৩. ধাতুকথামাতিকা

ইদানি ৰিভঙ্গমাতিকানন্তরং –

অযং ধাতুকথাদীনং, সম্পত্তা অত্থৰণ্ণনা;

মাতিকানং যতো তস্মা, পঞ্চন্নম্পি যথারহং.

অনুত্তানত্থতো চেৰ, সঙ্খেপেনত্থনিচ্ছযা;

ৰিভঙ্গনযতো চেৰ, হোতি সংৰণ্ণনানযো.

তত্থ ধাতুকথামাতিকায তাৰ সংৰণ্ণনা হোতি. সা পনেসা নিক্খেপতো পঞ্চধা ঠিতা – নযমাতিকা অব্ভন্তরমাতিকা নযমুখমাতিকা লক্খণমাতিকা বাহিরমাতিকাতি. তত্থ ‘‘সঙ্গহো, অসঙ্গহো…পে… ৰিপ্পযুত্তেন সঙ্গহিতং অসঙ্গহিত’’ন্তি অযং চুদ্দসহি পদেহি নিক্খিত্তা সঙ্গহাদিকেন নযেন ধাতুকথায ধম্মা ৰিভত্তাতি দস্সেতুং ঠপিতত্তা নযমাতিকা নাম, যা ‘‘মূলমাতিকা’’তিপি ৰুচ্চতি.

‘‘পঞ্চক্খন্ধা…পে… মনসিকারো’’তি অযং পঞ্চৰীসাধিকেন পদসতেন নিক্খিত্তা সঙ্গহাদিনযেন ৰিভজিতব্বভাৰেন ধাতুকথায অব্ভন্তরে এৰ ঠপিতত্তা অব্ভন্তরমাতিকা নাম, যা ‘‘ধাতুকথামাতিকা’’তিপি ৰুচ্চতি.

‘‘তীহি সঙ্গহো, তীহি অসঙ্গহো, চতূহি সম্পযোগো, চতূহি ৰিপ্পযোগো’’তি অযং চতূহি পদেহি নিক্খিত্তা খন্ধাদীসু চ কুসলত্তিকাদীসু চ মাতিকাধম্মেসু তীহি খন্ধাযতনধাতুপদেহেৰ সঙ্গহো অসঙ্গহো চ, তথা চতূহি অরূপক্খন্ধেহি সম্পযোগো, ৰিপ্পযোগো চাতি ইমেসং সঙ্গহাসঙ্গহাদীনং নযানং মুখানীতি দস্সেতুং ঠপিতত্তা নযমুখমাতিকা নাম.

‘‘সভাগো ৰিসভাগো’’তি অযং দ্ৰীহি পদেহি নিক্খিত্তা সভাগৰিসভাগলক্খণৰসেনেৰ সঙ্গহাসঙ্গহনযা চেৰ সম্পযোগৰিপ্পযোগনযা চ হোন্তীতি দস্সেতুং ঠপিতত্তা লক্খণমাতিকা নাম. সব্বাপি ধম্মসঙ্গণী ধাতুকথায মাতিকাতি অযং ছসট্ঠি তিকপদানি, দ্ৰে চ দুকপদসতানি সঙ্খিপিত্ৰা নিক্খিত্তা ধাতুকথা মাতিকাতো বহি ঠপিতত্তা বাহিরমাতিকা নাম. এৰমেতিস্সা পঞ্চৰিধায মাতিকায অযমনুত্তানত্থৰণ্ণনা.

সঙ্গহোতিআদীসু হি সঙ্গহো তাৰ জাতিসঞ্জাতিকিরিযাগণনৰসেন চতুব্বিধো. তত্থ ‘‘সব্বে খত্তিযা আগচ্ছন্তু, যা চাৰুসো ৰিসাখ, সম্মাৰাচা, যো চ সম্মাকম্মন্তো, যো চ সম্মাআজীৰো, ইমে ধম্মা সীলক্খন্ধে সঙ্গহিতা’’তি (ম. নি. ১.৪৬২) অযং জাতিসঙ্গহো নাম. ‘‘সব্বে কোসলকা আগচ্ছন্তু, যো চাৰুসো ৰিসাখ, সম্মাৰাযামো, যা চ সম্মাসতি, যো চ সম্মাসমাধি, ইমে ধম্মা সমাধিক্খন্ধে সঙ্গহিতা’’তি (ম. নি. ১.৪৬২) অযং সঞ্জাতিসঙ্গহো নাম, একট্ঠানে জাতিসম্বন্ধভাৰেন সঙ্গহোতি অত্থো. ‘‘সব্বে হত্থারোহা আগচ্ছন্তু, যা চাৰুসো ৰিসাখ, সম্মাদিট্ঠি, যো চ সম্মাসঙ্কপ্পো, ইমে ধম্মা পঞ্ঞাক্খন্ধে সঙ্গহিতা’’তি (ম. নি. ১.৪৬২) অযং কিরিযাসঙ্গহো নাম. ‘‘হঞ্চি চক্খাযতনং রূপক্খন্ধগণনং গচ্ছতি, তেন ৰত রে ৰত্তব্বে ‘চক্খাযতনং রূপক্খন্ধেন সঙ্গহিত’’’ন্তি (কথা. ৪৭১) অযং গণনসঙ্গহো নাম, অযমিধ অধিপ্পেতো. তপ্পটিপক্খেন অসঙ্গহো ৰেদিতব্বো. তেসং ৰিকপ্পতো সঙ্গহিতেন অসঙ্গহিতাদীনি, একুপ্পাদেকনিরোধএকৰত্থুকএকারম্মণতাৰসেন সম্পযোগো, তপ্পটিপক্খতো ৰিপ্পযোগো, তেসং ৰিকপ্পতো সম্পযুত্তেন ৰিপ্পযুত্তাদীনি, তদুভযসংসগ্গৰিকপ্পতো সঙ্গহিতেন সম্পযুত্তং ৰিপ্পযুত্তন্তিআদীনি চ ৰেদিতব্বানি. সেসং ৰুত্তত্থমেৰ. অযং তাৰেত্থ অনুত্তানপদত্থো.

সঙ্গহাসঙ্গহপদত্থৰণ্ণনা

অত্থৰিনিচ্ছযতো পন যস্মা অব্ভন্তরমাতিকায রূপক্খন্ধাদীনি, বাহিরমাতিকায কুসলাদীনি চ ‘‘সঙ্গহো অসঙ্গহো’’তিআদিকেহি নযমাতিকাপদেহি ‘‘তীহি সঙ্গহো, তীহি অসঙ্গহো’’তিআদিনযমুখমাতিকাৰসেন যথারহং নিদ্দেসত্থায ভগৰতা ঠপিতানি, তস্মা খন্ধাদীনং সঙ্গহাদীনং পাল়িযং ৰুত্তানুসারেনেৰ সঙ্খেপতো অত্থৰিনিচ্ছযো হোতি. ইমিনা নযেন ৰিভঙ্গনযো সক্কা ঞাতুন্তি তং ৰিসুং ন ৰক্খাম.

