ঝানৰিভঙ্গমাতিকত্থৰণ্ণনা

ঝানৰিভঙ্গমাতিকায পন অত্থতো তাৰ – পাতিমোক্খসংৰরসংৰুতোতিআদীসু পাতিমোক্খন্তি সিক্খাপদসীলং. তং হি যো নং পাতি রক্খতি, তং মোক্খেতি মোচেতি আপাযিকাদীহি দুক্খেহি, তস্মা ‘‘পাতিমোক্খ’’ন্তি ৰুচ্চতি. সংৰরণং, সংৰরন্তি ৰা তেনাতি সংৰরো, পাতিমোক্খমেৰ সংৰরো পাতিমোক্খসংৰরো, কম্মৰাচাপরিযোসানে ইজ্ঝনকস্স অত্থতো চেতনাদিরূপস্স পাতিমোক্খসংৰরসীলস্সেৰেতং অধিৰচনং. তেন সংৰুতো পিহিতকাযৰচীপযোগোতি পাতিমোক্খসংৰরসংৰুতো. ৰিহরতীতি ইরিযতি পৰত্তেতি. আচারগোচরসম্পন্নোতি এত্থ আচরিতব্বতো আচারো, গাৰো চরন্তি এত্থাতি গোচরো, গুন্নং চরণট্ঠানং. তংসদিসতায পন সব্বোপি পৰত্তিৰিসযো গোচরোতি ৰেদিতব্বো. তেসং ৰিভাগো নিদ্দেসে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো.

নিদ্দেসে হি –

‘‘আচারগোচরসম্পন্নোতি অত্থি আচারো, অত্থি অনাচারো. তত্থ কতমো অনাচারো? কাযিকো ৰীতিক্কমো, ৰাচসিকো ৰীতিক্কমো, কাযিকৰাচসিকো ৰীতিক্কমো, অযং ৰুচ্চতি অনাচারো, সব্বম্পি দুস্সীল্যং অনাচারো, ইধেকচ্চো ৰেল়ুদানেন ৰা পত্ত…পে… পুপ্ফফলসিনানদন্তকট্ঠদানেন ৰা চাটুকম্যতায ৰা মুগ্গসুপ্যতায ৰা পারিভটুতায ৰা জঙ্ঘপেসনিকেন ৰা অঞ্ঞতরঞ্ঞতরেন ৰা বুদ্ধপতিকুট্ঠেন মিচ্ছাআজীৰেন জীৰিকং কপ্পেতি, অযং ৰুচ্চতি অনাচারো.

‘‘তত্থ কতমো আচারো? কাযিকো অৰীতিক্কমো’’তিআদিনা (ৰিভ. ৫১৩) –

ৰুত্তৰিপরিযাযেন আচারো নিদ্দিট্ঠো.

‘‘গোচরোতি অত্থি গোচরো, অত্থি অগোচরো. তত্থ কতমো অগোচরো? ইধেকচ্চো ৰেসিযাগোচরো ৰা হোতি, ৰিধৰা…পে… থুল্লকুমারীপণ্ডকভিক্খুনীপানাগারগোচরো ৰা, সংসট্ঠো ৰিহরতি রাজূহি রাজমহামত্তেহি তিত্থিযেহি তিত্থিযসাৰকেহি অননুলোমিকেন সংসগ্গেন, যানি ৰা পন তানি কুলানি অস্সদ্ধানি অপ্পসন্নানি…পে… তথারূপানি কুলানি সেৰতি ভজতি পযিরুপাসতি, অযং ৰুচ্চতি অগোচরো.

‘‘তত্থ কতমো গোচরো? ইধেকচ্চো ন ৰেসিযাগোচরো হোতী’’তিআদিনা (ৰিভ. ৫১৪) –

ৰুত্তৰিপরিযাযেন গোচরো নিদ্দিট্ঠো.

অপিচেত্থ থেরানং ভিক্খূনং পুরতো গমননিসীদনচঙ্কমনঘট্টনাভিভৰনাদিকাযিকাচিত্তীকারকিরিযানঞ্চেৰ থেরে ভিক্খূ অনাপুচ্ছা ধম্মকথনখুংসনাদিৰাচসিকাচিত্তীকারকিরিযানঞ্চ অনাচারানং পটিপক্খৰসেন কাযিকৰাচসিকো আচারো ৰেদিতব্বো. অপিচ ভিক্খু সগারৰো সপ্পতিস্সো হিরোত্তপ্পসম্পন্নো সুনিৰত্থো সুপারুতো পাসাদিকেন অভিক্কন্তাদিনা ওক্খিত্তচক্খু ইরিযাপথসম্পন্নো আভিসমাচারিকেসু সক্কচ্চকারী গরুচিত্তীকারবহুলো ৰিহরতি, অযং ৰুচ্চতি আচারো. গোচরো পন তিৰিধো উপনিস্সযগোচরো আরক্খগোচরো উপনিবন্ধগোচরোতি. তত্থ দসকথাৰত্থুগুণসমন্নাগতো কল্যাণমিত্তো উপনিস্সযগোচরো নাম. অন্তরঘরাদীসু ওক্খিত্তচক্খুতাদীহি দিসা ৰিদিসা অনোলোকেত্ৰা গমনং আরক্খগোচরো নাম. চত্তারো পন সতিপট্ঠানা উপনিবন্ধগোচরো নাম. যত্থ চিত্তং উপনিবন্ধতি, অযং তিৰিধোপেত্থ গোচরোতি ৰেদিতব্বো. ইমিনাতি ইমিনা আচারেন, গোচরেন চ সমন্নাগতো আচারগোচরসম্পন্নো নাম.

অণুমত্তেসু ৰজ্জেসূতি অণুপ্পমাণেসু দোসেসু. ভযদস্সাৰীতি ভযদস্সনসীলো, অণুমত্তং রেণুং সিনেরুসদিসং পস্সন্তো ৰিয সব্বলহুকম্পি দুক্কটদুব্ভাসিতমত্তং পারাজিকসদিসং কত্ৰা ৰজ্জতো ভযতো দস্সনসীলোতি অত্থো. সমাদায সিক্খতি সিক্খাপদেসূতি যং কিঞ্চি সিক্খাপদেসু সিক্খিতব্বং, তং সুট্ঠু আদায গহেত্ৰা সিক্খতি.

ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারোতি মনচ্ছট্ঠেসু ইন্দ্রিযেসু রূপাদিআরম্মণনিমিত্তাদীনং অগ্গহণসঙ্খাতসতিসংৰরেন পিহিতদ্ৰারো. ভোজনে মত্তঞ্ঞূতি পিণ্ডপাতে পটিগ্গহণপরিভোগেসু পচ্চৰেক্খণঞাণৰসেন চেৰ অপ্পিচ্ছতাদীহি চ মত্তজাননকো, পিণ্ডপাতৰসেন চেত্থ চতুন্নং পচ্চযানং গহণং ৰেদিতব্বং. অথ ৰা ভুঞ্জিতব্বতো ভোজনন্তি চতুন্নং পচ্চযানং গহণং ৰেদিতব্বং. পুব্বরত্তাপররত্তন্তি এত্থ অড্ঢরত্তিসঙ্খাতায রত্তিযা পুব্বে পুব্বরত্তং, ইমিনা পঠমযামঞ্চেৰ পচ্ছাভত্তঞ্চ গণ্হাতি. রত্তিযা পচ্ছা অপররত্তং, ইমিনা পচ্ছিমযামঞ্চেৰ পুরেভত্তঞ্চ গণ্হাতি. পচ্ছিমযামো পনস্স ভিক্খুনো নিদ্দাকিলমথৰিনোদনোকাসোতি ন গহিতো.

