৭. ইদ্ধিপাদসংযুত্তং
১. চাপালৰগ্গো
১. অপারসুত্তং
৮১৩. ‘‘চত্তারোমে ভিক্খৰে, ইদ্ধিপাদা ভাৰিতা বহুলীকতা অপারা পারং গমনায সংৰত্তন্তি. কতমে চত্তারো? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ছন্দসমাধিপ্পধানসঙ্খারসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৰেতি, ৰীরিযসমাধিপ্পধানসঙ্খারসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৰেতি, চিত্তসমাধিপ্পধানসঙ্খারসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৰেতি, ৰীমংসাসমাধিপ্পধানসঙ্খারসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৰেতি. ইমে খো, ভিক্খৰে, চত্তারো ইদ্ধিপাদা ভাৰিতা বহুলীকতা অপারা পারং গমনায সংৰত্তন্তী’’তি. পঠমং.
২. ৰিরদ্ধসুত্তং
৮১৪. ‘‘যেসং কেসঞ্চি, ভিক্খৰে, চত্তারো ইদ্ধিপাদা ৰিরদ্ধা, ৰিরদ্ধো তেসং অরিযো মগ্গো সম্মা দুক্খক্খযগামী. যেসং কেসঞ্চি, ভিক্খৰে, চত্তারো ইদ্ধিপাদা আরদ্ধা, আরদ্ধো তেসং অরিযো মগ্গো সম্মা দুক্খক্খযগামী. কতমে চত্তারো? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ছন্দসমাধিপ্পধানসঙ্খারসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৰেতি, ৰীরিযসমাধি…পে… চিত্তসমাধি…পে… ৰীমংসাসমাধিপ্পধানসঙ্খারসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৰেতি. যেসং কেসঞ্চি, ভিক্খৰে, ইমে চত্তারো ইদ্ধিপাদা ৰিরদ্ধা, ৰিরদ্ধো তেসং অরিযো মগ্গো সম্মা দুক্খক্খযগামী. যেসং কেসঞ্চি, ভিক্খৰে, ইমে চত্তারো ইদ্ধিপাদা আরদ্ধা, আরদ্ধো তেসং অরিযো মগ্গো সম্মা দুক্খক্খযগামী’’তি. দুতিযং.
৩. অরিযসুত্তং
৮১৫. ‘‘চত্তারোমে, ভিক্খৰে, ইদ্ধিপাদা ভাৰিতা বহুলীকতা অরিযা নিয্যানিকা নিয্যন্তি তক্করস্স সম্মা দুক্খক্খযায. কতমে চত্তারো? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ছন্দসমাধিপ্পধানসঙ্খারসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৰেতি, ৰীরিযসমাধি…পে… চিত্তসমাধি…পে… ইদ্ধিপাদং ভাৰেতি, ৰীমংসাসমাধিপ্পধানসঙ্খারসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৰেতি. ইমে খো, ভিক্খৰে, চত্তারো ইদ্ধিপাদা ভাৰিতা বহুলীকতা অরিযা নিয্যানিকা নিয্যন্তি তক্করস্স সম্মা দুক্খক্খযাযা’’তি. ততিযং.
৪. নিব্বিদাসুত্তং
৮১৬. ‘‘চত্তারোমে, ভিক্খৰে, ইদ্ধিপাদা ভাৰিতা বহুলীকতা একন্তনিব্বিদায ৰিরাগায নিরোধায উপসমায অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৰত্তন্তি. কতমে চত্তারো? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ছন্দসমাধিপ্পধানসঙ্খারসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৰেতি, ৰীরিযসমাধি…পে… চিত্তসমাধি…পে… ৰীমংসাসমাধিপ্পধানসঙ্খারসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৰেতি. ইমে খো, ভিক্খৰে, চত্তারো ইদ্ধিপাদা ভাৰিতা বহুলীকতা একন্তনিব্বিদায ৰিরাগায নিরোধায উপসমায অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৰত্তন্তী’’তি. চতুত্থং.
৫. ইদ্ধিপদেসসুত্তং
৮১৭. ‘‘যে হি কেচি, ভিক্খৰে, অতীতমদ্ধানং সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা ইদ্ধিপদেসং অভিনিপ্ফাদেসুং সব্বে তে চতুন্নং ইদ্ধিপাদানং ভাৰিতত্তা বহুলীকতত্তা. যে হি কেচি, ভিক্খৰে, অনাগতমদ্ধানং সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা ইদ্ধিপদেসং অভিনিপ্ফাদেস্সন্তি সব্বে তে চতুন্নং ইদ্ধিপাদানং ভাৰিতত্তা বহুলীকতত্তা. যে হি কেচি, ভিক্খৰে, এতরহি সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা ইদ্ধিপদেসং অভিনিপ্ফাদেন্তি সব্বে তে চতুন্নং ইদ্ধিপাদানং ভাৰিতত্তা বহুলীকতত্তা.