তত্থ সঙ্গহাসঙ্গহৰারে খন্ধানং তাৰ অযং নিদ্দেসে নযো – রূপক্খন্ধো একেন খন্ধেন একাদসহি আযতনেহি একাদসহি ধাতূহি সঙ্গহিতো. চতূহি খন্ধেহি একেনাযতনেন সত্তহি ধাতূহি অসঙ্গহিতো. তত্থ একাদসহীতি মনাযতনৰজ্জেহি. ধম্মাযতনেনাপি হি কেচি রূপধম্মা সঙ্গহিতা. একাদসহীতি সত্তৰিঞ্ঞাণধাতুৰজ্জাহি. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.

ৰেদনাদযো তযো খন্ধা যথাসকং একেন খন্ধেন একেনাযতনেন একায ধাতুযা সঙ্গহিতা, চতূহি খন্ধেহি একাদসহি আযতনেহি সত্তরসহি ধাতূহি অসঙ্গহিতা, তথা ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধোপি. কেৰলং পনেত্থ সত্তহি ৰিঞ্ঞাণধাতূহি সঙ্গহিতো, একাদসহি ধাতূহি অসঙ্গহিতোতি এত্তকমেৰ ৰিসেসো. তত্থ হি ৰেদনাদীনং তিণ্ণং খন্ধানং একেন ধম্মাযতনেন চ একায ধম্মধাতুযা চ সঙ্গহিততা ৰেদিতব্বা. পাল়িযং পনেত্থ খন্ধপদনিদ্দেসে, উপরি আযতনাদিনিদ্দেসেসু চ ‘‘রূপক্খন্ধো চ ৰেদনাক্খন্ধো চ দ্ৰীহি খন্ধেহি একাদসহাযতনেহি একাদসহি ধাতূহি সঙ্গহিতা’’তিআদিনা (ধাতু. ১৫) দ্ৰিমূলকাদিনযেনাপি ৰিত্থারনযো ৰিভত্তো, সোপি ইমিনা একমূলনযানুসারেন সব্বত্থ সুৰিঞ্ঞেয্যোতি ন ৰিত্থারযিম্হা. অযং খন্ধপদনিদ্দেসনযো.

আযতনধাতুপদানম্পি খন্ধপদে ৰুত্তানুসারেনেৰ তীহি সঙ্গহো, তীহি অসঙ্গহো চ যথাযোগং যোজেত্ৰা ঞাতব্বো. কেৰলং পনেত্থ ধম্মাযতনধম্মধাতূসু অসঙ্খতস্স খন্ধসঙ্গহাভাৰা তং ঠপেত্ৰা সেসানং খন্ধেসু সঙ্গহো ৰেদিতব্বো.

সচ্চেসু দুক্খসচ্চং সব্বেহি খন্ধাযতনধাতূহি. সমুদযমগ্গসচ্চানি সঙ্খারক্খন্ধেন, ধম্মাযতনধম্মধাতূহি চ সঙ্গহিতানি. নিরোধসচ্চং খন্ধেন অসঙ্গহিতং, ধম্মাযতনধম্মধাতূহি এৰ সঙ্গহিতং.

ইন্দ্রিযেসু জীৰিতিন্দ্রিযং দ্ৰীহি রূপক্খন্ধসঙ্খারক্খন্ধেহি. সুখিন্দ্রিযাদীনি পঞ্চ ৰেদনাক্খন্ধেন, সদ্ধাদীনি সঙ্খারক্খন্ধেন, সব্বানি চেতানি জীৰিতিন্দ্রিযাদীনি, ইত্থিন্দ্রিযপুরিসিন্দ্রিযাদীনিপি ধম্মাযতনধম্মধাতূহি সঙ্গহিতানি. সেসিন্দ্রিযানি সুৰিঞ্ঞেয্যানি.

পটিচ্চসমুপ্পাদেসু নামরূপং ৰিঞ্ঞাণৰজ্জিতেহি চতূহি খন্ধেহি, একাদসহি আযতনধাতূহি চ সঙ্গহিতং. এত্থ হি পৰত্তিযং নামরূপস্সাপি গহিতত্তা সদ্দাযতনম্পি গহিতন্তি ৰেদিতব্বং. সল়াযতনং দ্ৰীহি খন্ধেহি, পসাদৰিঞ্ঞাণভূতেহি ছহি আযতনেহি, দ্ৰাদসহি ধাতূহি সঙ্গহিতং. উপপত্তিভৰো পন কামভৰভূতো পঞ্চহি খন্ধেহি, সদ্দাযতনৰজ্জিতেহি একাদসহি আযতনেহি, সত্তরসহি ধাতূহি. রূপভৰো পঞ্চহি খন্ধেহি, সদ্দাদিচতুক্কঘানাদিত্তযতব্বিঞ্ঞাণৰজ্জেহি পঞ্চহাযতনেহি, অট্ঠহি ধাতূহি সঙ্গহিতো. অসঞ্ঞীভৰো একেন রূপক্খন্ধেন, রূপধম্মৰসেন দ্ৰীহি আযতনধাতূহি সঙ্গহিতো. ঘানাদিত্তযং পনেত্থ আযতনাদিকিচ্চাকরণতো আযতনধাতূহি অসঙ্গহিতম্পি রূপক্খন্ধেন সঙ্গহিতন্তি দট্ঠব্বং. ভৰস্স চ একন্তমুপাদিন্নত্তা পৰত্তিৰিপাকানং চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং গহণেপি অনুপাদিন্নসদ্দাযতনস্স ইধ অগ্গহণং দট্ঠব্বং. অরূপভৰো চতূহি খন্ধেহি দ্ৰীহি আযতনধাতূহি. জাতিজরামরণানি নামরূপধম্মানং লক্খণত্তা দ্ৰীহি রূপক্খন্ধসঙ্খারক্খন্ধেহি. সোকদুক্খদোমনস্সানি ৰেদনাক্খন্ধেন. উপাযাসো সঙ্খারক্খন্ধেন, ধম্মাযতনধম্মধাতূহি চ সঙ্গহিতো. পরিদেৰো রূপক্খন্ধসদ্দাযতনসদ্দধাতূহি. সেসানি পনেত্থ পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গানি, সতিপট্ঠানসম্মপ্পধানা চ সুৰিঞ্ঞেয্যাৰ.

