পচ্চযাকারৰিভঙ্গমাতিকত্থৰণ্ণনা

পচ্চযাকারৰিভঙ্গমাতিকায পন অত্থতো তাৰ – অৰিজ্জাপচ্চযাতিআদীসু অৰিন্দিযং কাযদুচ্চরিতাদিং ৰিন্দতি পটিলভতি, ৰিন্দিযং ৰা কাযসুচরিতাদিং ন ৰিন্দতি, ধম্মানং ৰা যথাসভাৰং অৰিদিতং করোতি, অন্তৰিরহিতে ৰা সংসারে সত্তে জৰাপেতি, অৰিজ্জমানেসু ৰা জৰতি, ৰিজ্জমানেসু ৰা ন জৰতীতি অৰিজ্জা. পটিচ্চ ফলমেতি এতস্মাতি পচ্চযো, ধম্মানং উপ্পত্তিযা, ঠিতিযা চ উপকারকো ধম্মো. অৰিজ্জা চ সা পচ্চযো চাতি অৰিজ্জাপচ্চযো, তস্মা অৰিজ্জাপচ্চযা. সঙ্খতমভিসঙ্খরোন্তীতি সঙ্খারা.

ইতো পরং সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণন্তিআদীসু ৰুত্তং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. অৰুত্তেসু পন ৰিজানাতীতি ৰিঞ্ঞাণং. নমতীতি নামং, রুপ্পতীতি রূপং, নামঞ্চ রূপঞ্চ নামরূপঞ্চ নামরূপন্তি একদেসসরূপেকসেসনযেন ৰেদিতব্বং. আযে তনোতি, আযতঞ্চ নযতীতি আযতনং, ছট্ঠাযতনঞ্চ সল়াযতনঞ্চ সল়াযতনন্তি একসেসনযেন ৰেদিতব্বং. ফুসতীতি ফস্সো. ৰেদযতীতি ৰেদনা. পরিতস্সতীতি তণ্হা. উপাদিযতীতি উপাদানং. ভৰতি, ভাৰযতি চাতি ভৰো. জননং জাতি. জীরণং জরা. মরন্তি এতেনাতি মরণং. সোচনং সোকো. পরিদেৰনং পরিদেৰো. দুক্খযতি, উপ্পাদট্ঠিতিৰসেন দ্ৰিধা খণতীতিপি দুক্খং. দুম্মনস্স ভাৰো দোমনস্সং. ভুসো আযাসো উপাযাসো. সম্ভৰন্তীতি নিব্বত্তন্তি. ন কেৰলঞ্চ সোকাদীহেৰ, অথ খো অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা সম্ভৰন্তীতিআদিনা সব্বপদেহিপি সম্ভৰন্তি-সদ্দস্স যোজনা কাতব্বা. এৰং হি পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নৰৰত্থানং কতং হোতি.

এৰন্তি নিদ্দিট্ঠনযনিদস্সনং, তেন অৰিজ্জাদীহেৰ কারণেহি, ন ইস্সরনিম্মানাদীহীতি দস্সেতি. এতস্সাতি যথাৰুত্তস্স. কেৰলস্সাতি অসম্মিস্সস্স, সকলস্স ৰা, দুক্খক্খন্ধস্সাতি দুক্খসমূহস্স, ন সত্তস্স, ন সুখসুভাদীনং. সমুদযোতি নিব্বত্তি, হোতীতি সম্ভৰতি. অযং তাৰেত্থ পদত্থো.

ধম্মভেদতো পনেত্থ অৰিজ্জাতি সুত্তন্তপরিযাযেন দুক্খাদীসু চতূসু, অভিধম্মপরিযাযেন পুব্বন্তাদীহি সদ্ধিং অট্ঠসু ৰা ঠানেসু অঞ্ঞাণং. সঙ্খারা পন পুঞ্ঞাপুঞ্ঞানেঞ্জাভিসঙ্খারা তযো, কাযৰচীচিত্তসঙ্খারা তযো চাতি ছব্বিধা. তত্থ অট্ঠ কামাৰচরকুসলচেতনা, পঞ্চ রূপাৰচরকুসলচেতনা চেতি তেরস চেতনা পুঞ্ঞাভিসঙ্খারো নাম. দ্ৰাদস অকুসলচেতনা অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারো নাম. চতস্সো অরূপাৰচরকুসলচেতনা আনেঞ্জাভিসঙ্খারো নাম. ইমেসং পন তিণ্ণং সঙ্খারানং এৰ দ্ৰারতো পৰত্তিদস্সনত্থং অযং সঙ্খারাদিত্তিকো ৰুত্তো.

অট্ঠ কামাৰচরকুসলচেতনা চেৰ দ্ৰাদসাকুসলচেতনা চ কাযদ্ৰারে পৰত্তিযং কাযসঙ্খারো, ৰচীদ্ৰারে পৰত্তিযং ৰচীসঙ্খারো, এতা চেৰ মনোদ্ৰারে পৰত্তিযং, মনোদ্ৰারে এৰ পৰত্তনকা রূপারূপকুসলচেতনা চ চিত্তসঙ্খারোতি ৰুচ্চন্তি. অভিঞ্ঞাচেতনা, পনেত্থ উদ্ধচ্চচেতনা চ পরতো পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণপচ্চযভাৰে অপনেতব্বাপি অৰিজ্জাপচ্চযা সম্ভৰতো ইধ গহেতব্বাৰাতি অযং তিকো পুরিমত্তিকমেৰ পৰিসতীতি অত্থতো লোকিযকুসলাকুসলচেতনাৰ অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারাতি ৰেদিতব্বং. ইদঞ্চ সুত্তন্তভাজনীযনযেন, অভিধম্মভাজনীযনযেন পন লোকিযলোকুত্তরে একেকচিত্তক্খণে দ্ৰাদসঙ্গস্স পটিচ্চসমুপ্পাদস্স গহণতো সব্বাপি চেতনা সঙ্খারাতি ৰেদিতব্বং. এৰং ৰিঞ্ঞাণনামরূপাদীসুপি সব্বচিত্তসম্পযুত্তৰসেন চ ধম্মভেদো ৰেদিতব্বো. সুত্তন্তভাজনীযনযেনেৰ পন দস্সযিস্সাম.

সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণঞ্চ চক্খুৰিঞ্ঞাণাদিছব্বিধং বাত্তিংসলোকিযৰিপাকৰিঞ্ঞাণমেৰ হোতি, লোকুত্তরানি পন ৰট্টকথায ন যুজ্জন্তীতি ন গহিতানি. ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপং পন সব্বলোকিযৰিঞ্ঞাণসম্পযুত্তা তযো অরূপিনো খন্ধা. রূপং সব্বানি ভূতুপাদাযরূপানি. সল়াযতনং মনচ্ছট্ঠানি ইন্দ্রিযানি. ফস্সো চক্খুসম্ফস্সাদিকো ছৰিপাকফস্সো, তথা ৰেদনাপি. তণ্হা রূপতণ্হাদিভেদতো ছব্বিধো লোভো. উপাদানং কামুপাদানাদিতো চতুব্বিধা লোভদিট্ঠিযোৰ. ভৰো পন দুৰিধো কম্মভৰো, উপপত্তিভৰোতি. তত্থ কম্মভৰো তেভূমককুসলাকুসলচেতনা চ তংসম্পযুত্তা অভিজ্ঝাদযো চ. উপপত্তিভৰো পন কম্মাভিনিব্বত্তা পঞ্চপি খন্ধা. সো পভেদতো কামরূপারূপভৰা তযো, সঞ্ঞা অসঞ্ঞা নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞা ভৰা তযো, একচতুপঞ্চৰোকারভৰা তযোতি নৰৰিধো নিদ্দিট্ঠো. জাতিআদীনি পুব্বে ৰুত্তানি. তেসু জাতিগ্গহণেন ৰিঞ্ঞাণনামরূপসল়াযতনফস্সৰেদনাৰ গহিতা তদৰিনাভাৰতো. তথা জরামরণগ্গহণেনাপি তেসঞ্ঞেৰ পাকভেদত্তা. সোকাদযো পন জরামরণেন দ্ৰাদসমেন অঙ্গেন একসঙ্খেপং কত্ৰা ৰুত্তা, ন ৰিসুং অঙ্গভাৰেন. কিমত্থন্তি চে? ভৰচক্কস্স অৰিচ্ছেদদস্সনত্থং. সোকাদিতো হি অৰিজ্জা সিদ্ধা হোতি অৰিজ্জাৰিপ্পযোগতো, অৰিজ্জাসমুপ্পত্তিতো চ. জরামরণব্ভাহতস্স হি বালস্সেৰ তে সম্ভৰন্তি, তেহি চ অৰিজ্জায সিদ্ধায পুন অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারাতি এৰং হেতুফলপরম্পরায ভৰচক্কং অৰিচ্ছিন্নং, অনাদিকং, অপরিযন্তং, অপরিযোসানঞ্চ হোতি.

যদি এৰং, কস্মা অৰিজ্জা আদিতো ৰুত্তাতি? পধানদস্সনত্থং পন আদিতো ৰুত্তা. তিণ্ণং হি ৰট্টানং অৰিজ্জা পধানো হেতু তস্সা ভাৰে ভাৰতো, নিরোধেন চ নিরুজ্ঝনতো. এৰং অৰিজ্জাদীহি দ্ৰাদসহি অঙ্গেহি সুত্তন্তভাজনীযনযেন সব্বে লোকিযধম্মাৰ পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নভাৰেন ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা. অভিধম্মপরিযাযেন পন লোকুত্তরাপীতি অযমেত্থ ধম্মভেদো.

ৰিভঙ্গনযতো পনেত্থ পঞ্হাপুচ্ছকনযো নত্থি, সুত্তন্তভাজনীযনযাপি ধম্মভেদে ৰুত্তনযেনেৰ ৰিত্থারতো ৰিভত্তাতি ৰেদিতব্বো. অভিধম্মভাজনীযে পন –

‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারো, সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণং, ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামং, নামপচ্চযা ছট্ঠাযতনং, ছট্ঠাযতনপচ্চযা ফস্সো, ফস্সপচ্চযা ৰেদনা, ৰেদনাপচ্চযা তণ্হা, তণ্হাপচ্চযা উপাদানং, উপাদানপচ্চযা ভৰো, ভৰপচ্চযা জাতি, জাতিপচ্চযা জরামরণং, এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি.

‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারো…পে… ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামং, নামপচ্চযা ফস্সো…পে… সমুদযো হোতি.

‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা…পে… ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপং, নামরূপপচ্চযা ছট্ঠাযতনং, ছট্ঠাযতনপচ্চযা ফস্সো…পে… সমুদযো হোতি.

‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা …পে… ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপং, নামরূপপচ্চযা সল়াযতনং, ছট্ঠাযতনপচ্চযা ফস্সো…পে… সমুদযো হোতী’’তি (ৰিভ. ২৪৩) –