জাগরিযানুযোগমনুযুত্তোতি অসুভভাৰনাসঙ্খাতস্স ভাৰনারামস্স অনুযোগসঙ্খাতং আসেৰনভাৰনং অনুযুত্তো চঙ্কমননিসজ্জাহি যোনিসোমনসিকারেন আৰরণীযেহি ধম্মেহি চিত্তপরিসোধনে যুত্তপ্পযুত্তোতি অত্থো. সাতচ্চং নেপক্কন্তি সততং পৰত্তযিতব্বতো সাতচ্চসঙ্খাতং ৰীরিযং, পরিপাকগতত্তা নেপক্কসঙ্খাতঞ্চ পঞ্ঞং অনুযুত্তোতি সম্বন্ধো. ইমিনা ৰীরিযপঞ্ঞাহি যুত্তস্সেৰ জাগরিযানুযোগসিদ্ধীতি দস্সেতি.

ইদানি তং জাগরিযানুযোগং সরূপতো দস্সেন্তো ‘‘বোধিপক্খিকানং ধম্মান’’ন্তিআদিমাহ. বোধিপক্খিকানং ধম্মানন্তি চতুসচ্চাৰবোধসঙ্খাতস্স মগ্গঞাণস্স পক্খে ভৰানং চতুসচ্চসতিপট্ঠানাদিসত্ততিংসধম্মানং. নিদ্দেসে পনস্স লোকিযভাৰনায ৰিসেসবোধিপক্খিযধম্মে একারম্মণে পৰত্তনসমত্থতায সত্ত বোজ্ঝঙ্গা এৰ নিদ্দিট্ঠা. তেসং গহণেন পন সেসানম্পি তত্থ গহণং ৰেদিতব্বং. সো অভিক্কন্তে পটিক্কন্তেতিআদীসু অভিক্কন্তং ৰুচ্চতি পুরতো গমনং, পটিক্কন্তং নিৰত্তনং, তদুভযঞ্চ ঠাননিসজ্জাসযনেসুপি পুরতো, পচ্ছতো চ কাযস্স অভিগমনঅপগমনৰসেন লব্ভতি. সম্পজানকারী হোতীতি সম্পজঞ্ঞেন সব্বকিচ্চকারী, সম্পজঞ্ঞস্সেৰ ৰা কারী, সম্পজঞ্ঞ-গ্গহণেন চেত্থ অৰিপ্পযোগতো সতিপি গহিতাৰ হোতি. তেনেৰস্স নিদ্দেসে ‘‘সতো সম্পজানো অভিক্কমতী’’তিআদি ৰুত্তং.

আলোকিতেতিআদীসু আলোকিতং নাম পুরতো পেক্খনং. ৰিলোকিতং নাম অনুদিসাপেক্খনং. ইমেসং পন দ্ৰিন্নং গহণেন হেট্ঠা উপরি পচ্ছতো পেক্খনসঙ্খাতানি ওলোকিতুল্লোকিতাপলোকিতানিপি গহিতানীতি ৰেদিতব্বানি.

সমিঞ্জিতে পসারিতেতি পব্বানং সমিঞ্জনে, পসারণে চ. সঙ্ঘাটিপত্তচীৰরধারণেতি এত্থ সঙ্ঘাটিচীৰরানং নিৰাসনপারুপনৰসেন, পত্তস্স ভিক্খাপটিগ্গহণাদিৰসেন চ পরিভোগো ধারণং নাম. অসিতেতি পিণ্ডপাতাদিভোজনে. পীতেতি যাগুআদিপানে. খাযিতেতি পিট্ঠখজ্জাদিখাদনে. সাযিতেতি মধুফাণিতাদিসাযিতে. উচ্চারপস্সাৰকম্মেতি উচ্চারস্স চ পস্সাৰস্স চ করণে. গতেতি গমনে. ঠিতেতি ঠানে. নিসিন্নেতি নিসজ্জায. সুত্তেতি সযনে. জাগরিতেতি জাগরণে. এত্থ চ ভিক্খাচারগমনাদিৰসেন ‘‘অভিক্কন্তে’’তি ৰুত্তং. ৰিহারে পন চঙ্কমনাদিইরিযাপথৰসেনেৰ ‘‘গতে’’তিআদি ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. ভাসিতেতি কথনে. তুণ্হীভাৰেতি অকথনে.

সব্বেসু পন তেসু অভিক্কন্তাদীসু পচ্চেকং সাত্থকসম্পজঞ্ঞং সপ্পাযসম্পজঞ্ঞং গোচরসম্পজঞ্ঞং অসম্মোহসম্পজঞ্ঞন্তি চতুব্বিধং সম্পজঞ্ঞং ৰেদিতব্বং. তত্থ অভিক্কমিতুকামতাদিচিত্তে উপ্পন্নে চিত্তৰসেনেৰ গমনাদিং অকত্ৰা ‘‘কিং নু মে তত্থ গতেন অত্থো’’তি পরিগ্গণ্হিত্ৰা চেতিযদস্সনাদিনো তস্স তস্স অত্থস্স পরিগ্গণ্হনং সাত্থকসম্পজঞ্ঞং নাম. সাত্থকেসু পনেতেসু গমনাদীসু জীৰিতব্রহ্মচরিযন্তরাযানঞ্চেৰ সল্লেখপটিপত্তিৰিঘাতকরানং কাযিকচেতসিকপরিক্কিলেসানঞ্চ সব্বেসানং সব্ভাৰাভাৰং পরিগ্গহেত্ৰা সপ্পাযপরিগ্গণ্হনং সপ্পাযসম্পজঞ্ঞং নাম. এৰং পরিগ্গহিতসাত্থকসপ্পাযস্স পন অট্ঠতিংসায কম্মট্ঠানেসু, ৰিপস্সনায ৰা অত্তনো অভিরুচিতং কম্মট্ঠানসঙ্খাতং গোচরং অৰিস্সজ্জেত্ৰাৰ অভিক্কমাদীনং করণং গোচরসম্পজঞ্ঞং নাম. অভিক্কমাদীসু পন অন্ধবালপুথুজ্জনা ‘‘অত্তা অভিক্কমাদীনি করোতি, অহং করোমী’’তি ৰা সম্মুয্হন্তি, তথা অসম্মুয্হিত্ৰা ‘‘অভিক্কমিতুকামতাদিচিত্তকিরিযৰাযোধাতু ৰিপ্ফারাদিকারণসামগ্গিযা অযং কাযসঙ্খাতো অট্ঠিসঙ্ঘাটো অভিক্কমাদীনি করোতি, ততো অঞ্ঞো অব্ভন্তরে অত্তা ৰা সত্তো ৰা অভিক্কমন্তো ৰা পটিক্কমন্তো ৰা…পে… তুণ্হী ভৰন্তো ৰা নত্থী’’তি এৰমাদিনা যাথাৰতো জাননৰসেন পঞ্ঞায পৰত্তনং অসম্মোহসম্পজঞ্ঞং নাম. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারো পন সম্মোহৰিনোদনিযং (ৰিভ. অট্ঠ. ৫০৮) গহেতব্বো.

ইদানি যস্মা যস্স অব্ভন্তরে যথাৰুত্তা এত্তকা গুণা নত্থি, তস্স অরঞ্ঞৰাসো পন মক্কটাদীনং ৰিয অনুচ্ছৰিকো ন হোতি, উপচারমত্তম্পিস্স ঝানং ন উপ্পজ্জতি. যস্স পন সন্তি, তস্স অরঞ্ঞৰাসো অনুচ্ছৰিকো হোতি. সো হি তত্থ সব্বপ্পকারজ্ঝানং নিব্বত্তেতুং সক্কোতি, অরঞ্ঞৰাসঞ্চেৰ আরঞ্ঞকে চ উপসোভেতি, সকলঞ্চ সাসনং পসাদেতি, তস্মা এৰরূপস্স ভিক্খুনো উপাসনট্ঠানযোগপথং সপ্পাযসেনাসনং দস্সেন্তো ‘‘সো ৰিৰিত্তং সেনাসনং ভজতী’’তিআদিমাহ. তত্থ ৰিৰিত্তন্তি সুঞ্ঞং. সেতি চেৰ আসতি চ এত্থাতি সেনাসনং, মঞ্চাদি, ৰিহারাদি চ. তেনেৰস্স নিদ্দেসে ‘‘মঞ্চো পীঠ’’ন্তিআদি ৰুত্তং.