‘‘কতমেসং চতুন্নং? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ছন্দসমাধিপ্পধানসঙ্খারসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৰেতি, ৰীরিযসমাধি…পে… চিত্তসমাধি…পে… ৰীমংসাসমাধিপ্পধানসঙ্খারসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৰেতি. যে হি কেচি, ভিক্খৰে, অতীতমদ্ধানং সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা ইদ্ধিপদেসং অভিনিপ্ফাদেসুং, সব্বে তে ইমেসংযেৰ চতুন্নং ইদ্ধিপাদানং ভাৰিতত্তা বহুলীকতত্তা. যে হি কেচি, ভিক্খৰে, অনাগতমদ্ধানং সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা ইদ্ধিপদেসং অভিনিপ্ফাদেস্সন্তি, সব্বে তে ইমেসংযেৰ চতুন্নং ইদ্ধিপাদানং ভাৰিতত্তা বহুলীকতত্তা. যে হি কেচি, ভিক্খৰে, এতরহি সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা ইদ্ধিপদেসং অভিনিপ্ফাদেন্তি, সব্বে তে ইমেসংযেৰ চতুন্নং ইদ্ধিপাদানং ভাৰিতত্তা বহুলীকতত্তা’’তি. পঞ্চমং.
৬. সমত্তসুত্তং
৮১৮. ‘‘যে হি কেচি, ভিক্খৰে, অতীতমদ্ধানং সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা সমত্তং ইদ্ধিং অভিনিপ্ফাদেসুং, সব্বে তে চতুন্নং ইদ্ধিপাদানং ভাৰিতত্তা বহুলীকতত্তা. যে হি কেচি, ভিক্খৰে, অনাগতমদ্ধানং সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা সমত্তং ইদ্ধিং অভিনিপ্ফাদেস্সন্তি, সব্বে তে চতুন্নং ইদ্ধিপাদানং ভাৰিতত্তা বহুলীকতত্তা. যে হি কেচি, ভিক্খৰে, এতরহি সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা সমত্তং ইদ্ধিং অভিনিপ্ফাদেন্তি, সব্বে তে চতুন্নং ইদ্ধিপাদানং ভাৰিতত্তা বহুলীকতত্তা.
‘‘কতমেসং চতুন্নং? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ছন্দসমাধিপ্পধানসঙ্খারসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৰেতি, ৰীরিযসমাধি…পে… চিত্তসমাধি…পে… ৰীমংসাসমাধিপ্পধানসঙ্খারসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৰেতি. যে হি কেচি, ভিক্খৰে, অতীতমদ্ধানং সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা সমত্তং ইদ্ধিং অভিনিপ্ফাদেসুং, সব্বে তে ইমেসংযেৰ চতুন্নং ইদ্ধিপাদানং ভাৰিতত্তা বহুলীকতত্তা. যে হি কেচি, ভিক্খৰে, অনাগতমদ্ধানং সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা সমত্তং ইদ্ধিং অভিনিপ্ফাদেস্সন্তি, সব্বে তে ইমেসংযেৰ চতুন্নং ইদ্ধিপাদানং ভাৰিতত্তা বহুলীকতত্তা. যে হি কেচি, ভিক্খৰে, এতরহি সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা সমত্তং ইদ্ধিং অভিনিপ্ফাদেন্তি, সব্বে তে ইমেসংযেৰ চতুন্নং ইদ্ধিপাদানং ভাৰিতত্তা বহুলীকতত্তা’’তি. ছট্ঠং.
৭. ভিক্খুসুত্তং
৮১৯. ‘‘যে হি কেচি, ভিক্খৰে, অতীতমদ্ধানং ভিক্খূ আসৰানং খযা অনাসৰং চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরিংসু, সব্বে তে চতুন্নং ইদ্ধিপাদানং ভাৰিতত্তা বহুলীকতত্তা. যে হি কেচি, ভিক্খৰে, অনাগতমদ্ধানং ভিক্খূ আসৰানং খযা অনাসৰং চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরিস্সন্তি, সব্বে তে চতুন্নং ইদ্ধিপাদানং ভাৰিতত্তা বহুলীকতত্তা. যে হি কেচি, ভিক্খৰে, এতরহি ভিক্খূ আসৰানং খযা অনাসৰং চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরন্তি, সব্বে তে চতুন্নং ইদ্ধিপাদানং ভাৰিতত্তা বহুলীকতত্তা.
‘‘কতমেসং চতুন্নং? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ছন্দসমাধিপ্পধানসঙ্খারসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৰেতি, ৰীরিযসমাধি…পে… চিত্তসমাধি…পে… ৰীমংসাসমাধিপ্পধানসঙ্খারসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৰেতি. যে হি কেচি, ভিক্খৰে, অতীতমদ্ধানং ভিক্খূ আসৰানং খযা অনাসৰং চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরিংসু সব্বে তে ইমেসংযেৰ চতুন্নং ইদ্ধিপাদানং ভাৰিতত্তা বহুলীকতত্তা. যে হি কেচি, ভিক্খৰে, অনাগতমদ্ধানং ভিক্খূ আসৰানং খযা অনাসৰং চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরিস্সন্তি, সব্বে তে ইমেসংযেৰ চতুন্নং ইদ্ধিপাদানং ভাৰিতত্তা বহুলীকতত্তা. যে হি কেচি, ভিক্খৰে, এতরহি ভিক্খূ আসৰানং খযা অনাসৰং চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরন্তি, সব্বে তে ইমেসংযেৰ চতুন্নং ইদ্ধিপাদানং ভাৰিতত্তা বহুলীকতত্তা’’তি. সত্তমং.