ইদ্ধিপাদা দ্ৰীহি খন্ধেহি, আযতনেহি, ধাতূহি সঙ্গহিতা. এত্থ চ চিত্তিদ্ধিপাদস্স ধম্মধাতুমনোৰিঞ্ঞাণধাতুনিযমতো সোল়সহি ধাতূহি অসঙ্গহো ৰেদিতব্বো. ঝানানি দ্ৰীহি ৰেদনাসঙ্খারক্খন্ধেহি, একেনাযতনেন, একায ধাতুযা চ সঙ্গহিতানি. অপ্পমঞ্ঞা একেন খন্ধেন, একেন আযতনেন, একায ধাতুযা সঙ্গহিতা. এৰং পঞ্চিন্দ্রিযাদীনিপি. কেৰলং পন চিত্তং সত্তহি ৰিঞ্ঞাণধাতূহি সঙ্গহিতন্তি এত্তকমেৰ ৰিসেসো. সব্বেসম্পি চেস ৰুত্তাৰসেসেহি খন্ধাযতনধাতূহি অসঙ্গহিতভাৰো ৰেদিতব্বো.

ইমিনা নযেন বাহিরমাতিকাযপি ‘‘কুসলা ধম্মা, অকুসলা ধম্মা চতূহি খন্ধেহি, দ্ৰীহি আযতনেহি, ধাতূহি সঙ্গহিতা. অব্যাকতা পন অসঙ্খতং খন্ধতো ঠপেত্ৰা পঞ্চহি খন্ধেহি দ্ৰাদসহি আযতনেহি অট্ঠারসহি ধাতূহি সঙ্গহিতা’’তিআদিনা যোজেত্ৰা সঙ্গহাসঙ্গহো ঞাতব্বোতি অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারো পন ধাতুকথাপাল়িঅট্ঠকথাসু (ধাতু. ৭৭ আদযো; ধাতু. অট্ঠ. ৭৭) গহেতব্বোতি.

নিট্ঠিতো ‘‘সঙ্গহো অসঙ্গহো’’তি পদস্স

অত্থৰিনিচ্ছযো.

সঙ্গহিতেনঅসঙ্গহিতপদত্থৰণ্ণনা

সঙ্গহিতেনঅসঙ্গহিতপদে সব্বেসং রূপক্খন্ধাদিপদানং নিদ্দেসো ন সম্ভৰতি. যানি পনেত্থ পদানি রূপেকদেসং, অরূপেন অসম্মিস্সং ৰিঞ্ঞাণেকদেসঞ্চ অঞ্ঞেন অসম্মিস্সং দীপেন্তি, তেসমিধ নিদ্দেসো. তানি পন মনাযতনধম্মাযতনৰজ্জিতানং দসাযতনানং, ধম্মধাতুৰজ্জিতানং সত্তরসন্নং ধাতূনং, সত্তরূপিন্দ্রিযানঞ্চ ৰসেন ৰেদিতব্বানি, ন রূপক্খন্ধাদীনং. তেনেৰ পাল়িযং –

‘‘দসাযতনা সত্তরস ধাতুযো,

সত্তিন্দ্রিযা অসঞ্ঞাভৰো একৰোকারভৰো;

পরিদেৰো সনিদস্সনসপ্পটিঘং,

অনিদস্সনং পুনদেৰ সপ্পটিঘং উপাদা’’তি. (ধাতু. ১৭৮) –

এৰং উদ্দানগাথা ৰুত্তা. রূপক্খন্ধেন হি রূপক্খন্ধোৰ সঙ্গহিতো, এৰং ৰেদনাক্খন্ধাদীহি চ ৰেদনাক্খন্ধাদযোৰ. তেপি চ যেহি কেহিচি আযতনধাতূহি অসঙ্গহিতা নাম নত্থীতি তেসং সঙ্গহিতেন অসঙ্গহিতত্তাভাৰা যথাৰুত্তাযতনানং ৰসেনেৰেত্থ অত্থৰিনিচ্ছযো হোতি. ইদং হেত্থ লক্খণং – যং খন্ধপদেন সঙ্গহিতং হুত্ৰা আযতনধাতুপদেহি অসঙ্গহিতং, খন্ধাযতনপদেহি ৰা সঙ্গহিতং হুত্ৰা ধাতুপদেন অসঙ্গহিতং, তস্স খন্ধাযতনধাতূহি অসঙ্গহো ৰুচ্চতি. কথং? চক্খাযতনেন যে ধম্মা খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিতা, আযতনসঙ্গহেন, ধাতুসঙ্গহেন চ অসঙ্গহিতা, তে ধম্মা কতিহি খন্ধেহি, আযতনেহি, ধাতূহি অসঙ্গহিতা? তে ধম্মা চতূহি খন্ধেহি দ্ৰীহি আযতনেহি অট্ঠহি ধাতূহি অসঙ্গহিতা. এৰং রূপাযতনাদীসুপি পসাদৰিসযভূতেসু ধাতূসু, রূপিন্দ্রিযাদীসু চ যোজনক্কমো ৰেদিতব্বো.

তত্রাযং নযো – চক্খাযতনেন যে রূপধম্মা খন্ধসঙ্গহেন রূপক্খন্ধোতি সঙ্গহিতা, আযতনধাতুসঙ্গহেন চক্খাযতনেন অসঙ্গহিতা, চক্খুধাতুযা অসঙ্গহিতা, চক্খাযতনচক্খুধাতূহি একস্সেৰেতস্স চক্খুস্স ৰিসুং আযতনধাতূসু সঙ্গহিতত্তা তে চক্খাযতনৰিরহিতা সব্বে রূপধম্মা চতূহি অরূপক্খন্ধেহি চক্খাযতনং মনাযতনন্তি দ্ৰীহি আযতনেহি চক্খুধাতু সত্তৰিঞ্ঞাণধাতূতি অট্ঠহি ধাতূহি অসঙ্গহিতা. উপরি রূপাযতনাদীসুপি এসেৰ নযো. ইমস্মিং হি ৰারে চক্খাযতনস্স অত্তনো তীহিপি খন্ধাযতনধাতুসঙ্গহেহি সঙ্গহিততায অসঙ্গহিতত্তাভাৰা খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিতং, আযতনসঙ্গহেন অসঙ্গহিতং, ধাতুসঙ্গহেন অসঙ্গহিতন্তি এৰং তীহিপি সঙ্গহিতাসঙ্গহিতৰিসেসনেহি ৰিসিট্ঠস্সেৰ ‘‘কতিহি খন্ধেহী’’তিআদিনা খন্ধাদীহি অসঙ্গহস্স ৰুচ্চমানত্তা চ অরূপক্খন্ধেহি সহ বহিভূততা ৰেদিতব্বা. যথা চেত্থ চক্খাযতনেন উপলক্খিতানং রূপধম্মানংযেৰ সঙ্গহিতেন অসঙ্গহিততা, ন চক্খাযতনস্স, এৰং উপরি রূপাযতনাদীহি উপলক্খিতৰারেপি যথারহং ঞাতব্বা.

