ঞাণৰিভঙ্গমাতিকত্থৰণ্ণনা
ঞাণৰিভঙ্গমাতিকায পন অত্থতো তাৰ – একৰিধেনাতি একপ্পকারেন, এককোট্ঠাসেন ৰা. ঞাণৰত্থূতি এত্থ পন ঞাণঞ্চ তং ৰত্থু চ নানপ্পকারানং সম্পত্তীনন্তি ঞাণৰত্থু. পঞ্চ ৰিঞ্ঞাণাতি চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনি পঞ্চ. ন হেতূ অহেতুকাতিআদীসু হেট্ঠা হেতুদুকাদীসু ৰুত্তনযানুসারেন সব্বত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো. অপিচ হেতুদুকাদীসু পঞ্চ ৰিঞ্ঞাণা হেতূ ধম্মাতি ৰা সহেতুকা ধম্মাতি ৰা ন ৰত্তব্বা, একন্তেন পন ন হেতূ এৰ, অহেতুকা এৰাতি. এৰং ‘‘যাথাৰকৰত্থুৰিভাৰনা পঞ্ঞা’’তি ইমিনা উপরি একৰিধপরিচ্ছেদাৰসানে ৰক্খমানেন সম্বন্ধোতি. ইমিনা নযেন সব্বত্থ যথানুরূপং অত্থো ৰেদিতব্বো. তত্থ চ অচেতসিকাতি চিত্তানি এৰ পঞ্চৰিঞ্ঞাণসম্পযুত্তানং ইধ অপরামট্ঠত্তা.
উপ্পন্নৰত্থুকা উপ্পন্নারম্মণাতি খণপচ্চুপ্পন্নৰসেন অনাগতপটিক্খেপো. ন হি তানি অনাগতেসু পঞ্চসু ৰত্থারম্মণেসু উপ্পজ্জন্তি. পুরেজাতৰত্থুকা পুরেজাতারম্মণাতি সহুপ্পত্তিপটিক্খেপো. ন হি তানি সহুপ্পন্নং ৰত্থারম্মণং পটিচ্চ উপ্পজ্জন্তি. অজ্ঝত্তিকৰত্থুকাতি অজ্ঝত্তজ্ঝত্তভূতে পঞ্চ পসাদে ৰত্থুং কত্ৰা উপ্পজ্জনকা. এত্থ চ পঞ্চ ৰিঞ্ঞাণা সযম্পি অজ্ঝত্তিকা, অজ্ঝত্তিকৰত্থুকা চ, মনোৰিঞ্ঞাণং হদযনিস্সিতং অজ্ঝত্তিকং, বাহিরৰত্থুকং, পঞ্চৰিঞ্ঞাণসম্পযুত্তা তযো খন্ধা বাহিরা, অজ্ঝত্তিকৰত্থুকা, মনোৰিঞ্ঞাণসম্পযুত্তা তযো খন্ধা বাহিরা, বাহিরৰত্থুকাতি এৰং চতুক্কং ৰেদিতব্বং.
অসম্ভিন্নৰত্থুকা অসম্ভিন্নারম্মণাতি অনিরুদ্ধৰত্থারম্মণা. ন হি তানি নিরুদ্ধৰত্থারম্মণং পটিচ্চ উপ্পজ্জন্তি. নানাৰত্থুকা নানারম্মণাতি তানি যথাক্কমং চক্খুরূপাদিনিযতেকেকৰত্থারম্মণতায অঞ্ঞমঞ্ঞং ভিন্নৰত্থুকা, ভিন্নারম্মণা চ. ন হি চক্খুৰিঞ্ঞাণং চক্খুং মুঞ্চিত্ৰা সোতাদীসু অঞ্ঞতরং ৰত্থুং কত্ৰা রূপং মুঞ্চিত্ৰা সদ্দাদীসু অঞ্ঞতরারম্মণং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি, ন ইতরানি চেতরানি. ন অঞ্ঞমঞ্ঞস্স গোচরৰিসযং পচ্চনুভোন্তীতি ইমিনা চ নেসং নানারম্মণতংযেৰ ৰিভাৰেতি. ন অসমন্নাহারা উপ্পজ্জন্তীতি অনাৰজ্জনে ন উপ্পজ্জন্তি, পঞ্চদ্ৰারাৰজ্জনেন অনাৰজ্জিতে ৰিসযে ন উপ্পজ্জন্তীতি অত্থো. ন অমনসিকারাতি তমেৰেত্থ পরিযাযন্তরেন ৰিভাৰেতি. ন অব্বোকিণ্ণাতি অঞ্ঞমঞ্ঞং নিরন্তরা হুত্ৰা ন উপ্পজ্জন্তি. ন অপুব্বং অচরিমন্তি একক্খণেপি সহ ন উপ্পজ্জন্তি. ন কেৰলঞ্চ এতানি, অঞ্ঞানিপি ৰিঞ্ঞাণানি দ্ৰে ৰা তদুত্তরিং ৰা একতো ন উপ্পজ্জন্তি, একেকমেৰ পন ৰিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতীতি ৰেদিতব্বং. যথাহ – ‘‘অঞ্ঞং উপ্পজ্জতে চিত্তং, অঞ্ঞং চিত্তং নিরুজ্ঝতী’’তিআদি (দী. নি. অট্ঠ. ১.২১৪; ম. নি. অট্ঠ. ১.১০৯; সং. নি. অট্ঠ. ৩.৫.৩৬৮; ৰিভ. অট্ঠ. ৫২৩). ন অঞ্ঞমঞ্ঞস্স সমনন্তরাতি ইমিনা অনব্বোকিণ্ণতায এৰ ৰিভাৰনা.
অনাভোগাতি অনাৰজ্জনভূতা আৰজ্জনট্ঠানে ঠত্ৰা আৰজ্জনকিচ্চং কাতুং ন সমত্থাতি অত্থো. ন কঞ্চি ধম্মং পটিৰিজানাতীতি ‘‘মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মা’’তি (ধ. প. ১-২) এৰং ৰুত্তং একম্পি কুসলাকুসলং ধম্মং কোচিপি পুগ্গলো ন পটিৰিজানাতি, তেহি ৰিঞ্ঞাণেহি ন সাধেতীতি অত্থো. অঞ্ঞত্র অভিনিপাতমত্তাতি ঠপেত্ৰা রূপাদিআরম্মণানং অভিনিপাতমত্তং আপাথগমনমত্তং, ব্যত্ততরোপি পুগ্গলো পঞ্চৰিঞ্ঞাণেহি আপাথগতারম্মণপটিৰিজাননমত্ততো অঞ্ঞং কুসলাকুসলপটিৰিজাননং কাতুং ন সক্কোতীতি অত্থো.
পঞ্চন্নং ৰিঞ্ঞাণানং সমনন্তরাপীতি মনোধাতুযাপি. অপি-সদ্দো চেত্থ সম্পিণ্ডনত্থো, তেন ন কেৰলং মনোধাতুযাৰ, ততো পরেহিপি পঞ্চদ্ৰারিকৰিঞ্ঞাণেহি তদারম্মণপরিযোসানেহি ন কিঞ্চি কুসলাকুসলং ধম্মং পটিৰিজানাতীতি অযমত্থো দস্সিতোতি গহেতব্বো. কিঞ্চাপি পঞ্চদ্ৰারে কুসলাকুসলাদীনি জৰনানি উপ্পজ্জন্তি, তথাপি তানি মোঘপুপ্ফানি ৰিয অব্বোহারিকানীতি দট্ঠব্বানি. ন কঞ্চি ইরিযাপথং কপ্পেতীতিআদীসুপি এসেৰ নযো. ন হি পঞ্চদ্ৰারিকৰিঞ্ঞাণেহি গমনাদীসু কঞ্চি ইরিযাপথং কপ্পেতি, ন কাযৰচীকম্মং পট্ঠপেতি, ন ৰিঞ্ঞত্তিং ৰা সমুট্ঠাপেতি, ন কুসলাকুসলং ধম্মং সমাদিযতি, ন লোকিযলোকুত্তরং সমাধিং সমাপজ্জতি, ন ততো ৰুট্ঠাতি, ন ভৰতো চৰতি, ন ভৰন্তরে উপ্পজ্জতি, সব্বম্পেতং কিচ্চং মনোদ্ৰারিকচিত্তেনেৰ হোতি. যথা চেতেসং এতানি কিচ্চানি নত্থি, এৰং নিযামোক্কমনাদীনিপি. ন হি কোচি পঞ্চদ্ৰারিকজৰনেহি মিচ্ছত্তনিযামং, সম্মত্তনিযামং ৰা ওক্কমতি, ন চেতানি নামগোত্তং ৰা কসিণাদিপঞ্ঞত্তিং ৰা তিলক্খণাদিং ৰা আরব্ভ ভৰন্তি. ন সুপতীতিআদীসু সব্বেহি পঞ্চদ্ৰারিকচিত্তেহি ন নিদ্দং ওক্কমতি, ন কিঞ্চি সুপিনং পস্সতি. নিদ্দাযন্তস্স হি ইন্দ্রিযেসু মহাপদীপতুরিযসদ্দাদিওল়ারিকেহিপি রূপাদিপঞ্চারম্মণেহি ঘট্টিতেসু পঠমং পঞ্চদ্ৰারিকানি আৰজ্জনানি ভৰঙ্গং আৰট্টেতুং ন সক্কোন্তি, মনোদ্ৰারিকমেৰ আৰজ্জনং সক্কোতি, তস্মিঞ্চ উপ্পন্নে মনোদ্ৰারিকজৰনং জৰিত্ৰা ভৰঙ্গং ওতরতি. দুতিযৰারে পন পঞ্চদ্ৰারিকআৰজ্জনেসু যং কিঞ্চি যথারহং ভৰঙ্গং আৰট্টেতি, ততো তদারম্মণপরিযোসানানি তংতংদ্ৰারিকৰীথিচিত্তানি যথাক্কমং পৰত্তিত্ৰা ভৰঙ্গং ওতরন্তি. ততিযৰারে পন মনোদ্ৰারিকাৰজ্জনজৰনানি পৰত্তন্তি, তস্মিং খণে রূপাদিপঞ্চারম্মণৰৰত্থানং হোতি, সত্তো চ নিদ্দায পটিবুদ্ধোতি, এৰং মনোদ্ৰারিকচিত্তেনেৰ পটিবুজ্ঝতি.
সুপিনম্পি হি তেনেৰ পস্সতি, ন পঞ্চদ্ৰারিকেন, তঞ্চ পনেতং সুপিনং পস্সন্তো চতূহি কারণেহি পস্সতি ধাতুক্খোভতো ৰা অনুভূতপুব্বতো ৰা দেৰতোপসংহারতো ৰা পুব্বনিমিত্ততো ৰা. ইমেসং পন সংসগ্গসন্নিপাততোপি বহুধা পপঞ্চেন্তি. তত্থ যং ৰাতপিত্তাদিধাতুক্খোভতো, অনুভূতপুব্বতো চ সুপিনং পস্সতি, ন তং সচ্চং. যং দেৰতোপসংহারতো পস্সতি, তং সচ্চং ৰা হোতি অলিকং ৰা. কুদ্ধা হি দেৰতা ৰিপরীতম্পি কত্ৰা দস্সেন্তি. যং পুব্বনিমিত্ততো পস্সতি, তং একন্তসচ্চমেৰ বোধিসত্তকোসলরাজাদীনং পঞ্চসোল়সমহাসুপিনানি ৰিয. তঞ্চ পনেতং চতুব্বিধং সুপিনং সেখপুথুজ্জনাৰ পস্সন্তি, ন অসেখা পহীনৰিপল্লাসত্তা. কিং পনেতং পস্সন্তো সুত্তো পস্সতি পটিবুদ্ধো ৰা? কিঞ্চেত্থ, যদি সুত্তো পস্সতি, সুপিনস্স কুসলাদিসভাৰতো, ভৰঙ্গস্স চ তদভাৰা অভিধম্মৰিরোধো আপজ্জতি. অথ পটিবুদ্ধো, সুপিনং পস্সন্তেন কতস্স অব্বোহারিকস্সাপি ৰীতিক্কমস্স সব্বোহারিকস্সেৰ একন্তসাৰজ্জত্তা অনাপত্তি ন সিযাতি ৰিনযৰিরোধো আপজ্জতি. পকারন্তরো চ নত্থি, যেন সুপিনং পস্সেয্যাতি সুপিনস্স অভাৰোৰ আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি. কস্মা? যস্মা কপিমিদ্ধপরেতো পস্সতি ‘‘কপিমিদ্ধপরেতো খো, মহারাজ, সুপিনং পস্সতী’’তি (মি. প. ৫.৩.৫) ৰচনতো, যা পন নিদ্দা মক্কটনিদ্দা ৰিয পুনপ্পুনং কুসলাদিচিত্তৰোকিণ্ণত্তা লহুপরিৰত্তা, তং কপিমিদ্ধং, তেন সুত্তো সুপিনং পস্সতি, তস্মা সুপিনো কুসলোপি হোতি অকুসলোপি, আৰজ্জনতদারম্মণৰসেন অব্যাকতোপি, সুপিনে চ কতং কুসলাকুসলদুব্বলতায পটিসন্ধিং আকড্ঢিতুং ন সক্কোতি, পৰত্তে ৰেদনীযং পন হোতি. ‘‘যাথাৰকৰত্থুৰিভাৰনা পঞ্ঞা’’তি এত্থ যো পঞ্চন্নং ৰিঞ্ঞাণানং যথাৰুত্তো ন হেতুকট্ঠো, অহেতুকট্ঠো…পে… ন সুপিনং পস্সনট্ঠো, সো যাথাৰট্ঠো, তংতংযাথাৰত্থুং ৰিভাৰেতীতি যাথাৰকৰত্থুৰিভাৰনা পঞ্ঞা. এৰং একৰিধেন ঞাণৰত্থূতি এৰং ৰুত্তেন একেন পকারেন একেন আকারেন, এককোট্ঠাসেন ঞাণৰত্থু হোতীতি.