৮. বুদ্ধসুত্তং
৮২০. ‘‘চত্তারোমে, ভিক্খৰে, ইদ্ধিপাদা. কতমে চত্তারো? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ছন্দসমাধিপ্পধানসঙ্খারসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৰেতি, ৰীরিযসমাধি…পে… চিত্তসমাধি …পে… ৰীমংসাসমাধিপ্পধানসঙ্খারসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৰেতি. ইমে খো, ভিক্খৰে, চত্তারো ইদ্ধিপাদা. ইমেসং খো, ভিক্খৰে, চতুন্নং ইদ্ধিপাদানং ভাৰিতত্তা বহুলীকতত্তা তথাগতো ‘অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো’তি ৰুচ্চতী’’তি. অট্ঠমং.
৯. ঞাণসুত্তং
৮২১. ‘‘‘অযং ছন্দসমাধিপ্পধানসঙ্খারসমন্নাগতো ইদ্ধিপাদো’তি মে ভিক্খৰে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৰিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি. ‘সো খো পনাযং ছন্দসমাধিপ্পধানসঙ্খারসমন্নাগতো ইদ্ধিপাদো ভাৰেতব্বো’তি মে, ভিক্খৰে…পে… ‘ভাৰিতো’তি মে, ভিক্খৰে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৰিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি.
‘‘‘অযং ৰীরিযসমাধিপ্পধানসঙ্খারসমন্নাগতো ইদ্ধিপাদো’তি মে, ভিক্খৰে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৰিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি. ‘সো খো পনাযং ৰীরিযসমাধিপ্পধানসঙ্খারসমন্নাগতো ইদ্ধিপাদো ভাৰেতব্বো’তি মে, ভিক্খৰে…পে… ‘ভাৰিতো’তি মে, ভিক্খৰে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৰিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি.
‘‘‘অযং চিত্তসমাধিপ্পধানসঙ্খারসমন্নাগতো ইদ্ধিপাদো’তি মে, ভিক্খৰে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৰিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি. ‘সো খো পনাযং চিত্তসমাধিপ্পধানসঙ্খারসমন্নাগতো ইদ্ধিপাদো ভাৰেতব্বো’তি মে, ভিক্খৰে…পে… ‘ভাৰিতো’তি মে, ভিক্খৰে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৰিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি.
‘‘‘অযং ৰীমংসাসমাধিপ্পধানসঙ্খারসমন্নাগতো ইদ্ধিপাদো’তি মে, ভিক্খৰে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৰিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি. ‘সো খো পনাযং ৰীমংসাসমাধিপ্পধানসঙ্খারসমন্নাগতো ইদ্ধিপাদো ভাৰেতব্বো’তি মে, ভিক্খৰে…পে… ‘ভাৰিতো’তি মে, ভিক্খৰে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৰিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদী’’তি. নৰমং.
১০. চেতিযসুত্তং
৮২২. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা ৰেসালিযং ৰিহরতি মহাৰনে কূটাগারসালাযং. অথ খো ভগৰা পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায ৰেসালিং পিণ্ডায পাৰিসি. ৰেসালিযং পিণ্ডায চরিত্ৰা পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো আযস্মন্তং আনন্দং আমন্তেসি – ‘‘গণ্হাহি, আনন্দ, নিসীদনং. যেন চাপালং চেতিযং [পাৰালচেতিযং (স্যা. কং.)] তেনুপসঙ্কমিস্সাম দিৰাৰিহারাযা’’তি. ‘‘এৰং ভন্তে’’তি খো আযস্মা আনন্দো ভগৰতো পটিস্সুত্ৰা নিসীদনং আদায ভগৰন্তং পিট্ঠিতো পিট্ঠিতো অনুবন্ধি. অথ খো ভগৰা যেন চাপালং চেতিযং তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. আযস্মাপি খো আনন্দো ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো আযস্মন্তং আনন্দং ভগৰা এতদৰোচ –
‘‘রমণীযা, আনন্দ, ৰেসালী, রমণীযং উদেনং চেতিযং, রমণীযং গোতমকং চেতিযং, রমণীযং সত্তম্বং চেতিযং, রমণীযং বহুপুত্তং চেতিযং [বহুপুত্তকচেতিযং (স্যা. কং. পী. ক.)], রমণীযং সারন্দদং চেতিযং [আনন্দচেতিযং (ক.), সানন্দরং (ক.)], রমণীযং চাপালং চেতিযং. যস্স কস্সচি, আনন্দ, চত্তারো ইদ্ধিপাদা ভাৰিতা বহুলীকতা যানীকতা ৰত্থুকতা অনুট্ঠিতা পরিচিতা সুসমারদ্ধা, সো আকঙ্খমানো কপ্পং ৰা তিট্ঠেয্য কপ্পাৰসেসং ৰা. তথাগতস্স খো, আনন্দ, চত্তারো ইদ্ধিপাদা ভাৰিতা বহুলীকতা যানীকতা ৰত্থুকতা অনুট্ঠিতা পরিচিতা সুসমারদ্ধা. আকঙ্খমানো, আনন্দ, তথাগতো কপ্পং ৰা তিট্ঠেয্য কপ্পাৰসেসং ৰা’’তি.