এৰং পচ্চযচতুক্কং, পুন ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারো অৰিজ্জাহেতুকো’’তিআদিনা (ৰিভ. ২৪৪) ৰুত্তনযেনেৰ হেতুচতুক্কং, পুন ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারো অৰিজ্জাসম্পযুত্তো’’তিআদিনা (ৰিভ. ২৪৫) সম্পযুত্তচতুক্কং, পুন ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারো, সঙ্খারপচ্চযাপি অৰিজ্জা’’তিআদিনা (ৰিভ. ২৪৬) অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযচতুক্কন্তি এৰং অৰিজ্জামূলকানি চত্তারি চতুক্কানি ৰুত্তানি. এৰং ‘‘সঙ্খারপচ্চযা অৰিজ্জা’’তিআদিনা সঙ্খারাদিমূলকাদিউপাদানমূলকপরিযোসানানি অট্ঠসু পদেসু চত্তারি চত্তারি চতুক্কানীতি বাত্তিংস চতুক্কানি মাতিকং কত্ৰা নিক্খিপিত্ৰা পুন অকুসলকুসলৰিপাককিরিযচিত্তেসু লোকিযলোকুত্তরেসু একেকস্মিং চিত্তে যথানিক্খিত্তেহি ছত্তিংসবাত্তিংসমাতিকাচতুক্কেহি ৰিত্থারতো যথানুরূপং পচ্চযাকারো ৰিভত্তো. ইদঞ্চ যস্মা ন কেৰলং অযং পচ্চযাকারো নানাচিত্তেসু এৰ হোতি, একচিত্তেপি হোতিযেৰ. নাপি ৰট্টচিত্তে এৰ হোতি, তণ্হাভাৰতো ৰিৰট্টচিত্তেপি, তস্মা তং নিপ্পদেসতো একচিত্তক্খণিকং পচ্চযাকারং দস্সেতুং ৰুত্তং. তেনেৰ হেত্থ ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা’’তি অৰত্ৰা ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারো’’তি একৰচনেন ৰুত্তং একচিত্তক্খণে বহুচেতনাভাৰা. তত্থ যদেতং পঠমচতুক্কং, তত্থ পঠমৰারো নামরূপট্ঠানে নামং, সল়াযতনট্ঠানে ছট্ঠাযতনঞ্চ গহেত্ৰা রূপারূপাদিসব্বভৰসাধারণৰসেন, একচিত্তক্খণপরিযাপন্নধম্মগ্গহণৰসেন চ রূপং ছড্ডেত্ৰা ৰুত্তো রূপস্স সব্বভৰাসাধারণত্তা, বহুচিত্তক্খণিকত্তা চ. দুতিযো নামরূপট্ঠানে নামং, ‘‘নামপচ্চযা ফস্সো’’তি সল়াযতনট্ঠানে ফস্সমেৰ গহেত্ৰা ফস্সস্স সল়াযতনং ৰিনাপি পচ্চযৰিসেসসম্ভৰদস্সনৰসেন চেৰ মহানিদানসুত্তনযদস্সনৰসেন (দী. নি. ২.৯৫ আদযো) চ ৰুত্তো. ততিযো সল়াযতনট্ঠানে ছট্ঠাযতনমেৰ গহেত্ৰা গব্ভসেয্যকানং অপরিপুণ্ণাযতনানং, রূপভৰিকাদীনঞ্চ ৰসেন ৰুত্তো. চতুত্থো ‘‘নামপচ্চযা সল়াযতনং, সল়াযতনপচ্চযা ফস্সো’’তি এৰং ইতরাযতনেহিপি সল়াযতনস্স ৰিসেসতো ফস্সপচ্চযতংৰ দস্সেত্ৰা ওপপাতিকানং, পরিপুণ্ণাযতনানং কামভৰিকানঞ্চ ৰসেন ৰুত্তো. এৰং দুতিযচতুক্কাদীসুপি.

সব্বত্থাপি চেত্থ যস্মা সোকাদযো সব্বে একচিত্তক্খণে ন সম্ভৰন্তি, সব্বস্মিঞ্চ চিত্তে, ভৰে চ নপ্পৰত্তন্তি, তস্মা ন গহিতা. জাতিজরামরণানি পনেত্থ অরূপধম্মানং লক্খণমত্তানি, তানি চ অচিত্তক্খণমত্তানিপি সমানানি চিত্তক্খণে অন্তোগধত্তা পরিযাযতো পচ্চযুপ্পন্নে কত্ৰা অঙ্গপরিপূরণত্থং গহিতানি. ভৰোতি চেত্থ উপাদানাদিপচ্চযৰিরহিতা চত্তারো অরূপিনো খন্ধা, তণ্হাপচ্চযা উপাদানন্তি এত্থ কামুপাদানং ৰজ্জেত্ৰা তীণি উপাদানানি এৰ গহেতব্বানি. দ্ৰিন্নম্পি একলক্খণানং ধম্মানং একক্খণে অসম্ভৰা লোভমূলৰিরহিতেসু দোসমোহমূলেসু চেৰ কুসলাব্যাকতেসু চ চিত্তেসু ৰেদনাপচ্চযা পটিঘং ৰিচিকিচ্ছা উদ্ধচ্চন্তি এৰং তণ্হাঠানে যথাযোগং পটিঘাদযো তযো. তেসু ৰিচিকিচ্ছাৰজ্জিতেসু চেৰ দিট্ঠিৰিপ্পযুত্তেসু চ উপাদানট্ঠানে অধিমোক্খো গহিতো. ৰিচিকিচ্ছায পন সদ্ধিং অধিমোক্খস্সাপি অসম্ভৰা ৰিচিকিচ্ছাপচ্চযা ভৰোতি চ গহিতো. উপাদানট্ঠানে চ অধিমোক্খো চ গহিতো. লোকিযানঞ্চেত্থ কুসলাব্যাকতানং উপনিস্সযৰসেন অৰিজ্জাপচ্চযতা ৰুত্তা. লোকুত্তরানং পন যস্মা অপ্পহীনাৰিজ্জো অৰিজ্জায পহানত্থং, পটিপ্পস্সম্ভনত্থঞ্চ লোকুত্তরং ভাৰেতি, তস্মা সমতিক্কমনৰসেন অৰিজ্জাপচ্চযতা ৰুত্তা, ন সহজাতৰসেন. তেনেৰ তেসং নিদ্দেসৰারেসু ‘‘তত্থ কতমা অৰিজ্জা’’তি অৰিভজিত্ৰা ‘‘তত্থ কতমো অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারো’’তি (ৰিভ. ২৪০) ৰিভত্তং. কিরিযধম্মানং পন কেনচি পরিযাযেন অৰিজ্জামূলকত্তং নত্থীতি ‘‘সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণ’’ন্তিআদিনা সঙ্খারমূলকাদিকো নযো ৰুত্তো, ন অৰিজ্জামূলকো. অপিচ লোকিযকুসলাদীসু তেসং ধম্মানং দুক্খসচ্চপরিযাপন্নত্তা ‘‘এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতী’’তি (ৰিভ. ২২৫) এৰং অপ্পনা কতা, লোকুত্তরকুসলাদীসু ‘‘এৰমেতেসং ধম্মান’’ন্তি. অযং লোকিযতো লোকুত্তরানং দেসনায ৰিসেসোতি অযং অভিধম্মভাজনীযে নযো.