সেসেসু পন চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতুযা যে ধম্মা খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিতা, আযতনসঙ্গহেন সঙ্গহিতা, ধাতুসঙ্গহেন অসঙ্গহিতা, তে ধম্মা চতূহি খন্ধেহি একাদসহি আযতনেহি দ্ৰাদসহি ধাতূহি অসঙ্গহিতা. এৰং সেসৰিঞ্ঞাণধাতূসুপি. পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গেসু অসঞ্ঞীভৰেন যে ধম্মা…পে… তে ধম্মা চতূহি খন্ধেহি দসহাযতনেহি সোল়সহি ধাতূহি অসঙ্গহিতা. উপাদাধম্মেহি যে ধম্মা…পে… তে ধম্মা চতূহি খন্ধেহি একাদসহাযতনেহি সত্তরসহি ধাতূহি অসঙ্গহিতাতি ইমে চত্তারো ৰারা অপুব্বৰিসেসা সমাযেৰ. তত্থ চক্খুৰিঞ্ঞাণৰারে দ্ৰাদসহীতি ছ ৰিঞ্ঞাণধাতুযো ৰজ্জেত্ৰা অৰসেসাহি ধাতূহি সেসা ছ ৰিঞ্ঞাণধাতুযোৰ খন্ধাযতনসঙ্গহেহি সঙ্গহিতা, ধাতুসঙ্গহেনেৰ অসঙ্গহিতা. অৰসেসাহি দ্ৰাদসহি ধাতূহি অসঙ্গহিতাতি. এস নযো সেসৰিঞ্ঞাণধাতূসুপি.

দুতিযে তীহাযতনেহীতি রূপাযতনধম্মাযতনমনাযতনেহি. অসঞ্ঞিব্রহ্মলোকে হি রূপাযতনধম্মাযতনৰসেন দ্ৰে আযতনানি উপপত্তিভৰভাৰেন পাল়িযং আগতানি, তে পন খন্ধেহি সঙ্গহিতানি, আযতনধাতূসু অসঙ্গহিতানি. তদৰসেসানি নৰ রূপাযতনানি, তানি তেহেৰ চ দ্ৰীহি মনাযতনধম্মাযতনেহি চ অসঙ্গহিতানি নাম হোন্তি. নৰহি ধাতূহীতি রূপধাতুধম্মধাতূহি সদ্ধিং সত্তহি ৰিঞ্ঞাণধাতূহি.

ততিযে দসহীতি রূপাযতনধম্মাযতনৰজ্জেহি. সোল়সহীতি রূপধাতুধম্মধাতুৰজ্জাহি. অনিদস্সনসপ্পটিঘানি নাম নৰ ওল়ারিকাযতনানি, তানি তেহি খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিতানি, আযতনধাতুসঙ্গহেহি চ অসঙ্গহিতানি, রূপাযতনধম্মাযতনানি দ্ৰেপি সেসেহি আযতনধাতূহি অসঙ্গহিতানি নাম হোন্তি.

চতুত্থে একাদসহীতি ফোট্ঠব্বাযতনৰজ্জেহি ফোট্ঠব্বাযতনস্স উপাদাধম্মেহি আযতনাদীসু অসঙ্গহিতত্তা. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ. অযং সঙ্গহিতেনঅসঙ্গহিতপদে নযো.

অসঙ্গহিতেনসঙ্গহিতপদত্থৰণ্ণনা

অসঙ্গহিতেনসঙ্গহিতপদে পন যানি পদানি ৰিঞ্ঞাণেন ৰা ওল়ারিকরূপেন ৰা অসম্মিস্সং ধম্মাযতনেকদেসং দীপেন্তি, তানেৰ নিদ্দিসীযন্তি, তানি পন ৰেদনাদীনং তিণ্ণং খন্ধানং, দুক্খসচ্চৰজ্জিতানং তিণ্ণং সচ্চানং, পসাদমনোৰজ্জিতানং সোল়সন্নং ইন্দ্রিযানং, অৰিজ্জাসঙ্খারফস্সৰেদনাতণ্হুপাদানকম্মভৰজাতিজরামরণসোকদুক্খদোমনস্সুপাযাসৰসেন চুদ্দসপচ্চযাকারপদানঞ্চ ৰসেন ৰেদিতব্বানি, ন রূপক্খন্ধাদীনং. তেনেৰ অট্ঠকথাযং –

‘‘তযো খন্ধা তথা সচ্চা, ইন্দ্রিযানি চ সোল়স;

পদানি পচ্চযাকারে, চুদ্দসূপরি চুদ্দস.

‘‘সমতিংস পদা হোন্তি, গোচ্ছকেসু দসস্ৰথ;

দুৰে চূল়ন্তরদুকা, অট্ঠ হোন্তি মহন্তরা’’তি. (ধাতু. অট্ঠ. ১৭৯) –

এৰং উদ্দানগাথা ৰুত্তা. ইদং হেত্থ লক্খণং – যং খন্ধপদেন অসঙ্গহিতং, আযতনধাতুপদেহি সঙ্গহিতং, তস্সেৰ তীহি ৰিসেসনেহি ৰিসিট্ঠস্স খন্ধাদীহি সঙ্গহো ৰুচ্চতি. কথং? ৰেদনাক্খন্ধেন যে ধম্মা খন্ধসঙ্গহেন অসঙ্গহিতা, আযতনধাতুসঙ্গহেহি সঙ্গহিতা, তে ধম্মা কতিহি খন্ধেহি, আযতনেহি, ধাতূহি সঙ্গহিতা? তে ধম্মা অসঙ্খতং খন্ধতো ঠপেত্ৰা তীহি খন্ধেহি একেনাযতনেন একায ধাতুযা সঙ্গহিতাতি.

তত্রাযং নযো – ৰেদনাক্খন্ধেন হি নিব্বানং, সুখুমরূপং, সঞ্ঞাসঙ্খারা চ খন্ধসঙ্গহেন অসঙ্গহিতা হুত্ৰা ধম্মাযতনধম্মধাতুসঙ্গহেন সঙ্গহিতা. তেসু নিব্বানং খন্ধসঙ্গহং ন গচ্ছতি, সেসা তীহি রূপসঞ্ঞাসঙ্খারক্খন্ধেহি সঙ্গহং গচ্ছন্তি, আযতনধাতুযো পনেত্থ ধম্মাযতনধম্মধাতূনং ৰসেনেৰ সব্বত্থ ৰেদিতব্বা ইতরাসং অসম্ভৰা, ইমেসু চ নিব্বানম্পি সঙ্গহং গচ্ছতি. তেনেৰ হি ‘‘অসঙ্খতং খন্ধতো ঠপেত্ৰা’’তি ৰুত্তং. তস্সাযমত্থো – খন্ধসঙ্গহে এৰ অসঙ্খতং ঠপেত্ৰা, ন ইতরসঙ্গহেসূতি এৰং সঞ্ঞাক্খন্ধাদীসুপি যোজনা ৰেদিতব্বা. অযং পন ৰিসেসো – জীৰিতিন্দ্রিযেন যে ধম্মা…পে… তে ধম্মা দ্ৰীহি ৰেদনাসঞ্ঞাক্খন্ধেহি সঙ্গহিতা, রূপারূপজীৰিতিন্দ্রিযেহি নিব্বানৰেদনাসঞ্ঞাৰিঞ্ঞাণক্খন্ধা খন্ধসঙ্গহেন অসঙ্গহিতা, তেসু চ নিব্বানৰেদনাসঞ্ঞাৰ আযতনধাতুসঙ্গহেন সঙ্গহিতাতি. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ. অযং অসঙ্গহিতেনসঙ্গহিতপদে নযো.