ইদানি অঞ্ঞম্পিস্স পভেদং দস্সেতুং ‘‘অরঞ্ঞ’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ অরঞ্ঞন্তি ৰিনযপরিযাযেন তাৰ ঠপেত্ৰা গামঞ্চ গামূপচারঞ্চ অৰসেসং, সুত্তন্তপরিযাযেন চ আরঞ্ঞকং ভিক্খুং সন্ধায পঞ্চধনুসতিকং পচ্ছিমং অরঞ্ঞন্তি ৰুত্তং, অভিধম্মপরিযাযেন পন গামদ্ৰারস্স ইন্দখীলতো বহি সব্বং ‘‘অরঞ্ঞ’’ন্তি গহেতব্বং. ‘‘নিক্খমিত্ৰা বহি ইন্দখীলা’’তি (ৰিভ. ৫২৯) হি ৰুত্তং. কন্দরন্তি কং ৰুচ্চতি উদকং, তেন দরিতং উদকেন ভিন্নং পব্বতপদেসং, যং ‘‘নিতুম্ব’’ন্তিপি ‘‘নদীকুঞ্জ’’ন্তিপি ৰদন্তি. তত্থ হি রজতপট্টসদিসৰালিকাপুলিনে মণিৰিতানসদিসে সন্দচ্ছাযে ৰনগহনে নিসীদিত্ৰা মণিক্খন্ধসদিসে উদকে সন্দমানে সীতেন ৰাতেন বীজিযমানস্স সমণধম্মং করোতো চিত্তং একগ্গং হোতি. গিরিগুহন্তি দ্ৰিন্নং পব্বতানমন্তরং, একস্মিঞ্ঞেৰ ৰা উমঙ্গসদিসং মহাৰিৰরং. ৰনপত্থন্তি গামন্তং অতিক্কমিত্ৰা মনুস্সানং অনুপচারট্ঠানং, যত্থ ন কসন্তি ন ৰপন্তি. তেনেৰস্স নিদ্দেসে ‘‘ৰনপত্থন্তি দূরানমেতং সেনাসনানং অধিৰচন’’ন্তিআদি ৰুত্তং.

অব্ভোকাসন্তি অচ্ছন্নং. আকঙ্খমানো পনেত্থ চীৰরকুটিং কত্ৰা ৰসতি. পলালপুঞ্জন্তি পলালরাসিং. মহাপলালপুঞ্জতো হি পলালং নিক্কড্ঢিত্ৰা পব্ভারলেণসদিসে আলযে করোন্তি, গচ্ছগুম্বাদীনম্পি উপরি পলালং পক্খিপিত্ৰা হেট্ঠা নিসীদন্তি, তং সন্ধাযেতং ৰুত্তং. অপ্পসদ্দন্তিআদীসু ৰচনসদ্দেন ৰিরহিতত্তা অপ্পসদ্দং. নগরনিগ্ঘোসসদ্দেন চেৰ মিগপক্খিনিগ্ঘোসেন চ রহিতত্তা অপ্পনিগ্ঘোসং. ৰিজনৰাতন্তি অনুসঞ্চরকজনস্স সরীরৰাতেন ৰিরহিতত্তা ৰিজনৰাতং, ‘‘ৰিজনৰাদ’’ন্তিপি পাঠো. সেনাসনস্স অন্তো জনৰাদসদ্দেন রহিতন্তি অত্থো. মনুস্সানং রহস্স কিরিযারহত্তা মনুস্সরাহস্সেয্যকং, ততো ততো পটিনিৰত্তিত্ৰা সম্মদেৰ কম্মট্ঠানে চিত্তস্স লীযনতো পটিসল্লানসঙ্খাতস্স ৰিৰেকস্স ভাৰনারামস্স অনুরূপত্তা পটিসল্লানসারুপ্পং. ভজতীতি সম্বন্ধো. অরঞ্ঞগতোতিআদীসু অরঞ্ঞং, রুক্খমূলঞ্চ ঠপেত্ৰা অৰসেসং সব্বম্পি সেনাসনং সুঞ্ঞাগারেন সঙ্গহিতং.

পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰাতি সমন্ততো ঊরুবদ্ধাসনং বন্ধিত্ৰা. উজুং কাযং পণিধাযাতি উপরিমকাযং উজুং ঠপেত্ৰা, অট্ঠারস পিট্ঠিকণ্টকে কোটিযা কোটিং পটিপাদেত্ৰা. এৰং নিসিন্নস্স হি চম্মমংসনহারূনি ন পণমন্তি, অথস্স তেসং অপণমনপচ্চযা খণে খণে ৰেদনা ন উপ্পজ্জন্তি, ততো চিত্তং একগ্গং হোতি, কম্মট্ঠানং ৰুদ্ধিং উপগচ্ছতি. পরিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৰাতি কম্মট্ঠানাভিমুখং সতিং পট্ঠপেত্ৰা, মুখসমীপে ৰা কত্ৰা. তেনেৰস্স নিদ্দেসে ‘‘অযং সতি উপট্ঠিতা হোতি সূপট্ঠিতা, নাসিকগ্গে ৰা মুখনিমিত্তে ৰা’’তি (ৰিভ. ৫৩৭) ৰুত্তং. মুখনিমিত্তন্তি চেত্থ উত্তরোট্ঠস্স ৰেমজ্ঝপদেসো, যত্থ নাসিকাৰাতো পটিহঞ্ঞতি. অথ ৰা ‘‘পরীতি পরিগ্গহট্ঠো, মুখন্তি নিয্যানট্ঠো, সতীতি উপট্ঠানট্ঠো, তেন ৰুচ্চতি পরিমুখং সতি’’ন্তি (পটি. ম. ১.১৬৪) ৰং পটিসম্ভিদাযং ৰুত্তনযেনপেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. তত্রাযং সঙ্খেপত্থো ‘‘পরিগ্গহিতনিয্যানং সতিং কত্ৰা’’তি.

অভিজ্ঝং লোকেতিআদীসু অভিমুখং ঝাযতি চিন্তেতীতি অভিজ্ঝা, রাগো. লুজ্জনপলুজ্জনট্ঠেন লোকো, পঞ্চুপাদানক্খন্ধা. তেসু কামচ্ছন্দং ৰিক্খম্ভেত্ৰাতি অত্থো. ৰিক্খম্ভনৰসেনেৰ ৰিগতাভিজ্ঝেন, ন চক্খুৰিঞ্ঞাণাদিসদিসেনাতি অত্থো. চেতসাতি চিত্তেন, ইত্থম্ভূতো ৰিহরতীতি অত্থো. অভিজ্ঝাযাতি অভিজ্ঝাতো. চিত্তং পরিসোধেতীতি যথা নং সা মুঞ্চিত্ৰা ন পুন গণ্হাতি, এৰং পরিমোচেতীতি অত্থো. ব্যাপজ্জতি ইমিনা চিত্তং পূতিকুম্মাসাদযো ৰিয পকতিং জহাতীতি ব্যাপাদো. ৰিকারপ্পত্তিযা পদুস্সতি, পরং ৰা পদূসেতি ৰিনাসেতীতি পদোসো, উভযম্পেতং কোধস্সেৰাধিৰচনং. যস্মা চেতং সব্বকম্মট্ঠানসাধারণৰসেন দেসীযতি, তস্মা ‘‘সব্বপাণভূতহিতানুকম্পী’’তি এৰং মেত্তাৰসেন অৰত্ৰা ‘‘অব্যাপন্নচিত্তো’’তি এত্তকমেৰ ৰুত্তং.