এককং নিট্ঠিতং.
দুকেসু অত্থজাপিকাতি এত্থ অত্থপটিসম্ভিদাৰিভঙ্গে ৰুত্তেসু পঞ্চসু অত্থেসু যথানুরূপং অত্থং জাপেতি জনেতি পৰত্তেতীতি অত্থজাপিকা, চতুভূমককুসলচিত্তেসু চেৰ অসেখানং অভিঞ্ঞাসমাপত্তীনং পরিকম্মাদিভূতকামাৰচরকিরিযাচিত্তেসু চ সম্পযুত্তা পঞ্ঞা. তাসু হি যস্মা কুসলসম্পযুত্তাৰ পঞ্ঞা অত্তনো অত্তনো ভূমিপরিযাপন্নং ৰিপাকসঙ্খাতং অত্থং জাপেতি জনেতি. কামাৰচরকিরিযাসম্পযুত্তা পন পরিকম্মাদিভূতা অভিঞ্ঞাসমাপত্তিকিরিযা অরহত্তফলসঙ্খাতং অত্থং জাপেতি জনেতি, তস্মা এতা অত্থজাপিকাতি ৰুত্তা. অট্ঠকথাসু পন পাল়িযং অৰুত্তাপি তীসু ভূমীসু কিরিযজৰনপঞ্ঞা অনন্তরাদিপচ্চযৰসেন অত্তনো অনন্তরং কিরিযত্থং জাপেতীতি ‘‘অত্থজাপিকা’’ত্ৰেৰ ৰুত্তা. জাপিতত্থা পঞ্ঞাতি সহজাতং ৰিপাকত্থং জাপেত্ৰা ঠিতা, অত্তনো ৰা কারণেহি জাপিতা জনিতা পৰত্তিতা সযম্পি অত্থভূতাতি জাপিতত্থা. চতুভূমকৰিপাকেসু চ কিরিযাভিঞ্ঞাসমাপত্তীসু চ সম্পযুত্তা পঞ্ঞা. অট্ঠকথাসু পন পাল়িযং অৰুত্তা সেসকিরিযাসম্পযুত্তাপি পঞ্ঞা যথাসকং কারণেহি জাপিতা, সযঞ্চ অত্থভূতাতি ‘‘জাপিতত্থা’’ত্ৰেৰ ৰুত্তা. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
দুকং নিট্ঠিতং.
তিকেসু পন চিন্তামযত্তিকে পরতো অদিস্ৰা অসুত্ৰাৰ অত্তনো ধম্মতায ‘‘এৰং সতি এৰং ভৰিস্সতী’’তি এৰং চিন্তামযঅনুবুদ্ধিযা উপ্পাদিতা অনৰজ্জকম্মাযতনসিপ্পাযতনৰিজ্জাট্ঠানেসু পঞ্ঞা চেৰ কম্মস্সকতঞাণং, সচ্চানুলোমিকঞাণঞ্চ চিন্তামযা নাম পঞ্ঞা. তত্থ ৰড্ঢকিকম্মপুপ্ফছড্ডককম্মাদি হীনঞ্চেৰ কসিৰাণিজ্জাদি উক্কট্ঠঞ্চ কম্মমেৰ কম্মাযতনং. নল়কারপেসকারসিপ্পাদি হীনঞ্চেৰ মুদ্দাগণনালেখাদি উক্কট্ঠঞ্চ সিপ্পমেৰ সিপ্পাযতনং. নাগমণ্ডলপরিত্তাদি ধম্মিকৰিজ্জাৰ ৰিজ্জাট্ঠানং. তেসু চিন্তাবলেনেৰ উপ্পন্না পঞ্ঞা. বোধিসত্তাদযো হি সত্তহিতায অদিট্ঠং অসুতং তংতংঅনৰজ্জকম্মসিপ্পতদুপকরণকরণপ্পকারঞ্চ ঞাণবলেন চিন্তেত্ৰা নিপ্ফাদেন্তি. নাগমণ্ডলপরিত্তাদিৰিজ্জম্পি উপ্পাদেন্তি, এৰং কতানিপি তানি পুব্বে উগ্গণ্হিত্ৰা করোন্তেহি কতসিপ্পসদিসানেৰ হোন্তি. কম্মস্সকতঞাণং নাম কুসলকম্মং সত্তানং সকং, অকুসলং নো সকন্তি এৰং জাননপঞ্ঞা. অথ ৰা কুসলকম্মমেৰ সত্তানং সকং তদাযত্থৰুত্তিতায, নাঞ্ঞন্তি এৰং জাননপঞ্ঞাপি. সচ্চানুলোমিকং ঞাণন্তি ৰিপস্সনাঞাণং. তং হি মগ্গসচ্চস্স পরমত্থসচ্চস্স অনুলোমনতো ‘‘সচ্চানুলোমিক’’ন্তি ৰুচ্চতি. ইদম্পি হি ঞাণদ্ৰযং পরতো অসুত্ৰা চিন্তাবলেন উপ্পাদিতং চিন্তামযঞাণমেৰ হোতি. ইদঞ্চ ন যেসং কেসঞ্চি সত্তানং উপ্পজ্জতি, অভিঞ্ঞাতানং পন পুঞ্ঞৰন্তানং মহাসত্তানমেৰ উপ্পজ্জতি. তত্থাপি সচ্চানুলোমিকঞাণং পচ্ছিমভৰিকানং দ্ৰিন্নঞ্ঞেৰ বোধিসত্তানং উপ্পজ্জতীতি ৰেদিতব্বং. সুতমযা পঞ্ঞাতি পরতো সুত্ৰা সুতৰসেন উপ্পাদিতা যথাৰুত্তকম্মাযতনাদিপঞ্ঞাৰ. পরতো অসুত্ৰা পন কম্মাযতনাদি পরেন কযিরমানং, কতং ৰা দিস্ৰা উগ্গহেত্ৰা ৰা পটিলদ্ধাপি পঞ্ঞা ‘‘সুতমযা’’ত্ৰেৰ ৰুচ্চতি. তদুভযাপি চিন্তামযা, সুতমযা চ কামাৰচরাৰ. ভাৰনামযা পন পঞ্ঞা চিন্তামযৰসেন, সুতমযৰসেন ৰা পৰত্তিতকামাৰচরপুব্বভাগভাৰনানিপ্ফত্তিযা সমুপ্পন্না মহগ্গতলোকুত্তরজৰনপঞ্ঞা.
দানমযত্তিকে দেয্যধম্মপরিচ্চাগৰসেন পৰত্তা দানমযা, সীলপূরণৰসেন পৰত্তা সীলমযা, তদুভযাপি কামাৰচরাৰ. ভাৰনামযা পনেত্থ সমথৰিপস্সনাৰসেন পৰত্তা চতুভূমকপঞ্ঞা. নিদ্দেসে পনস্স কিঞ্চাপি ‘‘সমাপন্নস্স পঞ্ঞা’’তি (ৰিভ. ৭৬৮) এৰং মহগ্গতলোকুত্তরপঞ্ঞাৰ ৰুত্তা, তথাপি তং উক্কট্ঠৰসেন ৰুত্তং. কামাৰচরানং পন পুব্বভাগভাৰনানং, অনুস্সতিউপচারভাৰনানঞ্চ ভাৰনামযে সঙ্গহোতি দট্ঠব্বং. পুরিমত্তিকে পনেতাসং চিন্তামযে সঙ্গহিতত্তা ভাৰনামযে অসঙ্গহো, তত্থাপি ভাৰনাবলনিপ্ফন্নানমেৰ সঙ্গহো দট্ঠব্বো.
অধিসীলত্তিকে পাতিমোক্খসংৰরসীলং ৰিপস্সনাহেতুত্তা সেসসীলতো অধিকং সীলন্তি অধিসীলং, তস্মিং সম্পযুত্তা পঞ্ঞা অধিসীলে পঞ্ঞা. ৰিপস্সনাপাদিকা পন অট্ঠ সমাপত্তিযো সেসচিত্তেহি অধিকত্তা অধিচিত্তং, তস্মিং পঞ্ঞা অধিচিত্তে পঞ্ঞা, চিত্তসীসেন চেত্থ সমাধি নিদ্দিট্ঠো. সৰিপস্সনা পন মগ্গফলপঞ্ঞা সেসাহি অধিকত্তা অধিপঞ্ঞা নাম. সা চ অধিপঞ্ঞায পঞ্ঞাতি দেসনায সমরসতায ৰুত্তা. সীলাদযো ‘‘সীলং চিত্তং পঞ্ঞা, অধিসীলং অধিচিত্তং অধিপঞ্ঞা’’তি পচ্চেকং দুৰিধা হোন্তি. তেসু পুরিমা পঞ্চসীলদসসীলানি, ৰট্টপাদিকঅট্ঠসমাপত্তিযো, নিব্বেধভাগিযকম্মস্সকতপঞ্ঞা চ যথাক্কমং হোন্তি. তে চ ধম্মা অনুপ্পন্নেপি তথাগতে বোধিসত্তানং, তাপসপরিব্বাজকানং, চক্কৰত্তিরাজাদীনঞ্চ কালে পৰত্তন্তি, পচ্ছিমা পন ৰুত্তাৰসেসা উপ্পন্নে এৰ তথাগতে ৰিত্থারিকা হোন্তি, নো অনুপ্পন্নেতি ৰেদিতব্বো. এত্থ চ রতনত্তযে দানাপচাযনাদিৰসেন, সরণগমনসদ্ধম্মসৰনাদিৰসেন চ পৰত্তা ৰিৰট্টূপনিস্সযভূতা কুসলধম্মাপি অধিসীলঅধিপঞ্ঞাসু গহিতা এৰাতি গহেতব্বা.
আযকোসল্লত্তিকে আযোতি ৰড্ঢি, সা অকুসলাদিঅনত্থহানিতো, কুসলাদিঅত্থুপ্পত্তিতো চ দুৰিধা. অপাযোতি অৰড্ঢি, সাপি কুসলাদিঅত্থহানিতো, অকুসলাদিঅনত্থুপ্পত্তিতো চ দুৰিধা. তেসু কোসল্লং, কুসলসভাৰা পঞ্ঞা. অপাযকোসল্লং পঞ্ঞৰতো এৰ ‘‘এৰং মনসিকারাদিপ্পৰত্তিযং অৰড্ঢি উপ্পজ্জতি, ৰড্ঢি পরিহাযতী’’তি ঞত্ৰা তদুভযপটিপত্তিসম্ভৰতো. উপাযকোসল্লন্তি অত্র উপাযো অচ্চাযিককিচ্চাদীসু ঠানুপ্পত্তিকউপাযজাননপঞ্ঞা, তিৰিধাপি চেতা কামাৰচরপঞ্ঞাতি ৰেদিতব্বা. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
তিকং নিট্ঠিতং.
চতুক্কেসু পন পঠমে কম্মস্সকতঞাণং সচ্চানুলোমিকং ঞাণঞ্চ ৰুত্তমেৰ, ইধ পন ঠপেত্ৰা সচ্চানুলোমিকঞাণং সব্বাপি সাসৰা কুসলা পঞ্ঞা কম্মস্সকতঞাণন্তি ৰেদিতব্বং. চতূসু মগ্গেসু, ফলেসু চ পঞ্ঞাৰ মগ্গসমঙ্গিস্স ঞাণং, ফলসমঙ্গিস্স ঞাণঞ্চাতি.