ইদানি পচ্চযনযা, কারকাদীহি সুঞ্ঞতো;

মূলদ্ধসন্ধিসঙ্খেপাকারৰট্টৰিভাগতো.

ৰারণোপমতোপেত্থ, গম্ভীরনযভেদতো;

যথারহং ৰিজানীযো, পাল়িমুত্তৰিনিচ্ছযো.

তত্থ পচ্চযনযো সামঞ্ঞতো, ৰিসেসতো চাতি দুৰিধো হোতি. তত্থ তব্ভাৰভাৰিমত্ততাপকাসকো সামঞ্ঞতো পচ্চযনযো. ৰিসেসতো পন পট্ঠানে আগতেসু হেতুপচ্চযাদিচতুৰীসতিযা পচ্চযেসু যথানুরূপং পচ্চযৰিসেসুপ্পন্নমত্ততাপকাসকো. সা চ নেসং চতুৰীসতিযা পচ্চযানং ৰিভাগতা পট্ঠানমাতিকত্থসংৰণ্ণনায আৰি ভৰিস্সতি. তত্থ সামঞ্ঞতো সঙ্খারাদযো অৰিজ্জাদিপচ্চযভাৰে এৰ ভাৰিনোতি ৰেদিতব্বা. যস্স হি চতূসু সচ্চেসু, পুব্বন্তাদীসু চ অৰিজ্জা অপ্পহীনা হোতি, সো দুক্খে তাৰ পুব্বন্তাদীসু চ অঞ্ঞাণেন তীসু ভৰেসু জাতিজরারোগমরণাদিঅনেকাদীনৰৰোকিণ্ণং পুঞ্ঞফলসঙ্খাতং সঙ্খারৰিপরিণামদুক্খং দুক্খতো অজানন্তো সুখসঞ্ঞায পত্থেত্ৰা তীহি দ্ৰারেহি পুঞ্ঞানেঞ্জাভিসঙ্খারে আরভতি. সমুদযে অঞ্ঞাণেন দুক্খহেতুভূতেসুপি তণ্হাপরিক্খারেসু দুক্খহেতুকং আপাযিকাদিদুক্খং, দুক্খহেতুভূতেসু কামূপসেৰনাদীসু চ আদীনৰং অপস্সন্তো সুখহেতুসঞ্ঞায চেৰ কিলেসাভিভূততায চ তিৰিধেপি সঙ্খারে আরভতি. নিরোধে, পন মগ্গে চ অঞ্ঞাণেন অনিরোধভূতে গতিৰিসেসে নিরোধসঞ্ঞী, নিরোধস্স চ ৰা অমগ্গভূতেসুপি যঞ্ঞামরতপাদীসুপি নিরোধমগ্গসঞ্ঞী হুত্ৰা তিৰিধেপি সঙ্খারে আরভতি. ইদপ্পচ্চযতাপটিচ্চসমুপ্পন্নেসু ধম্মেসু অঞ্ঞাণেন ‘‘অহেতূ অপ্পচ্চযা সত্তা উপ্পজ্জন্তি, ন হোন্তি পরং মরণা’’তি ৰা ‘‘অত্তাৰ জানাতি ৰা ন জানাতি ৰা, সোৰ সঙ্খারে সঙ্খরোতি, সোৰ পটিসন্ধিযং উপ্পজ্জতি, তস্স অণুইস্সরাদযো কললাদিভাৰেন সরীরং সণ্ঠাপেন্তা ইন্দ্রিযানি সম্পাদেন্তি, সোৰ ইন্দ্রিযসম্পন্নো ফুসতি, ৰেদযতি, তণ্হিযতি, উপাদানাদীনি চ করোতী’’তি ৰা ‘‘সব্বে সত্তা নিযতিসঙ্গতিভৰপরিণতা’’তি ৰা ৰিকপ্পেতি. সো এৰং অৰিজ্জায অন্ধীকতো –

‘‘যথাপি নাম জচ্চন্ধো, নরো অপরিণাযকো;

একদা যাতি মগ্গেন, উম্মগ্গেনাপি একদা.

‘‘সংসারে সংসরং বালো, তথা অপরিণাযকো;