থিনং চিত্তস্স গেলঞ্ঞং, মিদ্ধং চেতসিকানং. আলোকসঞ্ঞীতি রত্তিযম্পি দিৰাপি দিট্ঠআলোকসঞ্জাননসঞ্ঞায সমন্নাগতো, তায পন আলোকসঞ্ঞায থিনমিদ্ধৰিনোদনস্স ৰিসেসতো সতিসম্পজঞ্ঞং ইচ্ছিতব্বন্তি আহ ‘‘সতো সম্পজানো’’তি.

অনুদ্ধতোতি অৰিক্খিত্তো তথা এৰ অজ্ঝত্তং ৰূপসন্তচিত্তো. তিণ্ণৰিচিকিচ্ছোতি ৰিচিকিচ্ছং অতিক্কমিত্ৰা ঠিতো. অকথংকথী কুসলেসু ধম্মেসূতি অনৰজ্জধম্মেসু ‘‘কথং ইমে, কথং ইমে’’তি এৰং পৰত্তনতো কথংকথীসঙ্খাতায ৰিচিকিচ্ছায ৰিরহিতো. এৰং পঞ্চনীৰরণপ্পহানং দস্সেত্ৰা ইদানি যস্মা অপ্পহীননীৰরণস্স ঝানং ন উপ্পজ্জতি, ন হি কামচ্ছন্দাদীহি নানাৰিসযৰিক্খিত্তচিত্তং একত্তারম্মণে সমাধিযতি, ন কামধাতুসমতিক্কমনায ৰা পটিপজ্জতি, তস্মা ‘‘সো ইমে পঞ্চ নীৰরণে পহাযা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ সোতি যো যথাৰুত্তসীলাদিগুণে পতিট্ঠায অরঞ্ঞাদিঅনুরূপসেনাসনগতো অত্তনো চরিযানুকুলকম্মট্ঠানে লীনুদ্ধচ্চরহিতায সাতচ্চকিরিযায উপ্পাদিতুপচারজ্ঝানেন পহীনপঞ্চনীৰরণো পঠমজ্ঝানাধিগমায ৰাযমতি, সোতি অত্থো.

চেতসো উপক্কিলেসেতি চিত্তস্স অপ্পভস্সরভাৰকরণে. পঞ্ঞায দুব্বলীকরণেতি যস্মা ইমে নীৰরণা উপ্পজ্জমানা অনুপ্পন্নায লোকিযলোকুত্তরায পঞ্ঞায উপ্পজ্জিতুং ন দেন্তি, উপ্পন্নায পন লোকিযঅট্ঠসমাপত্তিযা, অভিঞ্ঞাভূতায ৰা মূলং উপচ্ছিন্দিত্ৰা পাতেন্তি, তস্মা ‘‘পঞ্ঞায দুব্বলীকরণা’’তি ৰুচ্চন্তি. ৰিৰিচ্চেৰ কামেহীতিআদীসু কামেহীতি ৰত্থুকামকিলেসকামেহি. ৰিৰিচ্চেৰাতি ৰিৰিচ্চিত্ৰা ৰিনা হুত্ৰা, অপক্কমিত্ৰাতি অত্থো. নিযমত্থেন পনেত্থ এৰ-কারেন ঝানপটিপক্খভূতানং কামানং পরিচ্চাগেনেৰ পঠমজ্ঝানাধিগমো, অন্ধকারপরিচ্চাগেনেৰ দীপপ্পৰত্তি ৰিযাতি দস্সেতি. উত্তরপদেপি চেস এৰ-কারো আনেত্ৰা ‘‘ৰিৰিচ্চেৰ অকুসলেহি ধম্মেহী’’তি সম্বন্ধিতব্বো. ন হি সক্কা কামতো অঞ্ঞেহি নীৰরণসঙ্খাতেহি অকুসলধম্মেহি অৰিৰিচ্চাপি ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরিতুং. পদদ্ৰযেপি পন ‘‘ৰিৰিচ্চা’’তি ইমিনা কাযৰিৰেকাদীসু, তদঙ্গৰিৰেকাদীসু চ তদঙ্গনিস্সরণৰিৰেকৰজ্জিতা সব্বেপি ৰিৰেকা ইধ অধিপ্পেতা. ৰত্থুকামৰিৰেকৰচনতো হি কাযৰিৰেকো ৰুত্তো, কিলেসকামেহি পন সেসাকুসলেহি চ ৰিৰেকৰচনতো চিত্তউপধিৰিৰেকা, ৰিক্খম্ভনাদিৰিৰেকা চ ৰুত্তা. লোকুত্তরজ্ঝানম্পি সঙ্গহিতত্তা দট্ঠব্বং. এৰমেতেন পদদ্ৰযেন যথাক্কমং কামচ্ছন্দনীৰরণসেসনীৰরণৰিক্খম্ভনাদিকো ৰুত্তো. এৰং ওঘাদীসুপি যথারহং যোজেতব্বং.

এত্তাৰতা চ পঠমস্স ঝানস্স পহানঙ্গং দস্সেত্ৰা ইদানি সম্পযোগঙ্গং দস্সেতুং ‘‘সৰিতক্কং সৰিচার’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ ৰিতক্কেন চ ৰিচারেন চ সহ ৰত্ততি রুক্খো ৰিয পুপ্ফেন, ফলেন চাতি ইদং ঝানং ‘‘সৰিতক্কং সৰিচার’’ন্তি ৰুচ্চতি. ৰিৰেকজন্তি এত্থ ৰিৰিত্তি ৰিৰেকো, নীৰরণৰিগমোতি অত্থো. ৰিৰিত্তোতি ৰা ৰিৰেকো, নীৰরণৰিৰিত্তো ঝানসম্পযুত্তধম্মরাসীতি অত্থো, তস্মা ৰিৰেকতো, তস্মিং ৰা ৰিৰেকে জাতন্তি ৰিৰেকজং. পীতিসুখন্তি এত্থ পীতীতি অপ্পনাপ্পত্তা ফরণাপীতি, সুখঞ্চ তংসম্পযুত্তং, ইতি অযঞ্চ পীতি ইদঞ্চ সুখং অস্স ঝানস্স, অস্মিং ৰা অত্থীতি ইদং ঝানং ‘‘পীতিসুখ’’ন্তি ৰুচ্চতি. অথ ৰা পীতি চ সুখঞ্চ পীতিসুখং, ৰিৰেকজং পীতিসুখং অস্স, অস্মিং ৰাতি ৰিৰেকজং পীতিসুখং, এৰং একপদৰসেন ‘‘ৰিৰেকজপীতিসুখ’’ন্তি ৰত্তব্বে নিগ্গহীতাগমং কত্ৰা ‘‘ৰিৰেকজং পীতিসুখ’’ন্তিপি ৰত্তুং যুজ্জতি. যথেৰ হি ঝানং, এৰং পীতিসুখম্পি ৰিৰেকজমেৰ হোতীতি. পঠমং ঝানন্তি গণনানুপুব্বতো পঠমং, পঠমং উপ্পত্তিতোপি পঠমং. আরম্মণূপনিজ্ঝানতো, পচ্চনীকঝাপনতো ৰা ঝানং, ইমিনা নযেন উপরি ‘‘দুতিযং ঝান’’ন্তিআদীসু অত্থো ৰেদিতব্বো. উপসম্পজ্জ ৰিহরতীতি এৰং পঞ্চঙ্গৰিপ্পহীনং পঞ্চঙ্গসমন্নাগতং তিৰিধকল্যাণং দসলক্খণসম্পন্নং পঠমং ঝানং অধিগন্ত্ৰা তদনুরূপেন ইরিযাপথৰিহারেন পৰত্ততীতি অত্থো. এত্থ চ চিত্তেকগ্গতা কিঞ্চাপি ‘‘সৰিতক্কসৰিচার’’ন্তি ইমস্মিং পাঠে ন নিদ্দিট্ঠা, তথাপি ৰিভঙ্গে ‘‘ঝানন্তি ৰিতক্কো ৰিচারো পীতি সুখং চিত্তস্সেকগ্গতা’’তি (ৰিভ. ৫৬৯) ৰুত্তত্তা অঙ্গমেৰ.