সচ্চচতুক্কে অরিযমগ্গফলপঞ্ঞাৰ চতূসু সচ্চেসু একপটিৰেধৰসেন ‘‘দুক্খে ঞাণ’’ন্তিআদিনা চতূসু ঠানেসু গহিতা. কিঞ্চাপি হি কামাৰচরঞাণম্পি চতূসু সচ্চেসু আরম্মণৰসেন পৰত্ততি, পটিৰেধকিচ্চৰসেন পন ইধাধিপ্পেতত্তা পাল়িযং তং ন গহিতন্তি ৰেদিতব্বং.
ধম্মচতুক্কে মগ্গফলেসু পঞ্ঞা ধম্মে ঞাণং নাম. তেসু হি মগ্গঞাণং তাৰ চতুসচ্চধম্মানং একপটিৰেধৰসেন জাননতো ‘‘ধম্মে ঞাণ’’ন্তি ৰুচ্চতি. ফলঞাণং পন নিরোধসচ্চৰসেন ধম্মে ঞাণন্তি ৰেদিতব্বং. মগ্গানুভাৰনিব্বত্তং পন অতীতানাগতেসু সচ্চপটিৰেধনযসঙ্গহণৰসেন পৰত্তং পচ্চৰেক্খণঞাণং অন্ৰযে ঞাণং নাম. তস্স চ যেহি নযেহি অরিযা অতীতমদ্ধানং চতুসচ্চধম্মং জানিংসু, তেপি ইমঞ্ঞেৰ চতুসচ্চং এৰমেৰ জানিংসু, অনাগতমদ্ধানম্পি জানিস্সন্তীতি এৰং জাননৰসেন পৰত্তি আকারো ৰেদিতব্বো. সরাগাদিৰসেন পরচিত্তপরিচ্ছেদঞাণং পরিযে ঞাণং নাম. ধম্মন্ৰযপরিযঞাণানি পন ঠপেত্ৰা সব্বলোকিযপঞ্ঞাঞাণন্তি সম্মতত্তা সম্মুতিম্হি ঞাণন্তি সম্মুতিঞাণং নাম.
আচযচতুক্কে কামাৰচরকুসলে পঞ্ঞা আচযায নো অপচযায. সা হি চুতিপটিসন্ধিং আচিনোতি এৰ, নো অপচিনোতি. মগ্গপঞ্ঞা পন অপচযায নো আচযায. রূপারূপকুসলপঞ্ঞা আচযায চেৰ অপচযায চ. সা হি ৰিক্খম্ভনৰসেন কিলেসে চ তম্মূলকে চ ৰিপাকধম্মে অপচিনোতি. সেসা অব্যাকতা পঞ্ঞা নেৰাচযায নো অপচযায.
নিব্বিদাচতুক্কে রূপাৰচরপঠমজ্ঝানপঞ্ঞা নিব্বিদায নো পটিৰেধায. সা হি কামৰিৰেকেন পত্তব্বত্তা কিলেসনিব্বিদায পৰত্ততি, অভিঞ্ঞাপাদকভাৰং পন অপ্পত্ততায নেৰাভিঞ্ঞাপটিৰেধায সংৰত্ততি. চতুত্থজ্ঝানপঞ্ঞা পটিৰেধায নো নিব্বিদায. সা হি অভিঞ্ঞাপাদকভাৰেনাপি অভিঞ্ঞাভাৰপ্পত্তিযাপি পটিৰেধায সংৰত্ততি. পঠমজ্ঝানক্খণে এৰ নীৰরণনিব্বিন্দনত্তা নো নিব্বিদায. দুতিযততিযজ্ঝানপঞ্ঞা পন সোমনস্সসহগততায পঠমজ্ঝানসন্নিস্সিতা ৰা অৰিতক্কতায চতুত্থজ্ঝানসন্নিস্সিতা ৰা কাতব্বা. মগ্গপঞ্ঞা পন নিব্বিদায চেৰ পটিৰেধায চ. এত্থ হি চতুসচ্চপটিৰেধৰসেন নিব্বিদায চেৰেতাসং ছল়ভিঞ্ঞাপ্পত্তিযা পটিৰেধায চ সংৰত্তনং ৰেদিতব্বং. সেসা লোকিযলোকুত্তরা পঞ্ঞা নেৰ নিব্বিদায নো পটিৰেধায.
হানভাগিযচতুক্কে হানং ভজতীতি হানভাগিনী, এৰং সেসেসুপি. নিব্বেধোতি চেত্থ অরিযমগ্গো তন্নিব্বত্তকৰিপস্সনাপাদকত্তা. নিব্বেধভাগিনীতি চতূসুপি ঠানেসু রূপারূপকুসলপঞ্ঞাৰ ৰুত্তা. তানি হি অত্তনো সভাৰা পরিহাযিত্ৰা হেট্ঠা ওরোহণপচ্চযভূতা হানভাগিনী. উপনিজ্ঝানপচ্চযভূতা ৰিসেসভাগিনী, তং পন ঝাননিকন্তিযা বলৰতায ৰিসেসং, হানিং ৰা অনুস্সুক্কিত্ৰা ঠিতিকোট্ঠাসিকা ঠিতিভাগিনী, অরিযমগ্গপদট্ঠানৰিপস্সনাপাদকভূতাৰ নিব্বেধভাগিনী চ হোন্তীতি ৰেদিতব্বা.
চতস্সো পটিসম্ভিদাতি অত্থধম্মনিরুত্তিপটিভানপটিসম্ভিদাৰ. চতস্সো পটিপদাতি দুক্খাপটিপদাদন্ধাভিঞ্ঞাদযো হেট্ঠা ৰুত্তাৰ. চত্তারি আরম্মণানীতি পরিত্তা, পরিত্তারম্মণাতিআদিকা হেট্ঠা ৰুত্তনযাৰ. জরামরণাদিচতুক্কেসুপি মগ্গঞাণৰসেনেৰ চতস্সো যোজনা ৰুত্তা. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
চতুক্কং নিট্ঠিতং.
পঞ্চকেসু পন পঞ্চঙ্গিকো সম্মাসমাধীতি পীতিফরণতা সুখফরণতা চেতোফরণতা আলোকফরণতা পচ্চৰেক্খণনিমিত্তন্তি এৰং পাল়িযং ৰুত্তেহি পঞ্চহি ঞাণঙ্গেহি সমন্নাগতো সমাধি. তত্থ পীতিং ফরমানা উপ্পজ্জতীতি দ্ৰীসু ঝানেসু পঞ্ঞা পীতিফরণতা নাম, সুখং ফরমানা উপ্পজ্জতীতি তীসু ঝানেসু পঞ্ঞা সুখফরণতা নাম. পরেসং চেতোফরমানা উপ্পজ্জতীতি চেতোপরিযঞাণং চেতোফরণতা নাম. আলোকফরণে উপ্পজ্জতীতি দিব্বচক্খুঞাণং আলোকফরণতা নাম. পচ্চৰেক্খণঞাণং পচ্চৰেক্খণনিমিত্তং নাম. এত্থ চ পীতিফরণতা, সুখফরণতা চ দ্ৰে পাদা ৰিয, চেতোফরণতা, আলোকফরণতা চ দ্ৰে হত্থা ৰিয, পচ্চৰেক্খণনিমিত্তং সীসং ৰিয, অভিঞ্ঞাপাদকজ্ঝানং মজ্ঝিমকাযো ৰিয. ইতি ভগৰা পঞ্চঙ্গিকং সম্মাসমাধিং অঙ্গপচ্চঙ্গসম্পন্নং পুরিসং ৰিয কত্ৰা দস্সেতি. ইমিনা চ সমাধিনা অঙ্গানি পঞ্চ ঞাণঙ্গানি ৰুত্তানীতি ৰেদিতব্বানি.
পঞ্চঞাণিকো সম্মাসমাধীতি –
‘‘‘অযং সমাধি পচ্চুপ্পন্নসুখো চেৰ আযতিঞ্চ সুখৰিপাকো’তি পচ্চত্তঞ্ঞেৰ ঞাণং উপ্পজ্জতি, ‘অযং সমাধি অরিযো নিরামিসো’তি…পে… ‘মহাপুরিসসেৰিতো’তি…পে… ‘সন্তো পণীতো পটিপস্সদ্ধিলদ্ধো একোদিভাৰাধিগতো ন সসঙ্খারনিগ্গয্হৰারিতগতো’তি…পে… ‘সো খো পনাহং ইমং সমাধিং সতোৰ সমাপজ্জামি, সতো ৰুট্ঠহামী’তি পচ্চত্তঞ্ঞেৰ ঞাণং উপ্পজ্জতী’’তি (ৰিভ. ৮০৪) –
এৰং পাল়িযং ৰুত্তেহি পঞ্চহি পচ্চৰেক্খণঞাণেহি যুত্তো অরহত্তফলসঙ্খাতো সমাপত্তিফলসমাধি. সো এৰং হি অপ্পিতপ্পিতক্খণে সুখত্তা পচ্চুপ্পন্নসুখো, পুরিমো পুরিমো পচ্ছিমস্স পচ্ছিমস্স সমাধিসুখস্স চেৰ অত্তনা সমুট্ঠাপিতম্পি পণীতরূপেন ফুট্ঠসকলকাযতায ফলসমাপত্তিতো ৰুট্ঠিতকালে অতিপণীতং কাযৰিঞ্ঞাণসুখস্স পচ্চযত্তা আযতিং সুখৰিপাকো উপ্পজ্জতি, ইমিনাপি পরিযাযেন আযতিং সুখৰিপাকোতি একং অঙ্গং, কিলেসেহি আরকত্তা অরিযো কামামিসৰট্টামিসলোকামিসানং অভাৰা নিরামিসোতি একং, বুদ্ধাদীহি মহাপুরিসেহি সেৰিতত্তা অকাপুরিসসেৰিসোতি একং, অঙ্গারম্মণে সন্ততায, সব্বকিলেসদরথসন্ততায চ সন্তো অতপ্পনীযট্ঠেন পণীতো কিলেসপটিপস্সদ্ধিভাৰস্স লদ্ধত্তা পটিপস্সদ্ধলদ্ধো একোদিভাৰেন চ অধিগতো অপ্পগুণসাসৰসমাধি ৰিয সসঙ্খারেন সপ্পযোগেন পচ্চনীকধম্মে নিগ্গয্হ কিলেসে ৰারেত্ৰা অনধিগতত্তা ন সসঙ্খারনিগ্গয্হৰারিতগতো. পুগ্গলস্সাযং সমাধীতি এৰং খীণাসৰস্স সতিৰেপুল্লপ্পত্তিযা যথাপরিচ্ছিন্নকালৰসেন ইমং সমাধিং সতোৰ সমাপজ্জতি, উট্ঠহতি চাতি একমঙ্গন্তি ইমেহি পঞ্চহি অঙ্গেহি সব্বাকারতো যুত্তত্তা ‘‘পঞ্চঞাণিকো সম্মাসমাধী’’তি ৰুচ্চতি.
পঞ্চকং নিট্ঠিতং.
ছক্কে ছসু অভিঞ্ঞাসু পঞ্ঞাতি ইদ্ধিৰিধে ঞাণং, দিব্বসোতধাতুযা ঞাণং, চেতোপরিযে ঞাণং, পুব্বেনিৰাসানুস্সতিযং ঞাণং, চুতূপপাতে ঞাণং, আসৰানং খযে ঞাণন্তি এৰং ৰুত্তানি ছল়ভিঞ্ঞাচিত্তসম্পযুত্তানি ঞাণানি. তেসু পচ্ছিমং লোকুত্তরং, সেসানি রূপাৰচরপঞ্চমজ্ঝানিকানীতি.
ছক্কং নিট্ঠিতং.
সত্তকে সত্তসত্ততি ঞাণৰত্থূনীতি ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা’’তি পচ্চৰেক্খণঞাণং একং, ‘‘অসতি অৰিজ্জায নত্থি সঙ্খারা’’তি একন্তি দ্ৰে ঞাণানি, এৰং অতীতেপি দ্ৰে, অনাগতেপি দ্ৰেতি ছ, তং ছব্বিধম্পি ঞাণং ‘‘খযধম্ম’’ন্তিআদিনা পচ্চৰেক্খণঞাণেন সদ্ধিং সত্ত ঞাণানি. এৰং সেসেসুপি জাতিপরিযোসানেসু চাতি এৰং একাদসসু পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গেসু পচ্চেকং কালত্তযেপি অন্ৰযব্যতিরেকঞাণং তেসং ৰযদস্সনঞাণস্স চ ৰসেন সত্ত সত্ত কত্ৰা সত্তসত্ততি ঞাণানি.