করোতি একদা পুঞ্ঞং, অপুঞ্ঞমপি একদা’’তি. (ৰিভ. অট্ঠ. ২২৬ সঙ্গারপদনিদ্দেস) –

ৰুত্তনযেন তিৰিধে সঙ্খারে অভিসঙ্খরোতীতি. কিং পনেত্থ একাৰ অৰিজ্জা সঙ্খারানং পচ্চযো হোতি, ননু একস্মা কারণা একংৰ কারিযং উপ্পজ্জতি, অনেকং কারিযং ন উপ্পজ্জতি, অনেকস্মা ৰা একন্তি, অনেকস্মা কারণা অনেকং কারিযং উপ্পজ্জতীতি? সচ্চং, পধানত্তপাকটত্তঅসাধারণত্তদীপনত্থং পনেত্থ অনেকেসু কারণেসুপি একা অৰিজ্জা এৰ পচ্চযভাৰেন নিদ্দিট্ঠা ‘‘ফস্সপচ্চযা ৰেদনা (উদা. ৩), সেম্হসমুট্ঠানা আবাধা’’তিআদীসু (অ. নি. ১০.৬০; মহানি. ৫; চূল়নি. খগ্গৰিসাণসুত্তনিদ্দেস ১২৮) ৰিয. অৰিজ্জা হি পধানো হেতু, সঙ্খারানং পাকটো, অসাধারণো চ তণ্হাদিহেতূনম্পি হেতুত্তা, ন ৰত্থারম্মণাদীনি খীণাসৰস্স তেসং সম্ভৰেপি সঙ্খারানং অভাৰাতি. এৰং তাৰেত্থ ৰট্টসঙ্খারানং অৰিজ্জায এৰ ভাৰে ভাৰো ৰেদিতব্বো. তথা ৰিঞ্ঞাণস্সাপি উপচিতকম্মাভাৰে অভাৰতো, সব্বত্থ সব্বেসঞ্চ সব্বৰিপাকৰিঞ্ঞাণুপ্পত্তিপ্পসঙ্গতো চ সঙ্খারানং এৰ ভাৰে ভাৰো ৰেদিতব্বো. যথা চেত্থ, এৰং উপরিপি নামরূপাদীনং ৰিঞ্ঞাণাদিভাৰে ভাৰো যথানুরূপং অনুভৰযুত্তীহি ঞাতব্বোতি অযং সামঞ্ঞতো পচ্চযনযো.

ৰিসেসতো পন অৰিজ্জা পুঞ্ঞাভিসঙ্খারানং তাৰ আরম্মণপচ্চযেন, উপনিস্সযপচ্চযেন চাতি দ্ৰিধা পচ্চযো হোতি. সা হি অৰিজ্জং আরব্ভ সম্মসনাদিৰসেন উপ্পত্তিযং কামাৰচরানং, অভিঞ্ঞাচিত্তেন সমোহচিত্তস্স জাননকালে রূপাৰচরানঞ্চ পুঞ্ঞাভিসঙ্খারানং তাৰ আরম্মণপচ্চযেন পচ্চযো হোতি, অৰিজ্জাসমতিক্কমনত্থায পন অৰিজ্জাসম্মূল়্হতায কামরূপভৰসম্পত্তিযো পত্থেত্ৰাৰ কামরূপাৰচরপুঞ্ঞানি করোন্তস্স উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো হোতি. অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারানং পনেসা অৰিজ্জং আরব্ভ রাগাদীনং উপ্পজ্জনকালে আরম্মণাদিপচ্চযেন অৰিজ্জাসম্মূল়্হতায পাণাতিপাতাদীনি করোন্তস্স নিস্সযপচ্চযেন, দুতিযজৰনাদীনং অনন্তরূপনিস্সযাসেৰননত্থিৰিগতপচ্চযেহি যং কিঞ্চি অকুসলং করোন্তস্স হেতুসহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযসম্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতপচ্চযেহীতি এৰং অনেকধা পচ্চযো হোতি, আনেঞ্জাভিসঙ্খারানং পন একেন উপনিস্সযপচ্চযেনেৰ পচ্চযো হোতি.

সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণপদে পন তযোপি সঙ্খারা ৰিঞ্ঞাণস্স যথারহং তীসু ভৰেসু পটিসন্ধিপৰত্তীসু কম্মপচ্চযেন চেৰ উপনিস্সযপচ্চযেন চাতি দ্ৰিধা পচ্চযা হোন্তি. অভিধম্মভাজনীযনযেন সহজাতস্স ৰিঞ্ঞাণস্স সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযসম্পযুত্তকম্মত্থিঅৰিগতাদিপচ্চযেহি পচ্চযা হোন্তি.

ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপপদে পন ৰিঞ্ঞাণং ৰিপাকভূতং, অৰিপাকভূতঞ্চ নামস্স কেৰলস্স ৰা রূপমিস্সকস্স ৰা পটিসন্ধিপৰত্তীসু সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযসম্পযুত্তৰিপাকআহারইন্দ্রিযঅত্থিঅৰিগতপচ্চযেহি যথারহং নৰধা, অট্ঠধা ৰা পচ্চযো হোতি. পটিসন্ধিযং ৰিপাকৰিঞ্ঞাণং ৰত্থুরূপস্স সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযৰিপাকআহারইন্দ্রিযৰিপ্পযুত্তঅত্থি অৰিগতপচ্চযেহি নৰধা পচ্চযো হোতি. ঠপেত্ৰা পন ৰত্থুরূপং সেসরূপস্স তেহেৰ অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযরহিতেহি অট্ঠহি পচ্চযো হোতি. অভিসঙ্খারৰিঞ্ঞাণং পন একৰোকারপঞ্চৰোকারভৰেসু কম্মজরূপস্স সুত্তন্তিকপরিযাযেন উপনিস্সযৰসেন পচ্চযো হোতি. পৰত্তিযং পন সব্বম্পি ৰিঞ্ঞাণং তস্স তস্স নামরূপস্স যথারহং পচ্চযো হোতি. তত্থ অরূপভৰে ৰিঞ্ঞাণং নামস্সেৰ, অসঞ্ঞিভৰে রূপস্সেৰ, পঞ্চৰোকারভৰে নামরূপস্স পচ্চযো হোতীতি ৰেদিতব্বং. তেনেৰ নামঞ্চ রূপঞ্চ নামরূপঞ্চ নামরূপন্তি নিব্বচনং কতন্তি.