এৰং পঠমজ্ঝানাধিগমং দস্সেত্ৰা ইদানি তদনন্তরং অধিগতপঠমজ্ঝানস্স তং আৰজ্জনসমাপজ্জনৰুট্ঠানাধিট্ঠানপচ্চৰেক্খণসঙ্খাতাহি পঞ্চহি ৰসীহি ৰসীভূতং কত্ৰা ততো ৰুট্ঠায তত্থ আসন্ননীৰরণপচ্চত্থিকতায চেৰ ওল়ারিকৰিতক্কৰিচারক্খোভসমঙ্গিতায চ দোসং দিস্ৰা নিকন্তিং পরিযাদায ৰিতক্কাদিভেদোল়ারিকঙ্গপ্পহানায, পীতিআদিসন্তঙ্গপটিলাভায চ তদেৰ কম্মট্ঠানং পুনপ্পুনং মনসিকরোতো দুতিযং ঝানং উপ্পজ্জতি, তপ্পাদকঞ্চ লোকুত্তরজ্ঝানং পুগ্গলাধিট্ঠানেন দস্সেতুং ‘‘ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমা’’তিআদিমাহ. তত্থ ৰূপসমাতি সমতিক্কমা, দুতিযজ্ঝানক্খণে অপাতুভাৰাতি ৰুত্তং হোতি. অজ্ঝত্তন্তি অত্তনি জাতং, অত্তসন্তানে নিব্বত্তন্তি অত্থো. সম্পসাদনন্তি সদ্ধাসঙ্খাতসম্পসাদনযোগতো ঝানম্পি সম্পসাদনং নীলৰণ্ণযোগতো নীলৰত্থং ৰিয. একোদিভাৰন্তি এত্থ ৰিতক্কৰিচারেহি অনজ্ঝারুল়্হত্তা একো অগ্গো সেট্ঠো উদেতীতি একোদি, সমাধি. তং ভাৰেতি ৰড্ঢেতীতি দুতিযজ্ঝানং একোদিভাৰং. সো পনাযং একোদি যস্মা চেতসো, ন সত্তস্স, ন জীৰস্স, তস্মা এতং ‘‘চেতসো একোদিভাৰ’’ন্তি ৰুত্তং.

ননু চাযং সদ্ধা পঠমজ্ঝানেপি অত্থি, অযঞ্চ একোদিনামকো সমাধি, অথ কস্মা ইদমেৰ এৰং ৰুত্তন্তি? ৰুচ্চতে – ইমস্মিঞ্হি ঝানে ৰিতক্কৰিচারক্খোভাভাৰেন বলৰতী সদ্ধা, সমাধি চ, তস্মা ইদমেৰ এৰং ৰুত্তন্তি. অৰিতক্কং অৰিচারন্তি ভাৰনায পহীনত্তা নত্থি এতস্মিং, এতস্স ৰা ৰিতক্কো ৰিচারো, ন ততিযজ্ঝানাদি ৰিয, চক্খুৰিঞ্ঞাণাদি ৰিয চ অভাৰপ্পত্তিতো, তস্মা ইমস্স ‘‘ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমা’’তি ইদং কারণৰচনন্তি দট্ঠব্বং. সমাধিজন্তি পঠমজ্ঝানসমাধিতো, সম্পযুত্তসমাধিতো ৰা জাতং, ৰিতক্কাদিক্খোভাভাৰেন চেতস্স ৰণ্ণভণনত্থং ইদমেৰ ‘‘সমাধিজ’’ন্তি ৰুত্তং. উপসম্পজ্জ ৰিহরতীতি এৰং দুৰঙ্গৰিপ্পহীনং তিৰঙ্গসমন্নাগতং তিৰিধকল্যাণাদিযুত্তং দুতিযং ঝানং অধিগন্ত্ৰা ৰুত্তনযেন ৰত্ততীতি অত্থো.

এৰং দুতিযজ্ঝানাধিগমং দস্সেত্ৰা ইদানি তদনন্তরং অধিগতদুতিযজ্ঝানস্স তং ৰুত্তনযেনেৰ ৰসীভূতং কত্ৰা তত্থ আসন্নৰিতক্কৰিচারপচ্চত্থিকতায চেৰ ওল়ারিকপীতঙ্গসমঙ্গিতায চ দোসং দিস্ৰা নিকন্তিং পরিযাদায তদোল়ারিকঙ্গপ্পহানায সেসসন্তঙ্গপটিলাভায তদেৰারম্মণং পুনপ্পুনং মনসিকরোতো ততিযং ঝানং উপ্পজ্জতি, তপ্পাদকঞ্চ লোকুত্তরং, তং দস্সেতুং ‘‘পীতিযা চ ৰিরাগা’’তিআদিমাহ. তত্থ ৰিরজ্জনং ৰিরাগো, সমতিক্কমো, তস্মা ৰিরাগা. চ-কারেন ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমং সম্পিণ্ডেতি ‘‘পীতিযা চ ৰিরাগা, ৰিতক্কৰিচারানঞ্চ ৰূপসমা’’তি. ইদঞ্চেতস্স আগমনমগ্গপরিদীপনত্থং, ৰণ্ণভণনত্থঞ্চ ৰুত্তং. উপেক্খকো ৰিহরতীতি এত্থ উপপত্তিতো ইক্খতি অপক্খপতিতা হুত্ৰা পস্সতীতি উপেক্খা, তত্রমজ্ঝত্ততা. তায ৰিসদায পীতিৰিরাগপদট্ঠানায থামগতায সমন্নাগতত্তা ততিযজ্ঝানসমঙ্গী ‘‘উপেক্খকো’’তি ৰুচ্চতি, ৰিতক্কাদিক্খোভাভাৰেন পনেসা এত্থেৰ পরিব্যত্তকিচ্চা জাতা, ন পঠমজ্ঝানাদীসূতি. সতো চ সম্পজানোতি পুগ্গলাধিট্ঠানেন সতি চ সম্পজঞ্ঞঞ্চ ৰুত্তং, ইদঞ্চ সতিসম্পজঞ্ঞবলেনেৰ ঠিতং তংপীতিসহচরিতং সুখং, ততো অপনীতং ৰচ্ছো ৰিয বন্ধনবলেন ধেনুং পীতিং ন উপগচ্ছতি, ইমস্মিঞ্চ সতি অতিমধুরে সুখে যোগিনো ন সারজ্জন্তি, নো অঞ্ঞথাতি ইমম্পি অত্থৰিসেসং দস্সেতুং ইধেৰ ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. সুখঞ্চ কাযেন পটিসংৰেদেতীতি এত্থ কিঞ্চাপি ততিযজ্ঝানসমঙ্গিনো সুখপটিসংৰেদনাভোগো নত্থি, এৰং সন্তেপি যস্মা তস্স নামকাযেন সম্পযুত্তং অতিপণীতং সুখং, তংসমুট্ঠিতেন তস্স অতিপণীতেন রূপেন রূপকাযো ফুট্ঠো, যস্স ফুট্ঠত্তা ঝানা ৰুট্ঠিতোপি কাযিকসুখং পটিসংৰেদেয্য, তস্মা এতমত্থং দস্সেন্তো ‘‘সুখঞ্চ কাযেন পটিসংৰেদেতী’’তি আহ. যং তন্তিআদীসু যন্তি যস্মা, যং ঝানহেতূতি অত্থো. তন্তি তং ততিযজ্ঝানসমঙ্গিপুগ্গলং বুদ্ধাদযো অরিযা আচিক্খন্তি পসংসন্তি. কিন্তি? ‘‘উপেক্খকো সতিমা সুখৰিহারী’’তি. এৰং একঙ্গৰিপ্পহীনং দুৰঙ্গসমন্নাগতং তিৰিধকল্যাণাদিযুত্তং ততিযং ঝানং অধিগন্ত্ৰা পৰত্ততীতি অত্থো. যং পন ঝানং ৰিভঙ্গে ‘‘ঝানন্তি উপেক্খা সতি সম্পজঞ্ঞং সুখং চিত্তস্সেকগ্গতা’’তি (ৰিভ. ৫৯১) ৰুত্তং, তং সপরিক্খারং ঝানং দস্সেতুং পরিযাযেন ৰুত্তং. উপনিজ্ঝানলক্খণানং পন সুখচিত্তেকগ্গতানং ৰসেন দুৰঙ্গিকমেৰেতং ৰেদিতব্বং. যথাহ – ‘‘দুৰঙ্গিকং ঝানং হোতী’’তিআদি (ৰিভ. ৬২৪).