সত্তকং নিট্ঠিতং.
অট্ঠকং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
নৰকে নৰসু অনুপুব্বৰিহারসমাপত্তীসু পঞ্ঞাতি নিরোধসমাপত্তিং সমাপজ্জন্তস্স অনুপটিপাটিযা ৰিহাতব্বতো উপ্পাদেতব্বতো অনুপুব্বৰিহারসঙ্খাতাসু রূপারূপসমাপত্তীসু সম্পযুত্তা অট্ঠ পঞ্ঞা চেৰ তদনন্তরং নিরোধং ফুসিত্ৰা ৰুট্ঠিতস্স নিরোধং সন্ততো পচ্চৰেক্খণঞাণঞ্চাতি নৰ.
নৰকং নিট্ঠিতং.
দসকে তথাগতস্সাতি যথা ৰিপস্সীআদযো পুব্বকা ইসযো আগতা, তথা আগতস্স সম্মাসম্বুদ্ধস্স. তথাগতবলানীতি অঞ্ঞেহি অসাধারণানি তথাগতস্সেৰ বলানি, যথা ৰা পুব্ববুদ্ধানং বলানি পুঞ্ঞুস্সযসম্পত্তিযা আগতানি, তথা আগতানি বলানীতিপি অত্থো. তত্থ দুৰিধং তথাগতস্স বলং কাযবলং, ঞাণবলঞ্চ. তেসু কাযবলং হত্থিকুলানুসারেন ৰেদিতব্বং. ৰুত্তং হেতং পোরাণেহি –
‘‘কাল়াৰকঞ্চ গঙ্গেয্যং, পণ্ডরং তম্বপিঙ্গলং;
গন্ধমঙ্গলহেমঞ্চ, উপোসথছদ্দন্তিমে দসা’’তি. (ৰিভ. অট্ঠ. ৭৬০; ম. নি. অট্ঠ. ১.১৪৮; সং. নি. অট্ঠ. ২.২.২২; অ. নি. ১০.২১; উদা. অট্ঠ. ৭৫; বু. ৰং. অট্ঠ. ১.৩৯; পটি. ম. অট্ঠ. ২.২.৪৪; চূল়নি. অট্ঠ. ৮১);
ইমানি হি দস হত্থিকুলানি. তত্থ কাল়াৰকন্তি পকতিহত্থিকুলং, যং দসন্নং পুরিসানং কাযবলং, তং একস্স কাল়াৰকহত্থিনো বলং, যং তেসং দসন্নং বলং, তং একস্স গঙ্গেয্যস্স, তেসং দসন্নং পণ্ডরস্স, তেসং দসন্নং তম্বস্স, তেসং দসন্নং পিঙ্গলস্স, তেসং দসন্নং গন্ধহত্থিনো, তেসং দসন্নং মঙ্গলস্স, তেসং দসন্নং হেমস্স, তেসং দসন্নং উপোসথস্স, তেসং দসন্নং বলং ছদ্দন্তস্স, যং দসন্নং ছদ্দন্তানং বলং, তং তথাগতস্স নারাযণবলন্তি ৰুচ্চতি. তদেতং পকতিহত্থিগণনায হত্থীনং কোটিসহস্সং, পুরিসগণনায দসন্নং পুরিসকোটিসহস্সানং বলং হোতি. ইদং তাৰ তথাগতস্স কাযবলং. যানি পন দসবলচতুৰেসারজ্জাদীনি অনেকানি ঞাণসহস্সানি, এতং ঞাণবলং নাম. ইধাপি ঞাণবলমেৰ অধিপ্পেতং. ঞাণঞ্হি অকম্পিযট্ঠেন, উপত্থম্ভনট্ঠেন চ বলন্তি ৰুত্তং.
যেহি বলেহি সমন্নাগতোতি যেহি দসহি ঞাণবলেহি উপেতো. আসভণ্ঠানন্তি সেট্ঠট্ঠানং. অপিচ গৰসতজেট্ঠকো উসভো, গৰসহস্সজেট্ঠকো ৰসভো. ৰজসতজেট্ঠকো ৰা উসভো, ৰজসহস্সজেট্ঠকো ৰসভো, সব্বগৰসেট্ঠো নিসভো, সেতো পাসাদিকো মহাভারৰহো সব্বপরিস্সযসহো অসনিসতসদ্দেহিপি অকম্পনীযো নিসভো, সো ইধ উসভোতি অধিপ্পেতো. ইদম্পি হি তস্স পরিযাযৰচনং. উসভস্স ইদন্তি আসভং. ঠানন্তি তস্স নিসভবলসমন্নাগতস্স চতূহি পাদেহি পথৰিং উপ্পীল়েত্ৰা অচলট্ঠানং, ইদং পন আসভং ৰিযাতি আসভং. যথেৰ হি নিসভসঙ্খাতো উসভো উসভবলেন সমন্নাগতো চতূহি পাদেহি পথৰিং উপ্পীল়েত্ৰা অচলট্ঠানেন তিট্ঠতি, এৰং তথাগতোপি হি দসবলসমন্নাগতো চতুৰেসারজ্জপাদেহি অট্ঠপরিসপথৰিং উপ্পীল়েত্ৰা সদেৰকে লোকে কেনচি অপ্পধংসিযো অচলেন ঠানেন তিট্ঠতি, তঞ্চেস পটিজানাতি উপগচ্ছতি ন পচ্চক্খাতি অত্তনি আরোপেতি, তেন ৰুত্তং ‘‘আসভং ঠানং পটিজানাতী’’তি (ৰিভ. ৭৬০).
পরিসাসূতি অট্ঠসু পরিসাসু. সীহনাদং নদতীতি সেট্ঠনাদং অভীতনাদং, সীহনাদসদিসং ৰা নাদং নদতি. অযমত্থো সীহনাদসুত্তেন দীপেতব্বো. যথা ৰা সীহো সহনতো চ হননতো চ ‘‘সীহো’’তি ৰুচ্চতি, এৰং তথাগতোপি লোকধম্মানং সহনতো, পরপ্পৰাদানঞ্চ হননতো ‘‘সীহো’’তি ৰুচ্চতি, তস্স নাদং নদতি.
ব্রহ্মচক্কন্তিআদীসু ব্রহ্মন্তি উত্তমং ৰিসুদ্ধং. চক্ক-সদ্দো পনাযং ‘‘চত্তারিমানি, ভিক্খৰে, চক্কানি, যেহি সমন্নাগতানং দেৰমনুস্সান’’ন্তিআদীসু (অ. নি. ৪.৩১) সম্পত্তিযং দিস্সতি. ‘‘পাদতলেসু চক্কানি জাতানী’’তিআদীসু (দী. নি. ২.৩৫; ৩.২০৪; ম. নি. ২.৩৮৬) লক্খণে. ‘‘চক্কংৰ ৰহতো পদ’’ন্তি (ধ. প. ১) এত্থ রথঙ্গে. ‘‘চতুচক্কং নৰদ্ৰার’’ন্তি (সং. নি. ১.২৯) এত্থ ইরিযাপথে. ‘‘চক্কং পৰত্তয সব্বপাণিন’’ন্তি (জা. ১.৭.১৪৯) এত্থ দানে. ‘‘দিব্বং চক্করতনং পাতুরহোসী’’তি (দী. নি. ৩.৮৫) এত্থ রতনচক্কে. ‘‘ইচ্ছাহতস্স পোসস্স, চক্কং ভমতি মত্থকে’’তি (জা. ১.১.১০৪; ১.৫.১০৩) এত্থ উরচক্কে. ‘‘খুরপরিযন্তেন চেপি চক্কেনা’’তি (দী. নি. ১.১৬৬) এত্থ পহরণচক্কে. ‘‘অসনিচক্ক’’ন্তি (দী. নি. ৩.৬১; সং. নি. ২.১৬২) এত্থ অসনিমণ্ডলে. ‘‘মযা পৰত্তিতং চক্ক’’ন্তি (সু. নি. ৫৬২) এত্থ ধম্মচক্কে. ইধ পন ধম্মচক্কে পৰত্ততি.
ধম্মচক্কঞ্চ দুৰিধং হোতি পটিৰেধঞাণঞ্চ দেসনাঞাণঞ্চ. তত্থ পঞ্ঞাপভাৰিতং অত্তনো অরিযফলাৰহং লোকুত্তরং পটিৰেধঞাণং, করুণাপভাৰিতং সাৰকানং অরিযফলাৰহং কামাৰচরং দেসনাঞাণং, উভযম্পি পনেতং অঞ্ঞেহি অসাধারণং বুদ্ধানঞ্ঞেৰ ওরসঞাণং, তং পৰত্তেতি উপ্পাদেতি ৰিভাৰেতি ৰিত্থারিকং করোতীতি অত্থো.
ইদানি যানি দস ঞাণানি আদিতো ‘‘তথাগতবলানী’’তি নিক্খিত্তানি, তানি ৰিত্থারেতুং ‘‘কতমানি দস? ইধ তথাগতো’’তিআদিমাহ. তত্থ ঠানঞ্চ ঠানতোতি কারণঞ্চ কারণতো. কারণং হি যস্মা তত্থ ফলং তিট্ঠতি তদাযত্তৰুত্তিতায উপ্পজ্জতি চেৰ পৰত্ততি চ, তস্মা ঠানন্তি ৰুচ্চতি. অট্ঠানঞ্চ অট্ঠানতোতি অকারণঞ্চ অকারণতো. যম্পীতি যেন ঞাণেন যথাভূতং পজানাতি, ইদম্পি ঠানাঠানঞাণং তথাগতস্স তথাগতবলং নাম হোতীতি অত্থো. এৰং উপরিপি সব্বত্থ যোজনা ৰেদিতব্বা. কথং পনেত্থ ভগৰা ঠানঞ্চ ঠানতো, অট্ঠানঞ্চ অট্ঠানতো যথাভূতং পজানাতীতি? অট্ঠানমেতং অনৰকাসো, যং দিট্ঠিসম্পন্নো পুগ্গলো কঞ্চি সঙ্খারং নিচ্চতো উপগচ্ছেয্য…পে… কঞ্চি ধম্মং অত্ততো উপগচ্ছেয্য, মাতরং জীৰিতা ৰোরোপেয্য, পিতরং…পে… অরহন্তং জীৰিতা ৰোরোপেয্য, পদুট্ঠচিত্তেন তথাগতস্স লোহিতং উপ্পাদেয্য, সঙ্ঘং ভিন্দেয্য, অঞ্ঞং সত্থারং উদ্দিসেয্য, অট্ঠমং ভৰং নিব্বত্তেয্য, নেতং ঠানং ৰিজ্জতি, পুথুজ্জনো পনেতং সব্বং করেয্যাতি ঠানমেতং ৰিজ্জতীতি পজানাতি, তথা যং একিস্সা লোকধাতুযা দ্ৰে অরহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা অপুব্বং অচরিমং উপ্পজ্জেয্যুং, তথা দ্ৰে রাজানো চক্কৰত্তী উপ্পজ্জেয্যুং, নেতং ঠানং ৰিজ্জতি, একো পন উপ্পজ্জতি, ঠানমেতং ৰিজ্জতীতি পজানাতি, তথা যং কাযদুচ্চরিতাদীনং তিণ্ণং দুচ্চরিতানং ইট্ঠো ৰিপাকো, সুচরিতানঞ্চ অনিট্ঠো ৰিপাকো নিব্বত্তেয্যাতি নেতং ঠানং ৰিজ্জতি, তব্বিপরীতো পন নেসং ৰিপাকো নিব্বত্তেয্যাতি ঠানমেতং ৰিজ্জতীতি, যে যে ধম্মা যেসং যেসং ধম্মানং হেতূ পচ্চযা উপ্পাদায, তং তং ঠানং, ইতরে অট্ঠানন্তি যথাভূতং পজানাতি, এত্থ পনাযং সঙ্খেপতো অট্ঠকথাৰিনিচ্ছযো. ‘‘সুখতো উপগচ্ছেয্যা’’তি ইদং ‘‘একন্তসুখী অত্তা’’তিআদিনা (ম. নি. ৩.২৭) দিট্ঠিৰিপল্লাসৰসেন সুখতো গাহং সন্ধায ৰুত্তং, সঞ্ঞাচিত্তৰিপল্লাসৰসেন পন অরিযসাৰকোপি কিলেসপরিল়াহাভিভূতো মত্তহত্থিপরিতাসিতো ৰিয, সুচিকামো গূথকূপং ৰিয কঞ্চি সঙ্খারং সুখতো উপগচ্ছতি, অত্ততো উপগমনৰারে কসিণাদিপণ্ণত্তিযা, নিব্বানস্স চ সঙ্গণ্হনত্থং ‘‘সঙ্খার’’ন্তি অৰত্ৰা ‘‘কঞ্চি ধম্ম’’ন্তি ৰুত্তং.