এৰম্পি খো আযস্মা আনন্দো ভগৰতা ওল়ারিকে নিমিত্তে কযিরমানে ওল়ারিকে ওভাসে কযিরমানে নাসক্খি পটিৰিজ্ঝিতুং; ন ভগৰন্তং যাচি – ‘‘তিট্ঠতু, ভন্তে, ভগৰা কপ্পং, তিট্ঠতু সুগতো কপ্পং [সুগতো কপ্পাৰসেসং (পী. ক.) দী. নি. ২.১৬৭] বহুজনহিতায বহুজনসুখায লোকানুকম্পায অত্থায হিতায সুখায দেৰমনুস্সান’’ন্তি যথা তং মারেন পরিযুট্ঠিতচিত্তো.
দুতিযম্পি খো ভগৰা…পে… ততিযম্পি খো ভগৰা আযস্মন্তং আনন্দং আমন্তেসি – ‘‘রমণীযা, আনন্দ, ৰেসালী, রমণীযং উদেনং চেতিযং, রমণীযং গোতমকং চেতিযং, রমণীযং সত্তম্বং চেতিযং, রমণীযং বহুপুত্তং চেতিযং, রমণীযং সারন্দদং চেতিযং, রমণীযং চাপালং চেতিযং. যস্স কস্সচি, আনন্দ, চত্তারো ইদ্ধিপাদা ভাৰিতা বহুলীকতা যানীকতা ৰত্থুকতা অনুট্ঠিতা পরিচিতা সুসমারদ্ধা, সো আকঙ্খমানো কপ্পং ৰা তিট্ঠেয্য কপ্পাৰসেসং ৰা. তথাগতস্স খো, আনন্দ, চত্তারো ইদ্ধিপাদা ভাৰিতা বহুলীকতা যানীকতা ৰত্থুকতা অনুট্ঠিতা পরিচিতা সুসমারদ্ধা. আকঙ্খমানো, আনন্দ, তথাগতো কপ্পং ৰা তিট্ঠেয্য কপ্পাৰসেসং ৰা’’তি.
এৰম্পি খো আযস্মা আনন্দো ভগৰতা ওল়ারিকে নিমিত্তে কযিরমানে ওল়ারিকে ওভাসে কযিরমানে নাসক্খি পটিৰিজ্ঝিতুং; ন ভগৰন্তং যাচি – ‘‘তিট্ঠতু, ভন্তে, ভগৰা কপ্পং, তিট্ঠতু সুগতো কপ্পং বহুজনহিতায বহুজনসুখায লোকানুকম্পায অত্থায হিতায সুখায দেৰমনুস্সান’’ন্তি যথা তং মারেন পরিযুট্ঠিতচিত্তো.
অথ খো ভগৰা আযস্মন্তং আনন্দং আমন্তেসি – ‘‘গচ্ছ খো ত্ৰং, আনন্দ, যস্স দানি কালং মঞ্ঞসী’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো আযস্মা আনন্দো ভগৰতো পটিস্সুত্ৰা উট্ঠাযাসনা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা অৰিদূরে অঞ্ঞতরস্মিং রুক্খমূলে নিসীদি. অথ খো মারো পাপিমা, অচিরপক্কন্তে আযস্মন্তে আনন্দে, যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘পরিনিব্বাতু দানি, ভন্তে, ভগৰা, পরিনিব্বাতু দানি সুগতো [পরিনিব্বাতু সুগতো (সী. স্যা. কং.) এৰমুপরিপি]! পরিনিব্বানকালো দানি, ভন্তে, ভগৰতো. ভাসিতা খো পনেসা, ভন্তে, ভগৰতা ৰাচা – ‘ন তাৰাহং, পাপিম, পরিনিব্বাযিস্সামি যাৰ মে ভিক্খূ ন সাৰকা ভৰিস্সন্তি ৰিযত্তা ৰিনীতা ৰিসারদা বহুস্সুতা ধম্মধরা ধম্মানুধম্মপ্পটিপন্না সামীচিপ্পটিপন্না অনুধম্মচারিনো, সকং আচরিযকং উগ্গহেত্ৰা আচিক্খিস্সন্তি দেসেস্সন্তি পঞ্ঞপেস্সন্তি পট্ঠপেস্সন্তি ৰিৰরিস্সন্তি ৰিভজিস্সন্তি উত্তানীকরিস্সন্তি [উত্তানিং করিস্সন্তি (ক.), উত্তানিকরিস্সন্তি (পী.)], উপ্পন্নং পরপ্পৰাদং সহধম্মেন সুনিগ্গহিতং নিগ্গহেত্ৰা সপ্পাটিহারিযং ধম্মং দেসেস্সন্তী’’’তি.
