভূমি, অপ্পনাভূমি ৰা. তত্থ ন তাৰ ইধ উপচারভূমিযং ৰড্ঢনং সম্ভৰতি. নিমিত্তুপ্পত্তিযা সমকালং ৰিয উপ্পজ্জমানে ঝানে কুতো তস্স ওকাসোতি, নাপি অপ্পনাভূমিযং. ৰড্ঢিতস্স পঠমুপ্পন্নঝানারম্মণতা ন যুজ্জতি, তস্মা সভাৰমহন্তানেৰ আলম্বণানি ইধ অপ্পমাণানীতি অধিপ্পেতানি. কেচি পন ‘‘ৰড্ঢিতৰসেনেৰ অপ্পমাণানীতি গহেত্ৰা পঠমং অভিভৰনিচ্ছায অভাৰেন ৰড্ঢেত্ৰা পচ্ছা অভিভৰনিচ্ছায সতি অভিভৰনাকারেন পৰত্তো তস্মিং অপ্পনং নিব্বত্তেতীতি অপ্পনং পটিলভিত্ৰা ৰড্ঢিতনিমিত্তেসু ইদং অভিভাযতনং ৰুত্ত’’ন্তি ৰদন্তি.

চতুত্থে অভিভুয্যাতি অভিভৰিত্ৰা. যথা নাম সম্পন্নগহণিকো মহগ্ঘসো পুরিসো একং ভত্তৰড্ঢিতকং লভিত্ৰা ‘‘‘অঞ্ঞোপি হোতু, অঞ্ঞোপি হোতূ’তি কিং এস ময্হং করিস্সতী’’তি ন তং মহন্ততো পস্সতি, এৰমেৰ ঞাণুত্তরো ৰিসদঞাণো পুগ্গলো ‘‘‘কিং এত্থ সমাপজ্জিতব্বং, নযিদং অপ্পমাণ’ন্তি ময্হং চিত্তেকগ্গতাকরণে ভারো’’তি অভিভৰিত্ৰা সমাপজ্জতি. ৰুত্তনযেনেৰ অপ্পনং নিব্বত্তেতি.

পঞ্চমে নীলানি…পে… নীলনিভাসানীতি এতানি পরিযাযনামানীতি তত্থ ‘‘নীলানী’’তি সব্বসঙ্গাহকৰসেন ৰুত্তং. এত্তকেযেৰ পন ৰুত্তে তংযোগতো তব্বোহারেন গুণযুত্তেপি পসঙ্গো সিযাতি তন্নিৰারণত্থং ‘‘নীলৰণ্ণানী’’তি ৰণ্ণৰসেন ৰুত্তং. এৰম্পি হি বহুব্বীহিৰসেন গুণোপি পসঙ্গো হোতীতি ‘‘নীলনিদস্সনানী’’তি নিদস্সনৰসেন ৰুত্তং. নিদস্সিতব্বঞ্হি নিদস্সনং, চক্খুনা দট্ঠব্বং রূপং. ততো সেতাদিনিৰারণত্থং নীল-সদ্দেন সহ সমাসো কতোতি অপঞ্ঞাযমানচীৰরানি অসম্ভিন্নৰণ্ণানি একনীলানেৰ হুত্ৰা দিস্সমানানীতি ৰুত্তং হোতি. ‘‘নীলনিভাসানী’’তি ইদং পন ওভাসৰসেন ৰুত্তং, নীলোভাসানি নীলপ্পভাযুত্তানীতি অত্থো. এতেন তেসং সুৰিসুদ্ধত্তং দস্সেতি. ‘পীতানী’’তিআদীসুপি ইমিনাৰ নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. অট্ঠসু চেতেসু পুরিমং অভিভৰনাকারেন ৰণ্ণাভোগরহিতানি অট্ঠপি কসিণানি পরিত্তানি আরম্মণং কত্ৰা উপ্পন্নং সন্ধায ৰুত্তং. ততিযং তথা অপ্পমাণানি. দুতিযচতুত্থানিযেৰ দ্ৰে ৰণ্ণাভোগসহিতানি আরব্ভ উপ্পন্নং, ন পন ৰণ্ণকসিণৰসেন উপ্পন্নং তস্স ৰিসুং ৰক্খমানত্তা.

