২. ৰিভঙ্গমাতিকা
ইদানি ধম্মসঙ্গণীমাতিকানন্তরং ৰিভঙ্গমাতিকায অত্থৰণ্ণনা অনুপ্পত্তা. তস্সা পন –
অত্থতো ধম্মভেদেন, ৰিভঙ্গনযদস্সনা;
পাল়িমুত্তনযা চাপি, হোতি সংৰণ্ণনানযো.
সা পনেসা অট্ঠারসন্নং ৰিভঙ্গানং আদিম্হি ঠপিতা অট্ঠারসৰিধা হোতি – খন্ধৰিভঙ্গমাতিকা-আযতন-ধাতু-সচ্চ-ইন্দ্রিয-পচ্চযাকার-সতিপট্ঠান-সম্মপ্পধান-ইদ্ধিপাদবোজ্ঝঙ্গ-মগ্গঙ্গঝান-অপ্পমঞ্ঞা-সিক্খাপদ-পটিসম্ভিদা-ঞাণ-খুদ্দকৰত্থু-ধম্মহদযৰিভঙ্গমাতি
খন্ধৰিভঙ্গমাতিকত্থৰণ্ণনা
তত্থ আদিভূতায খন্ধৰিভঙ্গমাতিকায অত্থতো তাৰ – পঞ্চক্খন্ধাতি এত্থ পঞ্চাতি গণনপরিচ্ছেদো, তেন ন ততো হেট্ঠা, ন উদ্ধন্তি দস্সেতি. খন্ধাতি পরিচ্ছিন্নধম্মনিদস্সনং. তত্রাযং খন্ধ-সদ্দো সম্বহুলেসু ঠানেসু নিপততি রাসিম্হি গুণে পণ্ণত্তিযং রুল়্হিযন্তি. তত্থ ‘‘মহাউদকক্খন্ধো’’তিআদীসু (সং. নি. ৫.১০৩৭; অ. নি. ৪.৫১; ৫.৪৫; ৬.৩৭) হি রাসিতো খন্ধো নাম. ‘‘সীলক্খন্ধো সমাধিক্খন্ধো’’তিআদীসু (দী. নি. ৩.৩৫৫) গুণতো. ‘‘অদ্দসা খো ভগৰা মহন্তং দারুক্খন্ধ’’ন্তিআদীসু (সং. নি. ৪.২৪১) পণ্ণত্তিতো. ‘‘ৰিঞ্ঞাণং ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো’’তিআদীসু (ধ. স. ৬৩) একম্পি চিত্তং রুল়্হিতো খন্ধো নাম, স্ৰাযমিধ রাসিতো অধিপ্পেতো. রাসট্ঠো হি খন্ধ-সদ্দো, কোট্ঠাসট্ঠোতিপি ৰত্তুং ৰট্টতি. লোকস্মিং হি ইণং গহেত্ৰা চোদিযমানা ‘‘দ্ৰীহি খন্ধেহি দস্সাম, তীহি খন্ধেহি দস্সামা’’তি ৰদন্তি, তস্মা খন্ধোতি কোট্ঠাসোতি ৰুত্তং হোতি. রূপক্খন্ধোতি এত্থ রুপ্পতীতি রূপং, সীতুণ্হাদীহি পসিদ্ধাকারেন রুপ্পতি ঘট্টীযতি, পীল়িযতীতি অত্থো. ৰুত্তং হেতং ভগৰতা –
‘‘রুপ্পতীতি খো, ভিক্খৰে, তস্মা রূপন্তি ৰুচ্চতি. কেন রুপ্পতি? সীতেনপি রুপ্পতি, উণ্হেনপি রুপ্পতি, জিঘচ্ছাযপি রুপ্পতি, পিপাসাযপি রুপ্পতী’’তিআদি (সং. নি. ৩.৭৯).
রূপঞ্চ তং খন্ধো চাতি রূপক্খন্ধো, রূপরাসি রূপকোট্ঠাসোতি অত্থো. ৰেদনাক্খন্ধাদীসুপি এসেৰ নযোতি অযং তাৰেত্থ অত্থতো সংৰণ্ণনানযো.
ধম্মভেদতো পনেত্থ হেট্ঠা কুসলত্তিকে ৰিভত্তা অতীতাদিভেদভিন্না সব্বে রূপধম্মা রূপক্খন্ধো নাম. তথা চতুভূমকা ৰেদনাসঞ্ঞাযো ৰেদনাক্খন্ধো নাম, সঞ্ঞাক্খন্ধো নাম. ৰেদনাসঞ্ঞা পন ঠপেত্ৰা সেসা ফস্সাদযো পঞ্ঞাস চেতসিকা সঙ্খারক্খন্ধো নাম. পঞ্চসু খন্ধেসু নিব্বানমেৰ অসঙ্গহিতং, উপাদানক্খন্ধেসু পন সব্বে লোকুত্তরধম্মা. অযমেৰ হি খন্ধেহি উপাদানক্খন্ধানং ৰিসেসো. খন্ধা অৰিসেসতো ৰুত্তা, উপাদানক্খন্ধা সাসৰোপাদানিযভাৰেন ৰিসেসেত্ৰা. ইধ পন অৰিসেসেন ৰুত্তত্তা নিব্বানং ঠপেত্ৰা অৰসেসা সব্বে ধম্মা সঙ্গহং গচ্ছন্তীতি অযং ধম্মভেদতো সংৰণ্ণনানযো.
ৰিভঙ্গনযদস্সনাতি ৰিভঙ্গপাল়িযা আগতঅত্থনযদস্সনতো. ৰিভঙ্গপাল়িযং হি সুত্তন্তভাজনীযং অভিধম্মভাজনীযং পঞ্হাপুচ্ছকন্তি তীহি নযেহি খন্ধৰিভঙ্গো ৰিভত্তো. তথা আযতনৰিভঙ্গাদযো. কেৰলং হি ইন্দ্রিযৰিভঙ্গে, সিক্খাপদৰিভঙ্গে চ সুত্তন্তভাজনীযং নত্থি. পচ্চযাকারৰিভঙ্গে পঞ্হাপুচ্ছকং নত্থি. ঞাণৰিভঙ্গাদীসু পন তীসু তযোপি নযা ন সন্তি. তেসু হি ঞাণৰিভঙ্গো একৰিধতো পট্ঠায যাৰ দসৰিধা ৰিভত্তো, খুদ্দকৰত্থুৰিভঙ্গো একৰিধতো পট্ঠায যাৰ দ্ৰাসট্ঠিপভেদা ৰিভত্তো, ধম্মহদযৰিভঙ্গো পন সব্বসঙ্গহাদীহি দসহি ৰারেহি ৰিভত্তো, তস্মা তেসং তেসং নযানং মুখমত্তদস্সনৰসেন তত্থ তত্থ সংৰণ্ণনা ভৰিস্সন্তি. তত্রিদং খন্ধৰিভঙ্গে তিণ্ণং নযানং মুখমত্তদস্সনং. সেয্যথিদং – সুত্তন্তভাজনীযে তাৰ রূপক্খন্ধো –
‘‘তত্থ কতমো রূপক্খন্ধো? যং কিঞ্চি রূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৰা বহিদ্ধা ৰা ওল়ারিকং ৰা সুখুমং ৰা হীনং ৰা পণীতং ৰা যং দূরে সন্তিকে ৰা, তদেকজ্ঝং অভিসঞ্ঞূহিত্ৰা অভিসঙ্খিপিত্ৰা অযং ৰুচ্চতি রূপক্খন্ধো’’তি (ৰিভ. ২) –
এৰং উদ্দিসিত্ৰা ৰিত্থারতো ৰিভত্তো, তথা ৰেদনাক্খন্ধাদযোপি. তত্থ নিযকজ্ঝত্তং নাম অজ্ঝত্তরূপং অজ্ঝত্তং নাম, ততো অঞ্ঞং পরপুগ্গলগতং, অৰিঞ্ঞাণঞ্চ বহিদ্ধা নাম, তথা ৰেদনাদযোপি. পসাদৰিসযরূপং পন ওল়ারিকং নাম, সেসং সুখুমং নাম. অনিট্ঠরূপং হীনং নাম, ইট্ঠরূপং পণীতং নাম.
ননু ইট্ঠানিট্ঠং নাম পাটেক্কং পটিৰিভত্তং নাম নত্থি, একং একচ্চস্স ইট্ঠং হোতি মনাপং, তদেৰ অঞ্ঞস্স চ অনিট্ঠং হোতি. ৰত্থাদীনি হি সূকরাদীনং নপ্পিযানি হোন্তি, ন মনুস্সাদীনং, তেসঞ্চ ৰত্থাভরণাদীনি পিযানি, ন সূকরাদীনন্তি, তস্মা রুচিৰসেনেৰ ইট্ঠানিট্ঠতা গহেতব্বা? ন, ইট্ঠানিট্ঠানং পাটেক্কং ৰিভত্তত্তা. কুসলকম্মজং হি কুসলৰিপাকৰিসযোৰ ইট্ঠং নাম, অকুসলকম্মজং অকুসলৰিপাকৰিসযোৰ অনিট্ঠং নাম, সঞ্ঞাৰিপল্লাসেন পন কোচি ইট্ঠমেৰ বুদ্ধরূপাদিং জৰনক্খণে অনিট্ঠতো মনসি করোতি, অনিট্ঠঞ্চ নিরযগ্গিসত্থৰিসাদিং ইট্ঠতো মনসি করোতি. জৰনেহি এৰ ৰিপল্লাসভাৰো, ন ৰিপাকেহীতি ৰিপাকৰসেন ইট্ঠানিট্ঠং নিযতং ৰেদিতব্বং.
সম্মোহৰিনোদনিযা পন ৰিভঙ্গট্ঠকথায –
‘‘সুখসম্ফস্সং হি গূথকললং চক্খুদ্ৰারঘানদ্ৰারেসু অনিট্ঠং, কাযদ্ৰারে ইট্ঠং হোতি. চক্কৰত্তিনো মণিরতনেন পোথিযমানস্স, সুৰণ্ণসূলে উত্তাসিযমানস্স চ মণিরতনসুৰণ্ণসূলানি চক্খুদ্ৰারে ইট্ঠানি হোন্তি, কাযদ্ৰারে অনিট্ঠানী’’তি (ৰিভ. অট্ঠ. ৬) –
এৰং দ্ৰারৰসেন একস্সেৰ ৰত্থুনো ইট্ঠতা, অনিট্ঠতা চ ৰুত্তা. সা চ একক্খণে ন যুত্তা এককলাপগতভূতোপাদাযরূপানং একসামগ্গিযমুপ্পত্তিতো. ন হি ভূতেসু অকুসলৰসেন অনিট্ঠেসু উপ্পজ্জন্তেসু তদুপাদাযরূপাদিকুসলেন ইট্ঠানি উপ্পজ্জন্তি, ভিন্নক্খণে পন ইট্ঠানি মণিরতনাদীনি তেহি পোথিযমানস্স অকুসলপচ্চযেন উতুনা অনিট্ঠানি ৰিপরিণমন্তি, কুসলপচ্চযেন অনিট্ঠানি গূথকললাদীনি ইট্ঠানীতি, অযং নো অত্তনোমতি. এৰং ৰিভত্তেসু চ ইট্ঠানিট্ঠেসু তং তং রূপং উপাদাযুপাদায হীনং, পণীতঞ্চ দট্ঠব্বং. সুখুমং পন রূপং দূরেরূপং নাম, ওল়ারিকং সন্তিকেরূপং নাম. তং তং ৰা পন রূপং উপাদাযুপাদায রূপং দূরে সন্তিকে দট্ঠব্বং. সেসং ৰুত্তনযমেৰ.
ৰেদনাদীসু পন অকুসলা ৰেদনা ওল়ারিকা, ইতরা সুখুমা. কুসলাকুসলা ওল়ারিকা, অব্যাকতা সুখুমা. দুক্খা ৰেদনা ওল়ারিকা, ইতরা সুখুমা. সুখদুক্খা ৰা ওল়ারিকা, ইতরা সুখুমা. অসমাপন্নস্স ৰা ৰেদনা ওল়ারিকা, সমাপন্নস্স সুখুমা. সাসৰা ওল়ারিকা, অনাসৰা সুখুমা. তং তং ৰা পন ৰেদনং উপাদাযুপাদায ওল়ারিকসুখুমতা দট্ঠব্বা. অকুসলা ৰেদনা কুসলাব্যাকতাহি দূরে, তা চ তায দূরেতি এৰং জাতিসভাৰপুগ্গলভূমিভেদতো ৰুত্তনযেন দূরেৰেদনা দট্ঠব্বা, কুসলা ৰেদনা কুসলায সন্তিকেতি এৰং জাতিআদিসামঞ্ঞতো সন্তিকেৰেদনা দট্ঠব্বা. তং তং ৰা পন ৰেদনং উপাদাযুপাদায ৰেদনা দূরেসন্তিকে দট্ঠব্বা. এৰং সঞ্ঞাক্খন্ধাদীসুপি যথানুরূপং ওল়ারিকসুখুমতাদযো ৰেদিতব্বাতি. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারো পন ৰিভঙ্গপাল়িঅট্ঠকথাসু (ৰিভ. ৮ আদযো; ৰিভ. অট্ঠ. ৮ আদযো) গহেতব্বোতি অযং সুত্তন্তভাজনীযনযো.
অভিধম্মভাজনীযনযে রূপক্খন্ধস্স তাৰ একৰিধাদিতো যাৰ একাদসৰিধা রূপকণ্ডে ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বা. ৰেদনাক্খন্ধো পন একৰিধো ফস্সসম্পযুত্তো, দুৰিধো সহেতুকদুকৰসেন, তিৰিধো কুসলত্তিকৰসেন, চতুব্বিধো চতুভূমকৰসেন, পঞ্চৰিধো সভাৰভেদেন, ছব্বিধো ছদ্ৰারিকৰসেন, সত্তৰিধো সত্তৰিঞ্ঞাণসম্পযোগৰসেন, অট্ঠৰিধো তেসু কাযৰিঞ্ঞাণসম্পযুত্তং সুখদুক্খৰসেন দ্ৰিধা ভিন্দিত্ৰা, নৰৰিধো তেসু মনোৰিঞ্ঞাণসম্পযুত্তং কুসলত্তিকৰসেন তিধা ভিন্দিত্ৰা, দসৰিধো তেসু কাযৰিঞ্ঞাণসম্পযুত্তং দুৰিধা, মনোৰিঞ্ঞাণসম্পযুত্তঞ্চ তিধা ভিন্দিত্ৰাতি এৰং সহেতুকদুকমূলং পঠমৰারং ৰত্ৰা পুন কুসলত্তিকট্ঠানে ৰেদনাত্তিকপীতিত্তিকসনিদস্সনত্তিকৰজ্জিতে সব্বত্তিকে যোজেত্ৰা যাৰ দসৰিধা, অপরেপি অট্ঠারস ৰারা ৰুত্তা. যথা চেত্থ সহেতুকদুকমূলিকা সব্বত্তিকযোজনা, এৰং হেতুসম্পযুত্তদুকাদীসু অনুরূপদুকমূলিকাপি সরণদুকপরিযোসানা পচ্চেকং সব্বত্তিকযোজনাপি ৰেদিতব্বাতি অযং দুকমূলকো যোজনানযো. যথা চ একেকদুকেন সব্বত্তিকযোজনাৰসেন দুকমূলকো নযো ৰুত্তো, এৰং একেকত্তিকেন যথানুরূপং সব্বদুকযোজনাৰসেন তিকমূলকো, তদুভযমিস্সকৰসেন উভতোৰড্ঢনকো চ নযো ৰেদিতব্বো. যথা চেত্থ ৰেদনাক্খন্ধে, এৰং সঞ্ঞাক্খন্ধাদীসুপি যথারহং দুকমূলকাদিনযা ৰেদিতব্বাতি অযং অভিধম্মভাজনীযনযো.