মাতরন্তিআদীসু কিঞ্চাপি অরিযসাৰকো সীসচ্ছেদং পাপুণন্তোপি কুন্থকিপিল্লিকং উপাদায পাণাতিপাতং, অদিন্নাদানাদীসু ৰা যংকিঞ্চি দুচ্চরিতং অপাযহেতুভূতং কাতুং ভৰন্তরেপি ন সক্কোতি, পুথুজ্জনভাৰস্স পন মহাসাৰজ্জতাদস্সনত্থমেত্থ পঞ্চানন্তরিযানেৰ উদ্ধটানি. সাৰজ্জো হি পুথুজ্জনভাৰো, যত্র হি নাম আনন্তরিযানিপি করিস্সতীতি. এত্থ চ মনুস্সভূতস্সেৰ মনুস্সভূতং জনিকং মাতরং, পিতরং ৰা অপি পরিৰত্তলিঙ্গং জীৰিতা ৰোরোপেন্তস্স কম্মং আনন্তরিযং হোতি. তিরচ্ছানভূতং পন মাতরং, পিতরং ৰা সযং ৰা তিরচ্ছানভূতো মনুস্সভূতং, তিরচ্ছানভূতং ৰা জীৰিতা ৰোরোপেন্তো আনন্তরিযং ন ফুসতি, কম্মং পন ভারিযং, আনন্তরিযং আহচ্চেৰ তিট্ঠতি. অরহন্তম্পি মনুস্সভূতমেৰ ঘাতেন্তো আনন্তরিযং ফুসতি. তস্স চ পুথুজ্জনকালে পহারং দত্ৰা অরহত্তং পত্ৰা তস্মিং তেনেৰ রোগেন মতেপি অরহন্তঘাতকো হোতি, ন যক্খভূতং অরহন্তং, সেসঅরিযপুগ্গলে ৰা মনুস্সভূতেপি ঘাতেন্তো, কম্মং পন আনন্তরিযসদিসং হোতি. যং পন পুথুজ্জনকালে দিন্নং দানং অরহত্তং পত্ৰা পরিভুঞ্জতি, পুথুজ্জনস্সেৰ তং দিন্নং হোতি, সেসঅরিযপুগ্গলে মারেন্তস্স আনন্তরিযং নত্থি, কম্মং পন গরুকং হোতি. এত্থ চ এল়কাদিচতুক্কং ৰেদিতব্বং – ‘‘এল়কং মারেমী’’তি হি অভিসন্ধিনা এল়কট্ঠানে নিপন্নং মাতরং, পিতরং, অরহন্তং ৰা মারেন্তো আনন্তরিযং ফুসতি, এল়কাভিসন্ধিনা ৰা মাতাদিঅভিসন্ধিনা ৰা এল়কং মারেন্তো আনন্তরিযং ন ফুসতি, মাতাদিঅভিসন্ধিনা তে এৰ মারেন্তো ফুসতেৰ. এস নযো চোরচতুক্কাদীসুপি.
লোহিতুপ্পাদে তথাগতস্স অভেজ্জকাযতায কুদ্ধচিত্তস্স পরস্স উপক্কমেন চম্মচ্ছেদো, লোহিতপগ্ঘরণং ৰা নত্থি, দেৰদত্তেন পন পৰিদ্ধসিলাতো ভিজ্জিত্ৰা গতসক্খলিকপ্পহারেন ৰিয সরীরস্স অন্তোযেৰ একস্মিং ঠানে যথা খুদ্দিকমক্খিকাপিৰনমত্তম্পি লোহিতং ৰিসমং সমোসরতি, তথা করোন্তস্স আনন্তরিযং হোতি, ন পন জীৰকস্সেৰ মুদুচিত্তেন দুট্ঠলোহিতং নীহরিত্ৰা ফাসুকং করোন্তস্স, পুঞ্ঞমেৰ পনস্স হোতি, পরিনিব্বুতে ভগৰতি চেতিযং ভিন্দন্তস্স, বোধিং ছিন্দন্তস্স, ধাতূসু উপক্কমন্তস্স চ আনন্তরিযং ন হোতি, কম্মং পন আনন্তরিযসদিসং হোতি. বোধিরুক্খস্স পন থূপং ৰা সধাতুকং পটিমং ৰা বাধযমানং সাখং, চেতিযৰত্থুং ভিন্দিত্ৰা গচ্ছন্তং বোধিমূলঞ্চ ছিন্দিত্ৰা হরিতুং ৰট্টতি. সচেপি সাখায নিলীনা সকুণা চেতিযে ৰচ্চং পাতেন্তি, ছিন্দিতুং ৰট্টতি. পরিভোগচেতিযতো হি সরীরচেতিযমেৰ মহন্ততরং. ধাতুনিধানরহিতং পটিমাঘরং ৰা বোধিঘরং ৰা বাধেন্তং সাখং ছিন্দিতুং ন ৰট্টতি, ওজোহরণসাখং, পনস্স পূতিট্ঠানং ৰা ছিন্দিতুং ৰট্টতি, সরীরপটিজগ্গনে ৰিয পুঞ্ঞমেৰ হোতি.
সঙ্ঘভেদে সমানসংৰাসসীমায সমানসংৰাসকে সঙ্ঘে একতো ঠিতে ৰিসুং ৰগ্গসঙ্ঘং গহেত্ৰা পঞ্চহি কারণেহি সঙ্ঘং ভিন্দন্তস্স সঙ্ঘভেদো হোতি আনন্তরিযকম্মঞ্চ. ৰুত্তং হেতং ‘‘পঞ্চহি, উপালি, আকারেহি সঙ্ঘো ভিজ্জতি. কতমেহি পঞ্চহি? কম্মেন উদ্দেসেন ৰোহরন্তো অনুস্সাৰনেন সলাকগ্গাহেনা’’তি (পরি. ৪৫৮). তত্থ কম্মেনাতি অপলোকনাদীসু চতূসু অঞ্ঞতরেন কম্মেন. উদ্দেসেনাতি পাতিমোক্খুদ্দেসেন. ৰোহরন্তো কথযন্তো তাহি তাহি উপপত্তীহি ‘‘অধম্মং ধম্মো’’তিআদীনি অট্ঠারস ভেদকরৰত্থূনি দীপেন্তো. অনুস্সাৰনেনাতি ‘‘ননু তুম্হে জানাথ ময্হং বহুস্সুতাদিভাৰং, কথং হি নাম মাদিসো উদ্ধম্মং উব্বিনযং সত্থুসাসনং গাহেয্য, কিমহং অপাযতো ন ভাযামী’’তিআদিনা নযেন কণ্ণমূলে ৰচীভেদং কত্ৰা অনুস্সাৰনেন. সলাকগ্গাহেনাতি এৰং ৰোহারানুস্সাৰনেহি তেসং চিত্তং উপত্থম্ভেত্ৰা অনিৰত্তিধম্মং কত্ৰা ‘‘গণ্হথ ইমং সলাক’’ন্তি সলাকগ্গাহেন.
এত্থ চ কম্মমেৰ উদ্দেসো ৰা পমাণং, ৰোহারানুস্সাৰনসলাকগ্গাহা পন পুব্বভাগা. তেসু নিপ্ফন্নেসুপি অভিন্নোৰ হোতি সঙ্ঘো. যদা পন ৰোহারানুস্সাৰনেহি চত্তারো ৰা অতিরেকে ৰা ভিক্খূ সলাকং গাহেত্ৰা ৰগ্গং সঙ্ঘং গহেত্ৰা ৰিসুং কম্মং ৰা উদ্দেসং ৰা করোতি, তদা সঙ্ঘো ভিন্নো নাম হোতি. অভেদপুরেক্খারস্স পন সমগ্গসঞ্ঞায ৰট্টতি. সমগ্গসঞ্ঞায হি করোন্তস্স নেৰ ভেদো হোতি, ন আনন্তরিযং, তথা ততো ঊনপরিসায করোন্তস্স. ৰুত্তং হেতং ‘‘একতো, উপালি, চত্তারো হোন্তি একতো চত্তারো, নৰমো অনুস্সাৰেতী’’তিআদি (চূল়ৰ. ৩৫১).
ইমেসু পন পঞ্চসু আনন্তরিযেসু সঙ্ঘভেদো ৰচীকম্মং, সেসানি কাযকম্মানি, সব্বানেৰ খো তানি কাযদ্ৰারতোপি ৰচীদ্ৰারতোপি সমুট্ঠহন্তি. সঙ্ঘভেদোপি হি হত্থমুদ্দায ভেদং করোন্তস্স কাযদ্ৰারতোপি সমুট্ঠাতি, সঙ্ঘভেদো চেত্থ কপ্পট্ঠিতিযো. কপ্পৰিনাসে এৰ হি সঙ্ঘভেদতো মুচ্চতি, সেসানং পন তথা নিযমো নত্থি. যেন চ পঞ্চপেতানি কম্মানি কতানি হোন্তি, তস্স সঙ্ঘভেদোৰ নিরযে ৰিপচ্চতি, সেসানি ‘‘অহোসি কম্মং নাহোসি কম্মৰিপাকো’’তি এৰমাদীসু সঙ্খ্যং গচ্ছন্তি. সঙ্ঘভেদাভাৰে লোহিতুপ্পাদো, তদভাৰে অরহন্তঘাতো, তদভাৰে মাতুঘাতো, পিতুঘাতো ৰা, তস্মিম্পি সীলসম্পন্নতরে. পুরিমানি চেত্থ চত্তারি সব্বেসং গহট্ঠপব্বজিতানং সাধারণানি, সঙ্ঘভেদো পন পকতত্তস্স ভিক্খুনোৰ, অসাধারণো অঞ্ঞেসং, ভিক্খুনীপি হি সঙ্ঘং ন ভিন্দতি, পগেৰ ইতরে. পঞ্চপি চেতানি দুক্খৰেদনাসম্পযুত্তানি, দোসমূলানি চাতি ৰেদিতব্বানি.
অট্ঠমং ভৰং নিব্বত্তেয্যাতি এত্থ অরিযসাৰকস্স অট্ঠমভৰাগহণং কেন নিযামিতন্তি? ৰিপস্সনায. যস্স হি সা তিক্খা, সো একং এৰ ভৰং নিব্বত্তিত্ৰা অরহত্তং পত্ৰা একবীজী নাম হোতি. যস্স মন্দা, সো দুতিযে…পে… ছট্ঠে ৰা ভৰে অরহত্তং পত্ৰা কোলংকোলো নাম হোতি. যস্স পন অতিমন্দা, সো সত্তমং ভৰং নাতিক্কমতি, তত্থ নিযমেন অরহত্তং পাপুণিত্ৰা সত্তক্খত্তুপরমো নাম হোতি. সচেপি হিস্স সত্তমে ভৰে নিদ্দং ওক্কন্তস্স মত্থকে অসনি ৰা পব্বতকূটো ৰা পতেয্য, তস্মিম্পি কালে অরহত্তং পত্ৰাৰ পরিনিব্বাতি. উত্তমকোটিযা হি সত্তমভৰানতিক্কমনঞ্ঞেৰ সন্ধাযেৰ ‘‘নিযতো সম্বোধিপরাযণো’’তি (ম. নি. ১.৬৬; ২.১৬৯; সং. নি. ৫.৯৯৮) ৰুত্তোতি.