পঞ্চমাদীনি পন তেসু কতাধিকারে সন্ধায সুৰিসুদ্ধৰণ্ণৰসেনেৰ দেসিতানি. ন হি তেসং অভিভৰনস্স পরিত্ততা, অপ্পমাণতা ৰা কারণং, অথ খো সুৰিসুদ্ধনীলাদিভাৰো. তত্থ হি তে কতাধিকারাতি. ননু চ আগমট্ঠকথাসু ‘‘সুৰণ্ণানি ৰা হোন্তু দুব্বণ্ণানি ৰা, পরিত্তঅপ্পমাণৰসেনেৰ ইমানি অভিভাযতনানি দেসিতানী’’তি (দী. নি. অট্ঠ. ২.১৭৩; ম. নি. অট্ঠ. ২.২৪৯; অ. নি. অট্ঠ. ৩.৮.৬৫) ৰুত্তন্তি? সচ্চং, তং পন আগমে অভিভাযতনানং অঞ্ঞথা আগতত্তা ৰুত্তং. তত্থ হি –

‘‘অজ্ঝত্তং রূপসঞ্ঞী একো বহিদ্ধা রূপানি পস্সতি পরিত্তানি সুৰণ্ণদুব্বণ্ণানি, অপ্পমাণানি সুৰণ্ণদুব্বণ্ণানি, অজ্ঝত্তং অরূপসঞ্ঞী একো বহিদ্ধা রূপানি পস্সতি পরিত্তানি সুৰণ্ণদুব্বণ্ণানি, অপ্পমাণানি সুৰণ্ণদুব্বণ্ণানী’’তি (দী. নি. ২.১৭৩; ৩.৩৩৮; ম. নি. ২.২৪৯; অ. নি. ১.৪২৭-৪৩৪; ৮.৬৫) –

এৰং চত্তারিযেৰ অভিভাযতনানি আগতানি, তস্মা তদট্ঠকথাসু ৰণ্ণাভোগে ৰিজ্জমানে অৰিজ্জমানেপি পরিত্তঅপ্পমাণতাৰসেনেৰ ইমেসং দেসিতভাৰো ৰুত্তো. পরিত্তঅপ্পমাণতা হি ইমেসু চতূসু অভিভৰনস্স কারণং ৰণ্ণাভোগে ৰিজ্জমানে অৰিজ্জমানেপীতি. ননু চ সব্বত্থ ‘‘সুৰণ্ণদুব্বণ্ণানী’’তি ৰচনতো ৰণ্ণাভোগসহিতানিযেৰ তত্থ গহিতানীতি? তং ন, ৰণ্ণাভোগরহিতানি, সহিতানি চ সব্বানি পরিত্তানি একতো কত্ৰা ‘‘পরিত্তানি সুৰণ্ণদুব্বণ্ণানী’’তি ৰুত্তানি, তথা ‘‘অপ্পমাণানি সুৰণ্ণদুব্বণ্ণানী’’তি. যদি এৰং কথং ৰিসিট্ঠানং ৰণ্ণাভোগরহিতানং, সহিতানঞ্চ একজ্ঝং মনসিকারো, ন একজ্ঝং, ৰিসুংযেৰ তেসং মনসিকারো. যদি এৰং ৰিসুং কথমেকত্তন্তি? পরিত্তভাৰসামঞ্ঞতো. যদি এৰং সুৰণ্ণদুব্বণ্ণ-গ্গহণমতিরিচ্চতি অৰসিট্ঠোতি? নাতিরিচ্চতি পরিযাযদেসনাভাৰতো. অত্থি হি এস পরিযাযো, যদিদং ৰণ্ণাভোগজনিতাজনিতং ৰিসেসং অগ্গহেত্ৰা পরিত্তভাৰসামঞ্ঞেন একত্তং নেত্ৰা ‘‘পরিত্তানি অভিভুয্যা’’তি ৰত্ৰা পুন তদন্তোগধমেৰ পভেদং ৰিনেয্যৰসেন দস্সেতুং তানি চ কদাচি ৰণ্ণৰসেন আৰজ্জিতানি হোন্তি, ‘‘সুৰণ্ণদুব্বণ্ণানি অভিভুয্যা’’তি ৰত্তব্বতায ৰণ্ণাভোগরহিতানি, সহিতানি চ ৰিসুং মনসি কত্ৰা উভযত্থাপি ৰণ্ণাভোগরহিতপরিত্তাভিভৰনে, তংসহিতপরিত্তাভিভৰনে চ পরিত্তাভিভৰনসামঞ্ঞং গহেত্ৰা একত্তং কতন্তি. অভিধম্মে পন নিপ্পরিযাযদেসনত্তা ৰণ্ণাভোগরহিতানি, সহিতানি চ ৰিসুং ৰুত্তানি. অত্থি হি উভযত্থাভিভৰনৰিসেসোতি. হোতু তাৰ, এৰং সুত্তাভিধম্মপাঠৰিসেসতো অট্ঠকথায পাঠভেদে পন কো অধিপ্পাযোতি? ৰুচ্চতে – সুত্তন্তে হি পঠমৰিমোক্খং দ্ৰেধা ভিন্দিত্ৰা পঠমদুতিযঅভিভাযতনানি ৰুত্তানি, পরিযাযদেসনত্তা ৰিমোক্খানম্পি অভিভৰনপরিযাযো ৰিজ্জতীতি ‘‘অজ্ঝত্তং রূপসঞ্ঞী’’তি অভিভাযতনদ্ৰযং ৰুত্তং.