এৰং ততিযজ্ঝানাধিগমং দস্সেত্ৰা ইদানি তদনন্তরং অধিগতততিযজ্ঝানস্স তং ৰসীভূতং কত্ৰা ততো ৰুট্ঠায তত্থ ৰুত্তনযেন দোসং দিস্ৰা নিকন্তিং পরিযাদায ওল়ারিকসুখঙ্গপ্পহানায, উপেক্খেকগ্গতাসঙ্খাতসেসসন্তঙ্গপটিলাভায চ তদেৰ নিমিত্তং মনসিকরোতো চতুত্থং ঝানং উপ্পজ্জতি, তপ্পাদকঞ্চ লোকুত্তরং, তং পুগ্গলাধিট্ঠানেন দস্সেতুং ‘‘সুখস্স চ পহানা’’তিআদিমাহ. তত্থ সুখস্স চ পহানা দুক্খস্স চ পহানাতি কাযিকস্স সুখস্স, দুক্খস্স চ পহানা. পুব্বেৰাতি তঞ্চ খো পুব্বেৰ, ন চতুত্থজ্ঝানক্খণেতি অত্থো. সোমনস্সদোমনস্সানং অত্থঙ্গমাতি চেতসিকস্স সুখস্স, দুক্খস্স চ পুব্বেৰ পহানা. কদা পন তেসং পহানং হোতীতি? চতুন্নং ঝানানং উপচারক্খণে. দুক্খদোমনস্সসুখসোমনস্সানি হি যথাক্কমং পঠমাদিচতুন্নং ঝানানং উপচারক্খণে এৰ পহীযন্তি. যদি এৰং, কস্মা পনেস ‘‘ৰিৰিচ্চেৰ…পে… পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি, এত্থুপ্পন্নং দুক্খিন্দ্রিযং অপরিসেসং নিরুজ্ঝতি…পে… চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি, এত্থুপ্পন্নং সোমনস্সিন্দ্রিযং অপরিসেসং নিরুজ্ঝতী’’তি (সং. নি. ৫.৫১০) এৰং ঝানেস্ৰেৰ নিরোধো ৰুত্তোতি? অতিসযনিরোধস্স ৰুত্তত্তা. উপচারক্খণেসু হি যো নিরোধো, সো নিরোধো এৰ, নাতিসযনিরোধো, সো পন ঝানক্খণেসু এৰ. ততো এৰ হি তত্থ তত্থ অপরিসেসগ্গহণং কতন্তি, তত্থ তত্থ পন পহীনাপি এতা ৰেদনা এত্থ দুৰিঞ্ঞেয্যলক্খণায অদুক্খমসুখায ৰেদনায দুক্খাদিব্যতিরেকেন সুখগ্গহণত্থং, ৰণ্ণভণনত্থঞ্চস্স ঝানস্স সমাহটা, পচ্চযদস্সনত্থঞ্চস্স. যথাহ – ‘‘চত্তারো খো, আৰুসো, পচ্চযা অদুক্খমসুখায চেতোৰিমুত্তিযা সমাপত্তিযা, ইধাৰুসো, ভিক্খু সুখস্স চ পহানা’’তিআদি (ম. নি. ১.৪৫৮).

উপেক্খাসতিপারিসুদ্ধিন্তি তত্রমজ্ঝত্ততাসঙ্খাতায উপেক্খায জনিতসতিযা পারিসুদ্ধি. নিরুপক্লেসতায হি তং পরিসুদ্ধত্তং. ন কেৰলঞ্চেত্থ উপেক্খায সতি এৰ পরিসুদ্ধা, অপিচ খো সব্বেপি সম্পযুত্তধম্মা, সতিসীসেন পনাযং দেসনা কতাতি. উপসম্পজ্জ ৰিহরতীতি এৰং একঙ্গৰিপ্পহীনং দুৰঙ্গসমন্নাগতং তিৰিধকল্যাণাদিযুত্তং চতুত্থং ঝানং অধিগন্ত্ৰা তদনুরূপেন ইরিযাপথৰিহারেন পৰত্ততীতি অত্থো.

এৰং রূপাৰচরলোকুত্তরচতুক্কজ্ঝানং দস্সেত্ৰা ইদানি অরূপাৰচরজ্ঝানং দস্সেন্তো যং তত্থ পঠমং, এৰং অধিগতরূপাৰচরচতুত্থজ্ঝানস্স করজরূপে দণ্ডাদানাদীনঞ্চেৰ চক্খুরোগাদিআবাধানঞ্চ ৰসেন দিট্ঠাদীনৰস্স করজরূপস্স সমতিক্কমায আকাসকসিণৰিরহিতেসু নৰসু কসিণেসু অঞ্ঞতরস্মিং চতুত্থং ঝানং উপ্পাদেত্ৰা তস্সারম্মণভূতং কসিণপটিভাগরূপম্পি করজরূপপটিভাগতায, অরঞ্ঞে সপ্পানুবন্ধস্স ভযেন পলাযতো রজ্জুতালপণ্ণাদিং সপ্পপটিভাগতায ৰিয সমতিক্কমিতুকামস্স পঞ্চহাকারেহি তং ঝানং ৰসীভূতং কত্ৰা ততো ৰুট্ঠায তত্থ নিব্বেজনীযরূপপটিভাগারম্মণতায, আসন্নসোমনস্সপচ্চত্থিকতায চ দোসং দিস্ৰা নিকন্তিং পরিযাদায অঙ্গেসু সমতিক্কমিতব্বাভাৰেন আরম্মণসমতিক্কমভূতং আকাসানঞ্চাযতনং সন্ততো মনসিকরিত্ৰা চক্কৰাল়পরিযন্তং ৰা যত্তকং ৰা ইচ্ছতি, তত্তকং কসিণং পত্থরিত্ৰা ৰা কসিণং অমনসিকরিত্ৰা তেন ফুট্ঠোকাসং ‘‘আকাসো আকাসো’’তি ৰা ‘‘অনন্তো আকাসো’’তি ৰা মনসিকারেন কসিণং উগ্ঘাটেত্ৰা ৰা তং কসিণুগ্ঘাটিমাকাসনিমিত্তং ‘‘আকাসো’’তি পুনপ্পুনং মনসিকরোতো আকাসানঞ্চাযতনং উপ্পজ্জতি, তং তাৰ দস্সেতুং ‘‘সব্বসো রূপসঞ্ঞানং সমতিক্কমা’’তিআদিমাহ.

তত্থ সব্বসোতি সব্বাকারেন, সব্বাসং ৰা অনৰসেসানন্তি অত্থো. রূপসঞ্ঞানন্তি সঞ্ঞাসীসেন ৰুত্তানং কুসলৰিপাককিরিযৰসেন পঞ্চদসরূপাৰচরজ্ঝানানঞ্চেৰ তদারম্মণানঞ্চ. রূপজ্ঝানম্পি হি ‘‘রূপে সঞ্ঞা রূপসঞ্ঞা’’তি এৰং সঞ্ঞাসীসেন ৰুচ্চতি, তদারম্মণকসিণম্পি রূপন্তি সঞ্ঞা নামমস্সাতি ‘‘রূপসঞ্ঞ’’ন্তি ৰুচ্চতি. সমতিক্কমাতি ৰিরাগা, নিরোধা চ. ৰিভঙ্গে পন সঞ্ঞাসু সমতিক্কন্তাসু আরম্মণং সমতিক্কন্তমেৰ হোতীতি ‘‘সমাপন্নস্স ৰা উপপন্নস্স ৰা দিট্ঠধম্মসুখৰিহারিস্স ৰা’’তিআদিনা (ৰিভ. ৬০২) সঞ্ঞানমেৰ সমতিক্কমো ৰুত্তো, আরম্মণে অৰিরত্তস্স সঞ্ঞাসমতিক্কমো নত্থেৰাতি তং সমতিক্কমৰসেনাপি অত্থৰণ্ণনা কাতব্বাৰ.