একিস্সা লোকধাতুযা দ্ৰে অরহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধাতিআদীসু দসসহস্সচক্কৰাল়সঙ্খাতং জাতিখেত্তং একা লোকধাতু নাম আণাৰিসযখেত্তেসু বুদ্ধুপ্পত্তিসঙ্কায এৰাভাৰতো. তত্থ দ্ৰিন্নং বুদ্ধানং উপ্পত্তিপটিসেধং অকত্ৰা জাতিখেত্তে এৰ কতো. ঠপেত্ৰা ইমং চক্কৰাল়ং অঞ্ঞস্মিং চক্কৰাল়ে বুদ্ধা ন উপ্পজ্জন্তি বুদ্ধত্তহেতূনং অনাদিবুদ্ধপরম্পরাদীনং তথাভাৰা. ততো এৰ হি সত্তা নিরৰসেসতো নিব্বুতিং ন পাপুণন্তি. যদি হি সব্বচক্কৰাল়েসু বুদ্ধা উপ্পজ্জেয্যুং, সব্বে সত্তা ইতো পুব্বে নিরৰসেসতো নিব্বুতিং পাপুণেয্যুং, ন চ তং অত্থি, তস্মা অনাদিবুদ্ধপরম্পরায ৰিৰট্টূপনিস্সযসম্পন্নানং নিৰাসভূতে ইমস্মিং চক্কৰাল়ে এৰ উপ্পজ্জন্তীতি ৰেদিতব্বা. তে চেত্থাপি দুল্লভা, তেসং দুল্লভত্তা এৰেত্থ কপ্পানং অসঙ্খ্যেয্যম্পি বুদ্ধুপ্পাদরহিতং হোতি. যদি চ তে সুলভা ভৰেয্যুং, একস্মিং ৰিৰট্টট্ঠাযিঅসঙ্খ্যেয্যে চতুসট্ঠিবুদ্ধানম্পি উপ্পজ্জিতুং সক্কা ভৰেয্য অন্তরকপ্পস্স বুদ্ধন্তরত্তা. ভদ্দকপ্পেসু চেত্থ পঞ্চ বুদ্ধা এৰ উপ্পজ্জন্তি. কথং পনেত্থাপি দুল্লভতরা চক্কৰাল়ন্তরেসু উপ্পজ্জেয্যুং, বুদ্ধানঞ্চ দুল্লভতা কারণদুল্লভতায, তস্মা ইমস্মিঞ্ঞেৰ চক্কৰাল়ে বুদ্ধা উপ্পজ্জন্তি? এত্থাপি ন দেৰব্রহ্মলোকেসু, মনুস্সলোকে এৰ পন উপ্পজ্জন্তি এত্থেৰ সব্বসো তিৰিধসদ্ধম্মাধারস্স সঙ্ঘরতনস্স পাতুভাৰতো, ইতরলোকেসু নিরৰসেসতো পকারাসম্ভৰতো চ.
যদি হি বুদ্ধা দেৰলোকাদীসু উপ্পজ্জেয্যুং, মনুস্সা ভযেন উপসঙ্কমিতুমেৰ ন সক্কোন্তি, পগেৰ ধম্মসৰনপব্বজ্জাদিং কাতুং, তেনেৰ অম্হাকং বোধিসত্তো অত্তনো রূপকাযানুভাৰাদিসম্পত্তিযা উপ্পন্নঅমনুস্সসঙ্কাকুতূহলং জনং নিজ্ঝাপেতুং উত্তানসেয্যকাদিনিযামেন ৰড্ঢিত্ৰা দারপরিগ্গহাদিং অকাসি, এৰং কত্ৰা পব্বজিতম্পি নং রাজগহে পিণ্ডায পৰিসিত্ৰা পণ্ডৰপব্বতপস্সে নিসীদিত্ৰা পিণ্ডপাতং পরিভুঞ্জন্তং বিম্বিসারো নানপ্পকারতো মনুস্সভাৰং ৰিচিনিত্ৰাৰ উপসঙ্কমিতুং ৰিসহি, নো অঞ্ঞথা. লোকনিত্থারণত্থায হি বুদ্ধা উপ্পজ্জন্তি, ন অত্তনো সক্কারাদিঅত্থায, তস্মা মনুস্সেসু এৰ উপ্পজ্জন্তীতি ৰেদিতব্বো. তত্থাপি ইমস্মিং জম্বুদীপে এৰ, তত্থাপি ইমস্মিং মজ্ঝিমপদেসে এৰ. ন কেৰলঞ্চ বুদ্ধাৰ, পচ্চেকবুদ্ধা, অগ্গসাৰকমহাসাৰকা চ চক্কৰত্তিআদযো চ অঞ্ঞেপি পুঞ্ঞৰন্তসত্তা এত্থেৰ উপ্পজ্জন্তি.
অপুব্বং অচরিমন্তি এত্থ মাতুকুচ্ছিস্মিং পটিসন্ধিগ্গহণতো পুরে পুব্বং নাম, ধাতুঅন্তরধানতো পচ্ছা চরিমং নাম, উভিন্নমন্তরা অপুব্বং অচরিমং নাম. এত্থন্তরে অঞ্ঞস্স বুদ্ধস্স উপ্পত্তি নিৰারিতা, ধাতুঅন্তরধানে পন জাতে অঞ্ঞস্স উপ্পত্তি ন নিৰারিতা. কিঞ্চাপি ন নিৰারিতা, অন্তরকপ্পং পন খেপেত্ৰাৰ উপ্পজ্জন্তীতি ৰেদিতব্বং.
পঞ্চ হি অন্তরধানানি নাম অধিগমঅন্তরধানং পটিপত্তিঅন্তরধানং পরিযত্তিঅন্তরধানং লিঙ্গঅন্তরধানং ধাতুঅন্তরধানন্তি. তত্থ অধিগমোতি মগ্গফলাভিঞ্ঞাপটিসম্ভিদাযো, সো পরিহাযমানো পটিসম্ভিদাতো পট্ঠায পরিহাযতি. পরিনিব্বানতো হি ৰস্সসহস্সমেৰ পটিসম্ভিদা নিব্বত্তেতুং সক্কোন্তি, ততো পরং অভিঞ্ঞা, তাপি নিব্বত্তেতুং অসক্কোন্তা সুক্খৰিপস্সকখীণাসৰা হোন্তি, ততো অনাগামিনো, ততো সকদাগামিনো, সোতাপন্না চ হোন্তি, তেসু ধরন্তেসুপি অধিগমো অনন্তরহিতোৰ হোতি, পচ্ছিমকস্স পন সোতাপন্নস্স জীৰিতক্খযেন অধিগমো অন্তরহিতো নাম হোতি. ইদং অধিগমঅন্তরধানং.
ততো মগ্গফলানি নিব্বত্তেতুং অসক্কোন্তা ‘‘নত্থি দানি নো অরিযধম্মপটিৰেধো’’তি ঝানৰিপস্সনাসু ৰোসানং আপজ্জিত্ৰা কোসজ্জবহুলা চতুপারিসুদ্ধিসীলমত্তং রক্খন্তো অঞ্ঞমঞ্ঞং ন চোদেন্তি, ন সারেন্তি, অকুক্কুচ্চকা হোন্তি, ততো পট্ঠায খুদ্দানুখুদ্দকানি মদ্দন্তি, ততো গরুকাপত্তিং আপজ্জন্তি, পারাজিকমত্তমেৰ রক্খন্তি, তেসু ধরন্তেসুপি পটিপত্তি অনন্তরহিতাৰ হোতি, পচ্ছিমকস্স পন ভিক্খুনো সীলভেদেন ৰা জীৰিতক্খযেন ৰা পটিপত্তি অন্তরহিতা নাম হোতি. ইদং পটিপত্তিঅন্তরধানং নাম.
পরিযত্তীতি সাট্ঠকথং তেপিটকং বুদ্ধৰচনং, গচ্ছন্তে গচ্ছন্তে কালে অধম্মিকেহি কলিযুগরাজাদীহি ৰিপন্নসস্সাদিসম্পত্তিতায পচ্চযদাযকা দুগ্গতা হোন্তি, ভিক্খূ চ পচ্চযেহি কিলমন্তা অন্তেৰাসিকে গহেতুং ন সক্কোন্তি. ততো অট্ঠকথা পরিহাযতি, পাল়িৰসেনেৰ পরিযত্তিং ধারেন্তি, ততো পাল়িং সকলং ধারেতুং ন সক্কোন্তি, পঠমং অভিধম্মপিটকং পরিহাযতি, তঞ্চস্স পরিহাযনং মত্থকতো পঠায. পঠমমেৰ হি মহাপকরণং পরিহাযতি, ততো যমকং কথাৰত্থু পুগ্গলপঞ্ঞত্তি ধাতুকথা ৰিভঙ্গো ধম্মসঙ্গহো চ অনুক্কমেন পরিহাযন্তি, ততো মত্থকতো পট্ঠায সুত্তন্তপিটকং পরিহাযতি, পঠমং হি অঙ্গুত্তরনিকাযো একাদসকনিপাততো পট্ঠায যাৰএককনিপাতা পরিহাযতি, ততো মত্থকতো পট্ঠায সংযুত্তনিকাযো, পঠমং হি মহাৰগ্গো পরিহাযতি, ততো সল়াযতনৰগ্গো খন্ধকৰগ্গো নিদানৰগ্গো সগাথাৰগ্গোতি, এৰং মজ্ঝিমনিকাযদীঘনিকাযাদযো চ মত্থকতো পট্ঠায পরিহাযন্তি, ততো ৰিনযপিটকমেৰ তিট্ঠতি, তম্পি পরিৰারতো পট্ঠায যাৰ মহাৰিভঙ্গা পরিহাযতি, ততো উপোসথক্খন্ধকতো মাতিকামত্তমেৰ ধারেন্তি, তদাপি যাৰ চতুপ্পদিকাপি গাথা মনুস্সেসু পৰত্ততি, তাৰ পরিযত্তি অনন্তরহিতাৰ হোতি, তায অন্তরহিতায পরিযত্তি অন্তরহিতা নাম হোতি. ইদং পরিযত্তিঅন্তরধানং নাম.
গচ্ছন্তে গচ্ছন্তে কালে পত্তচীৰরগ্গহণাদিআকপ্পং ন পাসাদিকং হোতি, নিগণ্ঠাদযো ৰিয অলাবুপত্তাদিং অগ্গবাহায পক্খিপিত্ৰাপি ওলম্বিত্ৰাপি সিক্কায ওলগ্গেত্ৰাপি ৰিচরন্তি, চীৰররজনম্পি ন সারুপ্পং, ওট্ঠট্ঠিকৰণ্ণং কত্ৰা ধারেন্তি, ততো রজনম্পি ওৰট্টিকৰিজ্ঝনম্পি ন হোতি, দসা ছেত্ৰা পরিব্বাজকা ৰিয কাসাৰমত্তমেৰ ধারেন্তি, ততো পরিক্খীণে কালে খুদ্দককাসাৰখণ্ডং হত্থে ৰা গীৰায ৰা বন্ধিত্ৰা কসিকম্মাদীনি কত্ৰা দারভরণাদিং করোন্তি, তদা দক্খিণং দেন্তো জনো সঙ্ঘং উদ্দিস্স এতেসং দেতি, ইদং সন্ধায ভগৰতা ৰুত্তং ‘‘ভৰিস্সন্তি খো পনানন্দ, অনাগতমদ্ধানং গোত্রভুনো কাসাৰকণ্ঠা দুস্সীলা পাপধম্মা, তেসু দুস্সীলেসু সঙ্ঘং উদ্দিস্স দানং দস্সন্তি, তদাপহং, আনন্দ, সঙ্ঘগতং দক্খিণং অসঙ্খ্যেয্যং অপ্পমেয্যং ৰদামী’’তি (ম. নি. ৩.৩৮০). ততো ‘‘পপঞ্চো এস, কিং ইমিনা অম্হাক’’ন্তি তং কাসাৰখণ্ডং ছিন্দিত্ৰা অরঞ্ঞে খিপন্তি, এতস্মিং কালে লিঙ্গং অন্তরহিতং নাম হোতি. ইদং লিঙ্গঅন্তরধানং নাম.
ততো তত্থ তত্থ সক্কারসম্মানং অলভমানা ধাতুযো বুদ্ধানং অধিট্ঠানবলেন সক্কারসম্মানলব্ভমানকট্ঠানং গমিস্সন্তি, ততো সব্বত্থ অলভমানা সব্বধাতুযো মহাবোধিমণ্ডমেৰ গমিস্সন্তি. সাসপমত্তাপি হি ধাতু ন অন্তরা নস্সিস্সতি, তা পন বোধিমণ্ডে পল্লঙ্কেন নিসিন্নবুদ্ধসরীরসিরিং, যমকপাটিহারিযঞ্চ দস্সেস্সন্তি, ততো ধাতুসরীরতো তেজো সমুট্ঠায তং সরীরং অপণ্ণত্তিকভাৰং গমেতি, তদা দসসহস্সচক্কৰাল়ে দেৰতা পরিনিব্বানদিৰসে ৰিয পরিদেৰিত্ৰা পূজাসক্কারং কত্ৰা পক্কমন্তি. ইদং ধাতুঅন্তরধানং নাম.
ইমস্স পঞ্চৰিধস্স অন্তরধানস্স পরিযত্তিঅন্তরধানমেৰ মূলং. পরিযত্তিযং হি সতি পটিৰেধাদযোপি নট্ঠা নাম ন হোন্তি, অসতি নট্ঠাতি. যথা চ নিধিকুম্ভিযা জাননত্থায পাসাণপিট্ঠে উপনিবদ্ধঅক্খরেসু ধরন্তেসু নিধিকুম্ভি নট্ঠা নাম ন হোতি, অক্খরেসু পন নট্ঠেসু নট্ঠা, এৰংসম্পদমিদং ৰেদিতব্বং. যথাহ –
‘‘যাৰ তিট্ঠন্তি সুত্তন্তা,
ৰিনযো যাৰ দিপ্পতি;
তাৰ দক্খন্তি আলোকং,
সূরিযে অব্ভুট্ঠিতে যথা.