ততিযচতুত্থঅভিভাযতনেসু দুতিযৰিমোক্খো, ৰণ্ণাভিভাযতনেসু ততিযৰিমোক্খো চ অভিভৰনপ্পৰত্তিতো সঙ্গহিতো, ইধ পন নিপ্পরিযাযদেসনত্তা ৰিমোক্খাভিভাযতনানি অসঙ্করতো দস্সেতুং ৰিমোক্খে ৰজ্জেত্ৰা অভিভাযতনানি কথিতানি. সব্বানি চ ৰিমোক্খকিচ্চানি ৰিমোক্খদেসনায ৰুত্তানি, তদেতং ‘‘অজ্ঝত্তং রূপসঞ্ঞী’’তি সুত্তে আগতস্স অভিভাযতনদ্ৰযস্স অভিধম্মে অৰচনতো ‘‘রূপী রূপানি পস্সতী’’তিআদীনঞ্চ সব্বৰিমোক্খকিচ্চসাধারণৰচনভাৰতো ৰৰত্থানং কতন্তি ৰিঞ্ঞাযতি. অৰস্সঞ্চেতং এৰ সম্পটিচ্ছিতব্বং, ন সম্পটিচ্ছন্তেহি সুত্তাভিধম্মপাঠভেদে অঞ্ঞং কারণং ৰত্তব্বং. অথ কিমেত্থ ৰত্তব্বং, ননু অট্ঠকথাযমেৰ ‘‘কস্মা পন যথা সুত্তন্তে ‘অজ্ঝত্তং রূপসঞ্ঞী একো বহিদ্ধা রূপানি পস্সতি পরিত্তানী’তিআদি ৰুত্তং, এৰং অৰত্ৰা ইধ চতূসুপি অভিভাযতনেসু অজ্ঝত্তং অরূপসঞ্ঞিতাৰ ৰুত্তা’’তি ৰত্ৰা ‘‘অজ্ঝত্তরূপানং অনভিভৰনীযতো’’তি কারণং ৰুত্তন্তি? ন তং তস্স কারণৰচনং, অথ খো কত্থচি ‘‘অজ্ঝত্তং রূপানি পস্সতী’’তি অৰত্ৰা সব্বত্থ যং ৰুত্তং ‘‘বহিদ্ধা রূপানি পস্সতী’’তি, তস্স চ কারণৰচনং. তেনেৰ হি তত্থ ৰা ইধ ৰা ‘‘বহিদ্ধা রূপানিযেৰ অভিভৰিতব্বানী’’তি তত্থেৰ ৰুত্তং, অনভিভৰনীযতা চ অজ্ঝত্তরূপানং বহিদ্ধা রূপানি ৰিয অৰিভূতত্তা. ন হি সুট্ঠু ৰিভূতভাৰমন্তরেন ঞাণুত্তরানং আরম্মণাভিভৰনং সম্ভৰতীতি. ননু চ অট্ঠকথাযং পাঠদ্ৰযৰিসেসস্স দেসনাৰিলাসো কারণভাৰেন ৰুত্তোতি? সচ্চং ৰুত্তো, সো চ যথাৰুত্তৰৰত্থানৰসেনেৰ ৰেদিতব্বো. দেসনাৰিলাসো হি নাম ৰিনেয্যজ্ঝাসযানুরূপং ৰিজ্জমানস্সেৰ পরিযাযস্স ৰিভাৰনং, ন যস্স কস্সচীতি. এৰং তাৰ অভিভাযতনং ৰেদিতব্বং.