পঞ্হাপুচ্ছকনযে পন পঞ্চন্নং খন্ধানং কতি কুসলা, কতি অকুসলা, কতি অব্যাকতা, কতি সুখায ৰেদনায সম্পযুত্তা…পে… কতি সরণা, কতি অরণাতি? রূপক্খন্ধো অব্যাকতো, চত্তারো খন্ধা সিযা কুসলা, সিযা অকুসলা, সিযা অব্যাকতা, রূপং, ৰেদনা চ ৰেদনাত্তিকে ন ৰত্তব্বা, সেসা তিধাপি হোন্তি, রূপং নেৰৰিপাকনৰিপাকধম্মধম্মং, সিযা উপাদিন্নুপাদানিযং, সিযা অনুপাদিন্নুপাদানিযং, অসংকিলিট্ঠসংকিলেসিকং, সেসা চত্তারো খন্ধা তীহি তিকেহি তিধাপি হোন্তি. রূপং অৰিতক্কঅৰিচারং, তযো খন্ধা তিধাপি হোন্তি, সঙ্খারক্খন্ধো তিধা চ ন ৰত্তব্বো চ. রূপং ন ৰত্তব্বং, ৰেদনা সিযা পীতিসহগতা, ন ৰত্তব্বা, তযো তিধা চ ন ৰত্তব্বা চ. রূপং নেৰদস্সনেননভাৰনাযপহাতব্বং, নদস্সনেননভাৰনাযপহাতব্বহেতুকং, নেৰাচযগামিনঅপচযগামি, নেৰসেখংনাসেখং, পরিত্তং, সেসা তিধাপি হোন্তি. পরিত্তারম্মণত্তিকে রূপং অনারম্মণং, সেসা তিধা চ ন ৰত্তব্বা চ. রূপং মজ্ঝিমং, অনিযতং, সেসা তিধাপি. মগ্গারম্মণত্তিকে চ রূপং অনারম্মণং, সেসা তিধাপি ৰা ন ৰত্তব্বা. উপ্পন্নাতীতত্তিকেসু পঞ্চপি তিধা হোন্তি. অতীতারম্মণত্তিকে রূপং অনারম্মণং, সেসা তিধা চ ন ৰত্তব্বা চ. অজ্ঝত্তত্তিকে পঞ্চপি তিধা হোন্তি. অজ্ঝত্তারম্মণত্তিকে রূপং অনারম্মণং, সেসা তিধাপি ন ৰত্তব্বা চ. চত্তারো খন্ধা অনিদস্সনঅপ্পটিঘা, রূপক্খন্ধো তিধাপি হোতি.
চত্তারো খন্ধা নহেতূ, সঙ্খারক্খন্ধো সিযা হেতু, সিযা ন হেতু. রূপং অহেতুকং, হেতুৰিপ্পযুত্তং, সেসা দ্ৰিধাপি. তযো খন্ধা সিযা সহেতুকা চেৰ ন চ হেতূ, সিযা ন ৰত্তব্বা চ, সঙ্খারক্খন্ধো দ্ৰিধা চ ন ৰত্তব্বো চ, রূপং ন ৰত্তব্বমেৰ. তথা অনন্তরদুকেপি. রূপং নহেতুঅহেতুকং, তযো দ্ৰিধাপি, সঙ্খারক্খন্ধো দ্ৰিধা চ ন ৰত্তব্বো চ. পঞ্চপি সপ্পচ্চযা, সঙ্খতা, চত্তারো অনিদস্সনা, অপ্পটিঘা, রূপং দ্ৰিধাপি. রূপং রূপী, সেসা অরূপিনো. রূপং লোকিযং, সেসা দ্ৰিধাপি. পঞ্চপি কেনচি ৰিঞ্ঞেয্যা, ন চ কেনচি ৰিঞ্ঞেয্যা চ. চত্তারো নো আসৰা, সঙ্খারা দ্ৰিধাপি, ন ৰত্তব্বা চ. রূপং সাসৰো, আসৰৰিপ্পযুত্তো, সেসা দ্ৰিধাপি. রূপং সাসৰা চেৰ নো চ আসৰা, তযো তথা চ ন ৰত্তব্বা চ. সঙ্খারো দ্ৰিধা চ ন ৰত্তব্বো চ. রূপং ন ৰত্তব্বমেৰ, তযো সিযা আসৰসম্পযুত্তা চেৰ নো চ আসৰা, সিযা ন ৰত্তব্বা, সঙ্খারো দ্ৰিধা চ ন ৰত্তব্বো চ. রূপং আসৰৰিপ্পযুত্তং সাসৰঞ্চ, সেসা দ্ৰিধা চ ন ৰত্তব্বা চ. ইমিনা নযেন সংযোজনগোচ্ছকাদীসুপি যোজনা ৰেদিতব্বা. কেৰলং হি পরামাসসম্পযুত্তদুকে রূপং পরামাসৰিপ্পযুত্তং, তযো দ্ৰিধাপি, সঙ্খারো দ্ৰিধাপি, দিট্ঠিৰসেন ন ৰত্তব্বো চ. ততিযে এত্তকমেৰ ৰিসেসো. রূপং অনারম্মণং, সেসা সারম্মণা. ৰিঞ্ঞাণং চিত্তং, সেসা নো চিত্তা. তযো চেতসিকা, দ্ৰে অচেতসিকা. তযো চিত্তসম্পযুত্তা, রূপং চিত্তৰিপ্পযুত্তং. ৰিঞ্ঞাণং ন ৰত্তব্বং. তথা চিত্তসংসট্ঠদুকেপি. তযো চিত্তসমুট্ঠানা, ৰিঞ্ঞাণং নো চিত্তসমুট্ঠানং. রূপং দ্ৰিধাপি. তথা অনন্তরদুকদ্ৰযেপি. তযো চিত্তসংসট্ঠসমুট্ঠানা, দ্ৰে নো চিত্তসংসট্ঠসমুট্ঠানা. তথা অনন্তরদুকদ্ৰযেপি. ৰিঞ্ঞাণং অজ্ঝত্তিকং, তযো বাহিরা, রূপং দ্ৰিধাপি. চত্তারো নো উপাদা. রূপং দ্ৰিধাপি. পঞ্চপি সিযা উপাদিন্না, সিযা অনুপাদিন্না, নো উপাদানা.
কিলেসগোচ্ছকো ৰুত্তনযোৰ. রূপং নেৰদস্সনেননভাৰনায পহাতব্বং, সেসা দ্ৰিধাপি. এৰং যাৰপীতিদুকা যোজনা ৰেদিতব্বা.
রূপং ন ৰেদনা, ন সুখা, ন সুখসহগতা, সেসা দ্ৰিধাপি. তথা অনন্তরদুকেপি. রূপং কামাৰচরং, সেসা দ্ৰিধাপি. এৰং যাৰ সরণদুকা যোজনা ৰেদিতব্বা. অযং পঞ্হাপুচ্ছকনযো.
ইমে পন নযা ৰিত্থারতো পাল়িঅট্ঠকথাহি ঞাতব্বা. অত্থৰিনিচ্ছযো চ নেসং ধম্মসঙ্গণীমাতিকত্থসংৰণ্ণনায ৰুত্তানুসারেন ঞাতব্বো. ইতো পরং অতিরেকং অৰত্ৰা অপুব্বমেৰ ৰণ্ণযিস্সামাতি অযং ৰিভঙ্গনযদস্সনতো সংৰণ্ণনানযো.
ইদানি পনেত্থ –
কমতোনূনাধিকতো, দট্ঠব্বসমভেদতো;
পাল়িমুত্তনযো ঞেয্যো, খন্ধকোসল্লমিচ্ছতা.
তত্থ কমতোতি এত্থ উপ্পত্তিক্কমো পহানক্কমো পটিপত্তিক্কমো ভূমিক্কমো দেসনাক্কমোতি বহুৰিধেসু কমেসু খন্ধানং দেসনাক্কমোৰ যুজ্জতি, ন ইতরে, অসম্ভৰা. অভেদেন হি পঞ্চসু খন্ধেসু অত্তগ্গাহপতিতং ৰেনেয্যজনং সমূহঘনৰিনিব্ভোগদস্সনেন অত্তগ্গাহতো মোচেতুকামো ভগৰা হিতকামো তস্স তস্স জনস্স সুখগ্গহণত্থং চক্খুআদীনং ৰিসযভূতং ওল়ারিকং পঠমং রূপক্খন্ধং দেসেসি, ততো ইট্ঠানিট্ঠৰিসযসংৰেদকং ওল়ারিকং ৰেদনং, যং ৰেদেতি, তং সঞ্জানাতীতি এৰং ৰেদনাৰিসযস্স আকারগ্গাহিকং সঞ্ঞং, সঞ্ঞাৰসেনাভিসঙ্খারকে সঙ্খারে, তেসং ৰেদনাদীনং নিস্সযাধিপতিভূতং ৰিঞ্ঞাণন্তি অযং তাৰেত্থ কমো.
অনূনাধিকতোতি কস্মা পন ভগৰতা পঞ্চেৰ খন্ধা ৰুত্তা অনূনা অনধিকাতি? সব্বসঙ্খতসভাগেকসঙ্গহতো, অত্তত্তনিযগ্গাহৰত্থুস্স এতপ্পরমতো, অঞ্ঞেসঞ্চ তদৰরোধতো. অনেকপ্পভেদেসু হি সঙ্খতধম্মেসু সভাগৰসেন সঙ্গয্হমানেসু রূপং রূপসভাগেকসঙ্গহৰসেন একো খন্ধো হোতি, ৰেদনা ৰেদনাসভাগেকসঙ্গহৰসেন একো খন্ধো হোতি. এস নযো সঞ্ঞাদীসুপি, তস্মা সব্বসঙ্খতসভাগেকসঙ্গহতো পঞ্চেৰ ৰুত্তা. এতপরমঞ্চেতং অত্তত্তনিযগ্গাহৰত্থু, যদিদং রূপাদযো পঞ্চ, তস্মা অত্তত্তনিযগ্গাহৰত্থুস্স এতপরমতোপি পঞ্চেৰ ৰুত্তা. যেপি চঞ্ঞে সীলাদযো পঞ্চ ধম্মক্খন্ধা ৰুত্তা, তেপি সঙ্খারক্খন্ধপরিযাপন্নত্তা এত্থেৰ অৰরোধং গচ্ছন্তি, তস্মা অঞ্ঞেসং তদৰরোধতোপি পঞ্চেৰ ৰুত্তাতি অযং অনূনাধিকতো.
দট্ঠব্বসমভেদতোতি দট্ঠব্বভেদতো, উপমাভেদতো চ. তত্থ দট্ঠব্বভেদতো তাৰ পঞ্চুপাদানক্খন্ধা সামঞ্ঞতো উক্খিত্তাসিকপচ্চত্থিকতো, ভারতো, খাদকতো, অনিচ্চদুক্খঅনত্তসঙ্খাতৰধকতো চ দট্ঠব্বা. ৰিসেসতো পন ফেণপিণ্ডং ৰিয রূপং দট্ঠব্বং, উদকবুব্বুল়মরীচিককদলিক্খন্ধমাযা ৰিয যথাক্কমং ৰেদনাদযো দট্ঠব্বা. যথা হি ফেণপিণ্ডো ৰিমদ্দাসহো, সো চ পত্তথালকাদিঅত্থং গহিতোপি তমত্থং ন সাধেতি, ভিজ্জতি, এৰং রূপম্পি ৰিমদ্দাসহং, তঞ্চ সুভাদিৰসেন গহিতম্পি ন তথা তিট্ঠতি, অসুভাদিযেৰ হোতি.
যথা ৰা ফেণপিণ্ডো অনেকসন্ধিঘটিতো বহুন্নং উদকসপ্পাদিপাণকানং আৰাসো, আদিতো চেস বদরপক্কমত্তো হুত্ৰা অনুপুব্বৰড্ঢনকো উট্ঠিতমত্তোপি চেস ভিজ্জতি, থোকং গন্ত্ৰাপি, সমুদ্দং পত্ৰা পন অৰস্সমেৰ ভিজ্জতি, এৰং রূপম্পি ছিদ্দাৰছিদ্দং অনেকসন্ধিঘটিতং অসীতিকিমিকুলৰোকিণ্ণং, আদিতো চেতং কললমত্তং হুত্ৰা অনুপুব্বৰড্ঢনকং, কললমত্তেপি চেতং ভিজ্জতি, অব্বুদাদিভাৰেপি আযুক্খযং পত্ৰা অৰস্সমেৰ ভিজ্জতি. এৰং ফেণপিণ্ডসদিসং দট্ঠব্বং.
যথা পন বুব্বুল়ো মুহুত্তরমণীযো অগয্হুপগো ন চিরট্ঠিতিকোৰ, এৰং ৰেদনাপি. যথা চ বুব্বুল়ো উদকতলং, উদকবিন্দুং, উদকজল্লকং সঙ্কড্ঢিত্ৰা পুটং কত্ৰা গহণৰাতঞ্চাতি চত্তারি কারণানি পটিচ্চ উপ্পজ্জতি, এৰং ৰেদনাপি ৰত্থুং, আরম্মণং, কিলেসজল্লং, ফস্সসঙ্ঘট্টনঞ্চাতি চত্তারি কারণানি পটিচ্চ উপ্পজ্জতীতি সা বুব্বুল়সদিসা দট্ঠব্বা.