সঙ্গহিতেনসঙ্গহিতপদত্থৰণ্ণনা

সঙ্গহিতেনসঙ্গহিতপদে পন যানি পদানি সঙ্খারেকদেসং অঞ্ঞেন অসম্মিস্সং দীপেন্তি ৰেদনেকদেসং ৰা সুখুমরূপং ৰা সদ্দেকদেসং ৰা, তানেৰ নিদ্দিসীযন্তি. খন্ধাযতনধাতূসু একম্পি কোট্ঠাসং সকলেন গহেত্ৰা ঠিতপদানি ন যুজ্জন্তি. তানি পন দ্ৰিন্নং সমুদযমগ্গসচ্চানং, পন্নরসিন্দ্রিযানং, একাদসপটিচ্চপদাদীনঞ্চ ৰসেন ৰেদিতব্বানি. ইদং হেত্থ লক্খণং – যং অত্তনা খন্ধাদিৰসেন সঙ্গহিতেহি খন্ধাদিতো সঙ্গহিতং, তস্সেৰ পঠমং উদ্ধটপদস্স পুন খন্ধাদীহি সঙ্গহো ৰুচ্চতি.

তত্রাযং আদিপদে নযো – সমুদযসচ্চেন যে ধম্মা খন্ধাদীহি তীহি সঙ্গহেহিপি সঙ্গহিতা, তেহি ধম্মেহি যে ধম্মা খন্ধাদীহি তীহিপি সঙ্গহিতা, তে ধম্মা একেন খন্ধেন একেনাযতনেন একায ধাতুযা সঙ্গহিতাতি. সমুদযসচ্চেন হি তণ্হাৰজ্জা সেসা সঙ্খারা খন্ধাদীহি সঙ্গহেহি সঙ্গহিতা, পুন তেহি চ তণ্হাৰ সঙ্গহিতা, সা চ পুন সঙ্খারক্খন্ধধম্মাযতনধম্মধাতূহি সঙ্গহিতা. সেসেসুপি এসেৰ নযো. অযং সঙ্গহিতেনসঙ্গহিতপদে নযো.

অসঙ্গহিতেনঅসঙ্গহিতপদত্থৰণ্ণনা

অসঙ্গহিতেনঅসঙ্গহিতপদে পন যানি পদানি পঞ্চক্খন্ধগাহকেহি দুক্খসচ্চাদীহি, ৰিঞ্ঞাণেন সদ্ধিং সুখুমরূপগাহকেহি অচেতসিকাদীহি চ পদেহি ৰিৰজ্জিতানি রূপক্খন্ধাদীনি, তানেৰ নিদ্দিসীযন্তি. ইদং হেত্থ লক্খণং – যং পঠমং উদ্ধটেন রূপক্খন্ধাদিপদেন খন্ধাদিতো অসঙ্গহিতং, যং তেহি অসঙ্গহিতং, তস্সেৰ পুন খন্ধাদীহি অসঙ্গহো ৰুচ্চতি.

তত্রাযং একপদযোজনা – রূপক্খন্ধেন যে ধম্মা খন্ধাদীহি তীহিপি অসঙ্গহেহি অসঙ্গহিতা, তেহি ধম্মেহি যে ধম্মা খন্ধাদীহি তীহি অসঙ্গহিতা, তে ধম্মা একেন খন্ধেন একেনাযতনেন সত্তহি ধাতূহি অসঙ্গহিতা. রূপক্খন্ধেন হি চত্তারো খন্ধা, নিব্বানঞ্চ খন্ধসঙ্গহেন অসঙ্গহিতা, আযতনাদীহি পন ৰিঞ্ঞাণমেৰ ঠপেত্ৰা ৰেদনাদযো ধম্মাযতনেন রূপক্খন্ধেকদেসেন সঙ্গহিতাতি ৰিঞ্ঞাণমেৰ তীহিপি খন্ধসঙ্গহাদীহি রূপক্খন্ধেন অসঙ্গহিতং নাম. তেন পুন ৰিঞ্ঞাণেন সদ্ধিং সনিব্বানা চত্তারো খন্ধা খন্ধাদীহি অসঙ্গহিতা, তে সব্বেপি পুন ৰিঞ্ঞাণভূতেন একেন খন্ধেন একেনাযতনেন সত্তহি ধাতূহি অসঙ্গহিতাতি. অযং অসঙ্গহিতেনঅসঙ্গহিতপদে নযো.

সম্পযোগৰিপ্পযোগপদত্থৰণ্ণনা

সম্পযোগৰিপ্পযোগপদে পন যানি পদানি নিব্বানেন, রূপেন ৰা মিস্সেসু সত্তসু ৰিঞ্ঞাণধাতূসু একাযপি অৰিপ্পযুত্তে অরূপধম্মে পকাসেন্তি, তেসং ধম্মাযতনদুক্খসচ্চাদীনং নিদ্দেসো ন সম্ভৰতি. কাহিচি পন ৰিঞ্ঞাণধাতূহি ৰিপ্পযুত্তানং রূপমিস্সারূপধম্মানং, কেৰলানারম্মণানং ৰা সকলরূপক্খন্ধানং ৰা পকাসকানং রূপভৰরূপক্খন্ধকুসলাদিপদানং সম্পযোগপদে এৰ নিদ্দেসো ন সম্ভৰতি, ৰিপ্পযোগপদে পন সম্ভৰতি. অরূপক্খন্ধানং পন পচ্চেকং, দ্ৰিন্নং, তিণ্ণং, তদেকদেসানং ৰা তদুভযেপি সম্ভৰতি. ‘‘চতূহি সম্পযোগো, চতূহি ৰিপ্পযোগো, সভাগো ৰিসভাগো’’তি হি ৰচনতো চতূহি অরূপক্খন্ধেহেৰ সভাগানং একসন্তানে একক্খণেৰ উপ্পন্নানং অরূপক্খন্ধানং এৰ অঞ্ঞমঞ্ঞং সম্পযোগো লব্ভতি. রূপধম্মানং পন রূপেন, নিব্বানেন ৰা, নিব্বানস্স চ রূপেন সদ্ধিং সম্পযোগো নাম নত্থি, তথা রূপনিব্বানানং অরূপক্খন্ধেহি. ৰিসভাগা হি তে তেসং যথা অরূপক্খন্ধানং রূপনিব্বানেহি, এৰং ভিন্নসন্তানিকেহি নানক্খণিকেহি অরূপধম্মেহিপি সদ্ধিং নত্থিযেৰ. তেপি হি তেসং সন্তানক্খণৰিসভাগতায ৰিসভাগা এৰ. অযং পন ৰিসভাগতা ইধ সামঞ্ঞতো ন গহিতা তেসং অৰিসেসেন সম্পযোগস্সাপি সম্ভৰা. যত্থ পন ৰিসেসেত্ৰা চক্খুৰিঞ্ঞাণতংসম্পযুত্তাদযো নিক্খিত্তা, তত্থাযম্পি ৰিসভাগতা গহিতা. যত্থ পন যে অনিদ্ধারিতৰিসেসনা, তত্থাপি সব্বথা সম্পযোগলক্খণং ন সম্ভৰতি. সো চ তস্স একন্তেন ৰিসভাগোতি ইধ গয্হতি.