সন্তি খো পন, ভন্তে, এতরহি ভিক্খূ ভগৰতো সাৰকা ৰিযত্তা ৰিনীতা ৰিসারদা বহুস্সুতা ধম্মধরা ধম্মানুধম্মপ্পটিপন্না সামীচিপ্পটিপন্না অনুধম্মচারিনো, সকং আচরিযকং উগ্গহেত্ৰা আচিক্খন্তি দেসেন্তি পঞ্ঞপেন্তি পট্ঠপেন্তি ৰিৰরন্তি ৰিভজন্তি উত্তানীকরোন্তি, উপ্পন্নং পরপ্পৰাদং সহধম্মেন সুনিগ্গহিতং নিগ্গহেত্ৰা সপ্পাটিহারিযং ধম্মং দেসেন্তি. পরিনিব্বাতু দানি, ভন্তে, ভগৰা, পরিনিব্বাতু দানি, সুগতো! পরিনিব্বানকালো দানি, ভন্তে, ভগৰতো.
‘‘ভাসিতা খো পনেসা, ভন্তে, ভগৰতা ৰাচা – ‘ন তাৰাহং, পাপিম, পরিনিব্বাযিস্সামি যাৰ মে ভিক্খুনিযো ন সাৰিকা ভৰিস্সন্তি ৰিযত্তা ৰিনীতা ৰিসারদা বহুস্সুতা ধম্মধরা ধম্মানুধম্মপ্পটিপন্না সামীচিপ্পটিপন্না অনুধম্মচারিনিযো, সকং আচরিযকং উগ্গহেত্ৰা আচিক্খিস্সন্তি দেসেস্সন্তি পঞ্ঞপেস্সন্তি পট্ঠপেস্সন্তি ৰিৰরিস্সন্তি ৰিভজিস্সন্তি উত্তানীকরিস্সন্তি, উপ্পন্নং পরপ্পৰাদং সহধম্মেন সুনিগ্গহিতং নিগ্গহেত্ৰা সপ্পাটিহারিযং ধম্মং দেসেস্সন্তী’’’তি.
‘‘সন্তি খো পন, ভন্তে, এতরহি ভিক্খুনিযো ভগৰতো সাৰিকা ৰিযত্তা ৰিনীতা ৰিসারদা বহুস্সুতা ধম্মধরা ধম্মানুধম্মপ্পটিপন্না সামীচিপ্পটিপন্না অনুধম্মচারিনিযো, সকং আচরিযকং উগ্গহেত্ৰা আচিক্খন্তি দেসেন্তি পঞ্ঞপেন্তি পট্ঠপেন্তি ৰিৰরন্তি ৰিভজন্তি উত্তানীকরোন্তি, উপ্পন্নং পরপ্পৰাদং সহধম্মেন সুনিগ্গহিতং নিগ্গহেত্ৰা সপ্পাটিহারিযং ধম্মং দেসেন্তি. পরিনিব্বাতু দানি, ভন্তে, ভগৰা, পরিনিব্বাতু দানি, সুগতো! পরিনিব্বানকালো দানি, ভন্তে, ভগৰতো.
‘‘ভাসিতা খো পনেসা, ভন্তে, ভগৰতা ৰাচা – ‘ন তাৰাহং, পাপিম, পরিনিব্বাযিস্সামি যাৰ মে উপাসকা…পে… যাৰ মে উপাসিকা ন সাৰিকা ভৰিস্সন্তি ৰিযত্তা ৰিনীতা ৰিসারদা বহুস্সুতা ধম্মধরা ধম্মানুধম্মপ্পটিপন্না সামীচিপ্পটিপন্না অনুধম্মচারিনিযো, সকং আচরিযকং উগ্গহেত্ৰা আচিক্খিস্সন্তি দেসেস্সন্তি পঞ্ঞপেস্সন্তি পট্ঠপেস্সন্তি ৰিৰরিস্সন্তি ৰিভজিস্সন্তি উত্তানীকরিস্সন্তি, উপ্পন্নং পরপ্পৰাদং সহধম্মেন সুনিগ্গহিতং নিগ্গহেত্ৰা সপ্পাটিহারিযং ধম্মং দেসেস্সন্তী’’’তি.
‘‘সন্তি খো পন, ভন্তে, এতরহি উপাসকা…পে… উপাসিকা ভগৰতো সাৰিকা ৰিযত্তা ৰিনীতা ৰিসারদা বহুস্সুতা ধম্মধরা ধম্মানুধম্মপ্পটিপন্না সামীচিপ্পটিপন্না অনুধম্মচারিনিযো, সকং আচরিযকং উগ্গহেত্ৰা আচিক্খন্তি দেসেন্তি পঞ্ঞপেন্তি পট্ঠপেন্তি ৰিৰরন্তি ৰিভজন্তি উত্তানীকরোন্তি, উপ্পন্নং পরপ্পৰাদং সহধম্মেন সুনিগ্গহিতং নিগ্গহেত্ৰা সপ্পাটিহারিযং ধম্মং দেসেন্তি. পরিনিব্বাতু দানি, ভন্তে, ভগৰা, পরিনিব্বাতু দানি, সুগতো! পরিনিব্বানকালো দানি, ভন্তে, ভগৰতো.
‘‘ভাসিতা খো পনেসা, ভন্তে, ভগৰতা ৰাচা – ‘ন তাৰাহং, পাপিম, পরিনিব্বাযিস্সামি যাৰ মে ইদং ব্রহ্মচরিযং ন ইদ্ধঞ্চেৰ ভৰিস্সতি ফীতঞ্চ ৰিত্থারিতং বাহুজঞ্ঞং পুথুভূতং যাৰ দেৰমনুস্সেহি সুপ্পকাসিত’ন্তি. তযিদং, ভন্তে, ভগৰতো ব্রহ্মচরিযং ইদ্ধঞ্চেৰ ফীতঞ্চ ৰিত্থারিতং বাহুজঞ্ঞং পুথুভূতং যাৰ দেৰমনুস্সেহি সুপ্পকাসিতং. পরিনিব্বাতু দানি, ভন্তে, ভগৰা, পরিনিব্বাতু দানি সুগতো. পরিনিব্বানকালো দানি, ভন্তে, ভগৰতো’’তি.