যথা পন মরীচিকা জলাসযাদিভাৰেন ৰিপ্পলম্ভিকা, এৰং সঞ্ঞাপি নিচ্চাদিভাৰেনাতি মরীচিসদিসা দট্ঠব্বা. যথা পন কদলিক্খন্ধো অগয্হুপগো বহুৰট্টিসমোধানো, এৰং সঙ্খারক্খন্ধোপি অগয্হুপগোনিচ্চাদিসারৰিরহিতো, ফস্সাদিবহুধম্মসমোধানো চ হোতীতি সো কদলিক্খন্ধসদিসো দট্ঠব্বো. যথা পন মাযা অসুৰণ্ণরজতাদিরূপানিপি তথা গাহাপেত্ৰা মহাজনং ৰঞ্চেতি, এৰং ৰিঞ্ঞাণম্পি অনিচ্চাদিরূপং তেনেৰ চিত্তেন আগচ্ছন্তং ৰিয নিচ্চাদিতো চ গাহাপেত্ৰা ৰঞ্চেতীতি তং মাযাসদিসং দট্ঠব্বং. ৰুত্তঞ্চ –
‘‘ফেণপিণ্ডূপমং রূপং, ৰেদনা বুব্বুল়ূপমা;
মরীচিকূপমা সঞ্ঞা, সঙ্খারা কদলূপমা;
মাযূপমঞ্চ ৰিঞ্ঞাণং, দেসিতাদিচ্চবন্ধুনা’’তি. (সং. নি. ৩.৯৫);
অযমেত্থ দট্ঠব্বভেদো.
উপমাভেদতো চ পন গিলানসালূপমো রূপুপাদানক্খন্ধো, গেলঞ্ঞূপমো ৰেদনুপাদানক্খন্ধো, গেলঞ্ঞসমুট্ঠানূপমো সঞ্ঞুপাদানক্খন্ধো, অসপ্পাযসেৰনূপমো সঙ্খারুপাদানক্খন্ধো, গিলানূপমো ৰিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধো. অপিচ চারককারণঅপরাধকারণকারকঅপরাধিকূপমা এতে ভাজনভোজনব্যঞ্জনপরিৰেসকভুঞ্জকূপমা চাতি অযমেত্থ উপমাভেদো. এৰং পাল়িমুত্তকৰিনিচ্ছযনযো ঞেয্যো.
খন্ধৰিভঙ্গমাতিকত্থৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
আযতনৰিভঙ্গমাতিকত্থৰণ্ণনা
আযতনৰিভঙ্গমাতিকায পন অত্থতো তাৰ – দ্ৰাদসাযতনানীতি এত্থ আযতনতো, আযানং তননতো, আযতস্স চ নযনতো আযতনানি. চক্খুরূপাদীসু হি তংতংদ্ৰারারম্মণা চিত্তচেতসিকা ধম্মা সেন সেন অনুভৰনাদিনা কিচ্চেন আযতন্তি উপট্ঠহন্তি ঘটেন্তি ৰাযমন্তি, তে চ পন আযভূতে ধম্মে এতানি তনোন্তি ৰিত্থারেন্তি, ইদঞ্চ অতীৰ আযতং সংসারদুক্খং নযন্তেৰ, পৰত্তযন্তীতি ৰুত্তং হোতি, তস্মা ‘‘আযতনানী’’তি ৰুচ্চন্তি.
অপিচ নিৰাসট্ঠানট্ঠেন, আকরট্ঠেন, সমোসরণট্ঠানট্ঠেন, সঞ্জাভিদেসট্ঠেন, কারণট্ঠেন চ সাসনে, লোকে চ ‘‘আযতন’’ন্তি ৰুচ্চন্তি. চক্খুআদীসু হি তে তে চিত্তচেতসিকা ধম্মা তদাযত্তৰুত্তিতায নিৰসন্তি, তেসু চ আকরভূতেসু আকিণ্ণা ৰত্থারম্মণৰসেন চ সমোসরন্তি, চক্খাদযোৰ নেসং সঞ্জাতিদেসো, কারণঞ্চ, তস্মা নিৰাসট্ঠানাদিনা অত্থেন চক্খাদীনি আযতনানীতি ৰেদিতব্বানি.
চক্খাযতনন্তিআদীসু চক্খতীতি চক্খু, রূপং অস্সাদেতি, ৰিভাৰেতি চাতি অত্থো. রূপযতীতি রূপং. ৰণ্ণৰিকারং আপজ্জমানং হদযঙ্গতভাৰং পকাসেতীতি অত্থো. সুণাতীতি সোতং. সপ্পতীতি সদ্দো, উদাহরীযতীতি অত্থো. ঘাযতীতি ঘানং. গন্ধযতীতি গন্ধো, অত্তনো ৰত্থুং সূচযতীতি অত্থো. জীৰিতং অৰ্হাযতীতি জিৰ্হা. রসন্তি তং সত্তাতি রসো, অস্সাদেন্তীতি অত্থো. কুচ্ছিতানং সাসৰধম্মানং আযোতি কাযো, উপ্পত্তিদেসো. ফুসীযতীতি ফোট্ঠব্বং. মনতীতি মনো. অত্তনো লক্খণং ধারেন্তীতি ধম্মা. চক্খু চ তং যথাৰুত্তেনত্থেন আযতনঞ্চাতি চক্খাযতনং…পে… ধম্মা চ তে আযতনঞ্চাতি ধম্মাযতনন্তি অযং তাৰেত্থ পদত্থো.
ধম্মভেদতো পনেত্থ সব্বম্পি ৰিঞ্ঞাণং মনাযতনং নাম. চেতসিকসুখুমরূপনিব্বানানি ধম্মাযতনং নাম. সেসানি সুৰিঞ্ঞেয্যানি. ইমেসু চ আযতনেসু অতীতাদিভেদভিন্না, কালৰিনিমুত্তা চ লোকিযলোকুত্তরা সব্বে নামরূপধম্মা, পঞ্ঞত্তিযো চ সঙ্গহিতাতি ৰেদিতব্বা. ‘‘জাতি দ্ৰীহি খন্ধেহি একেনাযতনেন একায ধাতুযা সঙ্গহিতা’’তিআদিৰচনতো (ধাতু. ৭১) হি রূপারূপলক্খণানং জাতিজরাভঙ্গানং সঙ্খারক্খন্ধধম্মাযতনধম্মধাতূসু সঙ্গহিতত্তা ইতরাসম্পি পঞ্ঞত্তীনং যথারহং তত্থ সঙ্গহিতভাৰো ৰেদিতব্বোতি অযমেত্থ ধম্মভেদো.
ৰিভঙ্গনযতো পনেত্থ সুত্তন্তভাজনীযে তাৰ ‘‘চক্খুং অনিচ্চং দুক্খং অনত্তা ৰিপরিণামধম্মং. রূপা অনিচ্চা দুক্খা অনত্তা ৰিপরিণামধম্মা…পে… ধম্মা অনিচ্চা দুক্খা অনত্তা ৰিপরিণামধম্মা’’তি (ৰিভ. ১৫৪) এৰং ৰিসযিৰিসযাযতনৰসেন আযতনানি ৰুত্তানীতি অযং সুত্তন্তভাজনীযনযো.
অভিধম্মভাজনীযে পন পসাদৰিসযাযতনানি তাৰ ‘‘তত্থ কতমং চক্খাযতনং? যং চক্খু চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায পসাদো’’তিআদিনা (ৰিভ. ১৫৬) রূপকণ্ডে (ধ. স. ৫৯৭) ৰুত্তনযেন ৰিভত্তানি. মনাযতনং পন একৰিধতো পট্ঠায যাৰদসৰিধা ৰেদনাক্খন্ধে ৰুত্তনযেন ৰিভত্তং. ধম্মাযতনং পন ‘‘তত্থ কতমং ধম্মাযতনং? ৰেদনাক্খন্ধো সঞ্ঞাক্খন্ধো সঙ্খারক্খন্ধো, যঞ্চ রূপং অনিদস্সনঅপ্পটিঘং ধম্মাযতনপরিযাপন্নং অসঙ্খতা চ ধাতূ’’তি (ৰিভ. ১৬৭) উদ্দিসিত্ৰা ‘‘তত্থ কতমো ৰেদনাক্খন্ধো’’তিআদিনা (ৰিভ. ১৬৭) ৰেদনাক্খন্ধাদীসু ৰুত্তনযেন ৰিভত্তং. সুখুমরূপনিব্বানানি রূপকণ্ডে ৰুত্তনযানেৰাতি অযং অভিধম্মভাজনীযনযো.
পঞ্হাপুচ্ছকনযং পন ইতো পরং ৰিত্থারতো অদস্সেত্ৰা তিকদুকানং আদিঅন্তেহি চেৰ ৰিসেসত্থদীপকেহি চ তিকদুকেহি যোজেত্ৰা দস্সযিস্সাম, সেসেহিপি তিকদুকেহি যোজনানযো খন্ধে ৰুত্তনযেন সক্কা ঞাতুন্তি. কথং দ্ৰাদসন্নং আযতনানং কতি কুসলা…পে… কতি অরণাতি? দসাযতনা অব্যাকতা, দ্ৰাযতনা সিযা কুসলা, সিযা অকুসলা, সিযা অব্যাকতা. ৰেদনাত্তিকে দসাযতনানি ন ৰত্তব্বানি, মনাযতনং তিধাপি, ধম্মাযতনং তিধা ন ৰত্তব্বঞ্চ…পে… রূপাযতনং সনিদস্সনসপ্পটিঘং, নৰাযতনানি অনিদস্সনসপ্পটিঘানি, মনাযতনধম্মাযতনানি অনিদস্সনঅপ্পটিঘানি, একাদসাযতনানি ন হেতূ, ধম্মাযতনং সিযা হেতু, সিযা ন হেতু…পে… একাদসাযতনানি সপ্পচ্চযানি, ধম্মাযতনং সিযা সপ্পচ্চযং, সিযা অপ্পচ্চযং…পে… দসাযতনানি রূপং, মনাযতনং অরূপং, ধম্মাযতনং দ্ৰিধাপি…পে… দসাযতনানি অরণানি, দ্ৰাযতনানি সিযা সরণানি, সিযা অরণানীতি অযং পঞ্হাপুচ্ছকনযো.
ইদানি পন –
কমতো তাৰত্ততো চ, তেসং দট্ঠব্বভেদতো;
পাল়িমুত্তনযেনেত্থ, ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
তত্থ কমতোতি ইধাপি দেসনাক্কমোৰ যুজ্জতি. অজ্ঝত্তিকেসু হি আযতনেসু সনিদস্সনসপ্পটিঘৰিসযত্তা চক্খাযতনং পাকটন্তি পঠমং দেসিতং, ততো অনিদস্সনসপ্পটিঘৰিসযানি সোতাযতনাদীনি. অথ ৰা দস্সনানুত্তরিযসৰনানুত্তরিযহেতুভাৰতো বহূপকারত্তা চক্খুসোতাযতনানি পঠমং দেসিতানি, ততো ঘানাযতনাদীনি তীণি, পঞ্চন্নম্পি পন গোচরৰিসযত্তা অন্তে মনাযতনং, চক্খাযতনাদীনং গোচরত্তা তেসং অনন্তরং রূপাযতনাদীনি. অপিচ ৰিঞ্ঞাণুপ্পত্তিকারণৰৰত্থানতোপি অযমেতেসং কমো ৰেদিতব্বো. ৰুত্তং হেতং ‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চ রূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৰিঞ্ঞাণং…পে… মনঞ্চ পটিচ্চ ধম্মে চ উপ্পজ্জতি মনোৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি (ম. নি. ৩.৪২১; সং. নি. ৪.৬০, ১১৩; মহানি. ১০৭) অযং তাৰেত্থ কমো.
তাৰত্ততোতি তাৰভাৰতো. ইদং ৰুত্তং হোতি – চক্খাদযোপি হি ধম্মা এৰ, এৰং সতি ধম্মাযতনমিচ্চেৰ অৰত্ৰা কস্মা দ্ৰাদসাযতনানি ৰুত্তানীতি চে? ছৰিঞ্ঞাণকাযুপ্পত্তিযা দ্ৰারারম্মণৰৰত্থানতো অযমেতেসং ভেদো হোতীতি দ্ৰাদস ৰুত্তানি. চক্খুৰিঞ্ঞাণৰীথিপরিযাপন্নস্স হি ৰিঞ্ঞাণকাযস্স চক্খাযতনমেৰ উপ্পত্তিদ্ৰারং, রূপাযতনমেৰারম্মণং. তথা ইতরানি ইতরেসং. ছট্ঠস্স পন ভৰঙ্গমনসঙ্খাতো মনাযতনেকদেসোৰ উপ্পত্তিদ্ৰারং, অসাধারণঞ্চ ধম্মাযতনং আরম্মণন্তি. ইতি ছন্নং ৰিঞ্ঞাণকাযানং উপ্পত্তিদ্ৰারারম্মণৰৰত্থানতো দ্ৰাদস ৰুত্তানীতি অযমেত্থ তাৰত্ততা.
দট্ঠব্বভেদতোতি এত্থ পন সব্বানি চেতানি আযতনানি অনাগমনতো, অনিগ্গমনতো চ দট্ঠব্বানি. ন হি তানি পুব্বে উদযা কুতোচি আগচ্ছন্তি, নপি উদ্ধং ৰযা কুহিঞ্চি গচ্ছন্তি, অথ খো পুব্বে উদযা অপ্পটিলদ্ধসভাৰানি উদ্ধং ৰযা পরিভিন্নসভাৰানি, পুব্বন্তাপরন্তৰেমজ্ঝে পচ্চযাযত্তৰুত্তিতায অৰসানি পৰত্তন্তি, তস্মা অনাগমনতো, অনিগ্গমনতো চ দট্ঠব্বানি. তথা নিরীহতো, অব্যাপারতো চ. ন হি চক্খুরূপাদীনং এৰং হোতি ‘‘অহো ৰত অম্হাকং সামগ্গিযং ৰিঞ্ঞাণং নাম উপ্পজ্জেয্যা’’তি, ন চ তানি ৰিঞ্ঞাণুপ্পাদনত্থং দ্ৰারভাৰেন, ৰত্থুভাৰেন, আরম্মণভাৰেন ৰা ব্যাপারমাপজ্জন্তি, অথ খো ধম্মতাৰেসা যং চক্খুরূপাদিসামগ্গিযং চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনি সম্ভৰন্তি, তস্মা নিরীহতো, অব্যাপারতো চ দট্ঠব্বানি. অপিচ অজ্ঝত্তিকানি সুঞ্ঞো গামো ৰিয দট্ঠব্বানি ধুৰসুভসুখত্তভাৰৰিরহিতত্তা, বাহিরানি গামঘাতকচোরা ৰিয. তথা অজ্ঝত্তিকানি ছপাণকা ৰিয দট্ঠব্বানি, বাহিরানি তেসং গোচরা ৰিযাতি অযমেত্থ দট্ঠব্বভেদো. এৰং পাল়িমুত্তনযেনেত্থ ৰিঞ্ঞাতব্বো ৰিনিচ্ছযো.