পটিঘসঞ্ঞানং অত্থঙ্গমাতি চক্খাদীনং ৰত্থূনং, রূপাদীনঞ্চ আরম্মণানং পটিঘাতেন সমুপ্পন্না দ্ৰিপঞ্চৰিঞ্ঞাণসঞ্ঞা পটিঘসঞ্ঞা, তাসং অত্থঙ্গমা. কিঞ্চাপি তা রূপাৰচরজ্ঝানসমাপন্নস্সাপি ন সন্তি, অথ খো ন পহীনত্তা ন সন্তি. ন হি রূপৰিরাগায রূপাৰচরভাৰনা সংৰত্ততি, রূপাযত্তাৰ এতাসং পৰত্তি, অযং পন ভাৰনা রূপৰিরাগায সংৰত্ততি, তস্মা তা এত্থ পহীনাতি ৰত্তুং ৰট্টতি. নানত্তসঞ্ঞানং অমনসিকারাতি নানত্তে গোচরে পৰত্তানং, নানত্তানং ৰা মনোৰিঞ্ঞাণধাতুৰসেন পৰত্তানঞ্চ চতুচত্তালীসকামাৰচরসঞ্ঞানং অমনসিকারা অনাৰজ্জনা. এত্থ চ রূপপটিঘসঞ্ঞানং ইমিনা ঝানেন নিব্বত্তভৰেপি অনুপ্পত্তিতো ‘‘সমতিক্কমা অত্থঙ্গমা’’তি এৰং অভাৰো এৰ ৰুত্তো. ‘‘নানত্তসঞ্ঞানং অমনসিকারা’’তি অট্ঠকামাৰচরকুসলানং নৰকিরিযানং দসাকুসলানং ৰসেন সত্তৰীসতিসঞ্ঞানং অরূপভৰেপি মনসিকারেন উপ্পত্তিসম্ভৰতো তাসং অমনসিকারা ইচ্চেৰ ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.

অনন্তো আকাসোতি এত্থ নাস্স উপ্পাদন্তো ৰা ৰযন্তো ৰা পঞ্ঞাযতীতি অনন্তো. আকাসোতি কসিণুগ্ঘাটিমাকাসো ৰুচ্চতি, মনসিকারৰসেনপেত্থ অনন্ততা ৰেদিতব্বা. তেনেৰ ৰিভঙ্গে ৰুত্তং ‘‘তস্মিং আকাসে চিত্তং ঠপেতি…পে… অনন্তং ফরতি, তেন ৰুচ্চতি অনন্তো আকাসো’’তি (ৰিভ. ৬০৫). ইদং পনস্স ভাৰনাকারদস্সনং. আকাসানঞ্চাযতনন্তি এত্থ নাস্স অন্তোতি অনন্তং আকাসমেৰ অনন্তং আকাসানন্তং, আকাসানন্তমেৰ আকাসানঞ্চং, তদেৰ আকাসানঞ্চং অধিট্ঠানট্ঠেন, সঞ্জাতিসমোসরণট্ঠেন চ আযতনং, তং আরম্মণমস্স সসম্পযুত্তধম্মস্স ঝানস্সাতি আকাসানঞ্চাযতনং. তং উপসম্পজ্জ ৰুত্তনযেন ৰিহরতীতি অত্থো.

এৰং আকাসানঞ্চাযতনাধিগমং দস্সেত্ৰা ইদানি যং তদনন্তরং অধিগতপঠমারুপ্পস্স তং ৰসীভূতং কত্ৰা তত্থ আসন্নরূপজ্ঝানপচ্চত্থিকতায, রূপপটিভাগাকাসারম্মণতায চ দোসং দিস্ৰা নিকন্তিং পরিযাদায তং সমতিক্কমায আকাসং ফরিত্ৰা পৰত্তং ৰিঞ্ঞাণং ‘‘অনন্তং ৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি পুনপ্পুনং মনসিকরোতো ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং উপ্পজ্জতি, তং দস্সেতুং ‘‘সব্বসো আকাসানঞ্চাযতনং সমতিক্কম্মা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ পুব্বে ৰুত্তনযেন ঝানম্পি আকাসানঞ্চাযতনং আরম্মণম্পি. আরম্মণম্পি হি পুরিমনযেন আকাসানঞ্চঞ্চ তং পঠমারুপ্পস্স আরম্মণত্তা ৰুত্তনযেন আযতনঞ্চাতি ‘‘আকাসানঞ্চাযতন’’ন্তি ৰুচ্চতি. ইতি উভযস্সাপি অপ্পৰত্তিকরণেন, অমনসিকরণেন চ একজ্ঝং কত্ৰা ‘‘আকাসানঞ্চাযতনং সমতিক্কম্মা’’তি ইদং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.

অনন্তং ৰিঞ্ঞাণন্তি তঞ্ঞেৰ পঠমারুপ্পৰিঞ্ঞাণং আকাসং অনন্ততো ফরিত্ৰা পৰত্তং ‘‘অনন্তং ৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি এৰং মনসিকরোতোতি ৰুত্তং হোতি, মনসিকারৰসেন ৰা অনন্তং. ৰিভঙ্গেপি হি ‘‘অনন্তং ফরতী’’তি (ৰিভ. ৬১০) ৰুত্তং. ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনন্তি এত্থ ৰুত্তনযেন অনন্তমেৰ আনঞ্চং, ৰিঞ্ঞাণঞ্চ তং আনঞ্চঞ্চাতি ৰিঞ্ঞাণানন্তন্তি ৰত্তব্বে রুল়্হিতো ‘‘ৰিঞ্ঞাণঞ্চ’’ন্তি ৰুত্তং, তদেৰ আযতনমারম্মণমস্সাতি ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং. সেসং ৰুত্তনযমেৰ.

এৰং ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং দস্সেত্ৰা ইদানি যং তদনন্তরং অধিগতদুতিযারুপ্পস্স তং ৰসীভূতং কত্ৰা তত্থ আসন্নাকাসানঞ্চাযতনপচ্চত্থিকতায, তদারম্মণতায চ দোসং দিস্ৰা নিকন্তিং পরিযাদায তং সমতিক্কমায পঠমারুপ্পৰিঞ্ঞাণাভাৰং ‘‘নত্থি নত্থী’’তি ৰা ‘‘সুঞ্ঞং সুঞ্ঞ’’ন্তি ৰা ‘‘ৰিৰিত্তং ৰিৰিত্ত’’ন্তি ৰা পুনপ্পুনং মনসিকরোতো আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং উপ্পজ্জতি, তং দস্সেতুং ‘‘সব্বসো’’তিআদিমাহ. ইধাপি ৰুত্তনযেন ঝানস্স, তদারম্মণস্স চ ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনস্স সমতিক্কমোৰ ৰেদিতব্বো. নত্থি কিঞ্চীতি ‘‘নত্থি নত্থি, সুঞ্ঞং সুঞ্ঞং, ৰিৰিত্তং ৰিৰিত্ত’’ন্তি এৰং মনসিকরোতোতি অত্থো.

আকিঞ্চঞ্ঞাযতনন্তি এত্থ নাস্স কিঞ্চনন্তি অকিঞ্চনং, অন্তমসো ভঙ্গমত্তম্পিস্স অৰসিট্ঠং নত্থীতি ৰুত্তং হোতি, অকিঞ্চনস্স ভাৰো আকিঞ্চঞ্ঞং, আকাসানঞ্চাযতনৰিঞ্ঞাণাপগমস্সেতং অধিৰচনং, আকিঞ্চঞ্ঞং আযতনমারম্মণমস্সাতি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.