তত্রাযং নযো – রূপক্খন্ধো কেনচি সম্পযুত্তোতি? নত্থি. কতিহি ৰিপ্পযুত্তো? চতূহি খন্ধেহি একেনাযতনেন সত্তহি ধাতূহি ৰিপ্পযুত্তো, একেনাযতনেন একায ধাতুযা কেহিচি ৰিপ্পযুত্তো. এস নযো চক্খাযতনাদিঅনারম্মণেসুপি. সারম্মণেসু পন ৰেদনাক্খন্ধো তীহি খন্ধেহি একেনাযতনেন সত্তহি ধাতূহি সম্পযুত্তো, একেনাযতনেন একায ধাতুযা কেহিচি সম্পযুত্তো. একেন খন্ধেন দসহি আযতনেহি দসহি ধাতূহি ৰিপ্পযুত্তো, একেনাযতনেন একায ধাতুযা কেহিচি ৰিপ্পযুত্তো. এস নযো সঞ্ঞাক্খন্ধাদীসুপি.

তত্থ একেনাতি মনাযতনেন. সত্তহীতি ৰিঞ্ঞাণধাতূহি. কেহিচীতি ধম্মাযতনধম্মধাতুপরিযাপন্নেহি ৰেদনাসঞ্ঞাসঙ্খারেহি. দুতিযনযে তীহীতি অত্তানং ঠপেত্ৰা সেসেহি অরূপক্খন্ধেহি. কেহিচি ৰিপ্পযুত্তোতি ধম্মাযতনধম্মধাতূসু সঞ্ঞাসঙ্খারেহি. কেহিচি ৰিপ্পযুত্তোতি রূপনিব্বানেহি. এৰং উপরিপি সব্বত্থ যথানুরূপং ঞাতব্বং. সেসং ৰুত্তনযমেৰ. অযং পন ৰিসেসো ‘‘সমুদযমগ্গসচ্চাদযো একায মনোৰিঞ্ঞাণধাতুযা সম্পযুত্তা, অধিমোক্খো পন মনোধাতুমনোৰিঞ্ঞাণধাতূহি দ্ৰীহেৰা’’তি. অযং সম্পযোগৰিপ্পযোগপদে নযো.

সম্পযুত্তেনৰিপ্পযুত্তপদত্থৰণ্ণনা

সম্পযুত্তেনৰিপ্পযুত্তপদে পন সম্পযোগারহপদেসু যানি পদানি ধম্মধাতুযা সম্পযুত্তে ধম্মে, ৰিঞ্ঞাণঞ্চ অঞ্ঞেন অসম্মিস্সং দীপেন্তি, তেসমেৰ নিদ্দেসো. তানি পন চতুন্নং অরূপক্খন্ধপদানং, মনাযতনস্স, সত্তন্নং ৰিঞ্ঞাণধাতূনং, মনোপেক্খাৰসেন দ্ৰিন্নং ইন্দ্রিযানং, ৰিঞ্ঞাণফস্সৰেদনানং তিণ্ণং পটিচ্চসমুপ্পাদপদানং, ফস্সসত্তকস্স, অদুক্খমসুখসৰিতক্কসৰিচারউপেক্খাসহগতানং ৰসেন তিণ্ণং তিকপদানং, সত্তমহন্তরদুকপদাদীনঞ্চ ৰসেন ৰেদিতব্বানি, ন ইতরেসং অসম্ভৰা. তেনেৰ অট্ঠকথাযং –

‘‘চত্তারো খন্ধাযতনঞ্চ একং,

দ্ৰে ইন্দ্রিযা ধাতুপদানি সত্ত;

তযো পটিচ্চা অথ ফস্সসত্তকং,

তিকে তযো সত্ত মহন্তরে চ;

একং সৰিতক্কং সৰিচারমেকং,

যুত্তং উপেক্খায চ একমেৰা’’তি. (ধাতু. অট্ঠ. ৩০৬) –

উদ্দানগাথা ৰুত্তা. ইদং হেত্থ লক্খণং – যে ধম্মা পঠমং উদ্ধটপদেন সম্পযুত্তা, তেহি যে ধম্মা ৰিপ্পযুত্তা, তেসং খন্ধাদীহি ৰিপ্পযোগো ৰুচ্চতি.

তত্রাযং নযো – ৰেদনাক্খন্ধেন যে ধম্মা সম্পযুত্তা, তেহি ধম্মেহি যে ধম্মা ৰিপ্পযুত্তা, তে ধম্মা চতূহি খন্ধেহি একেনাযতনেন সত্তহি ধাতূহি ৰিপ্পযুত্তা, একেনাযতনেন একায ধাতুযা কেহিচি ৰিপ্পযুত্তা. চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতুযা যে ধম্মা সম্পযুত্তা, তেহি ধম্মেহি যে ধম্মা ৰিপ্পযুত্তা, তে ধম্মা ন কেহিচি খন্ধাযতনেহি ৰিপ্পযুত্তা, একায পন ধাতুযা ৰিপ্পযুত্তাতি এৰং সব্বত্থ যোজনা ৰেদিতব্বা.

তত্থ তে ধম্মাতি রূপনিব্বানধম্মা, তে ৰেদনায সম্পযুত্তেহি ৰিপ্পযুত্তা. একেনাতি মনাযতনেন. দুতিযনযে তে ধম্মাতি সপ্পীতিকা তে ধম্মা. ন কেহিচীতি পঠমং উদ্ধটং চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতুং ঠপেত্ৰা সেসা ছৰিঞ্ঞাণধাতূ, তংসম্পযুত্তা, রূপং, নিব্বানঞ্চ. তেহি সব্বেসং খন্ধাযতনানং সঙ্গহিতত্তা ন কেহিচি খন্ধেহি, আযতনেহি ৰা ৰিপ্পযুত্তা. ন হি সযং অত্তনা ৰিপ্পযুজ্জতি, সম্পযুজ্জতি ৰাতি. একাযাতি চক্খুৰিঞ্ঞাণধাতুযা. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ. অযং সম্পযুত্তেনৰিপ্পযুত্তপদে নযো.