আযতনৰিভঙ্গমাতিকত্থৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ধাতুৰিভঙ্গমাতিকত্থৰণ্ণনা
ধাতুৰিভঙ্গমাতিকায পন অত্থতো তাৰ – অট্ঠারস ধাতুযোতি এত্থ ৰিদহতি, ধীযতে, ৰিধানং, ৰিধীযতে এতায, এত্থ ৰা ধীযতীতি ধাতু. লোকিযা হি ধাতুযো কারণভাৰেন ৰৰত্থিতা. অনেকপ্পকারং সংসারদুক্খং ৰিদহন্তি নিপ্ফাদেন্তি, সত্তেহি চ ধীযন্তে ধারীযন্তি, দুক্খৰিধানমত্তমেৰ চেতা, এতাহি চ কারণভূতাহি সংসারদুক্খং সত্তেহি অনুৰিধীযতি, যথাৰিহিতঞ্চ দুক্খং এতাস্ৰেৰ ধীযতি ঠপীযতীতি এতেহি অত্থেহি যথাসম্ভৰং ‘‘ধাতুযো’’তি ৰুচ্চন্তি.
যথা ৰা সরীরসঙ্খাতস্স সমুদাযস্স অৰযৰভূতেসু রসসোণিতাদীসু অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিসভাগলক্খণপরিচ্ছিন্নেসু ধাতুসমঞ্ঞা, এৰমেতেসুপি পঞ্চক্খন্ধসঙ্খাতস্স অত্তভাৰস্স চক্খাদীসু ধাতুসমঞ্ঞা ৰেদিতব্বা. লোকিযলোকুত্তরসাধারণত্থৰসেন পন অত্তনো সভাৰং ধারেন্তীতি ধাতুযো. নিজ্জীৰমত্তানমেতং অধিৰচনং, তস্মা যথাৰুত্তেনত্থেন চক্খু চ তং ধাতু চাতি চক্খুধাতু. এৰং সেসেসুপীতি অযং তাৰেত্থ পদত্থো.
ধম্মভেদতো পনেত্থ আযতনেসু ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বো. অপিচ পঞ্চদ্ৰারাৰজ্জনসম্পটিচ্ছনদ্ৰযৰিঞ্ঞাণং মনোধাতু নাম. পঞ্চৰিঞ্ঞাণমনোধাতুৰজ্জিতং পন সব্বম্পি ৰিঞ্ঞাণং মনোৰিঞ্ঞাণধাতু নাম. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
ৰিভঙ্গনযতো পনেত্থ সুত্তন্তভাজনীযে তাৰ – ‘‘পথৰীধাতু আপো তেজো ৰাযো আকাসৰিঞ্ঞাণধাতূ’’তি ছ ধাতুযো উদ্দিসিত্ৰা আদিতো পঞ্চ অজ্ঝত্তিকবাহিরৰসেন, পচ্ছিমা চ ছ ৰিঞ্ঞাণৰসেন ৰিভত্তা, অপরাপি ‘‘সুখধাতু দুক্খসোমনস্সদোমনস্সুপেক্খাঅৰিজ্জাধাতূ’’তি ছ ধাতুযো উদ্দিসিত্ৰা তথা তথা ৰিভত্তা, পুন অপরাপি ‘‘কামধাতু ব্যাপাদৰিহিংসানেক্খম্মঅব্যাপাদঅৰিহিংসাধাতূ’’তি ছ ধাতুযো উদ্দিসিত্ৰা, এৰং তীহি ছক্কেহি পচ্চেকং তেভূমকা অট্ঠারস ধাতুযো সরূপতো, লক্খণাহারতো, নিস্সযৰিসযপযোগৰিনাভাৰাদিতো চ ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বাতি অযং সুত্তন্তভাজনীযনযো.
অভিধম্মভাজনীযে পন সরূপেনেৰ অট্ঠারস ধাতুযো উদ্দিসিত্ৰা পসাদৰিসযধাতুযো আযতনে ৰুত্তনযেন ৰিভত্তা, সত্ত ৰিঞ্ঞাণধাতুযো পন –
‘‘তত্থ কতমা চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতু? চক্খুঞ্চ পটিচ্চ রূপে চ উপ্পজ্জতি চিত্তং…পে… চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতু. অযং ৰুচ্চতি চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতু…পে… কাযৰিঞ্ঞাণধাতু.
‘‘তত্থ কতমা মনোধাতু? চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতুযা…পে… কাযৰিঞ্ঞাণধাতুযা…পে… নিরুদ্ধসমনন্তরা উপ্পজ্জতি চিত্তং…পে… সব্বধম্মেসু ৰা পন পঠমসমন্নাহারো উপ্পজ্জতি চিত্তং…পে… অযং ৰুচ্চতি মনোধাতু.
‘‘তত্থ কতমা ধম্মধাতু? ৰেদনাক্খন্ধো সঞ্ঞাক্খন্ধো সঙ্খারক্খন্ধো, যঞ্চ রূপং অনিদস্সনং অপ্পটিঘং ধম্মাযতনপরিযাপন্নং, অসঙ্খতা চ ধাতু…পে… অযং ৰুচ্চতি ধম্মধাতু.
‘‘তত্থ কতমা মনোৰিঞ্ঞাণধাতু…পে… মনোধাতুযাপি উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুদ্ধসমনন্তরা উপ্পজ্জতি চিত্তং…পে… মনঞ্চ পটিচ্চ ধম্মে চ উপ্পজ্জতি চিত্তং…পে… অযং ৰুচ্চতি মনোৰিঞ্ঞাণধাতূ’’তি (ৰিভ. ১৮৪) –
এৰং ৰিভত্তা. তত্থ সব্বধম্মেসু ৰা পন পঠমসমন্নাহারোতি এত্থ পঞ্চৰিঞ্ঞাণৰিসযেসু সব্বধম্মেসূতি এৰং অত্থো গহেতব্বো. মনোধাতুযাপি উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুদ্ধসমনন্তরাতি এত্থ পন পি-কারো সম্পিণ্ডনত্থো, তস্মা মনোধাতুযাপি সন্তীরণৰোট্ঠব্বনাদিমনোৰিঞ্ঞাণধাতুযাপীতি এৰমত্থো গহেতব্বো. মনঞ্চ পটিচ্চাতিআদীসু মনোদ্ৰারে ভৰঙ্গমনঞ্চেৰ চতুভূমকধম্মারম্মণঞ্চ পটিচ্চ সহাৰজ্জনকজৰনং নিব্বত্ততীতি অত্থো. অযং অভিধম্মভাজনীযনযো.
পঞ্হাপুচ্ছকনযে পন অট্ঠারসন্নং ধাতূনং কতি কুসলা…পে… কতি অরণাতি? সোল়স ধাতুযো অব্যাকতা, দ্ৰে ধাতুযো তিধাপি হোন্তি…পে… দস ধাতুযো নেৰৰিপাকনৰিপাকধম্মধম্মা, পঞ্চ ধাতুযো ৰিপাকা, মনোধাতু সিযা ৰিপাকা, সিযা নেৰৰিপাকনৰিপাকধম্মধম্মা, দ্ৰে ধাতুযো তিধাপি হোন্তি. দস ধাতুযো উপাদিন্নুপাদানিযা, সদ্দধাতুযো অনুপাদিন্নুপাদানিযা, পঞ্চ ধাতুযো সিযা উপাদিন্নুপাদানিযা, সিযা অনুপাদিন্নুপাদানিযা, দ্ৰে ধাতুযো তিধাপি…পে… দস ধাতুযো সিযা উপ্পন্না, সিযা উপ্পাদিনো, সদ্দধাতু সিযা উপ্পন্না, সিযা অনুপ্পন্না, সিযা ন ৰত্তব্বা উপ্পাদিনোতি, ছ ধাতুযো তিধাপি. ধম্মধাতু তিধাৰ…পে… রূপধাতু সনিদস্সনসপ্পটিঘা, নৰ ধাতুযো অনিদস্সনসপ্পটিঘা, অট্ঠ ধাতুযো অনিদস্সনঅপ্পটিঘা. সত্তরস ধাতুযো ন হেতূ, ধম্মধাতু দ্ৰিধাৰ…পে… সোল়স ধাতুযো অরণা, দ্ৰে ধাতুযো দ্ৰিধাপীতি অযং পঞ্হাপুচ্ছকনযো.
ইদানি পনেতাসং –
কমতাৰত্ততো দট্ঠব্বা, পচ্চযানং ৰিভাগতো;
ধাতূনমিধ ৰিঞ্ঞেয্যো, পাল়িমুত্তৰিনিচ্ছযো.
তত্থ কমতো তাৰ ইধাপি দেসনাক্কমোৰ যুজ্জতি. সো চ পনাযং হেতুফলানুপুব্বৰৰত্থানৰসেন ৰুত্তো. চক্খুধাতু রূপধাতূতি ইদং হি দ্ৰযং হেতু, চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতূতি ইদং ফলং. এৰং সব্বত্থ. অযং তাৰেত্থ কমো.
তাৰত্ততো পন যা ইধ সুত্তন্তভাজনীযে তীহি ছক্কেহি ৰুত্তা ধাতুযো চেৰ, তেসু তেসু সুত্তাভিধম্মপদেসেসু ‘‘আভাধাতু…পে… অনেকধাতুনানাধাতুলোকো’’তিআদিনা আগতা চাতি অঞ্ঞাপি বহুধাতুযো দিস্সন্তি, তাসম্পি ৰসেন পরিচ্ছেদং অৰত্ৰা কস্মা অট্ঠারসেৰ ৰুত্তাতি? তাসম্পি তদন্তোগধত্তা.
অপিচ ৰিজাননসভাৰে ৰিঞ্ঞাণে জীৰসঞ্ঞীনং তস্সা চক্খুৰিঞ্ঞাণাদিভেদেন অনেকতং, চক্খুরূপাদিপচ্চযাযত্তৰুত্তিতায অনিচ্চতঞ্চ পকাসেত্ৰা তস্মিং দীঘরত্তানুসযিতজীৰসঞ্ঞাসমূহননত্থঞ্চ অট্ঠারসেৰ ৰুত্তা. কিঞ্চ ভিয্যো – ৰেনেয্যজ্ঝাসযৰসেন চ. ৰেনেয্যা হি অরূপমূল়্হো রূপমূল়্হো উভযমূল়্হোতি তিৰিধা হোন্তি. তেসং তিণ্ণম্পি যথাক্কমং নাতিসঙ্খেপৰিত্থারতো অরূপভেদৰিভাৰিনী খন্ধদেসনা, রূপভেদৰিভাৰিনী আযতনদেসনা, তদুভযভেদৰিভাৰিনী ধাতুদেসনা সপ্পাযাতি ৰেনেয্যজ্ঝাসযৰসেন অট্ঠারসেৰ ৰুত্তাতি. ৰুত্তঞ্চ –
‘‘সঙ্খেপৰিত্থারনযেন তথা তথা হি,
ধম্মং পকাসযতি এস যথা যথাস্স;
সদ্ধম্মতেজৰিহতং ৰিলযং খণেন,
ৰেনেয্যসত্তহদযেসু তমো পযাতী’’তি. (ৰিভ. অট্ঠ. ১৮৩);
অযমেত্থ তাৰত্ততা.
দট্ঠব্বতো পনেতা সব্বাপি সঙ্খতা ধাতুযো পুব্বন্তাপরন্তৰিৰিত্ততো, ধুৰসুভসুখত্তভাৰসুঞ্ঞতো, পচ্চযাযত্তৰুত্তিতো চ দট্ঠব্বা. ৰিসেসতো পনেত্থ ভেরিতলং ৰিয চক্খুধাতু দট্ঠব্বা, দণ্ডো ৰিয রূপধাতু, সদ্দো ৰিয চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতু. তথা তিস্সোপি চেতা যথাক্কমং আদাসতলমুখমুখনিমিত্তানি ৰিয. তথা তিলযন্তচক্কতেলানি ৰিয, অধরারণীউত্তরারণীঅগ্গী ৰিয চ দট্ঠব্বা. এস নযো সোতধাতুআদীসুপি. মনোধাতু পন যথাসম্ভৰতো চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতুআদীনং পুরেচরানুচরা ৰিয দট্ঠব্বা. ধম্মধাতুযং পন ৰেদনা সল্লসূলমিৰ, সঞ্ঞা রিত্তমুট্ঠি ৰিয, সঙ্খারা ৰিসরুক্খমিৰ, সুখুমরূপং খুরচক্কং ৰিয, অসঙ্খতা ধাতু খেমন্তভূমি ৰিয চ দট্ঠব্বা, মনোৰিঞ্ঞাণধাতু পন মক্কটো ৰিয, অস্সখল়ুঙ্কো ৰিয, যত্থকামনিপাতিতো ৰেহাসক্খিত্তদণ্ডো ৰিয, রঙ্গনটো ৰিয চ দট্ঠব্বা. অযমেত্থ দট্ঠব্বতা.
পচ্চযানং ৰিভাগতো পনেত্থ চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতুযা চক্খু নিস্সযপচ্চযো, রূপং আরম্মণপচ্চযো, কিরিযামনোধাতু অনন্তরপচ্চযো, তযো অরূপিনো খন্ধা সহজাতপচ্চযো. এৰং সোতৰিঞ্ঞাণাদীসুপি. মনোৰিঞ্ঞাণধাতুযা পন মনোধাতু অনন্তরপচ্চযো, ধম্মধাতু আরম্মণপচ্চযো, সম্পযুত্তনিস্সযসহজাতাদিপচ্চযোতি অযং পচ্চযৰিভাগো. এৰং ৰিঞ্ঞেয্যো পাল়িমুত্তৰিনিচ্ছযো.