এৰং আকিঞ্চঞ্ঞাযতনাধিগমং দস্সেত্ৰা ইদানি যং তদনন্তরং অধিগতততিযারুপ্পস্স তং ৰসীভূতং কত্ৰা তত্থ আসন্নৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনপচ্চত্থিকতায দোসং দিস্ৰা নিকন্তিং পরিযাদায তং সমতিক্কমায তদেৰ আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং ‘‘সন্তং সন্ত’’ন্তি পুনপ্পুনং মনসিকরোতো নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং উপ্পজ্জতি, তং দস্সেতুং ‘‘সব্বসো’’তিআদিমাহ. তত্থ নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনন্তি ওল়ারিকায সঞ্ঞায অভাৰতো, সুখুমায চ ভাৰতো নেৰস্স সসম্পযুত্তধম্মস্স ঝানস্স সঞ্ঞা নাসঞ্ঞাতি নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞং, তদেৰ ধম্মাযতনমনাযতনপরিযাপন্নত্তা আযতনন্তি নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং.

অথ ৰা যাযমেত্থ সঞ্ঞা, সা পটুসঞ্ঞাকিচ্চং কাতুং অসমত্থতায নেৰসঞ্ঞা, সঙ্খারাৰসেসসুখুমভাৰেন ৰিজ্জমানত্তা নাসঞ্ঞাতি নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞা, নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞা চ সা সম্পযুত্তধম্মানং অধিট্ঠানট্ঠেন আযতনঞ্চাতি নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং. ন কেৰলঞ্চেত্থ সঞ্ঞাৰ এদিসী, অপি তু ফস্সোপি নেৰফস্সো নাফস্সো, চিত্তম্পি নেৰচিত্তং নাচিত্তং, এৰং সেসসম্পযুত্তধম্মাপি, সঞ্ঞাসীসেন পনাযং দেসনা কতাতি ৰেদিতব্বা. তত্থ সঙ্খারাৰসেসসুখুমভাৰেনাতি অচ্চন্তসুখুমভাৰপ্পত্তসঙ্খারভাৰেন. সেসং ৰুত্তনযমেৰ.

অযং পনেত্থ আদিতো পট্ঠায পিণ্ডত্থপ্পকাসনা – ‘‘ইধ ভিক্খু পাতিমোক্খসংৰরসংৰুতো’’তিআদিনা সাসনে লোকিযলোকুত্তরজ্ঝাননিব্বত্তকপুগ্গলস্স পতিট্ঠাভূতসীলেসু পাতিমোক্খসংৰরসীলৰিসুদ্ধিং উপদিসতি. ‘‘ৰিহরতী’’তি ইমিনা তদনুরূপৰিহারসমঙ্গিভাৰং. ‘‘আচারগোচরসম্পন্নো’’তি ইমিনা আজীৰপারিসুদ্ধিসীলং, তদুপকারকে চ ধম্মে. ‘‘অণুমত্তেসূ’’তিআদিনা যথাৰুত্তসীলেহি অচৰনং, তেসঞ্চ অনৰসেসতো সমাদানং. ‘‘ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারো’’তি ইমিনা ইন্দ্রিযসংৰরসীলং. ‘‘ভোজনে মত্তঞ্ঞূ’’তি ইমিনা পচ্চযসন্নিস্সিতসীলং, সন্তোসাদিগুণঞ্চ. ‘‘পুব্বরত্তাপররত্ত’’ন্তিআদিনা সীলধুতঙ্গেসু পতিট্ঠিতস্স ভাৰনারামস্স তদুপকারকে ধম্মে. ‘‘বোধিপক্খিকান’’ন্তিআদিনা পটিপত্তিযা নিব্বেধভাগিযতং. ‘‘সো অভিক্কন্তে’’তিআদিনা যথাৰুত্তগুণানং অপরিহানায, ৰক্খমানানঞ্চ পটিলাভায সতিসম্পযোগং. ‘‘সো ৰিৰিত্ত’’ন্তিআদিনা ভাৰনানুরূপসেনাসনপরিগ্গহং. ‘‘সো অরঞ্ঞগতো’’তিআদিনা ঝানভাৰনারম্ভপ্পকারং. ‘‘সো অভিজ্ঝ’’ন্তিআদিনা ঝানভাৰনাভিযোগেন পহীনপঞ্চনীৰরণস্স উপচারজ্ঝানুপ্পত্তিং. ‘‘সো ইমে পঞ্চ নীৰরণে’’তিআদিনা তস্স উপরূপরি ৰাযমতো রূপারূপজ্ঝানুপ্পত্তিক্কমং উপদিসতি. অযং তাৰেত্থ পদত্থো.

ধম্মভেদো পনেত্থ ৰিভঙ্গনযে পাকটো ভৰিস্সতি. তীসু হি নযেসু মহগ্গতলোকুত্তরা কুসলৰিপাককিরিযচিত্তসম্পযুত্তা ৰিতক্কৰিচারপীতিসুখউপেক্খাএকগ্গতাসঙ্খাতা ঝানধম্মা নানানযেহি ৰিভত্তা, ঝানসম্পযুত্তা পন সেসকামাৰচরধম্মাৰ ইধ সঙ্গহিতা. কিঞ্চাপি পনেত্থ পাতিমোক্খসংৰরসীলাদযোপি ৰুত্তা, তথাপি তে ঝানানং পুব্বভাগপ্পটিপত্তিদস্সনৰসেন চেৰ ঝানসম্পযুত্তধম্মৰসেন চ ৰুত্তা, ইধ পন ন সঙ্গহিতাতি ৰেদিতব্বা.

পঞ্হাপুচ্ছকে পন সিযা কুসলা, সিযা অব্যাকতা, তীণি ঝানানি সুখায ৰেদনায সম্পযুত্তা, চতুত্থং অদুক্খমসুখায ৰেদনায সম্পযুত্তং, উপেক্খা পনেত্থ ৰেদনা ন ৰত্তব্বা, সিযা ৰিপাকা, সিযা ৰিপাকধম্মধম্মা, পঠমজ্ঝানং ৰিতক্কৰিচারৰজ্জিতং সৰিতক্কসৰিচারং, ৰিতক্কো পনেত্থ অৰিতক্কৰিচারমত্তো, ৰিচারো ন ৰত্তব্বো, তীণি ঝানানি অৰিতক্কঅৰিচারা, দ্ৰে ঝানানি পীতিৰজ্জিতানি পীতিসহগতানি, তীণি সুখৰজ্জিতানি সুখসহগতানি, চতুত্থং উপেক্খাৰজ্জিতং উপেক্খাসহগতং, ততিযজ্ঝানে সুখং, উপেক্খা চ ইধ ন ৰত্তব্বং…পে… সিযা মহগ্গতা, সিযা অপ্পমাণা, তীণি সিযা অপ্পমাণারম্মণা, সিযা ন ৰত্তব্বা, চতুত্থং তিধাপি ন ৰত্তব্বঞ্চ, তীণি সিযা মগ্গহেতুকা, সিযা মগ্গাধিপতিনো, সিযা ন ৰত্তব্বা, চতুত্থং তিধাপি ন ৰত্তব্বঞ্চ…পে… পীতি বহিদ্ধারম্মণানি, চতুত্থং তিধাপি ন ৰত্তব্বঞ্চ…পে… অনিদস্সনঅপ্পটিঘা ন হেতূ…পে… নোচিত্তচেতসিকা অরণাতি. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ. পাল়িমুত্তনযো পনেত্থ নত্থি, ইতো পরং পন এত্তকম্পি অৰত্ৰা ৰিজ্জমানট্ঠানে এৰ ৰক্খাম.

ঝানৰিভঙ্গমাতিকত্থৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.