ৰিপ্পযুত্তেনসম্পযুত্তপদত্থৰণ্ণনা

ৰিপ্পযুত্তেনসম্পযুত্তপদে পন ৰিপ্পযুত্তেন সম্পযুত্তো নাম ধম্মো নত্থি, দেসনাসম্পদমত্তায পন মোঘম্পেতং পদং উদ্ধটং, তেনেৰ পাল়িযং সব্বৰারেসুপি ‘‘নত্থি নত্থি’’ ইচ্চেৰ ৰুত্তং. রূপক্খন্ধাদিঅনারম্মণধম্মেহি ৰিপ্পযুত্তা চত্তারো খন্ধা, তেসঞ্চ অঞ্ঞেহি সম্পযোগো নত্থি. ৰেদনাদীহিপি রূপনিব্বানাদীনি ৰিপ্পযুত্তানি, তেসঞ্চ কেনচি সম্পযোগোৰ নত্থীতি. অযং ৰিপ্পযুত্তেনসম্পযুত্তপদে নযো.

সম্পযুত্তেনসম্পযুত্তপদত্থৰণ্ণনা

সম্পযুত্তেনসম্পযুত্তপদে পন যানি পদানি রূপেন অসম্মিস্সং অরূপক্খন্ধেকদেসমেৰ দীপেন্তি, তেসমেৰ নিদ্দেসো, ন রূপারূপসম্মিস্সানং, সব্বরূপক্খন্ধদীপকানং তেসং সম্পযুত্ততাযোগাভাৰা. সব্বারূপক্খন্ধেনাপি হি কুসলাদিনা অঞ্ঞো সম্পযুত্তো নাম নত্থি. ইদং হেত্থ লক্খণং – যে ধম্মা পঠমং উদ্ধটা, অত্তনা সম্পযুত্তেন পুন সম্পযুত্তা, তেসঞ্ঞেৰ খন্ধাদীহি সম্পযোগো ৰুচ্চতি.

তত্রাযং নযো – ৰেদনাক্খন্ধেন যে ধম্মা সম্পযুত্তা, তেহি ধম্মেহি যে ধম্মা সম্পযুত্তা, তে ধম্মা তীহি খন্ধেহি একেনাযতনেন সত্তহি ধাতূহি সম্পযুত্তা, একেনাযতনেন…পে… কেহিচি সম্পযুত্তা. সমুদযসচ্চেন যে ধম্মা সম্পযুত্তা, তেহি ধম্মেহি যে ধম্মা সম্পযুত্তা, তে ধম্মা তীহি খন্ধেহি একেনাযতনেন একায মনোৰিঞ্ঞাণধাতুযা সম্পযুত্তা, একেন খন্ধেন একেনাযতনেন একায ধাতুযা কেহিচি সম্পযুত্তাতি. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ. অযং সম্পযুত্তেনসম্পযুত্তপদে নযো.

ৰিপ্পযুত্তেনৰিপ্পযুত্তপদত্থৰণ্ণনা

ৰিপ্পযুত্তেনৰিপ্পযুত্তপদে পন সম্পযোগপদে ৰুত্তপদানেৰ নিদ্দিসীযন্তি. ইদং হেত্থ লক্খণং – যে ধম্মা পঠমং উদ্ধটপদেন ৰিপ্পযুত্তেহি পুন ৰিপ্পযুত্তা, তেসং খন্ধাদীহি ৰিপ্পযোগো ৰুচ্চতি.

তত্রাযং নযো – রূপক্খন্ধেন যে ধম্মা ৰিপ্পযুত্তা, তেহি ধম্মেহি যে ধম্মা ৰিপ্পযুত্তা, তে ধম্মা চতূহি খন্ধেহি একেনাযতনেন সত্তহি ধাতূহি ৰিপ্পযুত্তা, একেনাযতনেন…পে… কেহিচি ৰিপ্পযুত্তা. ৰেদনাক্খন্ধেন যে ধম্মা ৰিপ্পযুত্তা, তেহি ধম্মেহি যে ধম্মা ৰিপ্পযুত্তা, তে ধম্মা একেন খন্ধেন দসহাযতনেহি দসহি ধাতূহি ৰিপ্পযুত্তা, একেন…পে… কেহিচি ৰিপ্পযুত্তাতি. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ. অযং ৰিপ্পযুত্তেনৰিপ্পযুত্তপদে নযো.

সঙ্গহিতেনসম্পযুত্তৰিপ্পযুত্তপদত্থৰণ্ণনা

সঙ্গহিতেনসম্পযুত্তৰিপ্পযুত্তপদে পন সঙ্গহিতেনসঙ্গহিতপদে নিদ্দিট্ঠানি সমুদযসচ্চাদিপদানেৰ নিদ্দিসীযন্তি. ইদং হেত্থ লক্খণং – যে ধম্মা পঠমং উদ্ধটপদেন খন্ধাদীহি তীহিপি সঙ্গহিতা, তেসং খন্ধাদীহি সম্পযোগো, ৰিপ্পযোগো চ ৰুচ্চতি.

তত্রাযং নযো – সমুদযসচ্চেন যে ধম্মা খন্ধাদীহি তীহিপি সঙ্গহেহি সঙ্গহিতা, তে ধম্মা তীহি খন্ধেহি একেনাযতনেন সত্তহি ধাতূহি সম্পযুত্তা, একেন খন্ধেন একেনাযতনেন একায ধাতুযা কেহিচি সম্পযুত্তা. একেন খন্ধেন দসহাযতনধাতূহি ৰিপ্পযুত্তা, একেনাযতনেন একায ধাতুযা কেহিচি ৰিপ্পযুত্তা. ইত্থিন্দ্রিযেন যে ধম্মা খন্ধাদীহি তীহিপি সঙ্গহিতা, তে ধম্মা ন কেহিচি সম্পযুত্তা, চতূহি খন্ধেহি একেনাযতনেন সত্তহি ধাতূহি ৰিপ্পযুত্তা, একেন…পে… কেহিচি ৰিপ্পযুত্তাতি.

তত্থ একেনাতি মনাযতনেন. একেন খন্ধেনাতি সঙ্খারক্খন্ধেন. কেহিচীতি সঙ্খারক্খন্ধে তণ্হায ধম্মাযতনধম্মধাতূসু তণ্হাৰেদনাসঞ্ঞাহি. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ. অযং সঙ্গহিতেনসম্পযুত্তৰিপ্পযুত্তপদে নযো.