‘‘সুত্তন্তেসু অসন্তেসু,
পমুট্ঠে ৰিনযম্হি চ;
তমো ভৰিস্সতি লোকে,
সূরিযে অত্থঙ্গতে যথা.
‘‘সুত্তন্তে রক্খিতে সন্তে,
পটিপত্তি হোতি রক্খিতা;
পটিপত্তিযং ঠিতো ধীরো,
যোগক্খেমা ন ধংসতী’’তি; (অ. নি. অট্ঠ. ১.১.১৩০; সারত্থ. টী. পাচিত্তিয ৩.৪৩৮);
এৰমিমেসু পঞ্চসু অন্তরধানেসু ধাতুঅন্তরধানতো পচ্ছা চরিমং নামাতি ৰেদিতব্বং.
কস্মা পন দ্ৰে সম্মাসম্বুদ্ধা অপুব্বং অচরিমং ন উপ্পজ্জন্তীতি? নিরত্থকতোৰ. একোৰ হি সম্মাসম্বুদ্ধো অনন্তেসু চক্কৰাল়েসু সব্বসত্তানম্পি যদি উপনিস্সযো ভৰেয্য, একক্খণে সপাটিহারিযং সব্বানুকূলং ধম্মং দেসেত্ৰা তে ৰিনেতুং সক্কোতি, কিমঙ্গং পন নানক্খণেসু, তস্মা একস্মিং কালে অনেকেসং সম্মাসম্বুদ্ধানং উপ্পত্তি নিরত্থিকাৰ. অনত্থকতা পন অনচ্ছরিযঅগারৰৰিৰাদাদিদোসতো চেৰ মহাপথৰিযা দ্ৰিন্নং বুদ্ধানং ধারণে অসমত্থতায ৰিকিরণাদিদোসতো চ ৰেদিতব্বা. চক্কৰত্তিনো পন একস্মিং চক্কৰাল়ে দ্ৰে একতো ন উপ্পজ্জন্তি, একোৰ উপ্পজ্জতি. নানাচক্কৰাল়েসু পন বহূপি একতো উপ্পজ্জন্তীতি ৰেদিতব্বা. এত্থ হি ‘‘একিস্সা লোকধাতুযা’’তি এতস্স একস্মিং চক্কৰাল়েতি অত্থো গহেতব্বো. অপুব্বং অচরিমঞ্চেত্থ চক্করতনপাতুভাৰঅন্তরধানানং ৰেমজ্ঝং ৰেদিতব্বং. অন্তরধানঞ্চস্স চক্কৰত্তিনো কালকিরিযতো, পব্বজ্জাতো ৰা সত্তমে দিৰসে হোতি, তস্স চ আনুভাৰেন দ্ৰিন্নং একত্থ সহঅনুপ্পত্তি চ ৰেদিতব্বা. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ. ঠানাঠানঞাণবলং পঠমং.
দুতিযে কম্মসমাদানানন্তি সমাদিযিত্ৰা কতানং কুসলাকুসলানং, কম্মমেৰ ৰা কম্মসমাদানং. ঠানসো হেতুসোতি পচ্চযতো চেৰ হেতুসঙ্খাতকারণতো চ. তত্থ গতিউপধিকালপযোগা ৰিপাকস্স পচ্চযা, কম্মং হেতু. তদুভযতো কম্মৰিপাকং যথাভূতং পজানাতি. কথং? ভগৰা হি ‘‘একচ্চস্স বহূনি পাপকম্মানি গতিউপধিকালপযোগানং সম্পত্তিযা পটিবাহিতানি ন ৰিপচ্চন্তি, তেসং ৰিপত্তিং আগম্ম ৰিপচ্চন্তি, একচ্চস্স বহূনি কল্যাণকম্মানি তেসং ৰিপত্তিযা পটিবাহিতানি ন ৰিপচ্চন্তি, তেসং সম্পত্তিং আগম্ম ৰিপচ্চন্তী’’তি পজানাতি.
তত্থ গতিৰিপত্তীতি চত্তারো অপাযা. গতিসম্পত্তীতি মনুস্সদেৰগতিযো. উপধীতি অত্তভাৰো. তস্স সমিদ্ধি সম্পত্তি নাম, অসমিদ্ধি ৰিপত্তি নাম. কালসম্পত্তীতি সুরাজসুমনুস্সকালসঙ্খাতো সম্পন্নকালো, তপ্পটিপক্খো কালৰিপত্তি নাম. তস্স তস্স পন কম্মস্স সম্মাপযোগো পযোগসম্পত্তি, মিচ্ছাপযোগো পযোগৰিপত্তি নাম. তত্থ হি একচ্চস্স কুসলকম্মেন দেৰগতিআদীসু গতিযং নিব্বত্তস্স তং গতিসম্পত্তিং আগম্ম কুসলানি এৰ ৰিপচ্চন্তি. তায পন গতিসম্পত্তিযা পটিবাহিতানি অকুসলানি তত্থ ৰিপচ্চিতুং ন সক্কোন্তি. তানি পুন নিরযাদীসু অপাযেসু নিব্বত্তস্স তং গতিৰিপত্তিং আগম্ম যথাসুখং ৰিপচ্চন্তি. তায পন গতিৰিপত্তিযা পটিবাহিতানি কুসলানি তত্থ ৰিপচ্চিতুং ন সক্কোন্তি. একচ্চস্স দস্সনীযেনাভিরূপেন কাযেন সমন্নাগতস্স যদিপি সো দাসো ৰা হোতি হীনজচ্চো ৰা, তং উপধিসম্পত্তিং আগম্ম কুসলানি এৰস্স ৰিপচ্চন্তি. তাদিসং হি সুরূপং ‘‘অযং কিলিট্ঠকম্মস্স নানুচ্ছৰিকো’’তি উচ্চেসু অমচ্চাদিট্ঠানেসু ঠপেন্তি, চণ্ডালিম্পি সুরূপং অগ্গমহেসিআদিট্ঠানেসু ঠপেন্তি. তায পন উপধিসম্পত্তিযা পটিবাহিতানি অকুসলানস্স ৰিপচ্চিতুং ন সক্কোন্তি. তানি পন উপধিৰিপত্তিযং চ ঠিতস্স যথাসুখং ৰিপচ্চন্তি. রাজকুলাদীসু হি উপ্পন্নম্পি দুরূপং হীনেসু ঠপেন্তি. একচ্চস্স পন পঠমকপ্পিকানং ৰা চক্কৰত্তিরঞ্ঞো ৰা বুদ্ধানং ৰা সুরাজসুমনুস্সানং সম্পন্নে কালে নিব্বত্তস্স তং কালসম্পত্তিং আগম্ম কুসলানি এৰ ৰিপচ্চন্তি, ন অকুসলানি. তানি পুন দুরাজদুমনুস্সানং ৰিপন্নে কালে তং কালৰিপত্তিং আগম্ম ৰিপচ্চন্তি, ন পন কুসলানি তায কালৰিপত্তিযা পটিবাহিতত্তা. একচ্চস্স পন সীলসংযমাদিঅনৰজ্জপযোগেন চেৰ সাৰজ্জেন ৰা অনৰজ্জেন ৰা দেসকালানুসারেন আযুধসিপ্পাদিপযোগসামত্থিযেন চ সমন্নাগতস্স তং পযোগসম্পত্তিং আগম্ম কুসলানি এৰ ৰিপচ্চন্তি, ন অকুসলানি. তানি পুন যথাৰুত্তৰিপরীতপযোগৰিপত্তিং আগম্ম ৰিপচ্চন্তি, ন পন কুসলানি তায পটিবাহিতত্তা. যুদ্ধাদীসু হি পাণাতিপাতাদিঅকুসলং করোন্তাপি তংতংআযুধসিপ্পাদিপযোগসম্পত্তিং নিস্সাযেৰ সেনাপতিট্ঠানাদিমহাসম্পত্তিং লভন্তি, ন পন তং অকুসলং নিস্সায. যথা দানৰেয্যাৰচ্চাদীসু কুসলং করোন্তাপি অধিমত্তৰাযামাদিপযোগৰিপত্তিং নিস্সায অনযব্যসনম্পি পাপুণন্তি, ন পন তং কুসলং নিস্সায. এৰমেতাহি চতূহি সম্পত্তীহি, ৰিপত্তীহি চ কুসলাকুসলানং ৰিপচ্চনাৰিপচ্চনৰিভাগং ভগৰা যথাভূতং পজানাতি. অযং তাৰেত্থ ৰিভঙ্গনযেন দুতিযবলস্স ৰিভাৰনা.
অপরেন চস্স –
‘‘অহোসি কম্মং অহোসি কম্মৰিপাকো, অহোসি কম্মং নাহোসি কম্মৰিপাকো, অহোসি কম্মং অত্থি কম্মৰিপাকো, অহোসি কম্মং নত্থি কম্মৰিপাকো, অহোসি কম্মং ভৰিস্সতি কম্মৰিপাকো, অহোসি কম্মং ন ভৰিস্সতি কম্মৰিপাকো, অত্থি কম্মং নত্থি কম্মৰিপাকো, অত্থি কম্মং নত্থি কম্মৰিপাকো, অত্থি কম্মং ভৰিস্সতি কম্মৰিপাকো, অত্থি কম্মং ন ভৰিস্সতি কম্মৰিপাকো, ভৰিস্সতি কম্মং ভৰিস্সতি কম্মৰিপাকো, ভৰিস্সতি কম্মং ন ভৰিস্সতি কম্মৰিপাকো’’তি (পটি. ম. ১.২৩৪) –
ইমিনা পটিসম্ভিদাযং ৰুত্তেনাপি নযেন ৰিভাৰনা ৰেদিতব্বা. তত্থ যং অতীতত্তভাৰে আযূহিতং কম্মং ৰুত্তং, হেতুপচ্চযং আগম্ম তত্থেৰ ৰিপাকং অদাসি. ইদং সন্ধায ‘‘অহোসি কম্মং অহোসি কম্মৰিপাকো’’তি পঠমং পদং ৰুত্তং. যং অতীতেসু পন দিট্ঠধম্মৰেদনীযাদীসু বহূসু একং দিট্ঠধম্মৰেদনীযং লদ্ধপচ্চযং ৰিপাকং দেতি, সেসানি অৰিপাকানি. একং উপপজ্জৰেদনীযং পন পটিসন্ধিং আকড্ঢতি, একং আনন্তরিযং নিরযপটিসন্ধিং দেতি, সেসানি অৰিপাকানি. অট্ঠসু সমাপত্তীসু একায ব্রহ্মলোকে নিব্বত্ততি, সেসা অৰিপাকা. ইদং সন্ধায ‘‘অহোসি কম্মং নাহোসি কম্মৰিপাকো’’তি দুতিযং পদং ৰুত্তং. যং অতীতং কম্মং এতরহি ৰিপাকং দেতি, ইদং সন্ধায ততিযং. যং পুরিমনযেন ন ৰিপচ্চতি, ইদং সন্ধায চতুত্থং. যং অনাগতে ৰিপাকং দস্সতি, ইদং সন্ধায পঞ্চমং. যং ন ৰিপচ্চতি, ইদং সন্ধায ছট্ঠং. যং এতরহি আযূহিতং কম্মং এতরহেৰ ৰিপাকং দেতি, ইদং সন্ধায সত্তমং. যং ন ৰিপচ্চতি, ইদং সন্ধায অট্ঠমং. ইমিনা নযেন সেসপদানম্পি অত্থো দট্ঠব্বো. ইদং তথাগতস্সাতি ইদং সব্বেহি এতেহি পকারেহি অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নানং কম্মন্তরৰিপাকন্তরানং যথাভূততো জাননঞাণন্তি অত্থো. দুতিযবলং.