ধাতুৰিভঙ্গমাতিকত্থৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সচ্চৰিভঙ্গমাতিকত্থৰণ্ণনা
সচ্চৰিভঙ্গমাতিকায পন অত্থতো তাৰ – চত্তারি অরিযসচ্চানীতি এত্থাযং সচ্চ-সদ্দো অনেকেসু অত্থেসু দিস্সতি. সেয্যথিদং – ‘‘সচ্চং ভণে ন কুজ্ঝেয্যা’’তিআদীসু (ধ. প. ২২৪) ৰাচাসচ্চে. ‘‘সচ্চে ঠিতা সমণব্রাহ্মণা’’তিআদীসু (জা. ২.২১.৪৩৩) ৰিরতিসচ্চে. ‘‘কস্মা নু সচ্চানি ৰদন্তি নানা, পৰাদিযাসে কুসলাৰদানা’’তিআদীসু (সু. নি. ৮৯১) দিট্ঠিসচ্চে. ‘‘একং হি সচ্চং, ন দুতিযমত্থী’’তিআদীসু (সু. নি. ৮৯০) পরমত্থসচ্চে, নিব্বানে চেৰ মগ্গে চ. ‘‘চতুন্নং অরিযসচ্চানং কতি কুসলা’’তিআদীসু (ৰিভ. ২১৬) অরিযসচ্চে. স্ৰাযমিধাপি অরিযসচ্চে ৰত্ততি. কেনট্ঠেন সচ্চানি? তথট্ঠেন. কোযং তথট্ঠো নাম? যো পঞ্ঞাচক্খুনা উপপরিক্খমানানং মাযাৰ ৰিপরীতো, মরীচীৰ ৰিসংৰাদকো, তিত্থিযানং অত্থা ৰিয অনুপলব্ভমানসভাৰো চ ন হোতি, অথ খো বাধনপ্পভৰসন্তিনিয্যানভূতেন তচ্ছাৰিপরীতভূতভাৰেন অরিযঞাণস্স গোচরো হোতি. অযং তথট্ঠো সচ্চট্ঠোতি ৰেদিতব্বো. ৰুত্তঞ্চ –
‘‘ইতি তচ্ছাৰিপল্লাসভূতভাৰং চতূসুপি;
দুক্খাদীস্ৰৰিসেসেন, সচ্চট্ঠং আহু পণ্ডিতা’’তি (ৰিভ. অট্ঠ. ১৮৯; সারত্থ. টী. মহাৰগ্গ ৩.১৪).
অরিযানি চ তানি সচ্চানি চাতি অরিযসচ্চানি. অরিযানীতি উত্তমানি, অৰিসংৰাদকানীতি অত্থো. অরিযেহি বুদ্ধাদীহি পটিৰিজ্ঝিতব্বানি সচ্চানি, অরিযস্স ৰা সম্মাসম্বুদ্ধস্স সন্তকানি সচ্চানি তেন উপ্পাদিতত্তা, পকাসিতত্তা চ, অরিযভাৰকরানি ৰা সচ্চানি তেসং অভিসম্বুদ্ধত্তা অরিযভাৰসিদ্ধিতোতি অরিযসচ্চানি. ‘‘দুক্খং অরিযসচ্চ’’ন্তিআদীসু পন দু-ইতি অযং সদ্দো কুচ্ছিতে দিস্সতি. কুচ্ছিতং হি পুত্তং ‘‘দুপুত্তো’’তি ৰদন্তি. খং-সদ্দো পন তুচ্ছে. তুচ্ছং হি আকাসং ‘‘খ’’ন্তি ৰুচ্চতি. ইদঞ্চ পঠমসচ্চং কুচ্ছিতং অনেকোপদ্দৰাধিট্ঠানতো, তুচ্ছং বালজনপরিকপ্পিতধুৰসুভসুখত্তভাৰৰিরহিততো, তস্মা কুচ্ছিতত্তা, তুচ্ছত্তা চ ‘‘দুক্খ’’ন্তি ৰুচ্চতি. সং-ইতি চ অযং সদ্দো ‘‘সমাগমো, সমেত’’ন্তিআদীসু সংযোগং দীপেতি. উ-ইতি অযং সদ্দো ‘‘উপ্পন্নং উদিত’’ন্তিআদীসু উপ্পত্তিং. অয-সদ্দো পন কারণং দীপেতি. ইদঞ্চ দুতিযসচ্চং অৰসেসপচ্চযসমাযোগে সতি দুক্খস্সুপ্পত্তিকারণন্তি ‘‘দুক্খসমুদযো’’তি ৰুচ্চতি.
ততিযসচ্চং পন যস্মা নি-সদ্দো অভাৰং, রোধ-সদ্দো চারকং দীপেতি, তস্মা অভাৰো এত্থ, এতস্মিং ৰা অধিগতে সংসারচারকসঙ্খাতস্স দুক্খনিরোধস্স সব্বগতিসুঞ্ঞত্তা, তপ্পটিপক্খত্তা চাতি ‘‘দুক্খনিরোধ’’ন্তি ৰুচ্চতি, দুক্খস্স ৰা অনুপ্পাদনিরোধপচ্চযত্তা. চতুত্থং পন যস্মা এতং দুক্খনিরোধং গচ্ছতি, সত্তং ৰা তং গমযতি আরম্মণৰসেন তদভিমুখত্তা, পটিপদা চ হোতি দুক্খনিরোধপ্পত্তিযা, তস্মা ‘‘দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা’’তি ৰুচ্চতি.
অপিচ দুক্খাদীনং চত্তারো চত্তারো অত্থা ৰিভত্তা তথা অৰিতথা অনঞ্ঞথা, যে দুক্খাদীনি অভিসমেন্তেহি অভিসমেতব্বা. যথাহ –
‘‘দুক্খস্স পীল়নট্ঠো সঙ্খতট্ঠো সন্তাপট্ঠো ৰিপরিণামট্ঠো, ইমে চত্তারো দুক্খস্স দুক্খট্ঠা তথা অৰিতথা অনঞ্ঞথা. সমুদযস্স আযূহনট্ঠো নিদানট্ঠো সংযোগট্ঠো পলিবোধট্ঠো …পে… নিরোধস্স নিস্সরণট্ঠো ৰিৰেকট্ঠো অসঙ্খতট্ঠো অমতট্ঠো…পে… মগ্গস্স নিয্যানট্ঠো হেত্ৰট্ঠো দস্সনট্ঠো আধিপতেয্যট্ঠো…পে… অনঞ্ঞথা’’তি (পটি. ম. ২.৮).
এৰং ৰিভত্তানং চতুন্নং চতুন্নং অত্থানং ৰসেন দুক্খাদীনি ৰেদিতব্বানি. অযং তাৰেত্থ পদত্থো.
ধম্মভেদতো পন তণ্হাৰজ্জিতা সব্বলোকিযধম্মা, সংকিলেসিকৰজ্জিতা ৰা দুক্খসচ্চং নাম, তণ্হা পন সব্বা অকুসলা ৰা লোকিযকুসলা ৰা ধম্মা সমুদযসচ্চং নাম, নিব্বানং নিরোধসচ্চং নাম, লোকুত্তরকুসলচিত্তসম্পযুত্তানি অট্ঠমগ্গঙ্গানি দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা অরিযসচ্চং নাম. ইমেহি পন মগ্গঙ্গেহি সম্পযুত্তা চিত্তচেতসিকা ধম্মা চেৰ সামঞ্ঞফলানি চেত্থ অসঙ্গহিতানীতি ৰেদিতব্বানি. তানি হি ‘‘যদনিচ্চং তং দুক্খ’’ন্তি (সং. নি. ৩.১৫) ৰচনতো সঙ্খারদুক্খসঙ্গহিতানিপি. যায পরিঞ্ঞায ভগৰতি ব্রহ্মচরিযং ৰুস্সতি তথত্তেন ন হোন্তি, দুক্খং অরিযসচ্চন্তি ন ৰুচ্চন্তি, তানি ঠপেত্ৰা সব্বে লোকিযলোকুত্তরধম্মা সঙ্গহিতাতি দট্ঠব্বা. অযং ধম্মভেদো.
ৰিভঙ্গনযতো পনেত্থ সুত্তন্তভাজনীযে দুক্খসচ্চং তাৰ –
‘‘তত্থ কতমং দুক্খং অরিযসচ্চং? জাতিপি দুক্খা, জরাপি দুক্খা, মরণম্পি দুক্খং, সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসাপি দুক্খা, অপ্পিযেহি সম্পযোগো দুক্খো, পিযেহি ৰিপ্পযোগো দুক্খো, যম্পিচ্ছং ন লভতি, তম্পি দুক্খং, সংখিত্তেন পঞ্চুপাদানক্খন্ধা দুক্খা’’তি (ৰিভ. ১৯০) –
উদ্দিসিত্ৰা ৰিভত্তং. তত্থ দুক্খং তিৰিধং হোতি দুক্খদুক্খং ৰিপরিণামদুক্খং সঙ্খারদুক্খন্তি. তত্থ দুক্খদুক্খং দুৰিধং পরিযাযদুক্খং নিপ্পরিযাযদুক্খন্তি. তত্থ কাযিকচেতসিকদুক্খদোমনস্সৰেদনা নিপ্পরিযাযদুক্খং নাম, তদৰসেসা পন দুক্খদুক্খস্স ৰত্থুভূতা পঞ্চুপাদানক্খন্ধা পরিযাযদুক্খং নাম. সুখসোমনস্সৰেদনা ৰিপরিণামদুক্খং নাম. সব্বে পন পঞ্চুপাদানক্খন্ধা, সব্বসঙ্খতা ৰা সঙ্খারদুক্খং নাম. ইমেসং তিণ্ণং দুক্খানং ৰসেন যথাযোগং তীসু ভৰেসু জাতিআদীনং দুক্খদুক্খতা ৰেদিতব্বা. কামভৰস্মিং হি জাতি তাৰ সযং ন দুক্খা, অপাযগতিমনুস্সগতিআদীসু পন নিরযগ্গিসন্তাপাদিমূলকং, গব্ভোক্কন্তিকাদিমূলকং, জিঘচ্ছাপিপাসাদিমূলকঞ্চ দুক্খং তস্স সব্বস্স কাযিকচেতসিকদুক্খস্স ৰত্থুভাৰেন পরিযাযতো দুক্খন্তি. তথা জরামরণাদযোপি. কেৰলং জরা কাযদুব্বলতামূলস্স, পুত্তদারাদিপরিভৰমূলস্স চ, মরণং পন মারণন্তিকৰেদনাভূতস্স, নিরযাদিগতিনিমিত্তদস্সনমূলস্স চ দুক্খস্স ৰত্থুভাৰতো, সোকাদযো সোকাদিমূলস্স কাযিকচেতসিকদুক্খস্স ৰত্থুভাৰত্তা চেৰ সযং দুক্খত্তা চ দুক্খাতি ৰেদিতব্বা. ৰিপরিণামদুক্খসঙ্খারদুক্খতা চেসং পসিদ্ধাযেৰ. এৰং কামভৰে জাতিআদীনং তীহিপি দুক্খেহি দুক্খতা ৰেদিতব্বা. রূপারূপভৰেসু পন যস্মা সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা ন সন্তি, তস্মা তত্থ জাতিআদীনং ৰিপরিণামদুক্খসঙ্খারদুক্খৰসেন চ দুক্খতা ৰেদিতব্বা, ন দুক্খদুক্খৰসেনাতি অযং দুক্খসচ্চে নযো.
সমুদযসচ্চং পন ‘‘কামতণ্হা ভৰতণ্হা ৰিভৰতণ্হা’’তি (ৰিভ. ২০৩) তত্তকমেৰ উদ্দিসিত্ৰা ‘‘সা খো পনেসা তণ্হা কত্থ উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জতী’’তি (ৰিভ. ২০৩) পুচ্ছিত্ৰা ছন্নং ছন্নং ইন্দ্রিযৰিসযৰিঞ্ঞাণফস্সৰেদনাসঞ্ঞাচেতনাতণ্হাৰিতক্কৰিচারানং ৰিসযভূতানং ৰসেন তণ্হায ‘‘এত্থেসা তণ্হা উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জতী’’তি এৰং উপ্পত্তিং পকাসেত্ৰা ৰিত্থারতো ৰিভত্তং.
নিরোধসচ্চং পন ‘‘তস্সা এৰ তণ্হায অসেসৰিরাগনিরোধো চাগো পটিনিস্সগ্গো মুত্তি অনালযো’’তি (ৰিভ. ২০৪) ৰত্ৰা পুন ‘‘সা খো পনেসা তণ্হা কত্থ নিরুজ্ঝমানা নিরুজ্ঝতী’’তি (ৰিভ. ২০৪) পুচ্ছিত্ৰা সমুদযসচ্চে ৰুত্তইন্দ্রিযাদীনং ৰসেন পটিলোমতো তণ্হায নিরোধং পকাসেত্ৰা ৰিত্থারতো ৰিভত্তং. তত্থ অসেসৰিরাগনিরোধোতিআদীনি পদানি নিব্বানৰেৰচনানি. নিব্বানং হি আগম্ম তণ্হা অসেসা ৰিরজ্জতি, নিরুজ্ঝতি, চজীযতি, পটিনিস্সজ্জীযতি, মুচ্চতি, ন অল্লীযতি, তস্মা ‘‘অসেসৰিরাগনিরোধো চাগো পটিনিস্সগ্গো মুত্তি অনালযো’’তি ৰুচ্চতি. একমেৰ হি নিব্বানং, নামানি পনস্স সব্বসঙ্খতানং নামপটিপক্খৰসেন অনেকানি হোন্তি.
ননু পাটেক্কং নিব্বানং নাম নত্থি, কিলেসক্খযমত্তমেৰ নিব্বানং, তেনেৰ চ তাসু তাসু সুত্তাভিধম্মদেসনাসু ‘‘রাগক্খযো দোসক্খযো’’তিআদিনা (সং. নি. ৪.৩১৪) ৰুত্তন্তি চে? ন, অরহত্তনিব্বানানং একতাপজ্জনতো. অরহত্তম্পি হি ‘‘যো খো, আৰুসো, রাগক্খযো দোসক্খযো মোহক্খযো, ইদং ৰুচ্চতি অরহত্ত’’ন্তি (সং. নি. ৪.৩১৪) রাগাদীনং পরিক্খযন্তে উপ্পন্নত্তা উপচারেন অরহত্তং রাগক্খযাদিভাৰেন ৰুচ্চতি, তথা রাগাদীনং খযহেতুত্তা নিব্বানম্পি রাগক্খযাদিভাৰেন ৰুত্তন্তি গহেতব্বং. ইতরথা নিব্বানস্স বহুত্তং আপজ্জতি রাগাদীনং বহুন্নং খযস্সাপি বহুত্তা. সব্বকিলেসানম্পি খযস্স একত্তেন পঠমমগ্গেন দিট্ঠিআদীনং খযে সব্বকিলেসক্খযো আপজ্জতি, ওল়ারিকত্তঞ্চস্স সিযা তিরচ্ছানানম্পি উপ্পন্নরাগক্খযস্স পাকটত্তেন নিব্বানপ্পত্তিতো, গোত্রভূক্খণেপি চ রাগাদিক্খযো হোতি গোত্রভুনো নিব্বানৰিসযত্তা, মগ্গস্স পন নিব্বানারম্মণতাঅপ্পসঙ্গো. ন হি অত্তনা খেপিযমানকিলেসক্খযমারব্ভ মগ্গো উপ্পজ্জতি, অভাৰো চস্স আপজ্জতি রাগাদিক্খযভূতস্স পন অভাৰস্স পক্খৰসেন তুচ্ছরূপত্তা, তস্সাপি ভাৰত্তাভাৰাৰ ৰিৰেকলক্খণং ন সিযা, সঙ্খততা চস্স সিযা. ন হি কদাচি উপলব্ভমানং অসঙ্খতং ভৰিতুমরহতি সব্বেসম্পি অহেতুকত্তাপত্তিতো, সঙ্খতত্তেপি চস্স ন নিব্বানত্তং উপ্পত্তিজরাভঙ্গসমঙ্গিতায দুক্খত্তা, তথা চ অভাৰস্সাপি অভাৰো, অনৰট্ঠানঞ্চ খীণানম্পি রাগাদীনং পুন উপ্পজ্জনং যেসং তেসমেৰ অভাৰো অভাৰস্স ৰিনট্ঠত্তা.