এৰং ৰুত্তে ভগৰা মারং পাপিমন্তং এতদৰোচ – ‘‘অপ্পোস্সুক্কো ত্ৰং, পাপিম, হোহি. ন চিরং [নচিরস্সেৰ (ক.)] তথাগতস্স পরিনিব্বানং ভৰিস্সতি. ইতো তিণ্ণং মাসানং অচ্চযেন তথাগতো পরিনিব্বাযিস্সতী’’তি. অথ খো ভগৰা চাপালে চেতিযে সতো সম্পজানো আযুসঙ্খারং ওস্সজি. ওস্সট্ঠে চ [ওসজ্জে পন (ক.)] ভগৰতা আযুসঙ্খারে মহাভূমিচালো অহোসি ভিংসনকো লোমহংসো, দেৰদুন্দুভিযো [দেৰদুদ্রভিযো (ক.)] চ ফলিংসু. অথ খো ভগৰা এতমত্থং ৰিদিত্ৰা তাযং ৰেলাযং ইমং উদানং উদানেসি –
‘‘তুলমতুলঞ্চ সম্ভৰং, ভৰসঙ্খারমৰস্সজি মুনি;
অজ্ঝত্তরতো সমাহিতো, অভিন্দি কৰচমিৰত্তসম্ভৰ’’ন্তি. দসমং;
চাপালৰগ্গো পঠমো.
তস্সুদ্দানং –
অপারাপি ৰিরদ্ধো চ, অরিযা নিব্বিদাপি চ;
পদেসং সমত্তং ভিক্খু, বুদ্ধং ঞাণঞ্চ চেতিযন্তি.
২. পাসাদকম্পনৰগ্গো
১. পুব্বসুত্তং
৮২৩. সাৰত্থিনিদানং. ‘‘পুব্বেৰ মে, ভিক্খৰে, সম্বোধা অনভিসম্বুদ্ধস্স বোধিসত্তস্সেৰ সতো এতদহোসি – ‘কো নু খো হেতু, কো পচ্চযো ইদ্ধিপাদভাৰনাযা’তি? তস্স ময্হং, ভিক্খৰে, এতদহোসি – ‘ইধ ভিক্খু ছন্দসমাধিপ্পধানসঙ্খারসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৰেতি – ইতি মে ছন্দো ন চ অতিলীনো ভৰিস্সতি, ন চ অতিপ্পগ্গহিতো ভৰিস্সতি, ন চ অজ্ঝত্তং সংখিত্তো ভৰিস্সতি, ন চ বহিদ্ধা ৰিক্খিত্তো ভৰিস্সতি. পচ্ছাপুরেসঞ্ঞী চ ৰিহরতি – যথা পুরে তথা পচ্ছা, যথা পচ্ছা তথা পুরে; যথা অধো তথা উদ্ধং, যথা উদ্ধং তথা অধো; যথা দিৰা তথা রত্তিং, যথা রত্তিং তথা দিৰা. ইতি ৰিৰটেন চেতসা অপরিযোনদ্ধেন সপ্পভাসং চিত্তং ভাৰেতি’’’.
‘‘ৰীরিযসমাধিপ্পধানসঙ্খারসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৰেতি – ইতি মে ৰীরিযং ন চ অতিলীনং ভৰিস্সতি, ন চ অতিপ্পগ্গহিতং ভৰিস্সতি, ন চ অজ্ঝত্তং সংখিত্তং ভৰিস্সতি, ন চ বহিদ্ধা ৰিক্খিত্তং ভৰিস্সতি. পচ্ছাপুরেসঞ্ঞী চ ৰিহরতি – যথা পুরে তথা পচ্ছা, যথা পচ্ছা তথা পুরে; যথা অধো তথা উদ্ধং, যথা উদ্ধং তথা অধো; যথা দিৰা তথা রত্তিং, যথা রত্তিং তথা দিৰা. ইতি ৰিৰটেন চেতসা অপরিযোনদ্ধেন সপ্পভাসং চিত্তং ভাৰেতি.
‘‘চিত্তসমাধিপ্পধানসঙ্খারসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৰেতি – ইতি মে চিত্তং ন চ অতিলীনং ভৰিস্সতি, ন চ অতিপ্পগ্গহিতং ভৰিস্সতি, ন চ অজ্ঝত্তং সংখিত্তং ভৰিস্সতি, ন চ বহিদ্ধা ৰিক্খিত্তং ভৰিস্সতি. পচ্ছাপুরেসঞ্ঞী চ ৰিহরতি – যথা পুরে তথা পচ্ছা, যথা পচ্ছা তথা পুরে; যথা অধো তথা উদ্ধং, যথা উদ্ধং তথা অধো; যথা দিৰা তথা রত্তিং, যথা রত্তিং তথা দিৰা. ইতি ৰিৰটেন চেতসা অপরিযোনদ্ধেন সপ্পভাসং চিত্তং ভাৰেতি.