নামরূপপচ্চযা সল়াযতনপদে পন নামং ৰিপাকভূতং, অৰিপাকভূতঞ্চ অরূপভৰে ছট্ঠাযতনস্স অৰকংসতো সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযসম্পযুত্তৰিপাকঅত্থিঅৰিগতৰসেন যথারহং সত্তধা পচ্চযো হোতি. ইতরেসং পনেতং পঞ্চন্নং চক্খাযতনাদীনং পঞ্চৰোকারভৰে পটিসন্ধিযং চতুমহাভূতসহাযং হুত্ৰা সহজাতনিস্সযৰিপাকৰিপ্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতৰসেন ছধা পচ্চযো হোতি. কিঞ্চি পনেত্থ হেতুপচ্চযেন, কিঞ্চি আহারপচ্চযেন চাতি তেসং ৰসেন সব্বৰারেসু উক্কংসাৰকংসো ৰেদিতব্বো. পৰত্তে পন চক্খাদীনং পঞ্চন্নং ৰিপাকমৰিপাকম্পি নামং পচ্ছাজাতৰিপ্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতৰসেন চতুধা পচ্চযো হোতীতি. এৰং তাৰ নামমেৰ সল়াযতনস্স পচ্চযো হোতীতি ৰেদিতব্বং.

রূপং পন ৰত্থুভূতং পটিসন্ধিযং ছট্ঠাযতনস্স সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযৰিপ্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতৰসেন ছধা পচ্চযো হোতি. চতুমহাভূতরূপং চক্খাদীনং পঞ্চন্নং পটিসন্ধিযং, পৰত্তে চ সহজাতনিস্সযঅত্থিঅৰিগতপচ্চযেহি চতুধা পচ্চযো হোতি. রূপজীৰিতিন্দ্রিযং পন ইন্দ্রিযঅত্থিঅৰিগতৰসেন তিৰিধা. তথা আহারো আহারত্থিঅৰিগতৰসেন. সো চ আহারূপজীৰীনং পৰত্তেযেৰ, নো পটিসন্ধিযং. তানি পন পঞ্চ চক্খাযতনাদীনি পঞ্চৰিঞ্ঞাণসঙ্খাতস্স ছট্ঠস্স মনাযতনস্স নিস্সযপুরেজাতইন্দ্রিযৰিপ্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতৰসেন ছধা পচ্চযা হোন্তি পৰত্তেযেৰ, নো পটিসন্ধিযং. তথা পঞ্চৰিঞ্ঞাণৰিরহিতমনাযতনস্স ৰত্থুরূপং নিস্সযপুরেজাতৰিপ্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতৰসেন পঞ্চধা পচ্চযো হোতীতি. এৰং রূপমেৰ ছট্ঠাযতনস্স, সল়াযতনস্স চ পচ্চযো হোতীতি ৰেদিতব্বং. খন্ধত্তযৰত্থুরূপসঙ্খাতং পন নামরূপং ছট্ঠাযতনস্স পটিসন্ধিযং সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযসম্পযুত্তৰিপ্পযুত্তৰিপাকঅত্থিঅৰিগতাদিৰসেন যথারহং পচ্চযো হোতীতি. এৰং নামঞ্চ রূপঞ্চ নামরূপঞ্চ যথারহং ছট্ঠাযতনস্স, সল়াযতনস্স চ পচ্চযো হোতীতি ৰেদিতব্বং.

সল়াযতনপচ্চযা ফস্সপদে পন ছট্ঠাযতনং ৰিপাকং, অৰিপাকঞ্চ সব্বত্থ সম্পযুত্তফস্সস্স সহজাতাদিৰসেন নৰধা, অট্ঠধা ৰা পচ্চযো হোতি. চক্খাযতনাদীনি পঞ্চ যথাক্কমং পৰত্তে চক্খুসম্ফস্সাদীনং পঞ্চন্নং নিস্সযপুরেজাতইন্দ্রিযৰিপ্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতৰসেন ছধা, রূপাযতনাদীনি পঞ্চ তেসং আরম্মণপুরেজাতঅত্থিঅৰিগতৰসেন তিধা. মনোসম্ফস্সস্স পন তানি, ধম্মারম্মণঞ্চ তথা চ আরম্মণাধিপতিমত্তেন চাতি বহুধা পচ্চযা হোন্তি. এৰং ছট্ঠাযতনঞ্চ সল়াযতনঞ্চ ছব্বিধস্সাপি ফস্সস্স পচ্চযো হোতীতি ৰেদিতব্বং.

ফস্সপচ্চযা ৰেদনাপদে সব্বোপি ফস্সো সহজাতানং ৰেদনানং সহজাতঅঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযৰিপাকআহারসম্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতৰসেন অট্ঠধা, সত্তধা ৰা পচ্চযো হোতি, অসহজাতানং উপনিস্সযৰসেনেৰাতি.

ৰেদনাপচ্চযা তণ্হাপদে ৰিপাকৰেদনা অনুসযপতিতায তণ্হায উপনিস্সযৰসেন, সহজাতাদিৰসেন চ পচ্চযো হোতি. যস্মা পন –

দুক্খী সুখং পত্থযতি, সুখী ভিয্যোপি ইচ্ছতি;

উপেক্খা পন সন্তত্তা, সুখমিচ্চেৰ ভাসিতা;

তণ্হায পচ্চযা তস্মা, হোন্তি তিস্সোপি ৰেদনাতি. (ৰিসুদ্ধি. ২.৬৪৪);

তণ্হাপচ্চযা উপাদানপদে তণ্হা অসহজাতা চতুন্নম্পি উপাদানানং উপনিস্সযৰসেন চেৰ অনন্তরাদিৰসেন চ, সহজাতা পন কামুপাদানৰজ্জিতানং তিণ্ণং হেতুসহজাত অঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযসম্পযুত্তঅত্থিঅৰিগতৰসেন সত্তধা পচ্চযো হোতি.

উপাদানপচ্চযা ভৰপদে চতুব্বিধম্পি উপাদানং অসহজাতস্স সব্বকম্মভৰস্স চেৰ উপপত্তিভৰস্স চ উপনিস্সযৰসেনেৰ পচ্চযো হোতি, সহজাতস্স পন কম্মভৰস্স হেতুসহজাতাদিৰসেন পচ্চযো হোতি.