সম্পযুত্তেনসঙ্গহিতাসঙ্গহিতপদত্থৰণ্ণনা

সম্পযুত্তেনসঙ্গহিতাসঙ্গহিতপদে পন সম্পযুত্তেনসম্পযুত্তপদে নিদ্দিট্ঠানি ৰেদনাক্খন্ধাদিপদানেৰ নিদ্দিসীযন্তি. ইদং হেত্থ লক্খণং – যে ধম্মা পঠমং উদ্ধটপদেন সম্পযুত্তা, তেসং খন্ধাদীহি সঙ্গহো, অসঙ্গহো চ ৰুচ্চতি.

তত্রাযং নযো – ৰেদনাক্খন্ধেন যে ধম্মা সম্পযুত্তা, তে ধম্মা তীহি খন্ধেহি দ্ৰীহি আযতনেহি অট্ঠহি ধাতূহি সঙ্গহিতা, সেসেহি অসঙ্গহিতা. ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধেন যে ধম্মা সম্পযুত্তা, তে ধম্মা তীহি খন্ধেহি একেনাযতনেন একায ধাতুযা সঙ্গহিতা, সেসেহি অসঙ্গহিতাতি.

তত্থ তীহীতি সঞ্ঞাক্খন্ধাদীহি তীহি. তেহি ৰেদনায সম্পযুত্তা. দ্ৰীহীতি ধম্মাযতনমনাযতনেহি. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ. অযং সম্পযুত্তেনসঙ্গহিতাসঙ্গহিতপদে নযো.

অসঙ্গহিতেনসম্পযুত্তৰিপ্পযুত্তপদত্থৰণ্ণনা

অসঙ্গহিতেনসম্পযুত্তৰিপ্পযুত্তপদে পন যানি পদানি সুখুমরূপং অৰিঞ্ঞাণং, অরূপং সৰিঞ্ঞাণং ৰা, কেৰলং অরূপং ৰা থূলরূপস্সপি কেৰলং ৰা, সুখুমরূপং দীপেন্তি, তেসমেৰ নিদ্দেসো. ইদং হেত্থ লক্খণং – যে ধম্মা পঠমং উদ্ধটধম্মেহি খন্ধাদীহি তীহিপি অসঙ্গহিতা, তেসং খন্ধাদীহি সম্পযোগো, ৰিপ্পযোগো চ ৰুচ্চতি.

তত্রাযং নযো – রূপক্খন্ধেন যে ধম্মা খন্ধাদীহি অসঙ্গহিতা, তে ধম্মা তীহি খন্ধেহি সম্পযুত্তা, একেনাযতনেন একায ধাতুযা কেহিচি সম্পযুত্তা, একেন খন্ধেন দসহি আযতনধাতূহি ৰিপ্পযুত্তা, একেনাযতনেন একায ধাতুযা কেহিচি ৰিপ্পযুত্তা. এৰং ধম্মাযতনইত্থিন্দ্রিযাদীসুপি যোজনা.

অরূপভৰেন যে ধম্মা খন্ধাদীহি অসঙ্গহিতা, তে সম্পযুত্তাতি নত্থি. তে চতূহি খন্ধেহি একেনাযতনেন সত্তহি ধাতূহি ৰিপ্পযুত্তা, একেনাযতনেন একায ধাতুযা কেহিচি ৰিপ্পযুত্তা. এৰং ইদ্ধিপাদকুসলাদিপদেসুপি যোজনা.

তত্থ রূপক্খন্ধেন ৰিঞ্ঞাণস্সেৰ তীহিপি অসঙ্গহিতত্তা তস্স তীহি ৰেদনাদীহি সম্পযোগো, ইতরেহি চ ৰিপ্পযোগো ঞাতব্বো. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ. অযং অসঙ্গহিতেনসম্পযুত্তৰিপ্পযুত্তপদে নযো.

ৰিপ্পযুত্তেনসঙ্গহিতাসঙ্গহিতপদত্থৰণ্ণনা

ৰিপ্পযুত্তেনসঙ্গহিতাসঙ্গহিতপদে পন যানি পদানি কেৰলানং সারম্মণানং, অনারম্মণানং ৰা ধম্মানং পকাসকানি চ সভাৰজাতিভূমিকালসন্তানৰসেন ভিন্নতায কেহিচি অরূপক্খন্ধেহি ৰিপ্পযুত্তানং অনারম্মণধম্মমিস্সারূপক্খন্ধানং পকাসকানি দুক্খসচ্চঅব্যাকতপরিত্তঅতীতঅজ্ঝত্তাদিপদানি, তেসমেৰ নিদ্দেসো ইতরেসং ধম্মাযতনজীৰিতিন্দ্রিযনামরূপসল়াযতনজাতিজরামরণঅজ্ঝত্তবহিদ্ধাঅনিদস্সনঅপ্পটিঘনহেতুআদীনং তেসং কেনচি ৰিপ্পযোগাসম্ভৰা. ইদং হেত্থ লক্খণং – যে ধম্মা পঠমং উদ্ধটপদেন ৰিপ্পযুত্তা, তেসং খন্ধাদীহি সঙ্গহো, অসঙ্গহো চ ৰুচ্চতি.

তত্রাযং নযো – রূপক্খন্ধেন যে ধম্মা ৰিপ্পযুত্তা, তে ধম্মা চতূহি খন্ধেহি দ্ৰীহাযতনেহি অট্ঠহি ধাতূহি সঙ্গহিতা, একেন খন্ধেন দসহি আযতনধাতূহি অসঙ্গহিতা. দুক্খসচ্চেন যে ধম্মা ৰিপ্পযুত্তা, তে ধম্মা চতূহি খন্ধেহি দ্ৰীহাযতনেহি দ্ৰীহি ধাতূহি সঙ্গহিতা. তত্থ দুক্খসচ্চেন ৰিপ্পযুত্তা নাম লোকুত্তরচিত্তচেতসিকানি, তে চ ধম্মা ৰেদনাক্খন্ধাদিচতুক্খন্ধেহি মনোৰিঞ্ঞাণধম্মধাতুৰসেন দ্ৰীহি ধাতূহি সঙ্গহিতাতি. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ. অযং ৰিপ্পযুত্তেনসঙ্গহিতাসঙ্গহিতপদে নযো. অযমেত্থ সঙ্খেপতো ৰিভঙ্গনযেন সদ্ধিং অত্থনিচ্ছযো, ৰিত্থারো পন ধাতুকথাপাল়িঅট্ঠকথাসু (ধাতু. ১২; ধাতু. অট্ঠ. ১-২) গহেতব্বোতি.

মোহৰিচ্ছেদনিযা অভিধম্মমাতিকত্থৰণ্ণনায

ধাতুকথামাতিকত্থৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.