অপিচ কারণন্তরেন ৰা ভাৰে উপ্পন্নে রাগাদীনং ন কাচি হানি হোতি. ন হি অঞ্ঞস্সুপ্পত্তিযং অঞ্ঞং ৰিগচ্ছতি. অভাৰো ভাৰস্স ৰিরোধি, ৰিরোধিসন্নিধানে চ ইতরং ৰিগচ্ছতীতি চে? কিমিদং ৰিগমনং নাম. যদি তম্পি ভাৰরূপং, সমানদোসতা চস্স সিযা অনৰট্ঠানঞ্চ, ন চ অত্থসিদ্ধি. যদি তুচ্ছরূপং, কিং পঠমমেৰস্স তুচ্ছরূপতায উপগতায দূরম্পি গন্ত্ৰা উপগন্তব্বাতি সিদ্ধা, রাগাদিক্খযভূতস্স নিব্বানস্স তুচ্ছরূপতায অভাৰো, ন চ অভাৰো এৰ নিব্বানং. অতীতানাগতদোসানমভাৰে নিব্বানপ্পত্তিযা অভাৰতো ৰত্তমানানঞ্চ অভাৰো নাম. অভাৰো নাম ন কিলেসৰিগমমত্তো, অপি তু অনুপ্পত্তিভাৰেন. অচ্চন্তৰিগমো নিব্বানেনাপি সম্পাদীযতীতি চে? ন, তস্স কারণভাৰা. ৰিপস্সনা কারণমিতি চে? ন, অত্তাদিৰিকপ্পজনকসঙ্খতধম্মদস্সনেন ৰিনা অনত্তাদিৰিকপ্পভূতায ৰিপস্সনায অনুপ্পত্তিতো. যদি হি উপ্পজ্জেয্য, তায সব্বেপি সত্তা ৰিমুত্তা এৰ সিযুং, নো চ কদাচি ন পুচ্ছেয্য ৰিরুদ্ধধম্মদস্সনাভাৰা. ন হি দস্সনং ৰিনা ৰিকপ্পো সম্ভৰতি, ন চ অত্তাতি ৰিকপ্পজনকরূপাদিদস্সনমেৰ তব্বিরুদ্ধৰিকপ্পজনকং হোতি. বুদ্ধানঞ্চ পরম্পরোপদেসেন রূপাদীসু ৰিপস্সনাৰিকপ্পো উপ্পজ্জতীতি চে? ন, তেসম্পি ৰিরুদ্ধদস্সনাভাৰেন ৰিপস্সনাৰিকপ্পানুপ্পত্তিতো. ন হি যাদিসায কারণসামগ্গিযা যাদিসং কারিযং উপ্পজ্জতি, তাদিসায এৰ তব্বিরুদ্ধং উপ্পজ্জতি অহেতুকত্তপ্পসঙ্গতো. ন চ ৰিরুদ্ধদস্সনাভাৰেন একস্স ৰিপস্সনাৰিকপ্পজনকসামত্থিযাভাৰতো তাদিসানং পরম্পরাযপি তব্ভাৰো, তদুপদেসো চ সম্ভৰতি. তিলক্খণূপদেসনানন্তরিকতায পন বুদ্ধানং নিব্বানসচ্ছিকিরিযা সিদ্ধি, তেনেৰস্স কিলেসানমচ্চন্তপ্পহানস্স, ৰিপস্সনোপদেসসামত্থিযস্স চ সিদ্ধীতি নিব্বানমেৰ তদুভযকারণং, নাঞ্ঞন্তি গহেতব্বং.
কস্মা পন নিব্বানদস্সনেন রাগাদীনং অচ্চন্তপ্পহানং, তিলক্খণঞ্চ হোতি. ন হি অঞ্ঞস্স দস্সনেন ইতররাগপ্পহানং, তিলক্খণঞাণঞ্চ যুত্তন্তি? ন, অসঙ্খতদস্সনেন সঙ্খতস্স ৰা দোসস্স ৰা পাকটত্তা. দিট্ঠঅচ্চন্তসুখানং হি ৰট্টসুখে, তন্নিস্সযারম্মণাদীসু চ সুখাভিমানো, ৰট্টাভিরতি চ পহীযতি দিট্ঠপরতীরস্স নাৰিকস্স নাৰাযেকদেসে সুখাভিমানাভিরতিযো ৰিয. অপিচ সঙ্খতধম্মেসু অল্লিনা রাগাদযো অসঙ্খতধম্মে সণ্ঠাতুং ন সক্কোন্তি অগ্গিক্খন্ধে ৰিয মক্খিকা, থলে ৰিয চ জলচরা, নিব্বানদস্সনেন পহীনদোসস্স চিত্তস্স যাথাৰতো তেসু সঙ্খতেসু তিলক্খণদস্সনং সম্ভৰতি ভেসজ্জালেপেন ৰিহতকাচতিমিরাদিদোসস্স চক্খুনো ঘটাদিরূপদস্সনং ৰিয, দিট্ঠদোসেসু চস্স সঙ্খারেসু ন পুন রাগাদীনমুপ্পত্তি ঞাতা সুচিভাৰে ৰিয ৰচ্চকূপেতি ৰেদিতব্বং.
কস্মা পন কেসঞ্চি সত্তানং এৰ নিব্বানসচ্ছিকিরিযাসম্ভৰো, ন সব্বেসন্তি? অনাদিবুদ্ধপরম্পরোপদেসসাপেক্খত্তা, তেসঞ্চ উপদেসকানং সব্বত্থ সব্বদা অভাৰতো, সোতূনঞ্চ খণসম্পত্তিযা অচ্চন্তদুল্লভত্তা, চক্কৰাল়ানঞ্চ অনন্তত্তা, তস্মা কেচি এৰ বুদ্ধুপ্পাদকালে তিলক্খণোপদেসলাভেন নিব্বানং সচ্ছিকরোন্তি, ন সব্বেতি গহেতব্বং.
কথং পনেত্থ রাগাদীনং অচ্চন্তৰিগমো নিব্বানেন সাধীযতীতি? ন তাৰ সো, অতীতানাগতানং তেসমিদানি অভাৰা, পুব্বে চ তস্স ৰিজ্জমানত্তা, ৰত্তমানানং সরসনিরোধতো. কথঞ্চস্স তুচ্ছরূপস্স নিব্বানস্স হেতুত্তে যথাৰুত্তদোসানমৰসরোতি চে? ন, তস্স ভাৰরূপত্তা. পুব্বভাগপটিপত্তিযা হি নিব্বানমারব্ভ অনুসযাজননভাৰেন উপ্পন্নমগ্গা এৰ কিলেসানমনুপ্পাদনিরোধো তদুপ্পত্তিযা আযতিং উপ্পজ্জনারহানং অনুপ্পত্তিতো অগ্গিসন্নিধানে অঙ্কুরাজনকভাৰেন উপ্পন্নসালিক্খন্ধস্স বীজতাভাৰরূপতা ৰিয. ন হি অভাৰো নাম কোচি পরমত্থতো অত্থি, যো কারণেন জনীযতি তব্বিরুদ্ধক্খণুপ্পাদনভাৰোৰুপ্পাদনং অনেকক্খণুপ্পাদনেন খন্ধকারাভাৰুপ্পাদনং ৰিয, তস্মা কিলেসানং অনুপ্পত্তিনিরোধসঙ্খাতস্স অরিযমগ্গস্স উপনিস্সযত্তা উপনিস্সযোপচারেন নিব্বানং ‘‘অসেসৰিরাগনিরোধো’’তিআদিনা ৰুত্তং. সরূপেনেৰ কস্মা ন ৰুত্তন্তি চে? অভিসুখুমত্তা, অনুপলদ্ধপুব্বত্তা চ, সুখুমতা চস্স ভগৰতো অপ্পোস্সুক্কতাৰচনতো, অরিযেন চক্খুনা পস্সিতব্বতো চ ৰেদিতব্বা.
এত্থ পন পরৰাদী আহ – ‘‘নত্থেৰ নিব্বানং অনুপলব্ভনীযতো’’তি. ন অনুপলব্ভনীযং তস্স সিদ্ধত্তা. উপলব্ভতি হি তং তদনুরূপপটিপত্তিযা অরিযেহি. অপিচ নিব্বানং নত্থীতি ন ৰত্তব্বং সব্বসত্তানং ৰিরুদ্ধধম্মানং ভাৰেন অপৰগ্গাভাৰপ্পসঙ্গতো. ন চ তং যুত্তং উণ্হাদিপটিপক্খস্স সীতাদিনো ৰিয ভৰপটিপক্খস্স নিব্বানস্সপি অৰস্সংভাৰা. ৰুত্তঞ্চ –
‘‘যথাপি উণ্হে ৰিজ্জন্তে, অপরং ৰিজ্জতি সীতলং;
এৰং তিৰিধগ্গি ৰিজ্জন্তে, নিব্বানং ইচ্ছিতব্বক’’ন্তি. (বু. ৰং. ২.১১) –
আদি. অচ্চন্তনিরোধহেতুনো ৰিপস্সনোপদেসস্স দস্সনতো চ অত্থেৰ নিব্বানং তং ৰিনা তস্সাসম্ভৰতোতি ৰুত্তোৰাযমত্থো. তদেতং পুরিমায কোটিযা অভাৰতো অপ্পভৰং, ততোৰ অজরামরণং, নিচ্চঞ্চ হোতীতি অণুআদীনম্পি নিচ্চভাৰপত্তি নিব্বানস্সেৰ নিচ্চত্তাতি চে? ন, ভিন্নাধিকরণত্তেন হেতুলক্খণস্সানুপপত্তিতো. অণুআদীনম্পি অসঙ্খততা ইতি চে? ন, অসঙ্খততাসিদ্ধিতো অসঙ্খতানঞ্চানেকত্তানুপপত্তিতো. যদি হি অসঙ্খতং নাম ভৰেয্য, একেনেৰ ভৰিতব্বং দেসকালসভাৰভেদস্স কারণভেদকত্তা, ভিন্নসভাৰানম্পি অহেতুকত্তে অতিপ্পসঙ্গতো.
সঙ্খতেহি সভাৰভিন্নস্স নিব্বানস্স কথং অহেতুকতাতি চে? অসঙ্খতসভাৰেন সঙ্খতসভাৰেহি ভিন্নস্স কারণানপেক্খত্তা. অসঙ্খতত্তে হি সমানে ভৰসভাৰভেদো কারণভেদং সূচযতি, তস্মা একমেৰ নিচ্চং ভৰিতুমরহতি, তঞ্চ যথাৰুত্তযুত্তিতো, সব্বঞ্ঞুৰচনতো চ পরমত্থতো ৰিজ্জমানং নিব্বানমেৰ. ৰুত্তং হেতং ভগৰতা ‘‘অত্থি, ভিক্খৰে, অজাতং অভূতং অকতং অসঙ্খত’’ন্তি (ইতিৰু. ৪৩). অযং দুক্খনিরোধসচ্চে নযো.
ইতরং পন ‘‘সম্মাদিট্ঠি…পে… সম্মাসমাধী’’তি উদ্দিসিত্ৰা ৰিত্থারতো ৰিভত্তং. ৰিনিচ্ছযো পনেত্থ মগ্গঙ্গৰিভঙ্গে আৰি ভৰিস্সতীতি অযং সুত্তন্তভাজনীযনযো.
অভিধম্মভাজনীযে পন –
‘‘চত্তারি সচ্চানি দুক্খং দুক্খসমুদযো দুক্খনিরোধো দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা. তত্থ তণ্হা দুক্খসমুদযো. অৰসেসা সাসৰধম্মা…পে… দুক্খং. তণ্হায পহানং দুক্খনিরোধো. অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা’’তি (ৰিভ. ২০৬) –
ৰত্ৰা অট্ঠ মগ্গঙ্গানি ৰিত্থারতো নিদ্দিসিত্ৰা ‘‘অৰসেসা ধম্মা দুক্খনিরোধগামিনিযা পটিপদায সম্পযুত্তা’’তি (ৰিভ. ২০৬ আদযো) এৰং পঠমৰারে চত্তারি সচ্চানি ৰিভত্তানি. তানি পুন অপরেহিপি ‘‘তণ্হা, অৰসেসা চ কিলেসা সমুদযো, তথা তণ্হা, অৰসেসা চ কিলেসা, অৰসেসা চ অকুসলা সমুদযো, তথা তণ্হা, অৰসেসা চ কিলেসা, অৰসেসা চ অকুসলা, তীণি চ কুসলমূলানি, সাসৰানি সমুদযো, তথা তণ্হা, অৰসেসা চ কিলেসা, অৰসেসা চ অকুসলা, তীণি চ কুসলমূলানি, সাসৰানি, অৰসেসা চ সাসৰকুসলধম্মা সমুদযো. অৰসেসা সাসৰধম্মা দুক্খং, তস্স তস্স সমুদযস্স পহানং নিরোধো, অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো পটিপদা’’তি ইমেহি ৰারেহি ৰিভত্তানি. তত্থ ‘‘অরিযসচ্চানী’’তি অৰত্ৰা নিপ্পদেসতো পচ্চযসঙ্খাতং সমুদযং দস্সেতুং ‘‘সচ্চানী’’তি ৰুত্তং. অরিযসচ্চেসু হি তণ্হাৰ সমুদযো, ন ইতরে. ন চ কেৰলং তণ্হাৰ দুক্খং সমুদানেতি, অৰসেসা কুসলাকুসলাপি পচ্চযং সমুদানেন্তিযেৰাতি তেপি সমুদযতো দস্সেতুং ‘‘সচ্চানি’’ত্ৰেৰ ৰুত্তং. ততো পরং যস্মা অট্ঠঙ্গিকো মগ্গোৰ পটিপদাতি. সম্পযুত্তা পন ফস্সাদযো সব্বেপি ধম্মা পটিপদা এৰ, তস্মা তং নযং দস্সেতুং সব্বসঙ্গাহিকৰারেপি সব্বানি ৰিভত্তানি. এত্থ হি অরিযধনানেৰ সঙ্গহিতানি. সেসং সদিসমেৰাতি অযং অভিধম্মভাজনীযনযো.