ভৰপচ্চযা জাতিপদে ভৰোতি কম্মভৰোৰ অধিপ্পেতো, সো চ জাতিযা কম্মপচ্চযউপনিস্সযপচ্চযৰসেন দ্ৰিধা পচ্চযো হোতি.

জাতিপচ্চযা জরামরণাদিপদে জাতি পন জরামরণানং, সোকাদীনঞ্চ তব্ভাৰভাৰীভাৰমত্ততো সুত্তন্তিকনযেন উপনিস্সযকোটিযাৰ পচ্চযো হোতীতি অযং তাৰেত্থ পচ্চযনযো.

কারকাদীহি সুঞ্ঞতো পনেতে অৰিজ্জাদযো দ্ৰাদস ধম্মা যস্মা এৰং পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নভাৰেন অঞ্ঞমঞ্ঞং পটিবদ্ধা অঞ্ঞনিরপেক্খা হুত্ৰা অৰিচ্ছিন্না অনাদিকা পৰত্তন্তি, তস্মা ততো অঞ্ঞেন ব্রহ্মাদিনা কারকেন, পকতিঅণুকালাদিহেতুনা ৰা কারকৰেদকরূপেন পরপরিকপ্পিতেন অত্তনা ৰা রহিতা. ন চেতে অত্তা, ন অত্তনি, ন অত্তৰন্তো, সুঞ্ঞা এতে অত্তেন ৰা অত্তনিযেন ৰা ধুৰভাৰেন ৰা সুভভাৰেন ৰা সুখভাৰেন ৰাতি অযং কারকাদীহি সুঞ্ঞতা.

মূলদ্ধসন্ধিসঙ্খেপাকারৰট্টৰিভাগতোতি এত্থ মূলতো তাৰ অৰিজ্জা, তণ্হা চাতি দ্ৰে ধম্মা মূলন্তি ৰেদিতব্বা. অদ্ধতো পনেত্থ অৰিজ্জা, সঙ্খারাতি দ্ৰে অঙ্গানি অতীতো অদ্ধা, ৰিঞ্ঞাণাদীনি ভৰাৰসানানি অট্ঠ পচ্চুপ্পন্নো অদ্ধা, জাতি চেৰ জরামরণঞ্চাতি দ্ৰে অনাগতো অদ্ধাতি তযো অদ্ধা ৰেদিতব্বা. সন্ধিতো পন সঙ্খারানং, পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণস্স চ অন্তরা একো হেতুফলসন্ধি, ৰেদনায চ তণ্হায চ অন্তরা একো ফলহেতুসন্ধি, ভৰস্স চ জাতিযা চ অন্তরা একো হেতুফলসন্ধি চাতি তযো সন্ধী ৰেদিতব্বা. সঙ্খেপতো পন সন্ধীনং আদিপরিযোসানৰৰত্থিতা চত্তারো সঙ্খেপা হোন্তি. সেয্যথিদং – অৰিজ্জাসঙ্খারা একো সঙ্খেপো, ৰিঞ্ঞাণনামরূপসল়াযতনফস্সৰেদনা দুতিযো, তণ্হুপাদানভৰা ততিযো, জাতিজরামরণানি চতুত্থোতি এৰং চত্তারো সঙ্খেপা ৰেদিতব্বা.

আকারতো পনেত্থ –

অতীতে হেতুযো পঞ্চ, ইদানি ফলপঞ্চকং;

ইদানি হেতুযো পঞ্চ, আযতিং ফলপঞ্চকন্তি. –

এৰং ৰীসতি আকারা হোন্তি.

এত্থ হি সরূপতো ৰুত্তা অৰিজ্জাসঙ্খারা, তেসং গহণেন তদৰিনাভাৰতো গহিতা তণ্হুপাদানভৰাতি ইমে পঞ্চ ধম্মা অতীতে হেতুযো নাম, সরূপতো ৰুত্তা ৰিঞ্ঞাণাদযো পঞ্চ ধম্মা ইদানি ফলপঞ্চকং নাম, সরূপতো পন ৰুত্তা তণ্হুপাদানভৰা, তেসং গহণেন তদৰিনাভাৰতো গহিতা অৰিজ্জাসঙ্খারাতি ইমে পঞ্চ ইদানি হেতুযো নাম. জাতিআদিঅপদেসেন ৰুত্তা ৰিঞ্ঞাণাদযো পঞ্চ ধম্মা আযতিং ফলপঞ্চকং নামাতি এৰং ৰীসতি আকারা ৰেদিতব্বা. ৰট্টতো পনেত্থ সঙ্খারভৰা কম্মৰট্টং, অৰিজ্জাতণ্হুপাদানা কিলেসৰট্টং, সেসানি ৰিপাকৰট্টন্তি তীণি ৰট্টানি হোন্তি. যাৰ চ তেসু কিলেসৰট্টং অরিযমগ্গেন ন উপচ্ছিজ্জতি, তাৰ ইদং ভৰচক্কং অনুপচ্ছিন্নং পৰত্ততীতি অযমেত্থ মূলদ্ধসন্ধিসঙ্খেপাকারৰট্টৰিভাগো.

ৰারণোপমতোতি এত্থ ৰারণতো তাৰ – ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা’’তি ইদমহেতুকৰিসমহেতুকদস্সননিৰারণং, ‘‘সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি উচ্ছেদঅত্তসঙ্কন্তিদস্সননিৰারণং, ‘‘ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপ’’ন্তি অত্তাতি পরিকপ্পিতৰত্থুভেদদস্সনতো ঘনসঞ্ঞানিৰারণং, ‘‘নামরূপপচ্চযা সল়াযতন’’ন্তিআদি অত্তা পস্সতি…পে… ৰিজানাতি ফুসতি, ৰেদযতি, তণ্হিযতি, উপাদিযতি, ভৰতি, জাযতি, জীযতি, মীযতীতি এৰমাদিদস্সননিৰারণন্তি ইদমেত্থ মিচ্ছাদস্সননিৰারণং.

উপমাতো পনেত্থ অন্ধো ৰিয অৰিজ্জা, তস্স উপক্খলনং ৰিয সঙ্খারা, পতনং ৰিয ৰিঞ্ঞাণং, তেন গণ্ডপাতুভাৰো ৰিয নামরূপং, তস্স গণ্ডভেদপীল়কা ৰিয সল়াযতনং, তস্স সঙ্ঘট্টনং ৰিয ফস্সো, তজ্জনিতদুক্খং ৰিয ৰেদনা, দুক্খস্স পটিকারাভিলাসো ৰিয তণ্হা, অসপ্পাযগ্গহণং ৰিয উপাদানং, অসপ্পাযালেপনং ৰিয ভৰো, তেন গণ্ডৰিকারপাতুভাৰো ৰিয জাতি, তব্বিকারভেদো ৰিয জরামরণং. যথাসভাৰদস্সননিৰারণাদিতো ৰা এতে অৰিজ্জাদযো অক্খিপটলাদি উপমাহিপি ৰেদিতব্বাতি অযমেত্থ উপমা.

গম্ভীরনযভেদতোতি এত্থ গম্ভীরভেদো তাৰ ইমেসং অৰিজ্জাদীনং পচ্চেকং ধম্মত্থদেসনাপটিৰেধগম্ভীরতা ৰেদিতব্বা. ইমে হি অৰিজ্জাদযো ধম্মা যেনাকারেন যদৰত্থা চ সঙ্খারাদীনং ফলানং পচ্চযা হোন্তি, সো নেসং পচ্চযট্ঠো দুরৰবোধতো গম্ভীরোতি অযমেত্থ ধম্মগম্ভীরতা. ধম্মোতি হেতু ‘‘হেতুম্হি ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা’’তি (ৰিভ. ৭২০) ৰচনতো. জরামরণাদীনং ফলানং জাতিআদীহি পচ্চযেহি সম্ভূতসমুদাগতট্ঠো দুরৰবোধতো গম্ভীরোতি অযং অত্থগম্ভীরতা. অত্থোতি ফলং ‘‘হেতুফলে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা’’তি (ৰিভ. ৭২০) ৰচনতো. তেসং পন হেতূনং, ফলানঞ্চ তেন তেনাকারেন অৰিপরীততো দেসনাপি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্সেৰ গোচরতো গম্ভীরাতি অযং দেসনাগম্ভীরতা. যো পনেসং অৰিজ্জাসঙ্খারাদীনং অদস্সনাযূহনাদিসভাৰো, সো মন্দপঞ্ঞেহি দুপ্পরিযোগাহত্তা গম্ভীরোতি অযং পটিৰেধগম্ভীরতাতি অযমেত্থ গম্ভীরভেদো.

নযভেদো পনেত্থ একত্তনযো নানত্তনযো অব্যাপারনযো এৰংধম্মতানযোতি ইমেসং চতুন্নং অত্থনযানং ৰসেন ৰেদিতব্বো. তত্থ হি ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা, সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি এৰং বীজস্স অঙ্কুরাদিভাৰেন রুক্খভাৰপ্পত্তি ৰিয সন্তানানুপচ্ছেদো একত্তনযো নাম. যং সম্মা পস্সন্তো হেতুফলসম্বন্ধেন সন্তানানুপচ্ছেদাৰবোধতো উচ্ছেদদিট্ঠিং পজহতি, মিচ্ছা পস্সন্তো হেতুফলসম্বন্ধেন পৰত্তমানস্স সন্তানানুপচ্ছেদস্স একত্তগ্গহণতো সস্সতদিট্ঠিং উপাদিযতি.

অৰিজ্জাদীনং পন যথাসকং লক্খণৰৰত্থানং নানত্তনযো নাম. যং সম্মা পস্সন্তো নৰনৰানং উপ্পাদদস্সনতো সস্সতদিট্ঠিং পজহতি, মিচ্ছা পস্সন্তো একসন্তানপতিতস্স ভিন্নসন্তানস্সেৰ নানত্তগ্গহণতো উচ্ছেদদিট্ঠিং উপাদিযতি.

অৰিজ্জায পন ‘‘সঙ্খারা মযা উপ্পাদেতব্বা, সঙ্খারানং ৰা ৰিঞ্ঞাণং অম্হেহী’’তি এৰমাদিব্যাপারাভাৰো অব্যাপারনযো নাম. যং সম্মা পস্সন্তোকারকস্স অভাৰাৰবোধতো অত্তদিট্ঠিং পজহতি, মিচ্ছা পস্সন্তো যো অসতিপি ব্যাপারে অৰিজ্জাদীনং সভাৰনিযমসিদ্ধো হেতুভাৰো, তস্স অগ্গহণতো অকিরিযদিট্ঠিং উপাদিযতি.

অৰিজ্জাদীহি পন কারণেহি সঙ্খারাদীনংযেৰ সম্ভৰো খীরাদীহি দধিআদীনং ৰিয, ন অঞ্ঞেসন্তি অযং এৰংধম্মতানযো নাম. যং সম্মা পস্সন্তো পচ্চযানুরূপতো ফলাৰবোধতো অহেতুকদিট্ঠিং, অকিরিযদিট্ঠিঞ্চ পজহতি, মিচ্ছা পস্সন্তো পচ্চযানুরূপং ফলপ্পৰত্তিং অগ্গহেত্ৰা যতো কুতোচি যস্স কস্সচি অসম্ভৰগ্গহণতো অহেতুকদিট্ঠিং চেৰ নিযতৰাদঞ্চ উপাদিযতীতি অযমেত্থ নযভেদোতি এৰং ৰিজানীযো পাল়িমুত্তৰিনিচ্ছযো.

পচ্চযাকারৰিভঙ্গমাতিকত্থৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.