তত্থ ৰিমোক্খোতি পটিলদ্ধজ্ঝানস্স ঝানং সমাপজ্জিতুকামতাৰসপ্পৰত্তজৰনৰীথিসমনন্তরমেৰ পিতুঅঙ্কে ৰিস্সট্ঠঅঙ্গপচ্চঙ্গস্স ৰিয দারকস্স আরম্মণে নিরাসঙ্কমেৰ হুত্ৰা পঠমকপ্পনা ৰিয চ লহুং অৰুট্ঠহিত্ৰা অন্তমসো চতুপঞ্চচিত্তক্খণতো অনোসক্কিত্ৰা আরম্মণে অভিরতিৰসেন পৰত্তস্স ৰসিভাৰপ্পত্তস্স ঝানস্সেতং অধিৰচনং. তঞ্হি কসিণাযতনৰসেন ৰা অভিভাযতনৰসেন ৰা উপ্পন্নং পচ্চনীকধম্মেহি সুট্ঠু ৰিমুত্তত্তা, আরম্মণে অধিমুত্ততায চ ‘‘ৰিমোক্খো’’তি ৰুচ্চতি. ৰুত্তম্পি চেতং অট্ঠকথাযং –

‘‘কেনট্ঠেন পন ৰিমোক্খো ৰেদিতব্বোতি? অধিমুচ্চনট্ঠেন. কো অযং অধিমুচ্চনট্ঠো নাম? পচ্চনীকধম্মেহি চ সুট্ঠু ৰিমুচ্চনট্ঠো, আরম্মণে চ অভিরতিৰসেন সুট্ঠু অধিমুচ্চনট্ঠো’’তি (ধ. স. অট্ঠ. ২৪৮).

যদি ৰসিভাৰপ্পত্তমেৰ ৰিমোক্খো, কথমস্স আরম্মণচতুক্কে পরিত্ততা পাল়িযং ৰুত্তা. অৰসিতাপত্তঞ্হি ঝানং পরিত্তন্তি ৰুচ্চতীতি? নাযং দোসো, পরিপুণ্ণৰসিভাৰপ্পত্তং সন্ধায অপরিপুণ্ণৰসিভাৰপ্পত্তস্স পরিত্তভাৰেন তত্থ অধিপ্পেতত্তা, তস্মা ৰসিভাৰপ্পত্তমেৰ ঝানং ৰিমোক্খো নাম, ন ইতরং. ইতরং পন যদি কসিণাযতনৰসেন উপ্পন্নং, কসিণাযতনং. অথ অভিভাযতনৰসেন, অভিভাযতনমেৰাতি. কেচি পন ‘‘পঠমঅপ্পনাতো পচ্ছিমপচ্ছিমায পটিপক্খতো সুট্ঠু ৰিমুত্তত্তা কসিণাযতনৰসেন, অভিভাযতনৰসেন চ উপ্পন্নং পঠমকপ্পনং ঠপেত্ৰা সেসং ৰিমোক্খোযেৰা’’তি ৰদন্তি.

তং পনেতং গণনতো তিৰিধং. যথাহ –

‘‘রূপী রূপানি পস্সতি, অজ্ঝত্তং অরূপসঞ্ঞী বহিদ্ধা রূপানি পস্সতি, সুভন্তেৰ অধিমুত্তো হোতী’’তি (দী. নি. ২.১৭৪; ৩.৩৩৯; পটি. ম. ১.২০৯).

তত্থ রূপীতি অজ্ঝত্তং কেসাদীসু উপ্পাদিতং রূপজ্ঝানং রূপং, তদস্স অত্থীতি রূপী. রূপানি পস্সতীতি বহিদ্ধাপি নীলকসিণাদিরূপানি ঝানচক্খুনা পস্সতি. ইমিনা অজ্ঝত্তবহিদ্ধৰত্থুকেসু কসিণেসু ঝানপটিলাভো দস্সিতো. অজ্ঝত্তং অরূপসঞ্ঞীতি অজ্ঝত্তং নরূপসঞ্ঞী, অত্তনো কেসাদীসু অনুপ্পাদিতরূপাৰচরজ্ঝানোতি অত্থো. ইমিনা বহিদ্ধা পরিকম্মং কত্ৰা বহিদ্ধাৰ পটিলদ্ধজ্ঝানতা দস্সিতা. ‘‘সুভ’’ন্তি ইমিনা সুৰিসুদ্ধেসু নীলাদীসু ৰণ্ণকসিণেসু ঝানানি দস্সিতানি. তত্থ কিঞ্চাপি অন্তোঅপ্পনাযং ‘‘সুভ’’ন্তি আভোগো নত্থি, যো পন সুৰিসুদ্ধং সুভকসিণং আরম্মণং কত্ৰা ৰিহরতি, সো যস্মা ‘‘সুভ’’ন্তি অধিমুচ্চনৰসেন পঠমজ্ঝানং উপসম্পজ্জিত্ৰা ৰিহরতি, তথা দুতিযাদীনি, তস্মা এৰং দেসনা কতাতি. পটিসম্ভিদামগ্গে পন ‘‘ইধ ভিক্খু মেত্তাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফরিত্ৰা ৰিহরতী’’তিআদিনা (পটি. ম. ১.২১২) ব্রহ্মৰিহারৰসেন সুভৰিমোক্খো ৰুত্তো. ধম্মসঙ্গণিযং পন ব্রহ্মৰিহারানং ৰিসুংযেৰ আগতত্তা তং নযং পটিক্খিপিত্ৰা সুনীলকাদিৰসেনেৰ সুভৰিমোক্খো অট্ঠকথাযং অনুঞ্ঞাতোতি ইধাপি তত্থ ৰুত্তনযেনেৰ ৰৰত্থানং কতন্তি এৰং তাৰ ৰিমোক্খঝানং ৰেদিতব্বং.

যথানুরূপন্তি হীনাদিঅনুরূপং. পঠমজ্ঝানঞ্হি হীনং কপ্পস্স ততিযভাগাযুকে ব্রহ্মপারিসজ্জে উপপত্তিং নিপ্ফাদেতি, মজ্ঝিমং উপড্ঢকপ্পাযুকে ব্রহ্মপুরোহিতে, পণীতং এককপ্পাযুকে মহাব্রহ্মে. তথা দুতিযজ্ঝানং, ততিযজ্ঝানঞ্চ হীনং দ্ৰিকপ্পাযুকে পরিত্তাভে, মজ্ঝিমং চতুকপ্পাযুকে অপ্পমাণাভে, পণীতং অট্ঠকপ্পাযুকে আভস্সরে. চতুত্থজ্ঝানং হীনং সোল়সকপ্পাযুকে পরিত্তাসুভে, মজ্ঝিমং দ্ৰত্তিংসকপ্পাযুকে অপ্পমাণসুভে, পণীতং চতুসট্ঠিকপ্পাযুকে সুভকিণ্হে. পঞ্চমজ্ঝানং পন তিৰিধম্পি পঞ্চকপ্পসতাযুকে ৰেহপ্ফলে উপপত্তিং নিপ্ফাদেতি, তদেৰ তিত্থিযেহি সঞ্ঞাৰিরাগৰসেন ভাৰিতং পঞ্চকপ্পসতাযুকেযেৰ অসঞ্ঞসত্তে. অনাগামীহি পন পুথুজ্জনাদিকালে পচ্ছাপি ভাৰিতং সদ্ধাদিইন্দ্রিযাধিমুত্ততানুক্কমেন যথাক্কমং সহস্সদ্ৰিসহস্সচতুসহস্সঅট্ঠসহস্সসোল়সসহস্সকপ্পাযুকেসু অৰিহাঅতপ্পাসুদস্সাসুদস্সীঅকনিট্ঠনামকেসু পঞ্চসুদ্ধাৰাসেসু উপপত্তিং নিপ্ফাদেতীতি এৰমেতং যথানুরূপং সোল়সরূপাৰচরব্রহ্মলোকূপপত্তিনিপ্ফাদকন্তি আহ ‘‘যথানুরূপং…পে… হোতী’’তি.

যস্মা পন রূপভৰেপি পৰত্তিযং লভিতব্বা উপভোগসম্পত্তি কামাৰচরস্সেৰ ফলং, তস্মা ইধ ‘‘ভৰভোগসম্পত্তিং নিপ্ফাদেতী’’তি অৰত্ৰা উপপত্তিনিপ্ফাদনমেৰ ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং. এত্থ চ দুতিযজ্ঝানভূমিং উপাদায সব্বত্থ পরিপুণ্ণস্স মহাকপ্পস্স ৰসেন পরিচ্ছেদো দট্ঠব্বো, পঠমজ্ঝানভূমিযং পন অসঙ্খ্যেয্যকপ্পৰসেন. ন হি তত্থ ইতরৰসেন পরিচ্ছেদো সম্ভৰতি এককপ্পেপি অৰিনাসাভাৰেন মহাকপ্পস্স চতুত্থভাগেযেৰ তস্স সণ্ঠহনতো.

রূপাৰচরকুসলৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.