পঞ্হাপুচ্ছকনযে পন চতুন্নং অরিযসচ্চানং কতি কুসলা…পে… কতি অরণা? সমুদযসচ্চং অকুসলং, নিরোধসচ্চং অব্যাকতং, দুক্খসচ্চং তিধাপি. সমুদযো সৰিতক্কসৰিচারো, নিরোধো অৰিতক্কঅৰিচারো, মগ্গো তিধাপি, দুক্খং তিধাপি, ন ৰত্তব্বং চ. তীণি সচ্চানি অনিদস্সনঅপ্পটিঘানি, দুক্খং তিধাপি. সমুদযো হেতু, নিরোধো ন হেতু, সেসা দ্ৰিধাপি. দ্ৰে সচ্চানি লোকিযানি, মগ্গনিরোধা লোকুত্তরা. সমুদযসচ্চং সরণং, দ্ৰে সচ্চানি অরণানি, দুক্খং দুৰিধাপি. অযং পঞ্হাপুচ্ছকনযো. ইদানি পনেত্থ –
কমতোনূনাধিকতো, লক্খণাদীহি সুঞ্ঞতো;
ঞাণকিচ্চোপমা ঞেয্যো, পাল়িমুত্তৰিনিচ্ছযো.
তত্থ কমতো তাৰ ইধাপি দেসনাক্কমোৰ যুজ্জতি. এত্থ ওল়ারিকত্তা, সব্বসত্তসাধারণত্তা চ সুৰিঞ্ঞেয্যন্তি দুক্খসচ্চং পঠমং ৰুত্তং, ততো তস্সেৰ হেতুদস্সনত্থং সমুদযসচ্চং, ততো ‘‘হেতুনিরোধা ভৰনিরোধো’’তি ঞাপনত্থং নিরোধসচ্চং, তদধিগমুপাযদস্সনত্থং অন্তে মগ্গসচ্চং. ভৰসুখস্সাদগধিতানং সংৰেগজননত্থং পঠমং দুক্খমাহ, ততো ‘‘ভৰং নেৰ অহেতুকং আগচ্ছতি, ন ইস্সরনিম্মানাদিনা হোতি, ইতো পন হোতী’’তি ঞাপনত্থং সমুদযসচ্চং, ততো সহেতুকেন দুক্খেন অভিভূতত্তা সংৰিগ্গমানসানং তন্নিস্সরণদস্সনেন অস্সাসজননত্থং নিরোধং, ততো নিরোধসম্পাপকং মগ্গন্তি অযমেত্থ কমো.
অনূনাধিকতো পন কস্মা চত্তারি এৰ সচ্চানীতি চে? ততো অঞ্ঞস্স অসম্ভৰতো, অঞ্ঞতরস্স চ অনপনেয্যতো. অপিচ পৰত্তিমাচিক্খন্তো ভগৰা সহেতুকং আচিক্খতি, নিৰত্তিঞ্চ সউপাযং. ইতি পৰত্তিনিৰত্তিতদুভযহেতূনং এতপরমতো চত্তারি এৰ ৰুত্তানীতি অযমেত্থানূনাধিকতো.
লক্খণাদীহি পনেত্থ লক্খণতো বাধনলক্খণং দুক্খসচ্চং, সন্তাপনরসং, পৰত্তিপচ্চুপট্ঠানং. পভৰলক্খণং সমুদযসচ্চং, অনুপচ্ছেদকরণরসং, পলিবোধপচ্চুপট্ঠানং. সন্তিলক্খণং নিরোধসচ্চং, অচ্চুতিরসং, অনিমিত্তপচ্চুপট্ঠানং. নিয্যানলক্খণং মগ্গসচ্চং, কিলেসপহানকরণরসং, ৰুট্ঠানপচ্চুপট্ঠানং. অপিচ পৰত্তিপৰত্তকনিৰত্তিনিৰত্তকলক্খণানি পটিপাটিযা, তথা সঙ্খততণ্হাঅসঙ্খতদস্সনলক্খণানি চাতি ইমানেত্থ লক্খণানি.
সুঞ্ঞতো পনেতানি যথাক্কমং ৰেদককারকনিব্বুতগমকাভাৰতো সুঞ্ঞানি. ৰুত্তঞ্চ –
‘‘দুক্খমেৰ হি, ন কোচি দুক্খিতো,
কারকো ন, কিরিযাৰ ৰিজ্জতি;
অত্থি নিব্বুতি, ন নিব্বুতো পুমা,
মগ্গমত্থি, গমকো ন ৰিজ্জতী’’তি. (ৰিভ. অট্ঠ. ১৮৯);
অথ ৰা –
ধুৰসুভসুখত্তসুঞ্ঞং,
পুরিমদ্ৰযমত্তসুঞ্ঞমমতপদং;
ধুৰসুভসুখঅত্তৰিরহিতো,
মগ্গো ইতি সুঞ্ঞতো তেসু. (ৰিভ. অট্ঠ. ১৮৯);
নিরোধসুঞ্ঞানি ৰা তীণি. নিরোধো চ সেসত্তযসুঞ্ঞো. ফলসুঞ্ঞো ৰা হেত্থ হেতু সমুদযমগ্গেসু দুক্খনিরোধানং অভাৰা পকতিৰাদীনং পকতি ৰিয. হেতুসুঞ্ঞঞ্চ ফলং দুক্খসমুদযানং, নিরোধমগ্গানঞ্চ অসমৰাযা, ন হেতুসমৰেতং হেতুফলং. হেতুফলসমৰাযৰাদীনং দ্ৰিঅণুকাদীনি ৰিযাতি অযমেত্থ সুঞ্ঞতা.
ঞাণকিচ্চতোতি এত্থ দুৰিধং সচ্চঞাণং অনুবোধঞাণং, পটিৰেধঞাণঞ্চ. তত্থ অনুবোধঞাণং লোকিযং, তং অনুস্সৰাদিৰসেন নিরোধে, মগ্গে চ পৰত্ততি. পটিৰেধঞাণং লোকুত্তরং, তং সচ্চাৰবোধপটিপক্খকিলেসে খেপেন্তং নিরোধমারম্মণং কত্ৰা কিচ্চতো চত্তারিপি সচ্চানি পটিৰিজ্ঝতি. যং পনেতং লোকিযং, তত্থ দুক্খঞাণং পরিযুট্ঠানাভিভৰনৰসেন পৰত্তমানং সক্কাযদিট্ঠিং নিৰত্তেতি, সমুদযঞাণং উচ্ছেদদিট্ঠিং, নিরোধঞাণং সস্সতদিট্ঠিং, মগ্গঞাণং অকিরিযদিট্ঠিং. দুক্খঞাণং ৰা তেসু ধুৰসুভসুখত্তভাৰরহিতেসু খন্ধেসু ধুৰসুভসুখত্তভাৰসঞ্ঞাসঙ্খাতং ফলে ৰিপ্পটিপত্তিং, সমুদযঞাণং ‘‘ইস্সরপধানকালসভাৰাদীহি লোকো পৰত্ততী’’তি অকারণে কারণাভিমানপ্পৰত্তং হেতুম্হি ৰিপ্পটিপত্তিং, নিরোধঞাণং অরূপলোকাদীসু অপৰগ্গগ্গাহভূতং নিরোধে ৰিপ্পটিপত্তিং, মগ্গঞাণং কামসুখল্লিকঅত্তকিলমথানুযোগপ্পভেদে অৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰিসুদ্ধিমগ্গগ্গাহৰসেন পৰত্তং উপাযে ৰিপ্পটিপত্তিং নিৰত্তেতি. ইদমেত্থ ঞাণকিচ্চং.
উপমাতো পনেত্থ ভারো ৰিয হি দুক্খসচ্চং দট্ঠব্বং, ভারাদানমিৰ সমুদযসচ্চং, ভারনিক্খেপনমিৰ নিরোধসচ্চং, ভারনিক্খেপনুপাযো ৰিয মগ্গসচ্চং. অপিচ রোগতন্নিদানতদুপসমভেসজ্জেহি, ওরিমতীরমহোঘপারিমতীরতংসম্পাপকোপাযেহি চাতি এৰমাদীহি যথাক্কমং যোজেত্ৰাপি এতানি উপমাতো ৰেদিতব্বানি. অযমেত্থ উপমা. এৰং ঞেয্যো পাল়িমুত্তৰিনিচ্ছযো.
সচ্চৰিভঙ্গমাতিকত্থৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ইন্দ্রিযৰিভঙ্গমাতিকত্থৰণ্ণনা
ইন্দ্রিযৰিভঙ্গমাতিকায পন অত্থতো তাৰ – দ্ৰাৰীসতি ইন্দ্রিযানীতি এত্থ ইন্দ্রিযট্ঠসম্ভৰতো ইন্দ্রিযানি. কো পনেস ইন্দ্রিযট্ঠো নামাতি? ইন্দলিঙ্গট্ঠো, ইন্দদেসিতট্ঠো, ইন্দদিট্ঠট্ঠো, ইন্দসিট্ঠট্ঠো, ইন্দজুট্ঠট্ঠো চ, সো সব্বোপি ইধ যথাযোগং যুজ্জতি. কুসলাকুসলং কম্মং ইন্দো নাম কম্মেসু কস্সচি ইস্সরিযাভাৰতো, তেনেৰেত্থ কম্মসঞ্জনিতানি তাৰ ইন্দ্রিযানি অত্তনো জনককম্মং উল্লিঙ্গেন্তি, তেন চ সিট্ঠানীতি ইন্দলিঙ্গট্ঠেন, ইন্দসিট্ঠট্ঠেন চ ইন্দ্রিযানি. সম্মাসম্বুদ্ধো পন পরমিস্সরিযভাৰতো ইন্দো, ততো সব্বানিপেতানি ইন্দ্রিযানি ভগৰতা যথাভূততো পকাসিতানি, অভিসম্বুদ্ধানি চাতি ইন্দদেসিতট্ঠেন, ইন্দদিট্ঠট্ঠেন চ ইন্দ্রিযানি. তেনেৰ ভগৰতা কানিচি গোচরাসেৰনায, কানিচি ভাৰনাসেৰনায সেৰিতানীতি ইন্দজুট্ঠট্ঠেনপি ইন্দ্রিযানি. অপিচ আধিপচ্চসঙ্খাতেন ইস্সরিযট্ঠেনাপি এতানি ইন্দ্রিযানি.
চক্খুন্দ্রিযন্তিআদীসু চক্খাদীনং পদত্থো হেট্ঠা পকাসিতো. পচ্ছিমেসু পন তীসু পুব্বভাগে অনঞ্ঞাতং অমতং পদং, চতুসচ্চধম্মং ৰা জানিস্সামীতি এৰং পটিপন্নস্স উপ্পজ্জনতো, ইন্দ্রিযট্ঠসম্ভৰতো চ অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্রিযং. আজাননতো অঞ্ঞা এৰ ইন্দ্রিযন্তি অঞ্ঞিন্দ্রিযং. অঞ্ঞাতাৰিনো চতূসু সচ্চেসু নিট্ঠিতঞাণকিচ্চস্স খীণাসৰস্স ইন্দ্রিযন্তি অঞ্ঞাতাৰিন্দ্রিযং. তত্থ চ পসাদিন্দ্রিযানন্তরং চক্খুৰিঞ্ঞাণাদিৰীথিচিত্তপ্পৰত্তিযং রূপাদীনং নিযতভাৰস্স, অত্তনো তিক্খমন্দতানুৰিধানস্স চ আপাদনতো আধিপচ্চং ৰেদিতব্বং. মনিন্দ্রিযাদীনং পন অত্তনো অত্তনো ৰিজাননাদিলক্খণে আধিপচ্চং ৰেদিতব্বং. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ. অযং তাৰেত্থ পদত্থো.
ধম্মভেদতো পনেত্থ জীৰিতিন্দ্রিযং রূপারূপৰসেন দ্ৰিধা. সুখিন্দ্রিযাদীনি পঞ্চ ৰেদনাভাৰতো একধম্মো, তথা পঞ্ঞিন্দ্রিযাদীনি চত্তারি অমোহভাৰতো. সেসানি পন ইন্দ্রিযানি একেকধম্মা এৰাতি এৰং পরমত্থতো সোল়স ধম্মাৰ দ্ৰাৰীসতিন্দ্রিযভাৰেন দেসিতানি. সেসানি পনেত্থ চেতসিকরূপনিব্বানানি অসঙ্গহিতানীতি অযং ধম্মভেদো.
ৰিভঙ্গনযতো পনেত্থ সুত্তন্তভাজনীযং নাম ন গহিতং. কস্মা? সুত্তন্তে ইমায পটিপাটিযা দ্ৰাৰীসতিযা ইন্দ্রিযানং অনাগতত্তা. সুত্তন্তস্মিং হি কত্থচি দ্ৰে ইন্দ্রিযানি কথিতানি, কত্থচি তীণি, কত্থচি পঞ্চ, এৰং পন নিরন্তরং দ্ৰাৰীসতি আগতানি নাম নত্থি. অভিধম্মভাজনীযেপি ৰিসেসো নত্থি.