ততিযে সব্বত্থগামিনিন্তি সব্বগতিগামিনিঞ্চ অগতিগামিনিঞ্চ. পটিপদন্তি মগ্গং. যথাভূতং পজানাতীতি বহূসুপি মনুস্সেসু পাণাতিপাতাদীসু একমেৰ অকুসলং একতো করোন্তেসু ইমস্স চেতনা নিরযগামিনী ভৰিস্সতি, ইমস্স তিরচ্ছানযোনিগামিনী, ইমস্স পেত্তিৰিসযগামিনী, নিরযাদীসুপি পনেসা এৰরূপে এৰরূপে ঠানে এৰঞ্চেৰঞ্চ ৰিপাকং দস্সতি, ইমস্স পটিসন্ধিং আকড্ঢিতুং ন সক্কোতি, অঞ্ঞেন কম্মেন দিন্নপটিসন্ধিকস্স দুব্বলং উপধিৰেপক্কং ভৰিস্সতি. বহূসু ৰা একতো দানাদিকুসলং, ৰিপস্সনং ৰা পট্ঠপেন্তেসু ইমস্স চেতনা মনুস্সগতিগামিনী ভৰিস্সতি, ইমস্স দেৰগতিগামিনী, তত্থাপি এৰঞ্চেৰঞ্চ ৰিপাকং দস্সতি, ইমস্স ৰা ৰিপস্সনা একং মগ্গং দ্ৰে ৰা তযো ৰা চত্তারো ৰা পটিসম্ভিদাদিসহিতে ৰা রহিতে ৰা নিপ্ফাদেস্সতি, ইমস্স ন কঞ্চি পটিৰেধং সাধেস্সতীতিআদিনা অনন্তেহি আকারেহি একৰত্থুস্মিম্পি উপ্পন্নং কুসলাকুসলসঙ্খাতং সব্বত্থগামিনিপটিপদং অৰিপরীততো পজানাতীতি. ততিযবলং.
চতুত্থে অনেকধাতুন্তি চক্খুধাতুআদীহি, কামধাতুআদীহি ৰা বহুধাতুং. নানাধাতুন্তি তাসঞ্ঞেৰ ধাতূনং ৰিলক্খণত্তা নানপ্পকারং ধাতুং. লোকন্তি খন্ধাযতনধাতুলোকং. যথাভূতং পজানাতীতি তাসং তাসং ধাতূনং খন্ধাযতনধাতুৰিভঙ্গাদীসু ৰুত্তনযেন অনন্তপ্পভেদং নানত্তং অৰিপরীততো পজানাতি. ন কেৰলঞ্চ তথাগতো উপাদিন্নকসঙ্খারলোকস্সেৰ নানত্তং পজানাতি, অথ খো অনুপাদিন্নকসঙ্খারলোকস্সাপি পচ্চেকবুদ্ধাদীহি পটিৰিজ্ঝিতুং অসক্কুণেয্যং নানত্তং পজানাতিযেৰ. তেহি উপাদিন্নকলোকস্সাপি নানত্তং একদেসতোৰ জানন্তি, অনুপাদিন্নস্স পন নেৰ জানন্তি, সব্বঞ্ঞুবুদ্ধস্সেৰেতং ৰিসযো. এৰং হি ইমায নাম ধাতুযা উস্সন্নায ইমেসং রুক্খগচ্ছলতাদীনং, খন্ধদণ্ডৰল্লিতচপত্তপুপ্ফফলাদিনো সণ্ঠানৰণ্ণগন্ধরসওজাহি, দেসকালেহি চ অনন্তপ্পভেদং নানত্তং, পথৰীপব্বতাদীনঞ্চ নানত্তং হোতীতি অনন্তেহি আকারেহি জানিতুং সক্কোতি, নাঞ্ঞেতি. চতুত্থবলং.
পঞ্চমে নানাধিমুত্তিকন্তি হীনাদীহি অধিমুত্তীহি নানাধিমুত্তিকভাৰং. যথাভূতং পজানাতীতি তীসুপি কালেসু হীনাধিমুত্তিকা হীনাধিমুত্তিকে এৰ সেৰন্তি, পণীতাধিমুত্তিকা চ পণীতাধিমুত্তিকে. তত্থাপি অস্সদ্ধা অস্সদ্ধে, দুস্সীলা দুস্সীলে, মিচ্ছাদিট্ঠিকা মিচ্ছাদিট্ঠিকে, সদ্ধা সদ্ধে, সীলসুতচাগপঞ্ঞাদিসম্পন্না চ তে তে এৰ সেৰন্তীতি নানপ্পকারতো জানাতি. সদ্ধাসীলাদিসম্পন্না হি তব্বিরহিতে অত্তনো আচরিযুপজ্ঝাযেপি ন সেৰন্তি, তেপি ইতরে, অত্তনা অত্তনা পন সদিসে এৰ সেৰন্তীতি. পঞ্চমবলং.
ছট্ঠে পরসত্তানন্তি পধানসত্তানং. পরপুগ্গলানন্তি ততো পরেসং হীনসত্তানং. একত্থমেৰ ৰা এতং পদদ্ৰযং ৰেনেয্যৰসেন দ্ৰিধা ৰুত্তং. ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তন্তি সদ্ধাদীনং ইন্দ্রিযানং পরভাৰঞ্চ অপরভাৰঞ্চ, ৰুদ্ধিঞ্চ হানিঞ্চাতি অত্থো. যথাভূতন্তি সব্বেসং সত্তানং আসযানুসযচরিতাধিমুত্তিআদীহি সদ্ধাদি তিক্খিন্দ্রিযমুদিন্দ্রিযতং সব্বাকারতো জানাতি. তত্থ আসযোতি নিৰাসট্ঠানং, যত্থ সত্তানং চিত্তসন্তানং নিচ্চং নিৰসতি. সো দুৰিধো ৰট্টাসযো ৰিৰট্টাসযো চ. তত্থ সস্সতুচ্ছেদৰসেন পৰত্তং সব্বং দিট্ঠিগতং ৰট্টাসযো নাম. সপ্পচ্চযনামরূপপরিগ্গহতো পট্ঠায সব্বং ৰিপস্সনাঞাণং, মগ্গঞাণঞ্চ ৰিৰট্টাসযো নাম. মগ্গঞাণম্পি হি ‘‘দসযিমে, ভিক্খৰে, অরিযাৰাসা, যদরিযা আৰসিংসূ’’তিআদিৰচনতো (অ. নি. ১০.১৯) আসযোৰ. ইমং পন ভগৰা সত্তানং আসযং জানন্তো উভিন্নং দিট্ঠিঞাণানং অপ্পৰত্তিক্খণেপি জানাতি এৰ. কামরাগাদিকিলেসাধিমুত্তঞ্ঞেৰ হি পুগ্গলং ভগৰা তথেৰ জানাতি. ‘‘অযং নেক্খম্মাদিঅভিরতো ৰিৰট্টাসযো’’তি নেক্খম্মাদিং সেৰন্তঞ্ঞেৰ জানাতি, ‘‘অযং কামাদিঅভিরতো ৰট্টাসযো’’তি অনুসযচরিতাদিজাননেপি এসেৰ নযো. তত্থ অনুসযো কামরাগানুসযাদিতো সত্তৰিধো. চরিতন্তি তীহি দ্ৰারেহি অভিসঙ্খতলোকিযকুসলাকুসলং. অধিমুত্তীতি অজ্ঝাসযো. এৰমেত্থ আসযানুসযঞাণং, ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তঞাণঞ্চাতি দ্ৰে ঞাণানি একতো হুত্ৰা একং বলঞাণং নাম জাতন্তি. ছট্ঠবলং.
সত্তমে ঝানৰিমোক্খসমাধিসমাপত্তীনন্তি পঠমাদীনং চতুন্নং ঝানানং, ‘‘রূপী রূপানি পস্সতী’’তিআদীনং অট্ঠন্নং ৰিমোক্খানং, সৰিতক্কসৰিচারাদীনং তিণ্ণং সমাধীনং, পঠমজ্ঝানসমাপত্তিআদীনং নৰন্নং অনুপুব্বসমাপত্তীনং. সংকিলেসন্তি হানভাগিযধম্মং. ৰোদানন্তি ৰিসেসভাগিযং ধম্মং. ৰুট্ঠানন্তি যেন কারণেন ঝানাদীহি ৰুট্ঠহন্তি, তং কারণং. তং পন দুৰিধং ৰোদানম্পি ভৰঙ্গম্পি. হেট্ঠিমং হি পগুণং ঝানং অত্তনো ৰোদানৰসেন উপরিমস্স ঝানস্স পদট্ঠানতো ‘‘ৰুট্ঠান’’ন্তি ৰুচ্চতি, তম্হা তম্হা পন সমাধিম্হা ভৰঙ্গৰসেনেৰ ৰুট্ঠানতো ভৰঙ্গম্পি. নিরোধতো পন ফলসমাপত্তিযাৰ ৰুট্ঠহন্তি. ইদং পাল়িমুত্তকৰুট্ঠানং নাম, তং সব্বং ভগৰা যথাভূতং সব্বাকারেন পজানাতি. সত্তমবলং.
অট্ঠমে পুব্বেনিৰাসানুস্সতীতি পুব্বেনিৰুত্থক্খন্ধানুস্সরণং, তং নামগোত্তৰণ্ণাহারসুখদুক্খাদীহি তত্থ তত্থ ভৰে ৰিজ্জমানেহি অনন্তেহি আকারেহি যথাভূতং পজানাতীতি. অট্ঠমবলং.
নৰমে চুতূপপাতন্তি চুতিঞ্চ উপপাতঞ্চ, তং চৰমানউপপজ্জমানহীনপণীতসুৰণ্ণদুব্বণ্ণাদিতো অনন্তপভেদে যথাকম্মূপগে সত্তে দিব্বচক্খুঞাণেন ৰণ্ণাযতনগ্গহণমুখেন দিস্ৰা সব্বাকারতো পজানাতীতি. নৰমবলং.
দসমে আসৰানং খযন্তি আসৰনিরোধং নিব্বানং, তং অরহত্তমগ্গঞাণেন চতুসচ্চপটিৰেধতো পজানাতীতি. দসমবলং.
ইমানীতি যানি হেট্ঠা ‘‘তথাগতস্স দস তথাগতবলানী’’তি অৰোচ, ইমানি তানীতি অপ্পনং করোতি. যস্মা চেতোপরিযঞাণাদীনি সাৰকাদীনম্পি যথারহং ৰিজ্জমানানিপি সৰিসযং কিঞ্চিদেৰ জানন্তি, ন চ সব্বাকারতো. বুদ্ধানং পন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং ৰিয সব্বধম্মেসু যথাসকং ৰিসযে সব্বত্থ সব্বাকারতো একক্খণে অপ্পটিহতং পৰত্ততি, তস্মা ‘‘তথাগতবলানী’’তি ৰুচ্চন্তি. যদি এৰং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্সেৰাযং পভেদো হোতি, কস্মা পন ‘‘দসবলঞাণানী’’তি ৰিসুং ৰিভত্তানীতি? ৰিসযকিচ্চভূমিভেদতো নেসং অঞ্ঞত্তা. দসবলঞাণেসু হি পঠমং কারণাকারণমেৰ জানাতি, দুতিযং কম্মন্তরৰিপাকন্তরমেৰ জানাতি, ততিযং কম্মপরিচ্ছেদমেৰ, চতুত্থং নানত্তকারণমেৰ, পঞ্চমং সত্তানং অজ্ঝাসযাধিমুত্তিমেৰ, ছট্ঠং ইন্দ্রিযানং তিক্খমুদুভাৰমেৰ, সত্তমং ঝানাদীহি সদ্ধিং তেসং সংকিলেসাদিমেৰ, অট্ঠমং পুব্বেনিৰুত্থক্খন্ধসন্ততিমেৰ, নৰমং সত্তানং চুতিপটিসন্ধিমেৰ, দসমং সচ্চপরিচ্ছেদমেৰ, নাঞ্ঞং.
সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং পন এতেহি জানিতব্বঞ্চ ততো উত্তরিঞ্চ সব্বং অতীতাদিভেদং একক্খণে সব্বাকারতো জানাতি, এতেসং পন কিচ্চং ন সব্বং করোতি. তং হি ঝানং হুত্ৰা অপ্পেতুং, ইদ্ধি হুত্ৰা ৰিকুব্বিতুং, মগ্গো হুত্ৰা কিলেসে খেপেতুং ন সক্কোতি. দসবলঞাণানি পন তং সব্বং যথারহং কাতুং সক্কোন্তি. তেসু চ পটিপাটিযা সত্ত ঞাণানি কামাৰচরানি, ততো দ্ৰে রূপাৰচরানি, অৰসানে একং লোকুত্তরং. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং পন কামাৰচরমেৰাতি এৰং ৰিসযকিচ্চভূমিভেদতো অঞ্ঞমেৰ দসবলঞাণং. অঞ্ঞং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণন্তি. অযং তাৰ পদত্থানুসারতো ৰিনিচ্ছযো. ধম্মভেদাদিতো পন সব্বোপি ৰিনিচ্ছযো একৰিধকোট্ঠাসতো পট্ঠায এত্থ ৰুত্তানুসারতোৰ ঞাতব্বো, সুত্তন্তভাজনীযাদযো হি ৰিভঙ্গনযভেদা এত্থ, ইতো পরেসু চ ৰিভঙ্গেসু নত্থীতি.
ঞাণৰিভঙ্গমাতিকত্থৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.