সতিপট্ঠানৰিভঙ্গমাতিকত্থৰণ্ণনা
সতিপট্ঠানৰিভঙ্গমাতিকায পন অত্থতো তাৰ – চত্তারোতি গণনপরিচ্ছেদো, তেন ন ততো হেট্ঠা, ন উদ্ধন্তি দীপেতি. সতিপট্ঠানাতি এত্থ দ্ৰে সতিপট্ঠানা সতিগোচরোপি সতিপি. ‘‘চতুন্নং, ভিক্খৰে, সতিপট্ঠানানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ দেসেস্সামী’’তিআদীসু (সং. নি. ৫.৪০৮) হি সতিগোচরো ‘‘সতিপট্ঠান’’ন্তি ৰুচ্চতি, তস্সত্থো পতিট্ঠাতি তস্মিন্তি পট্ঠানং, কা পতিট্ঠাতি? সতি. সতিযা পট্ঠানং সতিপট্ঠানং. পধানং ঠানন্তি ৰা পট্ঠানং, সতিযা পট্ঠানং সতিপট্ঠানং. ‘‘চত্তারো সতিপট্ঠানা ভাৰিতা বহুলীকতা সত্ত বোজ্ঝঙ্গে পরিপূরেন্তী’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.১৪৭) পন সতি. তস্সত্থো পতিট্ঠাতীতি পট্ঠানং, উপট্ঠাতি ওক্কন্তিত্ৰা পক্খন্দিত্ৰা পৰত্ততীতি অত্থো. সতিযেৰ পট্ঠানত্থেন সতিপট্ঠানং. অথ ৰা সরণট্ঠেন সতি, সা চ উপট্ঠানট্ঠেন পট্ঠানন্তি সতিপট্ঠানং, ইদমিধ অধিপ্পেতং. যদি এৰং, কস্মা সতিপট্ঠানাতি বহুৰচনং কতং? সতিযা বহুত্তা. আরম্মণভেদেন হি বহুকা তা সতিযো.
ইধাতি ইমস্মিং সাসনে, তেন অজ্ঝত্তাদিৰসেন সব্বপ্পকারচতুচত্তালীসৰিধসতিপট্ঠাননিব্বত্তকস্স পুগ্গলস্স নিস্সযভূতং সাসনমেৰ, নাঞ্ঞং সাসনন্তি দীপেতি. ৰুত্তং হেতং ‘‘ইধেৰ, ভিক্খৰে, সমণো…পে… সুঞ্ঞা পরপ্পৰাদা সমণেহি অঞ্ঞেহী’’তি (দী. নি. ২.২১৪; ম. নি. ১.১৩৯; অ. নি. ৪.২৪১).
ভিক্খূতি সংসারে ভযং ইক্খনকো. তেন কিঞ্চাপি ভগৰতো দেৰলোকে নিসীদিত্ৰা সতিপট্ঠানং দেসেন্তস্স সন্তিকে দেৰগণং মুঞ্চিত্ৰা একভিক্খুপি নিসিন্নো নাম নত্থি, তথাপি দেৰো ৰা হোতু মনুস্সো ৰা গহট্ঠো ৰা পব্বজিতো ৰা, সংসারে ভযন্তি সম্মা ইক্খমানো যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জমানোৰ ভিক্খু নাম হোতি, নাঞ্ঞোতি দস্সেতি. যথাহ ‘‘অলঙ্কতো চেপী’’তি (ধ. প. ১৪২).
অজ্ঝত্তন্তি নিযকজ্ঝত্তং. কাযেতি এত্থ আযন্তি ততোতি আযো. কে আযন্তি? কুচ্ছিতা কেসাদযো, ইতি কুচ্ছিতানং আযোতি কাযো. অথ ৰা অঙ্গপচ্চঙ্গানং, কেসাদীনঞ্চ সমূহট্ঠেনপি কাযো, রূপকাযো, তস্মিং অত্তনো কাযেতি অত্থো. কাযানুপস্সীতি কাযং অনুপস্সনসীলো. ‘‘কাযে’’তি চ ৰত্ৰা পুন ‘‘কাযানুপস্সী’’তি দুতিযকায-গ্গহণং ‘‘এৰং ন কাযে অঙ্গপচ্চঙ্গৰিনিমুত্তএকধম্মানুপস্সী, নাপি কেসলোমাদিৰিনিমুত্তইত্থিপুরিসানুপস্সী, ন চ ভূতুপাদাযৰিনিমুত্তএকধম্মানুপস্সী, অথ খো রথসম্ভারনগরাৰযৰকদলিক্খন্ধৰিভাগানুপস্সকো ৰিয যথাক্কমং অঙ্গপচ্চঙ্গকেসাদিভূতুপাদাযসমূহানুপস্সী এৰা’’তি দস্সনত্থং কতং. তথা হেত্থ যথাৰুত্তধম্মসমূহৰিনিমুত্তো ইত্থিপুরিসাদিকো, অঞ্ঞো ৰা কোচি ধম্মো ন দিস্সতি, যথাৰুত্তধম্মসমূহমত্তেযেৰ পন বালা তথা তথা সুভাদিতো চ মিচ্ছাভিনিৰেসং করোন্তি, অযং পন যোগী তত্থ কাযানুপস্সী এৰ অনিচ্চদুক্খঅনত্তাসুভানুপস্সী এৰাতি ৰুত্তং হোতি. অথ ৰা য্ৰাযং মহাসতিপট্ঠানে অস্সাসপস্সাসাদিকো চুদ্দসৰিধো কাযো ৰুত্তো, তস্স সব্বস্স ইমস্মিংযেৰ কাযে অনুপস্সনতো ‘‘কাযে কাযানুপস্সী’’তি এৰমাদিনাপি অত্থো দট্ঠব্বো.