পঞ্হাপুচ্ছকনযে পন দ্ৰাৰীসতিযা ইন্দ্রিযানং কতি কুসলা…পে… কতি অরণাতি? অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্রিযং কুসলং, দোমনস্সিন্দ্রিযং অকুসলং, সদ্ধাসতিপঞ্ঞাঅঞ্ঞিন্দ্রিযানি চত্তারি কুসলাব্যাকতানি, মনজীৰিতসোমনস্সউপেক্খাৰীরিযসমাধিন্দ্রিযানি ছ তিধাপি, সেসানি দস অব্যাকতানি. ছ ইন্দ্রিযানি সিযা সুখায ৰেদনায সম্পযুত্তা, সিযা অদুক্খমসুখায ৰেদনায সম্পযুত্তাতি, তীণি তিধাপি, জীৰিতং তিধা চ ন ৰত্তব্বঞ্চ, দ্ৰাদসিন্দ্রিযানি ন ৰত্তব্বানি এৰ. তীণি ৰিপাকানি, দ্ৰে ৰিপাকধম্মধম্মানি, রূপিন্দ্রিযানি সত্ত নেৰৰিপাকনৰিপাকধম্মধম্মানি, অঞ্ঞিন্দ্রিযং সিযা ৰিপাকং, সিযা ৰিপাকধম্মধম্মং, নৰিন্দ্রিযানি তিধাপি. নৰিন্দ্রিযানি উপাদিন্নুপাদানিযানি, দোমনস্সিন্দ্রিযং অনুপাদিন্নুপাদানিযং, তীণি অনুপাদিন্নঅনুপাদানিযানি, নৰ তিধাপি. দোমনস্সিন্দ্রিযং সৰিতক্কসৰিচারং, উপেক্খিন্দ্রিযং তথা চ অৰিতক্কঅৰিচারঞ্চ, নৰ অৰিতক্কঅৰিচারানি, একাদস তিধাপি. সত্ত রূপিন্দ্রিযানি চেৰ সুখদুক্খদোমনস্সিন্দ্রিযানি চাতি দস পরিত্তানি, পচ্ছিমানি তীণি অপ্পমাণানি, সেসানি নৰ তিধাৰ. তত্থ চ সোমনস্সিন্দ্রিযং রূপাৰচরৰসেনেৰ মহগ্গতং, তদৰসেসানি অরূপাৰচরৰসেনাপীতি ৰেদিতব্বং. পঞ্চিন্দ্রিযানি অনিদস্সনসপ্পটিঘানি, সত্তরস অনিদস্সনঅপ্পটিঘানেৰ.
পঞ্ঞিন্দ্রিযাদীনি চত্তারি হেতূ, সেসা ন হেতূ…পে… দোমনস্সিন্দ্রিযং সরণং, মনজীৰিতসোমনস্সউপেক্খাৰীরিযসমাধিন্দ্রিযানি দ্ৰিধাপি, সেসানি পন্নরস অরণানেৰাতি অযং পঞ্হাপুচ্ছকনযো.
ইন্দ্রিযেসু পনেতেসু, পাল়িমুত্তৰিনিচ্ছযো;
কমতো দানি ৰিঞ্ঞেয্যো, তত্থ কোসল্লমিচ্ছতা.
কমতোতি অযম্পি দেসনাক্কমোৰ. তত্থ অজ্ঝত্তধম্মে পরিঞ্ঞায অরিযভূমিপটিলাভো হোতীতি অত্তভাৰপরিযাপন্নানি চক্খুন্দ্রিযাদীনি পঠমং দেসিতানি. সো মনুস্সত্তভাৰো যং ধম্মং উপাদায ‘‘ইত্থী’’তি ৰা ‘‘পুরিসো’’তি ৰা সঙ্খং গচ্ছতি, ‘‘অযং সো’’তি নিদস্সনত্থং ততো ইত্থিন্দ্রিযং, পুরিসিন্দ্রিযঞ্চ. সো দুৰিধোপি জীৰিতিন্দ্রিযপটিবদ্ধৰুত্তীতি ঞাপনত্থং ততো জীৰিতিন্দ্রিযং. যাৰ তস্স পৰত্তি, তাৰ এতেসং ৰেদযিতানং অনিৰত্তি. যঞ্চ কিঞ্চি ৰেদযিতং, সব্বং তং সুখং দুক্খন্তি ঞাপনত্থং ততো সুখিন্দ্রিযাদীনি. তন্নিরোধত্থং পন এতে ধম্মা ভাৰেতব্বাতি পটিপত্তিদস্সনত্থং ততো সদ্ধাদীনি. ‘‘ইমায পটিপত্তিযা এস ধম্মো পঠমং অত্তনি পাতুভৰতী’’তি পটিপত্তিযা অমোঘভাৰদস্সনত্থং ততো অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্রিযং. তস্সেৰ ফলত্তা, ততো অনন্তরং ভাৰেতব্বত্তা চ ততো অঞ্ঞিন্দ্রিযং. ইতো পরং ভাৰনায ইমস্স অধিগমো, অধিগতে চ পন ইমস্মিং নত্থি কিঞ্চি উত্তরি করণীযন্তি ঞাপনত্থং অন্তে পরমস্সাসভূতং অঞ্ঞাতাৰিন্দ্রিযং দেসিতন্তি এৰং কমতো পাল়িমুত্তৰিনিচ্ছযনযো ৰিঞ্ঞেয্যো.
ইন্দ্রিযৰিভঙ্গমাতিকত্থৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পচ্চযাকারৰিভঙ্গমাতিকত্থৰণ্ণনা
পচ্চযাকারৰিভঙ্গমাতিকায পন অত্থতো তাৰ – অৰিজ্জাপচ্চযাতিআদীসু অৰিন্দিযং কাযদুচ্চরিতাদিং ৰিন্দতি পটিলভতি, ৰিন্দিযং ৰা কাযসুচরিতাদিং ন ৰিন্দতি, ধম্মানং ৰা যথাসভাৰং অৰিদিতং করোতি, অন্তৰিরহিতে ৰা সংসারে সত্তে জৰাপেতি, অৰিজ্জমানেসু ৰা জৰতি, ৰিজ্জমানেসু ৰা ন জৰতীতি অৰিজ্জা. পটিচ্চ ফলমেতি এতস্মাতি পচ্চযো, ধম্মানং উপ্পত্তিযা, ঠিতিযা চ উপকারকো ধম্মো. অৰিজ্জা চ সা পচ্চযো চাতি অৰিজ্জাপচ্চযো, তস্মা অৰিজ্জাপচ্চযা. সঙ্খতমভিসঙ্খরোন্তীতি সঙ্খারা.
ইতো পরং সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণন্তিআদীসু ৰুত্তং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. অৰুত্তেসু পন ৰিজানাতীতি ৰিঞ্ঞাণং. নমতীতি নামং, রুপ্পতীতি রূপং, নামঞ্চ রূপঞ্চ নামরূপঞ্চ নামরূপন্তি একদেসসরূপেকসেসনযেন ৰেদিতব্বং. আযে তনোতি, আযতঞ্চ নযতীতি আযতনং, ছট্ঠাযতনঞ্চ সল়াযতনঞ্চ সল়াযতনন্তি একসেসনযেন ৰেদিতব্বং. ফুসতীতি ফস্সো. ৰেদযতীতি ৰেদনা. পরিতস্সতীতি তণ্হা. উপাদিযতীতি উপাদানং. ভৰতি, ভাৰযতি চাতি ভৰো. জননং জাতি. জীরণং জরা. মরন্তি এতেনাতি মরণং. সোচনং সোকো. পরিদেৰনং পরিদেৰো. দুক্খযতি, উপ্পাদট্ঠিতিৰসেন দ্ৰিধা খণতীতিপি দুক্খং. দুম্মনস্স ভাৰো দোমনস্সং. ভুসো আযাসো উপাযাসো. সম্ভৰন্তীতি নিব্বত্তন্তি. ন কেৰলঞ্চ সোকাদীহেৰ, অথ খো অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা সম্ভৰন্তীতিআদিনা সব্বপদেহিপি সম্ভৰন্তি-সদ্দস্স যোজনা কাতব্বা. এৰং হি পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নৰৰত্থানং কতং হোতি.
এৰন্তি নিদ্দিট্ঠনযনিদস্সনং, তেন অৰিজ্জাদীহেৰ কারণেহি, ন ইস্সরনিম্মানাদীহীতি দস্সেতি. এতস্সাতি যথাৰুত্তস্স. কেৰলস্সাতি অসম্মিস্সস্স, সকলস্স ৰা, দুক্খক্খন্ধস্সাতি দুক্খসমূহস্স, ন সত্তস্স, ন সুখসুভাদীনং. সমুদযোতি নিব্বত্তি, হোতীতি সম্ভৰতি. অযং তাৰেত্থ পদত্থো.
ধম্মভেদতো পনেত্থ অৰিজ্জাতি সুত্তন্তপরিযাযেন দুক্খাদীসু চতূসু, অভিধম্মপরিযাযেন পুব্বন্তাদীহি সদ্ধিং অট্ঠসু ৰা ঠানেসু অঞ্ঞাণং. সঙ্খারা পন পুঞ্ঞাপুঞ্ঞানেঞ্জাভিসঙ্খারা তযো, কাযৰচীচিত্তসঙ্খারা তযো চাতি ছব্বিধা. তত্থ অট্ঠ কামাৰচরকুসলচেতনা, পঞ্চ রূপাৰচরকুসলচেতনা চেতি তেরস চেতনা পুঞ্ঞাভিসঙ্খারো নাম. দ্ৰাদস অকুসলচেতনা অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারো নাম. চতস্সো অরূপাৰচরকুসলচেতনা আনেঞ্জাভিসঙ্খারো নাম. ইমেসং পন তিণ্ণং সঙ্খারানং এৰ দ্ৰারতো পৰত্তিদস্সনত্থং অযং সঙ্খারাদিত্তিকো ৰুত্তো.
অট্ঠ কামাৰচরকুসলচেতনা চেৰ দ্ৰাদসাকুসলচেতনা চ কাযদ্ৰারে পৰত্তিযং কাযসঙ্খারো, ৰচীদ্ৰারে পৰত্তিযং ৰচীসঙ্খারো, এতা চেৰ মনোদ্ৰারে পৰত্তিযং, মনোদ্ৰারে এৰ পৰত্তনকা রূপারূপকুসলচেতনা চ চিত্তসঙ্খারোতি ৰুচ্চন্তি. অভিঞ্ঞাচেতনা, পনেত্থ উদ্ধচ্চচেতনা চ পরতো পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণপচ্চযভাৰে অপনেতব্বাপি অৰিজ্জাপচ্চযা সম্ভৰতো ইধ গহেতব্বাৰাতি অযং তিকো পুরিমত্তিকমেৰ পৰিসতীতি অত্থতো লোকিযকুসলাকুসলচেতনাৰ অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারাতি ৰেদিতব্বং. ইদঞ্চ সুত্তন্তভাজনীযনযেন, অভিধম্মভাজনীযনযেন পন লোকিযলোকুত্তরে একেকচিত্তক্খণে দ্ৰাদসঙ্গস্স পটিচ্চসমুপ্পাদস্স গহণতো সব্বাপি চেতনা সঙ্খারাতি ৰেদিতব্বং. এৰং ৰিঞ্ঞাণনামরূপাদীসুপি সব্বচিত্তসম্পযুত্তৰসেন চ ধম্মভেদো ৰেদিতব্বো. সুত্তন্তভাজনীযনযেনেৰ পন দস্সযিস্সাম.
সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণঞ্চ চক্খুৰিঞ্ঞাণাদিছব্বিধং বাত্তিংসলোকিযৰিপাকৰিঞ্ঞাণমেৰ হোতি, লোকুত্তরানি পন ৰট্টকথায ন যুজ্জন্তীতি ন গহিতানি. ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপং পন সব্বলোকিযৰিঞ্ঞাণসম্পযুত্তা তযো অরূপিনো খন্ধা. রূপং সব্বানি ভূতুপাদাযরূপানি. সল়াযতনং মনচ্ছট্ঠানি ইন্দ্রিযানি. ফস্সো চক্খুসম্ফস্সাদিকো ছৰিপাকফস্সো, তথা ৰেদনাপি. তণ্হা রূপতণ্হাদিভেদতো ছব্বিধো লোভো. উপাদানং কামুপাদানাদিতো চতুব্বিধা লোভদিট্ঠিযোৰ. ভৰো পন দুৰিধো কম্মভৰো, উপপত্তিভৰোতি. তত্থ কম্মভৰো তেভূমককুসলাকুসলচেতনা চ তংসম্পযুত্তা অভিজ্ঝাদযো চ. উপপত্তিভৰো পন কম্মাভিনিব্বত্তা পঞ্চপি খন্ধা. সো পভেদতো কামরূপারূপভৰা তযো, সঞ্ঞা অসঞ্ঞা নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞা ভৰা তযো, একচতুপঞ্চৰোকারভৰা তযোতি নৰৰিধো নিদ্দিট্ঠো. জাতিআদীনি পুব্বে ৰুত্তানি. তেসু জাতিগ্গহণেন ৰিঞ্ঞাণনামরূপসল়াযতনফস্সৰেদনাৰ গহিতা তদৰিনাভাৰতো. তথা জরামরণগ্গহণেনাপি তেসঞ্ঞেৰ পাকভেদত্তা. সোকাদযো পন জরামরণেন দ্ৰাদসমেন অঙ্গেন একসঙ্খেপং কত্ৰা ৰুত্তা, ন ৰিসুং অঙ্গভাৰেন. কিমত্থন্তি চে? ভৰচক্কস্স অৰিচ্ছেদদস্সনত্থং. সোকাদিতো হি অৰিজ্জা সিদ্ধা হোতি অৰিজ্জাৰিপ্পযোগতো, অৰিজ্জাসমুপ্পত্তিতো চ. জরামরণব্ভাহতস্স হি বালস্সেৰ তে সম্ভৰন্তি, তেহি চ অৰিজ্জায সিদ্ধায পুন অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারাতি এৰং হেতুফলপরম্পরায ভৰচক্কং অৰিচ্ছিন্নং, অনাদিকং, অপরিযন্তং, অপরিযোসানঞ্চ হোতি.
যদি এৰং, কস্মা অৰিজ্জা আদিতো ৰুত্তাতি? পধানদস্সনত্থং পন আদিতো ৰুত্তা. তিণ্ণং হি ৰট্টানং অৰিজ্জা পধানো হেতু তস্সা ভাৰে ভাৰতো, নিরোধেন চ নিরুজ্ঝনতো. এৰং অৰিজ্জাদীহি দ্ৰাদসহি অঙ্গেহি সুত্তন্তভাজনীযনযেন সব্বে লোকিযধম্মাৰ পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নভাৰেন ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা. অভিধম্মপরিযাযেন পন লোকুত্তরাপীতি অযমেত্থ ধম্মভেদো.
ৰিভঙ্গনযতো পনেত্থ পঞ্হাপুচ্ছকনযো নত্থি, সুত্তন্তভাজনীযনযাপি ধম্মভেদে ৰুত্তনযেনেৰ ৰিত্থারতো ৰিভত্তাতি ৰেদিতব্বো. অভিধম্মভাজনীযে পন –
‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারো, সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণং, ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামং, নামপচ্চযা ছট্ঠাযতনং, ছট্ঠাযতনপচ্চযা ফস্সো, ফস্সপচ্চযা ৰেদনা, ৰেদনাপচ্চযা তণ্হা, তণ্হাপচ্চযা উপাদানং, উপাদানপচ্চযা ভৰো, ভৰপচ্চযা জাতি, জাতিপচ্চযা জরামরণং, এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি.