খুদ্দকৰত্থুৰিভঙ্গমাতিকত্থৰণ্ণনা

খুদ্দকৰত্থুৰিভঙ্গমাতিকায পনাযং নিক্খেপপরিচ্ছেদেন সদ্ধিং অত্থতো ৰিনিচ্ছযো. মাতিকায হি আদিতো তাৰ – জাতিমদোতিআদযো তেসত্ততি এককা নিক্খিত্তা, ততো কোধো চ উপনাহো চাতিআদযো অট্ঠারস দুকা, অকুসলমূলাদযো পঞ্চতিংস তিকা, আসৰচতুক্কাদযো চুদ্দস চতুক্কা, ওরম্ভাগিযসংযোজনাদযো পন্নরস পঞ্চকা, ৰিৰাদমূলাদযো চুদ্দস ছক্কা, অনুসযাদযো সত্ত সত্তকা, কিলেসৰত্থুআদযো অট্ঠ অট্ঠকা, আঘাতৰত্থুআদযো নৰ নৰকা, কিলেসৰত্থুআদযো সত্ত দসকা, ছন্নং অট্ঠারসকানং ৰসেন অট্ঠসততণ্হাৰিচরিতানি চ যথাক্কমং নিক্খিপিত্ৰা অন্তে দ্ৰাসট্ঠি দিট্ঠিগতানি ব্রহ্মজালসুত্তে অতিদস্সিতানীতি সব্বানিপি তেসট্ঠিঅধিকানি অট্ঠকিলেসসতানি নিক্খিত্তানীতি ৰেদিতব্বানি. অযং তাৰ নিক্খেপপরিচ্ছেদো.

অত্থতো পন ‘‘জাতিমদো’’তিআদীসু জাতিউচ্চাকুলীনতং নিস্সায ‘‘খত্তিযাদীনং চতুন্নম্পি ৰণ্ণানং অহং উত্তমজাতিকো, ইমে ন উত্তমজাতিকা’’তি এৰং অত্তুক্কংসনপরৰম্ভনৰসেন উপ্পন্নো মজ্জনাকারপ্পৰত্তো মানো জাতিমদো নাম. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো. তত্থ আদিচ্চগোত্তকস্সপগোত্তাদিউত্তমগোত্তং নিস্সায গোত্তমদো. নিরাবাধতং, যোব্বঞ্ঞং, ‘‘চিরং সুখং জীৰিং জীৰামি জীৰিস্সামী’’তি এৰং জীৰিতং, বহুলাভঞ্চ নিস্সায যথাক্কমং আরোগ্যমদাদযো ৰুত্তা. সুকতপণীতপচ্চযলাভং, মাননৰন্দনাদিগরুকারং মঞ্ঞেৰ পমুখং কত্ৰা পঞ্হং পুচ্ছন্তি, পরিৰারেত্ৰা গচ্ছন্তীতি এৰং পুরেক্খারং, মহাপরিৰারং, সুচিপরিৰারঞ্চ নিস্সায যথাক্কমং সক্কারমদাদযো চ ৰেদিতব্বা. ভোগো পন কিঞ্চাপি লাভগ্গহণেনেৰ গহিতো, নিহিতধনৰসেন পনেত্থ লাভো ৰেদিতব্বো, ‘‘অন্নপানৰত্থাভরণমালাগন্ধাদিউপভোগসমিদ্ধিৰসেনাপি ৰত্তুং ৰট্টতী’’তিপি ৰদন্তি. সরীরৰণ্ণং, গুণৰণ্ণঞ্চ নিস্সায ৰণ্ণমদো. বাহুসচ্চং, পটিভানং, ‘‘ৰণ্ণং বুদ্ধৰংসং রাজৰংসং জনপদৰংসং গামৰংসং রত্তিন্দিৰপরিচ্ছেদং নক্খত্তমুহুত্তযোগং জানামী’’তি এৰং রত্তঞ্ঞুতং ৰা নিস্সায যথাক্কমং সুতমদাদযো চ ৰেদিতব্বা. জাতিপিণ্ডপাতিকতং, অনৰঞ্ঞাততং, ইরিযাপথপাসাদিকতং, মহিদ্ধিকতঞ্চ নিস্সায যথাক্কমং পিণ্ডপাতিকমদাদযো. কিঞ্চাপি পরিৰার-গ্গহণেন যসো গহিতো. পরিৰারস্স পন সৰসৰত্তকভাৰেন পত্থটতং কিত্তিযসঞ্ঞেৰ ৰা নিস্সায যসমদো. পরিসুদ্ধসীলং, উপচারপ্পনাঝানং, সিপ্পকোসল্লং, সরীরস্স আরোহসম্পদং, পরিণাহসম্পদং, অনূননিদ্দোসঅঙ্গপচ্চঙ্গতায সরীরপারিপূরিঞ্চ নিস্সায সীলমদাদযো ৰেদিতব্বা.

ইমিনা এত্তকেন ঠানেন সৰত্থুকং মানং দস্সেত্ৰা ইদানি অৰত্থুকমেৰ সামঞ্ঞতো মানং দস্সেন্তো ‘‘মদো’’তি আহ. পমাদোতিআদীসু পঞ্চকামগুণেসু চিত্তৰোস্সগ্গসঙ্খাতো সুচরিতাসেৰনায, দুচ্চরিতসেৰনায চ হেতুভূতো পমজ্জনাকারপ্পৰত্তো অকুসলচিত্তুপ্পাদো পমাদো নাম, স্ৰাযং সতিৰোস্সগ্গলক্খণো. ৰাতভরিতভত্তা ৰিয মাতাপিতূসুপি অনোণতভাৰসঙ্খাতো কক্খল়মানো থম্ভো নাম, স্ৰাযং চিত্তস্স উদ্ধুমাতভাৰলক্খণো. অঞ্ঞেসং গেহাদিউপকরণসম্পদং, ৰিজ্জাসম্পদং ৰা দিস্ৰা তদ্দিগুণসমারম্ভনৰসপ্পৰত্তো অকুসলচিত্তুপ্পাদো সারম্ভো নাম. গন্থোপি হি সারম্ভৰসেন উগ্গহেতুং ন ৰট্টতি, অকুসলমেৰ হোতি. স্ৰাযং করণুত্তরিযলক্খণো.

অত্র অত্র ৰিসযে ইচ্ছা অস্সাতি অত্রিচ্ছো, পুগ্গলো, তস্স ভাৰো অত্রিচ্ছতা. এৰং মহিচ্ছতাদীসুপি অত্থো ৰেদিতব্বো. তত্থ যং যং লদ্ধং, তেন তেন অসন্তুস্সিত্ৰা অপরস্স অপরস্স পত্থনাৰসেন পৰত্তো লোভো অত্রিচ্ছতা. যায অত্তনা লদ্ধং পণীতম্পি লামকং ৰিয খাযতি, পরেন লদ্ধং লামকম্পি পণীতং ৰিয খাযতি. সাযং অপরাপরলাভপত্থনালক্খণা. সন্তগুণৰিভাৰনাৰসপ্পৰত্তো চেৰ তদুপ্পন্নেহি অতিমহন্তেহিপি ৰত্থূহি অসন্তুস্সনাকারপ্পৰত্তো চ লোভো মহিচ্ছতা. যায সমন্নাগতো পুগ্গলো পচ্চযেহি দুপ্পূরো অগ্গি ৰিয উপাদানেন, সমুদ্দো ৰিয চ উদকেন. যা চাযং সন্তগুণসম্ভাৰনতা, পটিগ্গহণে চ পরিভোগে চ অমত্তঞ্ঞুতা, এতং মহিচ্ছতালক্খণং.

অসন্তানং পন সদ্ধাসীলানং, মগ্গফলাদীনঞ্চ লোকিযলোকুত্তরানং গুণানং ৰিভাৰনাৰসপ্পৰত্তো চেৰ তদুপ্পন্নেহি অতিমহন্তেহিপি পচ্চযেহি অসন্তুস্সনাকারপ্পৰত্তো চ লোভো পাপিচ্ছতা. যা চাযং অসন্তগুণসম্ভাৰনতা, পটিগ্গহণে চ পরিভোগে চ অমত্তঞ্ঞুতা এতং পাপিচ্ছতালক্খণং.

সিঙ্গন্তি ৰিজ্ঝনট্ঠেন সিঙ্গং, নাগরিকভাৰসঙ্খাতস্স কিলেসসিঙ্গস্সেতং অধিৰচনং, তং অত্থতো সিঙ্গারকরণৰসপ্পৰত্তো লোভোৰ. তিন্তিণন্তি খীযনং, তং অত্থতো নিৰাসট্ঠানে সুনখানং ৰিয অঞ্ঞমঞ্ঞং সত্তানং ‘‘তৰ সন্তকং, মম সন্তক’’ন্তি খিয্যনাকারপ্পৰত্তো দোসোৰ. চাপল্যন্তি চপলতা, তং পত্তচীৰরাদিপরিক্খারানং, অত্তভাৰস্স চ মণ্ডনৰিভূসনকেল়াযনৰসপ্পৰত্তো রাগোৰ, যেন সমন্নাগতো জিণ্ণোপি দহরো ৰিয হোতি. অসভাগৰুত্তীতি ৰিসভাগৰুত্তি ৰিসভাগকিরিযা, সা গরুট্ঠানিযেসুপি অনাদরৰসেন ৰিপচ্চনীকগ্গাহিতাৰসপ্পৰত্তো দোসোৰ, যায সমন্নাগতো গিলানেপি মাতাপিতুআচরিযুপজ্ঝাযাদিকে ন ওলোকেতি, তেহি সদ্ধিং লাভসক্কারকারণা কলহং করোতি, তেসু হিরোত্তপ্পং, চেতিযাদীসু চিত্তীকারঞ্চ ন পচ্চুপট্ঠপেতি. অরতীতি পন্তেসু সেনাসনেসু, সমথৰিপস্সনাসু চ অনভিরমণা উক্কণ্ঠিততা, সা তথাপৰত্তো অকুসলচিত্তুপ্পাদো. তন্দীতি আলস্যং. ৰিজম্ভিতাতি কাযস্স আনমনাদিআকারেন ফন্দনা ৰিজম্ভনা. ভত্তসম্মদোতি ভত্তমুচ্ছায কাযস্স অকম্মঞ্ঞতা. চেতসো চ লীনত্তন্তি চিত্তসঙ্কোচো. অত্থতো পনেতানি সব্বানিপি থিনমিদ্ধৰসেন চিত্তস্স গিলানাকারোৰ.

কুহনাতিআদীসু লাভসক্কারসিলোকসন্নিস্সিতস্স পাপিচ্ছস্স তেন তেন উপাযেন ৰিম্হাপনা কুহনা নাম. সা তিৰিধা পচ্চযপটিসেৰনসামন্তজপ্পনইরিযাপথসণ্ঠাপনৰসেন. তত্থ চীৰরাদীহি নিমন্তিতস্স তদত্থিকস্সেৰ সতো পাপিচ্ছতং নিস্সায পটিক্খিপনেন, তে চ গহপতিকে অত্তনি সুপ্পতিট্ঠিতসদ্ধে ঞত্ৰা পুন তেসং ‘‘অহো অয্যো অপ্পিচ্ছো ন কিঞ্চি পটিগ্গণ্হিতুং ইচ্ছতি, সুলদ্ধং ৰত নো অস্স, সচে অপ্পমত্তকং কিঞ্চি পটিগ্গণ্হেয্যা’’তি নানাৰিধেহি উপাযেহি পণীতানি চীৰরাদীনি উপনামেন্তানং তদনুগ্গহকামতঞ্ঞেৰ আৰিকত্ৰা পটিগ্গহণেন চ ততো পভুতি অপি সকটভারেহি উপনামনহেতুভূতং ৰিম্হাপনং পচ্চযপটিসেৰনসঙ্খাতা কুহনা নাম. পাপিচ্ছস্সেৰ পন সতো ‘‘যো এৰরূপং চীৰরং ধারেতি, সো সমণো মহেসক্খো’’তিআদিনা উত্তরিমনুস্সধম্মাধিগমপরিদীপনৰাচায তথা তথা ৰিম্হাপনং সামন্তজপ্পনসঙ্খাতা কুহনা নাম. পাপিচ্ছস্সেৰ পন সতো সমাহিতস্সেৰ সম্ভাৰনাধিপ্পাযকতেন পণিধায সণ্ঠপিতেন গমনাদিইরিযাপথেন ৰিম্হাপনং ইরিযাপথসণ্ঠপনসঙ্খাতা কুহনা নাম.

আলপনাতিআদিনা পন ৰুত্তপচ্চযপটিসংযুত্তা ৰাচাযেৰ দস্সিতা. অনুপ্পিযভাণিতা, চাটুকম্যতা, মুগ্গসূপ্যতা, পারিভটযতা চ আলপনা নাম. তত্থ আলপনাতিআদিতোৰ লপনা. অনুপ্পিযভাণিতাতি সচ্চানুরূপং, ধম্মানুরূপং ৰা অনপলোকেত্ৰা পুনপ্পুনং পিযভণনং. চাটুকম্যতাতি নীচৰুত্তিতা, অত্তানং হেট্ঠতো ঠপেত্ৰা পৰত্তনং. মুগ্গসূপ্যতাতি মুগ্গসূপসদিসতা, অপক্কমুগ্গসদিসেন অপ্পসচ্চেন সমন্নাগতৰচনতা. পারিভটযতাতি কুলদারকানং অঙ্কেন পরিহরণাদিকং পরিভটস্স কিচ্চং. এৰমযং সব্বোপি কিরিযাভেদো ‘‘লপনা’’ত্ৰেৰ ৰুচ্চতি. পরেসং পন পচ্চযদানসঞ্ঞাজনকং কাযৰচীকম্মং নেমিত্তিকতা নাম, যা ‘‘পরিকথোভাসনিমিত্তকম্ম’’ন্তি ৰুচ্চতি. অক্কোসনৰম্ভনগরহণাদীহি যথা দাযকো অৰণ্ণং ভাযতি, এৰং তং নিপ্পীল়নং নিপ্পেসিকতা নাম. অযং হি যস্মা ৰেল়ুপেসিকায ৰিয অব্ভঙ্গং ইমায পরস্স গুণং নিপ্পেসেতি নিপুঞ্ছতি, যস্মা ৰা গন্ধজাতং পিসিত্ৰা গন্ধমগ্গনা ৰিয পরগুণে নিপ্পিসিত্ৰা ৰিচুণ্ণেত্ৰা এসা লাভমগ্গনা হোতি, তস্মা ‘‘নিপ্পেসিকতা’’তি ৰুচ্চতি. একস্মিং পন কুলে লদ্ধামিসং অঞ্ঞত্থ দানৰসেন লাভেন লাভস্স পত্থনা লাভেন লাভং নিজিগীসনা নাম. ইমে চ কুহনাদযো পঞ্চপি তথা তথা পৰত্তা লোভাদিঅকুসলচিত্তুপ্পাদাতি ৰেদিতব্বা. ‘‘সেয্যোহমস্মী’’তিআদযো দ্ৰাদস মানা হেট্ঠা সংযোজনগোচ্ছকে ৰুত্তানুসারেন সুৰিঞ্ঞেয্যাৰ. তত্থ চ আদিতো তযো মানা পুগ্গলং অনিস্সায জাতিগোত্তরূপভোগসিপ্পসুতাদিমানৰত্থুৰসেনেৰ কথিতা, ততো পরং পন নৰ মানা সেয্যসদিসহীনপুগ্গলে নিস্সায কথিতা.

এৰমেতেহি দ্ৰাদসহি পদেহি সৰত্থুকে মানে কথেত্ৰা ইদানি অৰত্থুকং দস্সেতুং ‘‘মানো’’তিআদি ৰুত্তং. ততো পরং অতিমানোতিআদীসু ‘‘জাতিআদীহি মযা সদিসো নত্থী’’তি অতিক্কমিত্ৰা মঞ্ঞনাৰসেন পৰত্তো মানো অতিমানো নাম. ‘‘ইমে মযা পুব্বে সদিসা, ইদানি অহং সেট্ঠো, ইমে হীনতরা’’তি উপ্পন্নো মানো ভারাতিভারো ৰিয মানাতিমানো নাম. অত্তানং পন অৰমঞ্ঞনাৰসেন পৰত্তো মানো ওমানো নাম, সো ‘‘হীনোহমস্মী’’তি পৰত্তহীনমানসদিসোৰ. অনধিগতেসু অরিযধম্মেসু ‘‘অধিগতা মযা’’তি উপ্পন্নো মানো অধিকমানত্তা অধিমানো নাম, অযং পন সোতাপন্নাদিঅরিযসাৰকানং ‘‘অহং সকদাগামী’’তিআদিনা ন উপ্পজ্জতি তেসং মগ্গফলনিব্বানপহীনকিলেসাৰসিট্ঠকিলেসপচ্চৰেক্খণেন অরিযগুণপটিৰেধে নিক্কঙ্খত্তা. দুস্সীলস্স পন ন উপ্পজ্জতেৰ, সীলৰতোপি পরিচ্চত্তকম্মট্ঠানস্স ন উপ্পজ্জতি, পরিসুদ্ধসীলস্সেৰ পন সুদ্ধসমথলাভিনো, সুদ্ধৰিপস্সনালাভিনো, তদুভযলাভিনো ৰা উপ্পজ্জতি. তেসু তদুভযলাভী অরহত্তে এৰ অধিমঞ্ঞিত্ৰা পতিট্ঠাতি সুৰিক্খম্ভিতকিলেসত্তা, পরিমদ্দিতসঙ্খারত্তা চ, ইতরে সোতাপন্নাদীসুপীতি ৰেদিতব্বা. পঞ্চসু পন খন্ধেসু ‘‘অহমস্মী’’তিআদিনা পৰত্তো মানো অস্মিমানো নাম. পাপকেন পন পরূপঘাতকেন কম্মাযতনসিপ্পাযতনৰিজ্জাট্ঠানাদিনা অত্তানং সেয্যাদিতো জপ্পনৰসেন পৰত্তো মানো মিচ্ছামানো নাম.

ঞাতিৰিতক্কোতিআদীসু ‘‘ময্হং ঞাতকা সুখজীৰিনো সম্পত্তিযুত্তা’’তি এৰং গেহসিতপেমেন ঞাতকে উদ্দিস্স উপ্পন্নো ৰিতক্কো ঞাতিৰিতক্কো নাম, ‘‘ঞাতকা খযং গতা ৰযং গতা সদ্ধা পসন্না’’তিআদিনা পন নেক্খম্মসিতো ঞাতিৰিতক্কো নাম ন হোতি. এৰং জনপদৰিতক্কেপি, তস্স পন ‘‘অম্হাকং জনপদো সুভিক্খো সুন্দরো’’তিআদিনা পৰত্তিআকারো ৰেদিতব্বো. অমরত্থায ৰিতক্কো, অমরো ৰা ৰিতক্কোতি অমরৰিতক্কো. তত্থ যো উক্কুটিকপ্পধানাদীহি দুক্খে নিজ্জিণ্ণে সম্পরাযে অত্তা সুখী অমরো হোতীতি এৰং পৰত্তো, সো অমরত্থায ৰিতক্কো নাম. যো পন দিট্ঠিগতিকস্স একস্মিং পক্খে অসণ্ঠহিত্ৰা ‘‘এৰম্পি মে নো, তথাপি মে নো, অঞ্ঞথাপি মে নো’’তিআদিনা অমরমচ্ছো ৰিয গহেতুং অসক্কুণেয্যতায পৰত্তো, সো অমরো ৰিতক্কো নাম. তং দুৰিধম্পি একতো কত্ৰা ইধ ‘‘অমরৰিতক্কো’’তি ৰুত্তো.

অনুদ্দযতা পতিরূপকেন পন গিহীহি সহসোকিসহনন্দিতাদিৰসেন গেহসিতপেমেন যুত্তো পরানুদ্দযতাপটিসংযুত্তো ৰিতক্কো নাম. লাভেন চেৰ সক্কারেন চ কিত্তিসদ্দেন চ সদ্ধিং আরম্মণকরণৰসেন যুত্তো গেহসিতো ৰিতক্কো লাভসক্কারসিলোকপটিসংযুত্তো ৰিতক্কো নাম, তস্স পন ‘‘অহো ৰত মে লাভাদযো উপ্পজ্জেয্যু’’ন্তিআদিনা পৰত্তিআকারো ৰেদিতব্বো. ‘‘অহো ৰত মং পরে ন অৰজানেয্যু’’ন্তি উপ্পন্নো গেহসিতো ৰিতক্কো অনৰঞ্ঞত্তিপটিসংযুত্তো ৰিতক্কো নাম. এককং.

দুকাদীসু কোধাদযো হেট্ঠা ৰুত্তত্থে ৰজ্জেত্ৰা অৰসেসানঞ্ঞেৰ ৰণ্ণনা হোতি. তত্থ দুকেসু তাৰ উপনাহোতিআদীসু পুব্বভাগে কোধো ‘‘অক্কোচ্ছিম’’ন্তিআদিনা আসেৰনেন অপরকালে ৰেরচিত্তে দল়্হতরং আবদ্ধো উপনাহো নাম, যেন সমন্নাগতো ৰেরং নিস্সজ্জিতুং ন সক্কোতি ৰসাতেলমক্খিতপিলোতিকা ৰিয, সোধিযমানম্পিস্স চিত্তং ন পরিসুজ্ঝতি, স্ৰাযং ৰেরুপনিবন্ধনলক্খণো.

পরগুণং পন ৰিনাসেত্ৰা তত্থ দোসমক্খনৰসেন পৰত্তো কোধো মক্খো নাম. অযং হি পঠমতরং অত্তনো চিত্তং গূথো ৰিয গূথগ্গাহকং হত্থং মক্খেতি, পচ্ছা পরন্তি ‘‘মক্খো’’তি ৰুত্তো, স্ৰাযং পরগুণমক্খনলক্খণো. পল়াসেতীতি পল়াসো, পরস্স গুণে দস্সেত্ৰা অত্তনো গুণেহি সমে করোতীতি অত্থো. তথাপৰত্তো লোভো, স্ৰাযং যুগগ্গাহলক্খণো.

দ্ৰারত্তযেপি ৰিজ্জমানস্সেৰ দোসস্স পটিচ্ছাদনতো চক্খুমোহনমাযা ৰিযাতি মাযা, সা কতদোসপটিচ্ছাদনলক্খণা. সঠস্স ভাৰো, কম্মং ৰা সাঠেয্যং, কেরাটিযং, তং অৰিজ্জমানগুণপ্পকাসনলক্খণং.

অনজ্জৰাদযো হেট্ঠা ৰুত্তঅজ্জৰাদিপটিপক্খঅকুসলৰসেন ৰেদিতব্বা. অজ্ঝত্তসংযোজনন্তিআদীসু অজ্ঝত্তন্তি কামভৰো, তত্থ সত্তে বন্ধনৰসেন পৰত্তানি পঞ্চোরম্ভাগিযসংযোজনানি অজ্ঝত্তসংযোজনং নাম. বহিদ্ধাতি রূপারূপভৰো. তত্থ বন্ধনৰসেন পৰত্তানি পঞ্চ উদ্ধম্ভাগিযসংযোজনানি বহিদ্ধাসংযোজনং নাম. কামভৰে হি সত্তানং আলযো বহুকো, ন ইতরেসু, তস্মা সো অজ্ঝত্তং ইতরে চ বহিদ্ধাতি ৰেদিতব্বা. দুকং.

তিকেসু পন লোভাদীনি তীণি অকুসলমূলানি নাম. কামব্যাপাদৰিহিংসাসম্পযুত্তা ৰিতক্কা তযো অকুসলৰিতক্কা নাম. তে এৰ সঞ্ঞাসীসেন তিস্সো অকুসলসঞ্ঞা. সভাৰট্ঠেন তিস্সো অকুসলধাতুযোতি চ ৰুচ্চন্তি. কাযৰচীমনোদুচ্চরিতানি তীণি দুচ্চরিতানি নাম, তানি দ্ৰারত্তযপ্পৰত্তানং পাণাতিপাতাদীনং, সব্বাকুসলানং ৰা ৰসেন যোজেতব্বানি. সুত্তন্তপরিযাযেন পন দিট্ঠাসৰৰজ্জিতা কামাসৰাদযো তযো আসৰা নাম. সক্কাযদিট্ঠিৰিচিকিচ্ছাসীলব্বতপরামাসা তীণি সংযোজনানি নাম.

কামতণ্হা ভৰতণ্হা ৰিভৰতণ্হা চ তিস্সো তণ্হা নাম. তত্থ সস্সতদিট্ঠিসহগতো রাগো ভৰতণ্হা, উচ্ছেদদিট্ঠিসহগতো রাগো ৰিভৰতণ্হা, অৰসেসা পন সব্বাপি তণ্হা কামতণ্হা. কামধাতুপটিসংযুত্তো ৰা রাগো কামতণ্হা, রূপারূপধাতুপটিসংযুত্তো ভৰতণ্হা, উচ্ছেদদিট্ঠিসহগতো ৰিভৰতণ্হাতি ৰেদিতব্বা. কামতণ্হা রূপতণ্হা অরূপতণ্হা চ অপরাপি তিস্সো তণ্হা নাম. রূপতণ্হা অরূপতণ্হা নিরোধতণ্হা চ পুন অপরাপি তিস্সো তণ্হা নাম. তত্থ নিরোধতণ্হাতি উচ্ছেদদিট্ঠিসহগতো. কামেসনা ভৰেসনা ব্রহ্মচরিযেসনা চ তিস্সো এসনা নাম. তত্থ ব্রহ্মচরিযেসনাতি সস্সতুচ্ছেদদিট্ঠিসঙ্খাতব্রহ্মচরিযস্স গৰেসনা. ‘‘সেয্যোহমস্মীতি ৰিধা, সদিসোহমস্মীতি ৰিধা, হীনোহমস্মীতি ৰিধা’’তি এৰং ৰুত্তমানৰিধা তিস্সো ৰিধা নাম. মানো হি সেয্যাদিৰসেন ৰিদহনতো মঞ্ঞনতো ‘‘ৰিধা’’তি ৰুচ্চতি. জাতিজরামরণানি পটিচ্চ উপ্পন্নানি ভযানি তীণি ভযানি নাম. ‘‘অতীতং ৰা অদ্ধানং আরব্ভা’’তিআদিনা ৰুত্তানি তীণি, বুদ্ধাদীসু কঙ্খনৰিচিকিচ্ছনৰসেন পৰত্তা তিস্সো অৰিজ্জা তীণি তমানি নাম. ৰিচিকিচ্ছাসীসেন তস্স ৰিভঙ্গে তংসম্পযুত্তা অৰিজ্জাৰ ৰুত্তা, তস্সা এৰ পটিচ্ছাদকত্তেনপি তমভাৰতোতি দট্ঠব্বং.

যং কিঞ্চি পন সত্তস্স সুখাদিকং উপ্পজ্জতি, তং সব্বং পুব্বেকতহেতূতি একং তিত্থাযতনং, ইস্সরনিম্মানহেতূতি দুতিযং, অহেতুঅপ্পচ্চযাতি ততিযন্তি ইমানি তীণি তিত্থাযতনানি নাম. তত্থ পঠমৰাদী কুসলাকুসলকিরিযউতুচিত্তাহারাদিকং, গতিউপধিআদিকং, সপ্পুরিসূপনিস্সযসদ্ধম্মস্সৰনাদিকঞ্চ সব্বং পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নং পটিক্খিপিত্ৰা একং কম্মৰিপাকমেৰ সম্পটিচ্ছতি, ইতরে পন দ্ৰেপি সব্বং হেতুং পটিক্খিপিত্ৰা ইস্সরহেতুকং, অহেতুকঞ্চ সম্পটিচ্ছন্তি, তেসং তিণ্ণং ৰাদানং ৰসেনেৰ পযোজনাভাৰাদিতো যথানুরূপং দোসো ঞাতব্বো. গন্থৰিত্থারভযেন পনেত্থ ন ৰিত্থারযিম্হ.

রাগদোসমোহা পন তযো পলিবোধট্ঠেন কিঞ্চনা নাম. তে এৰ হি কিলেসট্ঠেন অঙ্গণানি, মলীনভাৰকরণট্ঠেন মলানি, পক্খলনপাতহেতুতো ৰিসমানি চ হোন্তি. পাণাতিপাতাদীনি কাযৰচীমনোৰিসমানি অপরানিপি তীণি ৰিসমানি নাম. রাগদোসমোহা অনুদহনট্ঠেন তযো অগ্গী, কসটনিরোজট্ঠেন কসাৰা চ হোন্তি. পাণাতিপাতাদীনি কাযকসাৰাদযো পন অপরেপি তযো কসাৰা নাম. অস্সাদদিট্ঠিত্তিকে কামপরিভোগে ‘‘নত্থি কামেসু দোসো’’তি এৰং পৰত্তা সস্সতদিট্ঠি অস্সাদদিট্ঠি নাম. ৰীসতিৰত্থুকা পন অত্তদিট্ঠি অত্তানং অনুগতত্তা অত্তানুদিট্ঠি নাম. তস্সা পন ‘‘রূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, রূপৰন্তং ৰা অত্তানং, অত্তনি ৰা রূপং, রূপস্মিং ৰা অত্তানং সমনুপস্সতী’’তি এৰং রূপক্খন্ধে চতস্সো দিট্ঠিযো. এৰং সেসক্খন্ধেসুপীতি ৰীসতিৰত্থুকতা ৰেদিতব্বা.

তত্থ চ রূপং অত্ততোদিআদিনা পঞ্চক্খন্ধে অত্ততো গহণৰসেন পৰত্তা পঞ্চ উচ্ছেদদিট্ঠিযো, সেসা পন সস্সতদিট্ঠিযোতি ৰেদিতব্বা. ‘‘নত্থি দিন্ন’’ন্তিআদিনযপ্পৰত্তা পন নত্থিকদিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠি নাম, লামকদিট্ঠীতি অত্থো. অরতিত্তিকে পাণিলেড্ডুদণ্ডাদীহি সত্তানং ৰিহিংসনা ৰিহেসা নাম. দ্ৰারত্তযপ্পৰত্তঅকুসলধম্মস্স চরিযা অধম্মচরিযা নাম. দোৰচস্সতাতিকে সাৰ কামব্যাপাদৰিহিংসাসঞ্ঞা নানারম্মণেসু পৰত্তিতো, নানাভূতত্তা চ নানত্তসঞ্ঞা নাম. উদ্ধচ্চত্তিকে কুসীতস্স ভাৰো কোসজ্জং, পমাদোৰ. অনাদরিযত্তিকে ওৰাদস্স অনাদিযনৰসপ্পৰত্তো কোধো অনাদরিযং নাম. অস্সদ্ধিযত্তিকে রতনত্তযকম্মফলানং অসদ্দহনৰসপ্পৰত্তা অকুসলধম্মা অস্সদ্ধিযং নাম. পঞ্চৰিধমচ্ছরিযৰসেন ‘‘দেহী’’তি ৰচনস্স অজাননা অৰদঞ্ঞুতা নাম.

উদ্ধচ্চত্তিকে মনচ্ছট্ঠেসু ইন্দ্রিযেসু অগুত্তদ্ৰারতা অসংৰরো নাম. কাযিকৰাচসিকৰীতিক্কমো দুস্সীল্যং নাম. অরিযত্তিকে বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধসাৰকানং দস্সনোপাসনাদীসু অনিচ্ছা অরিযানং অদস্সনকম্যতা নাম. বোধিপক্খিকসদ্ধম্মস্স সৰনধারণাদীসু অনিচ্ছা সদ্ধম্মং অসোতুকম্যতা নাম. পরস্স দোসারোপনে রন্ধগৰেসিতাসঙ্খাতো উপারম্ভোৰ উপারম্ভচিত্ততা নাম. মুট্ঠস্সচ্চত্তিকে উদ্ধচ্চং চেতসো ৰিক্খেপো নাম. অযোনিসোমনসিকারত্তিকে ‘‘অনিচ্চে নিচ্চ’’ন্তিআদিনা, সচ্চপটিপক্খৰসেন ৰা অনুপাযমনসিকারসঙ্খাতং আৰজ্জনচিত্তং অযোনিসোমনসিকারো নাম. মিচ্ছাদিট্ঠিমিচ্ছাসঙ্কপ্পাদযো অট্ঠ মিচ্ছামগ্গা কুম্মগ্গো নাম, মিচ্ছামগ্গস্স আসেৰনা কুম্মগ্গসেৰনা নাম. থিনমিদ্ধং চেতসো চ লীনত্তং নাম. তিকং.

চতুক্কেসু চীৰরাদীসু চতূসু পচ্চযেসু ‘‘কত্থ মনাপং লভিস্সামী’’তি তণ্হায উপ্পাদো চত্তারো তণ্হুপ্পাদা নাম. ন গচ্ছন্তি এতাহি অরিযাতি অগতিযো, ছন্দদোসমোহভযা. তা হি অগন্তব্বমগ্গগমনানি অকত্তব্বকরণানি চত্তারি অগতিগমনানি নাম. তত্থ ছন্দোতি পক্খপাতরাগো. ভযন্তি তথাপৰত্তো দোসো. অনিচ্চাদীসু ‘‘নিচ্চং সুখং অত্তা সুভ’’ন্তি এৰং পৰত্তা চত্তারো ৰিপরিযাসা ৰিপরীততো ধম্মে এসনতো. তেসু ৰা আসনতো পৰিসনতো চত্তারো ৰিপরিযাসা নাম. তে সঞ্ঞাচিত্তদিট্ঠিৰিপরিযাসৰসেন পচ্চেকং তযো তযো হুত্ৰা দ্ৰাদস হোন্তি. তেসু অনিচ্চে নিচ্চং, অনত্তনি অত্তাতি সঞ্ঞাচিত্তদিট্ঠিৰিপরিযাসা ছ, দুক্খে সুখং, অসুভে সুভন্তি দিট্ঠিৰিপরিযাসা দ্ৰে চাতি অট্ঠ সোতাপত্তিমগ্গেন পহীযন্তি, অসুভে সুভন্তি সঞ্ঞাচিত্তৰিপরিযাসা দ্ৰে অনাগামিমগ্গেন, দুক্খে সুখন্তি সঞ্ঞাচিত্তৰিপরিযাসা দ্ৰে অরহত্তমগ্গেনাতি ৰেদিতব্বা.

অদিট্ঠে দিট্ঠং, অসুতে সুতং, অমুতে মুতং, অৰিঞ্ঞাতে ৰিঞ্ঞাতন্তি এৰং পৰত্তা চত্তারো অনরিযৰোহারা নাম. দিট্ঠাদীসু পন অদিট্ঠং অসুতং অমুতং অৰিঞ্ঞাতন্তি এৰং পৰত্তা অপরেপি চত্তারো অনরিযৰোহারা নাম. ইমে চ পুরিমেহি সদ্ধিং অট্ঠ অনরিযৰোহারাতিপি ৰুচ্চন্তি. পাণাতিপাতঅদিন্নাদানকামেসুমিচ্ছাচারমুসাৰাদা চত্তারি দুচ্চরিতানি নাম. মুসাৰাদাদিৰচীদুচ্চরিতানি অপরানিপি চত্তারি ৰচীদুচ্চরিতানি নাম. জাতিজরাব্যাধিমরণভযানি চত্তারি ভযানি নাম. রাজচোরঅগ্গিউদকভযানি চত্তারি, সমুদ্দং ওরোহন্তস্স পন উপ্পজ্জনকানি ঊমিকুম্ভীলআৰট্টসুসুকাভযানি চ চত্তারি, অত্তানুৰাদপরানুৰাদদণ্ডদুগ্গতিভযানি চত্তারি চাতি ইমানি ৰা অপরানি তীণি চতুক্কানি চত্তারি ভযানি নাম. তত্থ সুসুকাতি চণ্ডমচ্ছা. সব্বানিপি চেতানি ভযানি পটিঘচিত্তানীতি ৰেদিতব্বানি. সব্বং সুখদুক্খাদিকং সযংকতং পরংকতং উভযকতং অধিচ্চসমুপ্পন্নন্তি এৰং উপ্পজ্জমানা ইমা চতস্সো দিট্ঠিযো নাম. চতুক্কং.

পঞ্চকেসু পঞ্চোরম্ভাগিযাতিআদীসু ওরং ৰুচ্চতি কামধাতু হেট্ঠাভাৰতো, তত্থ উপপত্তিনিপ্ফাদনতো তং ওরং ভজন্তীতি সক্কাযদিট্ঠিৰিচিকিচ্ছাসীলব্বতপরামাসকামরাগপটিঘা পঞ্চ ওরম্ভাগিযসংযোজনানি নাম. উদ্ধন্তি রূপারূপধাতু উপরিভাৰতো, তং ৰুত্তনযেন ভজন্তীতি রূপরাগঅরূপরাগমানউদ্ধচ্চঅৰিজ্জা পঞ্চ উদ্ধম্ভাগিযসংযোজনানি নাম. রাগদোসমোহমানদিট্ঠিযো পঞ্চ লগ্গনট্ঠেন সঙ্গা নাম. তে এৰ পঞ্চ অনুপৰিসনট্ঠেন, তুদনট্ঠেন চ পঞ্চ সল্লা নাম. সত্থুধম্মসঙ্ঘসিক্খাসু কঙ্খনানি চত্তারি, সব্রহ্মচারীসু কুপিতচিত্ততা চাতি ইমে পঞ্চ চিত্তস্স থদ্ধকচৰরখাণুকভাৰকরণত্তা চেতোখিলা নাম. কামেসু অৰীতরাগো. কাযে…পে… রূপে…পে… যাৰদত্থং ভুঞ্জিত্ৰা সেয্যসুখং পস্সসুখং মিদ্ধসুখং অনুযুত্তো ৰিহরতি, অঞ্ঞতরং দেৰনিকাযং পণিধায ব্রহ্মচরিযং চরতীতি এৰং পৰত্তা পঞ্চ ধম্মা চিত্তং বন্ধিত্ৰা মুট্ঠিযং কত্ৰা ৰিয গহণতো চেতসোৰিনিবন্ধা নাম. তত্থ কাযেতি অজ্ঝত্তিকে কাযে, রূপেতি বহিদ্ধারূপে. সঞ্ঞী অত্তা, অসঞ্ঞী অত্তা, নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞী অত্তা, সংৰিজ্জমানো পন অত্তা উচ্ছিজ্জতি, দিট্ঠধম্মনিব্বানং ৰা পাপুণাতীতি এৰং পৰত্তা পঞ্চ দিট্ঠিযো নাম.

পাণাতিপাতাদিমজ্জপানপরিযোসানা পঞ্চ ৰেরকরণট্ঠেন ৰেরা নাম. ঞাতিভোগরোগসীলদিট্ঠিব্যসনানি পঞ্চ ব্যসনা নাম. তত্থ ব্যসনাতি ৰিনাসসহজাতা, ততো উপ্পন্না অকুসলা. বহুজনস্স অপ্পিযতা, ৰেরবহুলতা, ৰজ্জবহুলতা, সম্মূল়্হমরণং, অপাযগমনন্তি ইমে পঞ্চ অক্খন্তিযা আদীনৰা, অনধিৰাসনায দোসাতি অত্থো. আজীৰকভযং অসিলোকভযং পরিসসারজ্জভযং মরণভযং দুগ্গতিভযন্তি ইমানি পঞ্চ ভযানি নাম. যাৰদত্থং পঞ্চকামগুণপরিভোগেন চেৰ পঠমজ্ঝানাদীহি চতূহি ঝানেহি চাতি পঞ্চহি কারণেহি অত্তা পরমদিট্ঠধম্মনিব্বানপ্পত্তো হোতীতি পৰত্তা ৰাদা পঞ্চ দিট্ঠধম্মনিব্বানৰাদা নাম. পঞ্চকং.

ছক্কেসু পন কোধো মক্খো ইস্সা সাঠেয্যং পাপিচ্ছতা সন্দিট্ঠিপরামাসিতাতি ইমানি ছ ৰিৰাদমূলানি. মনাপিযেসু রূপাদীসু ছসু আরম্মণেসু ছন্দরাগোতি ইমে ছ ছন্দরাগা গেহসিতা ধম্মা নাম. অমনাপিযেসু ছসু আরম্মণেসু পটিঘো ছ ৰিরোধৰত্থূনি নাম. ৰিরোধো এৰ ৰত্থু ৰিরোধৰত্থু. ছসু আরম্মণেসু তণ্হাৰ ছ তণ্হাকাযা নাম. সত্থুধম্মসঙ্ঘসিক্খাসু, অপ্পমাদে, পটিসন্থারে চ অগারৰা ছ অগারৰা নাম. কম্মারামতা, ভস্সনিদ্দাসঙ্গণিকসংসগ্গপপঞ্চারামতা চ ছ পরিহানিযা ধম্মা নাম, পরিহানিকরাতি অত্থো. তত্থ সৰনদস্সনসমুল্লপনপরিভোগকাযসংসগ্গেসু পঞ্চসু যুত্তপযুত্ততা সংসগ্গারামতা. তণ্হামানদিট্ঠিপপঞ্চেসু যুত্তপযুত্ততা পপঞ্চারামতাতি ৰেদিতব্বং. কম্মভস্সনিদ্দাসঙ্গণিকারামতা চত্তারো, দোৰচস্সতা, পাপমিত্ততা দ্ৰে চাতি ইমে অপরেপি ছ পরিহানিযা ধম্মা নাম.

সোমনস্সট্ঠানিযেসু রূপাদীসু ছসু আরম্মণেসু উপ্পন্না গেহসিতসোমনস্সসম্পযুত্তা ৰিচারা সোমনস্সুপৰিচারা নাম, ৰিতক্কাদযো ধম্মা, তংসম্পযুত্তা চাতি গহেতব্বা. এস নযো ইতরদ্ৰযেপি. অঞ্ঞাণসহিতা পনেত্থ ৰেদনুপেক্খা উপেক্খাতি ৰেদিতব্বা, যা ‘‘অঞ্ঞাণুপেক্খা’’তিপি ৰুচ্চতি. ইট্ঠানিট্ঠমজ্ঝত্তেসু ছসু আরম্মণেসু যথাক্কমং উপ্পন্না ৰেদনা ‘‘ছ গেহসিতানি সোমনস্সানী’’তিআদিনা ছক্কত্তযেন ৰুত্তা. ‘‘অত্থি মে অত্তা’’তি ৰা, ‘‘নত্থি মে অত্তা’’তি ৰা, ‘‘অত্তনা ৰা অত্তানং সঞ্জানামী’’তি ৰা, ‘‘অত্তনা ৰা অনত্তানং সঞ্জানামী’’তি ৰা, ‘‘অত্তনা ৰা অত্তানং সঞ্জানামী’’তি ৰা, ‘‘সো মে অযং অত্তা কারকো ৰেদকো নিচ্চো ধুৰো’’তি এৰং উপ্পজ্জমানা ইমা ছ দিট্ঠিযো নাম. তত্থ অত্থীতি সস্সতদিট্ঠি. নত্থীতি উচ্ছেদদিট্ঠি. পঞ্চপি খন্ধে ‘‘অত্তা’’তি গহেত্ৰা সঞ্ঞাক্খন্ধেন সেসানং জাননৰসেন অত্তনা ৰা অত্তানং সঞ্জানামীতি দিট্ঠি, সঞ্ঞাক্খন্ধং পন ‘‘অত্তা’’তি, ইতরে চ ‘‘অনত্তা’’তি গহেত্ৰা অত্তনা ৰা অনত্তানং সঞ্জানামীতি দিট্ঠি, সঞ্ঞাক্খন্ধং পন ‘‘অনত্তা’’তি, ইতরে চ ‘‘অত্তা’’তি গহেত্ৰা অনত্তনা ৰা অত্তানং সঞ্জানামীতি দিট্ঠি চ ৰেদিতব্বা. ছক্কং.

সত্তকেসু পন কামরাগপটিঘমানদিট্ঠিৰিচিকিচ্ছাভৰরাগঅৰিজ্জা সত্ত থামগতট্ঠেন, অপ্পহীনট্ঠেন চ চিত্তসন্তানে অনু অনু সযনতো অনুসযা নাম. তে এৰ সত্তে ৰট্টস্মিং সংযোজনতো সংযোজনানি. সমুদাচারৰসেন পরিযুট্ঠানতো পরিযুট্ঠানাতি ৰেদিতব্বা. অস্সদ্ধিযং অহিরিকং অনোত্তপ্পং অপ্পস্সুততা কোসজ্জং মুট্ঠস্সচ্চং দুপ্পঞ্ঞতাতি ইমে সত্ত অসতং অসপ্পুরিসানং, অসন্তা ৰা লামকা ধম্মাতি অসদ্ধম্মা নাম. পাণাতিপাতাদযো কাযৰচীদুচ্চরিতানি সত্ত দুচ্চরিতানি নাম. মানো অতিমানো মানাতিমানো ওমানো অধিমানো অস্মিমানো মিচ্ছামানোতি ইমে সত্ত মানা নাম. ‘‘মনুস্সলোকে মাতাপেত্তিকসম্ভৰো অত্তা উচ্ছিজ্জতি, তথা ছসু দেৰলোকেসু দিব্বো কবল়ীকারভক্খো অত্তা, রূপলোকে রূপী মনোমযো অত্তা, চতূসু অরূপভৰেসু চতুব্বিধো অরূপী অত্তা তত্থ তত্থ উচ্ছিজ্জতি ৰিনস্সতি ন হোতি পরং মরণা’’তি এৰং পৰত্তা সত্ত উচ্ছেদদিট্ঠিযো সত্ত দিট্ঠিযো নাম. এত্থ চ আদিতো তিস্সো দিট্ঠিযো রূপক্খন্ধং অত্ততো গহেত্ৰা পৰত্তা উচ্ছেদদিট্ঠিযো, সেসা চতস্সো অরূপক্খন্ধেতি ঞাতব্বা. সত্তকং.

অট্ঠকেসু পন লোভো দোসো মোহো মানো দিট্ঠি ৰিচিকিচ্ছা থিনং উদ্ধচ্চঞ্চাতি অট্ঠ কিলেসৰত্থূনি নাম. ‘‘যং কিঞ্চি কম্মং কত্তব্বং মে’’তি একং, তথা ‘‘কতং মে’’তি, ‘‘মগ্গো মে গন্তব্বো’’তি, ‘‘গতো’’তি, ‘‘অপ্পকং মে ভুত্ত’’ন্তি, ‘‘সুভুত্ত’’ন্তি, ‘‘আবাধো মে উপ্পন্নো’’তি, ‘‘অচিরৰুট্ঠিতো গেলঞ্ঞা’’তি একন্তি ইমানি অট্ঠ কুসীতৰত্থূনি নাম, কুসীতস্স কোসজ্জকারণানীতি অত্থো. লাভে অলাভে চ যসে অযসে চ পসংসায নিন্দায চ সুখে দুক্খে চ যথাক্কমং রাগদোসেহি চিত্তস্স পটিহননং অট্ঠসু লোকধম্মেসু চিত্তস্স পটিঘাতো নাম. হেট্ঠা দ্ৰীহি চতুক্কেহি ৰুত্তা অট্ঠ অনরিযৰোহারা নাম. মিচ্ছাদিট্ঠিমিচ্ছাসঙ্কপ্পাদযো অট্ঠ মিচ্ছত্তা নাম. ভিক্খূহি ৰিজ্জমানায আপত্তিযা চোদিযমানস্স ‘‘ন সরামী’’তি নিব্বেঠনং একং, ‘‘ত্ৰং বালো’’তিআদিনা চোদকপটিপ্ফরণং একং, তথা ‘‘তুৰং চেতমাপন্নো’’তি চোদকস্স পচ্চারোপনং, অঞ্ঞেনঞ্ঞং পটিচরণং, সঙ্ঘে বাহাৰিক্খেপভণনং, তুণ্হীভাৰেন ৰিহেঠনং, সঙ্ঘং, চোদকঞ্চ অনাদিযিত্ৰা পক্কমনং, চোদনাভযা সিক্খাপচ্চক্খানন্তি ইমে অট্ঠ পুরিসদোসা নাম. অসঞ্ঞী অত্তা রূপী, অরূপী, রূপী চ অরূপী চ, নেৰরূপীনারূপী, অন্তৰা, অনন্তৰা, অন্তৰা চ অনন্তৰা চ, নেৰন্তৰানানন্তৰাতি এৰং পৰত্তা অট্ঠ অসঞ্ঞীৰাদা নাম. নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞী অত্তা রূপী অরূপীতিআদিনা পৰত্তা অট্ঠ নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞীৰাদা নাম. অট্ঠকং.

নৰকেসু পন ‘‘অনত্থং মে অচরি, চরতি, চরিস্সতি, পিযস্স মে অনত্থং অচরি, চরতি, চরিস্সতি, অপ্পিযস্স মে অত্থং অচরি, চরতি, চরিস্সতী’’তি এৰং পৰত্তা নৰ আঘাতা এৰ আঘাতৰত্থূনি নাম. কোধো মক্খো ইস্সা মচ্ছরিযং মাযা সাঠেয্যং মুসাৰাদো পাপিচ্ছতা মিচ্ছাদিট্ঠীতি ইমানি নৰ পুরিসমলানি নাম. ‘‘সেয্যস্স সেয্যোহমস্মী’’তিআদযো নৰৰিধা মানা নাম. ‘‘তণ্হং পটিচ্চ পরিযেসনা, পরিযেসনং পটিচ্চ লাভো, তং পটিচ্চ ৰিনিচ্ছযো, তং পটিচ্চ ছন্দরাগো, তং পটিচ্চ অজ্ঝোসানং, তথা পরিগ্গহো, মচ্ছরিযং, আরক্খো, আরক্খাধিকরণং দণ্ডাদানসত্থাদানকলহৰিগ্গহৰিৰাদাদিঅনেকে পাপকা ধম্মা’’তি এৰং ৰুত্তা ইমে নৰ তণ্হামূলকা ধম্মা নাম. তত্থ ৰিনিচ্ছযোতি ঞাণতণ্হাদিট্ঠিৰিতক্কৰসেন চতূসু ৰিনিচ্ছযেসু ৰিতক্কৰিনিচ্ছযো ইধ অধিপ্পেতো. লাভং হি লভিত্ৰা ‘‘ইদং রূপারম্মণত্থায, ইদং সদ্দারম্মণাদিঅত্থাযা’’তি এৰং ৰিতক্কেনেৰ ৰিনিচ্ছযো. ছন্দরাগো দুব্বলরাগো, অজ্ঝোসানন্তি বলৰসন্নিট্ঠানং. পরিগ্গহোতি তণ্হাদিট্ঠিৰসেন পরিগ্গহকরণন্তি ৰেদিতব্বং. ‘‘অস্মী’’তি, ‘‘অহমস্মী’’তি, ‘‘অযমহমস্মী’’তি, ‘‘ভৰিস্স’’ন্তি, ‘‘রূপী ভৰিস্স’’ন্তি, ‘‘অরূপী ভৰিস্স’’ন্তি, ‘‘সঞ্ঞী ভৰিস্স’’ন্তি, ‘‘অসঞ্ঞী ভৰিস্স’’ন্তি, ‘‘নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞী ভৰিস্স’’ন্তি এৰং ৰুত্তানি ইমানি নৰ চলনট্ঠেন ইঞ্জিতানি নাম. ইমানেৰ মঞ্ঞনট্ঠেন মঞ্ঞিতানি, ৰিপ্ফন্দনতো ৰিপ্ফন্দিতানি, পপঞ্চনতো পপঞ্চিতানি, তানেৰ তেহি তেহি কারণেহি সঙ্খতত্তা সঙ্খতানি চ নাম হোন্তি. সব্বেহি তেহি পঞ্চহি নৰকেহি মানো এৰ কথিতো. সোপি হি ‘‘অস্মী’’তিআদীহি সঞ্ঞীহি চ আকারেহি দিট্ঠি ৰিয পৰত্ততীতি. নৰকং.

দসকেসু পন লোভো দোসো মোহো মানো দিট্ঠি ৰিচিকিচ্ছা থিনং উদ্ধচ্চং অহিরিকং অনোত্তপ্পন্তি ইমে দস কিলেসা এৰ কিলেসৰত্থূনি নাম. ‘‘অনত্থং মে অচরী’’তিআদযো নৰ খাণুকণ্টকাদীসু অট্ঠানআঘাতেন সদ্ধিং দস আঘাতৰত্থূনি নাম. পাণাতিপাতাদযো দস অকুসলকম্মপথা নাম. কামরাগসংযোজনং পটিঘমানদিট্ঠিৰিচিকিচ্ছাসীলব্বতপরামাসভৰরাগইস্সামচ্ছরিযঅৰিজ্জাসংযোজনন্তি ইমানি দস সংযোজনানি নাম. মিচ্ছাদিট্ঠিমিচ্ছাসঙ্কপ্পাদযো অট্ঠ, মিচ্ছাঞাণমিচ্ছাৰিমুত্তীহি সদ্ধিং দস মিচ্ছত্তা নাম. তত্থ মিচ্ছাঞাণন্তি পাপকিরিযাসু উপাযচিন্তাৰসেন চেৰ পাপকং কত্ৰা ‘‘সুকতং মযা’’তি পচ্চৰেক্খণৰসেন চ পৰত্তো মোহো. মিচ্ছাৰিমুত্তীতি অৰিমুত্তস্সেৰ সতো ৰিমুত্তসঞ্ঞিতা. ‘‘নত্থি দিন্নং, নত্থি যিট্ঠ’’ন্তিআদীহি দসহি আকারেহি পৰত্তং নত্থিকদস্সনং দসৰত্থুকা মিচ্ছাদিট্ঠি নাম. ‘‘সস্সতো লোকো, তথা অসস্সতো, অন্তৰা, অনন্তৰা, তং জীৰং তং সরীর’’ন্তি ৰা, ‘‘অঞ্ঞং জীৰং অঞ্ঞং সরীর’’ন্তি ৰা, ‘‘হোতি তথাগতো পরং মরণা’’তি ৰা, ‘‘ন হোতি…পে… হোতি চ ন হোতি চ, নেৰ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পরং মরণা’’তি ৰা এৰং পৰত্তা দসৰত্থুকা অন্তগ্গাহিকা দিট্ঠি নাম. তত্থ লোকোতি খন্ধাদযো, ‘‘অন্তৰা’’তি ইদং পরিত্তং কসিণজ্ঝানং সন্ধায ৰুত্তং. ‘‘অনন্তৰা’’তি ইদং ৰিপুলন্তি গহেতব্বং. তথাগতোতি সত্তো. দসকং.

অট্ঠারসকেসু তণ্হাৰিচরিতানীতি তণ্হাসমুদাচারা তণ্হাপৰত্তিযো. অজ্ঝত্তিকস্সুপাদাযাতি অজ্ঝত্তিকং খন্ধপঞ্চকং উপাদায. ইদং হি উপযোগত্থে সামিৰচনং. তত্থ ‘‘অস্মীতি হোতি, ইত্থস্মীতি হোতি, এৰস্মীতি হোতি, অঞ্ঞথাস্মীতি হোতি, তথা ভৰিস্সন্তি, ইত্থং ভৰিস্সন্তি, এৰং ভৰিস্সন্তি, অঞ্ঞথা ভৰিস্সন্তি হোতি, তথা অস্মীতি, সাতস্মীতি হোতি, তথা সিযন্তি, ইত্থং সিযন্তি, এৰং সিযন্তি, অঞ্ঞথা সিযন্তি হোতি, তথা অপাহং সিযন্তি, অপাহং ইত্থং সিযন্তি, অপাহং এৰং সিযন্তি, অপাহং অঞ্ঞতা সিযন্তি হোতী’’তি এৰং ৰুত্তানি ইমানি অজ্ঝত্তিকস্সুপাদায অট্ঠারস তণ্হাৰিচরিতানি নাম.

তত্থ অস্মীতি হোতীতি অজ্ঝত্তিকেসু খন্ধপঞ্চকেসু সমূহতো ‘‘অহমস্মী’’তি গহণে সতীতি অত্থো. এৰং পন গহণে সতি ততো পরং অনুপনিধায, উপনিধায ৰাতি দ্ৰিধা গহণং হোতি. তত্থ অনুপনিধাযাতি অঞ্ঞং আকারং অনুপনিধায অনুপগম্ম সকভাৰমেৰারম্মণং কত্ৰা ইত্থস্মীতি হোতি. তস্স ‘‘খত্তিযাদীসু ইদংপকারো অহ’’ন্তি তণ্হামানদিট্ঠিৰসেন গহণং হোতীতি অত্থো. উপনিধায গহণং পন দুৰিধং হোতি সমতো চ অসমতো চ. তত্থ সমতো গহণং এৰস্মীতি ইদং, তস্স যথা অযং খত্তিযো, ব্রাহ্মণাদযো ৰা দেৰমনুস্সরূপীঅরূপিআদযো ৰা, এৰমহমস্মীতি অত্থো. অঞ্ঞথাস্মীতি ইদং পন অসমতো গহণং, তস্স যথা ইমে খত্তিযাদযো, ততো অঞ্ঞথা অহং হীনো ৰা অধিকো ৰাতি অত্থো. ইমানি তাৰ পচ্চুপ্পন্নৰসেন চত্তারি তণ্হাৰিচরিতানি, ভৰিস্সন্তিআদীনি পন চত্তারি অনাগতৰসেন ৰুত্তানি. তেসং পুরিমচতুক্কে ৰুত্তনযৰসেন অত্থো ৰেদিতব্বো. তত্থ অস্মীতিআদিদ্ৰযং সস্সতুচ্ছেদগ্গাহৰসেন ৰুত্তং. তত্থ হি অস্মীতি সস্সতং, সীদতীতি সাতং, অসস্সতং, ইতো পরানি সিযন্তিআদীনি চত্তারি সংসযপরিৰিতক্কৰসেন ৰুত্তানি. অপাহং সিযন্তিআদীনি চত্তারি ‘‘অপি নামাহং ভৰেয্য’’ন্তি এৰং পৰত্তপত্থনাকপ্পনৰসেন ৰুত্তানীতি দট্ঠব্বং. অট্ঠারসকং পঠমং.

দুতিযে বাহিরস্সুপাদাযাতি বাহিরং খন্ধপঞ্চকং উপাদায. তত্থ ‘‘ইমিনা অস্মীতি হোতি, ইমিনা ইত্থস্মীতি হোতি, ইমিনা এৰস্মীতি হোতি, ইমিনা অঞ্ঞথাস্মীতি হোতী’’তিআদিনা অনন্তরে ৰুত্তনযেন বাহিরস্সুপাদায অট্ঠারস তণ্হাৰিচরিতানীতি ৰেদিতব্বানি. ‘‘ইমিনা’’তি পদমত্তমেৰ হেত্থ পুরিমেহি ৰিসেসো. তত্থ ইমিনাতি ইমিনা বাহিরেন রূপেন ৰা…পে… ৰিঞ্ঞাণেন ৰাতি অত্থো. তত্থ চ ছত্তখগ্গবীজনিঅন্নপানধনধঞ্ঞাদিউপকরণৰসেন বাহিরং রূপং ৰেদিতব্বং. দাসদাসিঞাতিপরিজনহত্থিঅস্সাদিউপকরণৰসেন ৰেদনাদযো ৰেদিতব্বা. ইমেহি বাহিরেহি রূপাদীহি ‘‘ইত্থস্মীতি এৰস্মী’’তিআদিনা সব্বত্থ যোজনা ৰেদিতব্বা. অট্ঠারসকং দুতিযং.

ইতরেসু পন তদেকজ্ঝং অভিসংযূহিত্ৰাতিআদীসু তদুভযং অট্ঠারসকং একতো যোজেত্ৰা ছত্তিংসতণ্হাৰিচরিতানি হোন্তি, এৰং একেকস্স পুগ্গলস্স অতীতকালে দ্ৰিন্নং অট্ঠারসকানং ৰসেন ছত্তিংস, তথা অনাগতে ছত্তিংস হোন্তি. পচ্চুপ্পন্নে পন একস্স যথালাভৰসেন তানিপি লব্ভন্তি, সব্বসত্তানং ৰসেন পচ্চুপ্পন্নেপি ছত্তিংস লব্ভন্তি. ইতি এৰং ৰুত্তেন পকারেন তং সব্বং একতো কত্ৰা সব্বসত্তানং কালত্তযেপি ছন্নং অট্ঠারসকানং ৰসেন অট্ঠসতং তণ্হাৰিচরিতানি হোন্তীতি অত্থো. অট্ঠতণ্হাৰিচরিতসতং হোতীতি এত্থাপি এৰমেৰ অত্থো দট্ঠব্বো.

তণ্হাৰিচরিতানি নিট্ঠিতানি.

যানি চাতিআদীসু যানি চেত্থ দ্ৰাসট্ঠি দিট্ঠিগতানি ৰত্তব্বানি, তানি ব্রহ্মজালনামকে দীঘনিকাযস্স পঠমসুত্তন্তে (দী. নি. ১.২৯ আদযো) সত্থারা সযং আহচ্চ ভাসিতানীতি অত্থো. ব্রহ্মজালে হি চত্তারো সস্সতৰাদা, চত্তারো একচ্চসস্সতিকা, চত্তারো অন্তানন্তিকা, চত্তারো অমরাৰিক্খেপিকা, দ্ৰে অধিচ্চসমুপ্পন্নিকা, সোল়স সঞ্ঞীৰাদা, অট্ঠ অসঞ্ঞীৰাদা, অট্ঠ নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞীৰাদা, সত্ত উচ্ছেদৰাদা, পঞ্চ দিট্ঠধম্মনিব্বানৰাদাতি ইমানি দ্ৰাসট্ঠি দিট্ঠিগতানি সনিদানানি নানানযতো ৰুত্তানি, তত্থ ৰুত্তনযেনেৰ নেসং ৰিভাগো ৰেদিতব্বো. অযং তাৰেত্থ পদত্থানুসারতো ৰিনিচ্ছযো, সেসোপেত্থ ৰিনিচ্ছযো পদত্থে ৰুত্তানুসারতোৰ সুৰিঞ্ঞেয্যোতি.

খুদ্দকৰত্থুৰিভঙ্গমাতিকত্থৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.