ৰিহরতীতি ইরিযতি, চতূসু ইরিযাপথেসু একেনাগতং সরীরবাধনং অঞ্ঞেন ইরিযাপথেন ৰিচ্ছিন্দিত্ৰা অপতমানং অত্তভাৰং হরতি, পৰত্তেতীতি অত্থো. বহিদ্ধা কাযেতি পরস্স কাযে. অজ্ঝত্তবহিদ্ধা কাযেতি কালেন অত্তনো, কালেন পরস্স কাযে. কালেন হি অজ্ঝত্তবহিদ্ধাকাযেসুপি একস্মিং খণে কাযানুপস্সনা উপ্পজ্জতি, পগুণকম্মট্ঠানস্স পন অপরাপরং সঞ্চরণকালো এত্থ কথিতো. আতাপীতি কাযপরিগ্গাহকৰীরিযেন ৰীরিযৰা. সো হি যস্মা কিলেসানং আতাপনতো আতাপো ৰুচ্চতি ৰীরিযং, সো চস্স অত্থি, তস্মা আতাপীতি ৰুচ্চতি. সম্পজানোতি কাযপরিগ্গাহকেন সম্পজঞ্ঞেন সমন্নাগতো. সতিমাতি কাযপরিগ্গাহিকায সতিযা সমন্নাগতো. অযং পন যস্মা সতিযা আরম্মণং পরিগ্গহেত্ৰা পঞ্ঞায অনুপস্সতি, ৰীরিযেন চ অন্তরা ৰোসানং নাপজ্জতি, তস্মা যেসং ধম্মানং আনুভাৰেন তং সতিপট্ঠানং সম্পজ্জতি, তেসং দস্সনত্থং ‘‘আতাপী সম্পজানো সতিমা’’তি ইদং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.
ইতি কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানং, সম্পযোগঙ্গঞ্চ দস্সেত্ৰা ইদানি পহানঙ্গং দস্সেতুং ‘‘ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্স’’ন্তি ৰুত্তং. তত্থ ৰিনেয্যাতি তদঙ্গৰিনযেন ৰা ৰিক্খম্ভনৰিনযেন ৰা ৰিনযিত্ৰা. লোকেতি য্ৰাযং অজ্ঝত্তাদিভেদো কাযো ৰুত্তো, স্ৰেৰ ইধ লুজ্জনপলুজ্জনট্ঠেন লোকো নাম. ৰিভঙ্গে পন যস্মা রূপকাযে পহীনঅভিজ্ঝাদযো ৰেদনাদীসুপি পহীযন্তি এৰ, তস্মা পঞ্চপি উপাদানক্খন্ধা ‘‘লোকো’’তি ৰুত্তং. তস্মিং লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সসঙ্খাতং কামচ্ছন্দব্যাপাদং ৰিনেয্যাতি সম্বন্ধো. ইমস্স চ নীৰরণেসু বলৰধম্মদ্ৰযস্স পহানদস্সনেন সেসনীৰরণানম্পি পহানং ৰুত্তংযেৰাতি ৰেদিতব্বং. ৰিসেসেন চেত্থ অভিজ্ঝাদোমনস্সৰিনযেন যথাক্কমং কাযসম্পত্তিৰিপত্তিমূলানং অনুরোধৰিরোধানং, অত্তঅভিরতিতদসুভাকারাদিভাৰনানভিরতীনং, অভূতগুণপক্খেপভূতদোসাপনযনানঞ্চ পহানং ৰুত্তং, তেন যোগাৰচরস্স যোগানুভাৰনিব্বত্তফলং, যোগসমত্থতা চ দীপিতা হোতি.
অজ্ঝত্তং ৰেদনাসূতিআদীসুপি অজ্ঝত্তাদীনি ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বানি. এত্থ পন ৰেদনাতি তিস্সো ৰেদনা লোকিযা, তথা চিত্তং, ধম্মা চ, তেসং ৰিভাগো ৰিভঙ্গনযে আৰি ভৰিস্সতি. কেৰলং পনেত্থ যথা ৰেদনাদযো অনুপস্সন্তো ৰেদনাদিঅনুপস্সী নাম হোতি, সো নযো দস্সেতব্বো. সেয্যথিদং – ৰেদনাসু তাৰ সুখা ৰেদনা দুক্খতো, দুক্খা সল্লতো, ইতরা চ অনিচ্চতো অনুপস্সিতব্বা. যথাহ –
‘‘যো সুখং দুক্খতো অদ্দ, দুক্খমদ্দক্খি সল্লতো;
অদুক্খমসুখং সন্তং, অদ্দক্খি নং অনিচ্চতো’’তি (সং. নি. ৪.২৫৩; ইতিৰু. ৫৩).
সব্বা এৰ এতা দুক্খতো অনুপস্সিতব্বা ‘‘যং কিঞ্চি ৰেদযিতং, তং দুক্খস্মিন্তি ৰদামী’’তি (সং. নি. ৪.২৫৯) ৰচনতো. এৰং অনুপস্সন্তো পন অনিচ্চাদিসত্তানুপস্সনাৰসেন ৰা অনুপস্সন্তোপি ‘‘ইমং ৰেদনং কো ৰেদযতি, কস্সাযং ৰেদনা, কিং কারণাযং ৰেদনা’’তি উপপরিক্খিত্ৰা ‘‘ন কোচি সত্তাদিকো ৰেদযতি, ন কেসঞ্চি সত্তাদীনং ৰেদনা, ৰত্থারম্মণাদিকারণা পনাযং ৰেদনা উপ্পজ্জতী’’তি অনুপস্সন্তোপি ৰেদনানুপস্সী নাম হোতি. অথ ৰা সুখাদীনং উপ্পত্তিক্খণে দুক্খাদীনং অসম্ভৰা অনিচ্চা অদ্ধুৰা ৰিপরিণামধম্মাতি এৰং ৰা অনুপস্সন্তো ৰেদনানুপস্সী নাম হোতি. ইমিনাৰ নযেন পাল়িনযানুসারেন সেসচিত্তধম্মানম্পি অনুপস্সনাকারো ৰেদিতব্বো. ৰিসেসতো পনেত্থ চিত্তেসু অনিচ্চতাৰসেন, ধম্মেসু অনত্ততাৰসেন চ অনুপস্সন্তো চিত্তানুপস্সী, ধম্মানুপস্সী চ নাম হোতীতি ৰেদিতব্বং. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ. অযং তাৰেত্থ পদত্থো.
ধম্মভেদো পনেত্থ নত্থি, সরণৰসেন চ একাৰ সতি আরম্মণৰসেন ‘‘চত্তারো সতিপট্ঠানা’’তি ৰুত্তাতি.
ৰিভঙ্গনযতো পনেত্থ সুত্তন্তভাজনীযে তাৰ অজ্ঝত্তবহিদ্ধাতদুভযকাযে কেসাদিকোট্ঠাসভাৰনাৰসেন পঠমং সতিপট্ঠানং ৰিত্থারিতং. তথা অজ্ঝত্তাদীসু পচ্চেকং সামিসনিরামিসৰসেন দুৰিধানং সুখদুক্খঅদুক্খমসুখৰেদনানং ৰসেন দুতিযং, সরাগৰীতরাগসদোসৰীতদোসসমোহৰীতমোহসংখিত্তৰিক্খিত্তমহগ্গতঅমহগ্গতসউত্তরানুত্তরসমাহিতাসমাহিতৰিমুত্তাৰিমুত্তভেদতো সোল়সৰিধেহি চিত্তপজাননৰসেন ততিযং, পঞ্চনীৰরণানং, সত্তবোজ্ঝঙ্গানঞ্চ সম্ভৰাসম্ভৰউপ্পাদপহানপহীনানুপ্পত্তিভাৰনাপারিপূরিহেতুজ্ঝানৰসেন চতুত্থং সতিপট্ঠানং ৰিত্থারিতং. অযং সুত্তন্তভাজনীযনযো.
অভিধম্মভাজনীযে পন তাৰ ‘‘চত্তারো সতিপট্ঠানা. ইধ ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৰিহরতি ৰেদনাসু…পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৰিহরতী’’তি (ৰিভ. ৩৮০) এৰং মাতিকং ঠপেত্ৰা ধম্মসঙ্গণিযং ৰুত্তনযস্স ৰিত্থারেসু অট্ঠসু লোকুত্তরচিত্তেসু সম্পযুত্তসতিৰসেনেৰ ৰিত্থারতো ৰিভত্তা.
পঞ্হাপুচ্ছকনযেপি চতুন্নং সতিপট্ঠানানং কতি কুসলা…পে… কতি অরণা? সিযা কুসলা, সিযা অব্যাকতা…পে… অনুপাদিন্নঅনুপাদানিযাৰ, অসংকিলিট্ঠঅসংকিলেসিকাৰ…পে… অনিদস্সনঅপ্পটিঘাৰ. ন হেতূ অহেতুকাৰ…পে… অনুত্তরা অরণাৰাতি লোকুত্তরৰসেনেৰ ৰিভত্তা. সম্মাসম্বুদ্ধেন হি সুত্তন্তভাজনীযস্মিঞ্ঞেৰ লোকিযলোকুত্তরমিস্সকা সতিপট্ঠানা কথিতা, অভিধম্মভাজনীযপঞ্হাপুচ্ছকেসু পন লোকুত্তরাযেৰ. তেসু চ লোকিযা নানাচিত্তেসু এৰ লব্ভন্তি. অঞ্ঞেনেৰ হি চিত্তেন কাযং পগ্গণ্হন্তি, অঞ্ঞেন ৰেদনাদযোতি. লোকুত্তরা পন চত্তারোপি মগ্গক্খণে একচিত্তেযেৰ লব্ভন্তি. একস্মিঞ্হি মগ্গচিত্তক্খণে আরম্মণতো নিব্বানারম্মণা একাৰ সতি কাযাদীসু সুভসুখনিচ্চঅত্তৰিপল্লাসসমুচ্ছেদকতায চতুকিচ্চসাধনট্ঠেন চত্তারিপি নামানি লভতীতি অযমেত্থ ৰিভঙ্গনযো.
কমতো সতিপট্ঠানে, অনূনাধিকতোপি চ;
পাল়িমুত্তনযো ঞেয্যো, তত্থ কোসল্লমিচ্ছতা.
তত্থ কমতো তাৰ অযম্পি দেসনাক্কমোৰ, সোপি পাকটাপাকটৰসেন ৰুত্তো. ইমাসু হি রূপকম্মট্ঠানং পাকটন্তি পঠমং কাযানুপস্সনা ৰুত্তা. ততো অরূপকম্মট্ঠানং. তত্থাপি আরম্মণং অনুভৰন্তী উপ্পজ্জমানা ৰেদনা পাকটাতি অনন্তরা ৰেদনানুপস্সনা, ততো আরম্মণং ৰিজানন্তং ৰিঞ্ঞাণং পাকটন্তি চিত্তানুপস্সনা, চিত্তে পাকটে তন্নিস্সিতা সুখুমাপি ধম্মা পাকটা হোন্তীতি অন্তে ধম্মানুপস্সনা ৰুত্তা. অযং তাৰেত্থ কমো.
অনূনাধিকতোতি এত্থ পন কস্মা ভগৰতা চত্তারোৰ সতিপট্ঠানা ৰুত্তা, অনূনা অনধিকাতি? তণ্হাচরিতদিট্ঠিচরিতসমথযানিকৰিপস্সনাযানিকানং মন্দতিক্খৰসেন দ্ৰিধা পৰত্তানং ৰিসুদ্ধিমগ্গৰসেন. মন্দস্স হি তণ্হাচরিতস্স ওল়ারিকং কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানং ৰিসুদ্ধিমগ্গো, তিক্খস্স সুখুমং ৰেদনানুপস্সনাসতিপট্ঠানং, দিট্ঠিচরিতস্সাপি মন্দস্স নাতিপ্পভেদগতং চিত্তানুপস্সনাসতিপট্ঠানং, তিক্খস্স অতিপ্পভেদগতং ধম্মানুপস্সনাসতিপট্ঠানং ৰিসুদ্ধিমগ্গো. সমথযানিকস্স চ মন্দস্স অকিচ্ছেন অধিগন্তব্বনিমিত্তং পঠমং সতিপট্ঠানং ৰিসুদ্ধিমগ্গো, তিক্খস্স দুতিযং, ৰিপস্সনাযানিকস্সাপি মন্দস্স ততিযং, তিক্খস্স চতুত্থং ৰিসুদ্ধিমগ্গোতি ৰেনেয্যজ্ঝাসযতো চত্তারো ৰুত্তা. সুভসুখনিচ্চঅত্তভাৰৰিপল্লাসপ্পহানত্থং ৰা চতুরোঘযোগাসৰগন্থউপাদানঅগতিপ্পহানত্থম্পি চতুব্বিধাহারপরিঞ্ঞত্থঞ্চ চত্তারোৰ ৰুত্তা, অনূনা অনধিকাতি অযমেত্থ অনূনাধিকতা. এৰং পাল়িমুত্তনযো ঞেয্যো.
সতিপট্ঠানৰিভঙ্গমাতিকত্থৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.