‘‘ৰীমংসাসমাধিপ্পধানসঙ্খারসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৰেতি – ইতি মে ৰীমংসা ন চ অতিলীনা ভৰিস্সতি, ন চ অতিপ্পগ্গহিতা ভৰিস্সতি, ন চ অজ্ঝত্তং সংখিত্তা ভৰিস্সতি, ন চ বহিদ্ধা ৰিক্খিত্তা ভৰিস্সতি. পচ্ছাপুরেসঞ্ঞী চ ৰিহরতি – যথা পুরে তথা পচ্ছা, যথা পচ্ছা তথা পুরে; যথা অধো তথা উদ্ধং, যথা উদ্ধং তথা অধো; যথা দিৰা তথা রত্তিং, যথা রত্তিং তথা দিৰা. ইতি ৰিৰটেন চেতসা অপরিযোনদ্ধেন সপ্পভাসং চিত্তং ভাৰেতি.
‘‘এৰং ভাৰিতেসু খো, ভিক্খু, চতূসু ইদ্ধিপাদেসু এৰং বহুলীকতেসু, অনেকৰিহিতং ইদ্ধিৰিধং পচ্চনুভোতি – একোপি হুত্ৰা বহুধা হোতি, বহুধাপি হুত্ৰা একো হোতি; আৰিভাৰং, তিরোভাৰং; তিরোকুট্টং তিরোপাকারং তিরোপব্বতং অসজ্জমানো গচ্ছতি, সেয্যথাপি আকাসে; পথৰিযাপি উম্মুজ্জনিমুজ্জং করোতি, সেয্যথাপি উদকে; উদকেপি অভিজ্জমানে [অভিজ্জমানো (সী. পী. ক.)] গচ্ছতি, সেয্যথাপি পথৰিযং; আকাসেপি পল্লঙ্কেন কমতি, সেয্যথাপি পক্খী সকুণো; ইমেপি চন্দিমসূরিযে এৰংমহিদ্ধিকে এৰংমহানুভাৰে পাণিনা পরিমসতি [পরামসতি (সী. স্যা. কং.)] পরিমজ্জতি; যাৰ ব্রহ্মলোকাপি কাযেন ৰসং ৰত্তেতি.
‘‘এৰং ভাৰিতেসু খো, ভিক্খু, চতূসু ইদ্ধিপাদেসু এৰং বহুলীকতেসু দিব্বায সোতধাতুযা ৰিসুদ্ধায অতিক্কন্তমানুসিকায উভো সদ্দে সুণাতি – দিব্বে চ মানুসে চ, দূরে সন্তিকে চাতি.
‘‘এৰং ভাৰিতেসু খো, ভিক্খু, চতূসু ইদ্ধিপাদেসু এৰং বহুলীকতেসু, পরসত্তানং পরপুগ্গলানং চেতসা চেতো পরিচ্চ পজানাতি. সরাগং ৰা চিত্তং ‘সরাগং চিত্ত’ন্তি পজানাতি; ৰীতরাগং ৰা চিত্তং ‘ৰীতরাগং চিত্ত’ন্তি পজানাতি; সদোসং ৰা চিত্তং ‘সদোসং চিত্ত’ন্তি পজানাতি; ৰীতদোসং ৰা চিত্তং ‘ৰীতদোসং চিত্ত’ন্তি পজানাতি; সমোহং ৰা চিত্তং ‘সমোহং চিত্ত’ন্তি পজানাতি; ৰীতমোহং ৰা চিত্তং ‘ৰীতমোহং চিত্ত’ন্তি পজানাতি; সংখিত্তং ৰা চিত্তং ‘সংখিত্তং চিত্ত’ন্তি পজানাতি; ৰিক্খিত্তং ৰা চিত্তং ‘ৰিক্খিত্তং চিত্ত’ন্তি পজানাতি; মহগ্গতং ৰা চিত্তং ‘মহগ্গতং চিত্ত’ন্তি পজানাতি; অমহগ্গতং ৰা চিত্তং ‘অমহগ্গতং চিত্ত’ন্তি পজানাতি; সউত্তরং ৰা চিত্তং ‘সউত্তরং চিত্ত’ন্তি পজানাতি; অনুত্তরং ৰা চিত্তং ‘অনুত্তরং চিত্ত’ন্তি পজানাতি; সমাহিতং ৰা চিত্তং ‘সমাহিতং চিত্ত’ন্তি পজানাতি; অসমাহিতং ৰা চিত্তং ‘অসমাহিতং চিত্ত’ন্তি পজানাতি; ৰিমুত্তং ৰা চিত্তং ‘ৰিমুত্তং চিত্ত’ন্তি পজানাতি; অৰিমুত্তং ৰা চিত্তং ‘অৰিমুত্তং চিত্ত’ন্তি পজানাতি’’.
‘‘এৰং ভাৰিতেসু খো, ভিক্খু, চতূসু ইদ্ধিপাদেসু এৰং বহুলীকতেসু, অনেকৰিহিতং পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরতি, সেয্যথিদং – একম্পি জাতিং দ্ৰেপি জাতিযো তিস্সোপি জাতিযো চতস্সোপি জাতিযো পঞ্চপি জাতিযো দসপি জাতিযো ৰীসম্পি জাতিযো তিংসম্পি জাতিযো চত্তালীসম্পি জাতিযো পঞ্ঞাসম্পি জাতিযো জাতিসতম্পি জাতিসহস্সম্পি জাতিসতসহস্সম্পি অনেকেপি সংৰট্টকপ্পে অনেকেপি ৰিৰট্টকপ্পে অনেকেপি সংৰট্টৰিৰট্টকপ্পে – ‘অমুত্রাসিং এৰংনামো এৰংগোত্তো এৰংৰণ্ণো এৰমাহারো এৰংসুখদুক্খপ্পটিসংৰেদী এৰমাযুপরিযন্তো, সো ততো চুতো অমুত্র উদপাদিং [উপ্পাদিং (সী.)]; তত্রাপাসিং এৰংনামো এৰংগোত্তো এৰংৰণ্ণো এৰমাহারো এৰংসুখদুক্খপ্পটিসংৰেদী এৰমাযুপরিযন্তো, সো ততো চুতো ইধূপপন্নো’তি. ইতি সাকারং সউদ্দেসং অনেকৰিহিতং পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরতি.
‘‘এৰং ভাৰিতেসু খো ভিক্খু, চতূসু ইদ্ধিপাদেসু এৰং বহুলীকতেসু, দিব্বেন চক্খুনা ৰিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সত্তে পস্সতি চৰমানে উপপজ্জমানে হীনে পণীতে সুৰণ্ণে দুব্বণ্ণে, সুগতে দুগ্গতে যথাকম্মূপগে সত্তে পজানাতি – ‘ইমে ৰত, ভোন্তো, সত্তা কাযদুচ্চরিতেন সমন্নাগতা ৰচীদুচ্চরিতেন সমন্নাগতা মনোদুচ্চরিতেন সমন্নাগতা অরিযানং উপৰাদকা মিচ্ছাদিট্ঠিকা মিচ্ছাদিট্ঠিকম্মসমাদানা; তে কাযস্স ভেদা পরং মরণা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং নিরযং উপপন্না. ইমে ৰা পন, ভোন্তো, সত্তা কাযসুচরিতেন সমন্নাগতা ৰচীসুচরিতেন সমন্নাগতা মনোসুচরিতেন সমন্নাগতা অরিযানং অনুপৰাদকা সম্মাদিট্ঠিকা সম্মাদিট্ঠিকম্মসমাদানা; তে কাযস্স ভেদা পরং মরণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপন্না’তি. ইতি দিব্বেন চক্খুনা ৰিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সত্তে পস্সতি চৰমানে উপপজ্জমানে হীনে পণীতে সুৰণ্ণে দুব্বণ্ণে, সুগতে দুগ্গতে যথাকম্মূপগে সত্তে পজানাতি.
‘‘এৰং ভাৰিতেসু খো, ভিক্খু, চতূসু ইদ্ধিপাদেসু এৰং বহুলীকতেসু, আসৰানং খযা অনাসৰং চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরতী’’তি. পঠমং.
২. মহপ্ফলসুত্তং
৮২৪. ‘‘চত্তারোমে, ভিক্খৰে, ইদ্ধিপাদা ভাৰিতা বহুলীকতা মহপ্ফলা হোন্তি মহানিসংসা. কথং ভাৰিতা চ, ভিক্খৰে, চত্তারো ইদ্ধিপাদা কথং বহুলীকতা মহপ্ফলা হোন্তি মহানিসংসা? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ছন্দসমাধিপ্পধানসঙ্খারসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৰেতি – ‘ইতি মে ছন্দো ন চ অতিলীনো ভৰিস্সতি, ন চ অতিপ্পগ্গহিতো ভৰিস্সতি, ন চ অজ্ঝত্তং সংখিত্তো ভৰিস্সতি, ন চ বহিদ্ধা ৰিক্খিত্তো ভৰিস্সতি’. পচ্ছাপুরেসঞ্ঞী চ ৰিহরতি – যথা পুরে তথা পচ্ছা, যথা পচ্ছা তথা পুরে; যথা অধো তথা উদ্ধং, যথা উদ্ধং তথা অধো; যথা দিৰা তথা রত্তিং, যথা রত্তিং তথা দিৰা. ইতি ৰিৰটেন চেতসা অপরিযোনদ্ধেন সপ্পভাসং চিত্তং ভাৰেতি.
‘‘ৰীরিযসমাধি…পে… চিত্তসমাধি…পে… ৰীমংসাসমাধিপ্পধানসঙ্খারসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৰেতি – ‘ইতি মে ৰীমংসা ন চ অতিলীনা ভৰিস্সতি, ন চ অতিপ্পগ্গহিতা ভৰিস্সতি, ন চ অজ্ঝত্তং সংখিত্তা ভৰিস্সতি, ন চ বহিদ্ধা ৰিক্খিত্তা ভৰিস্সতি’. পচ্ছাপুরেসঞ্ঞী চ ৰিহরতি – যথা পুরে তথা পচ্ছা, যথা পচ্ছা তথা পুরে; যথা অধো তথা উদ্ধং, যথা উদ্ধং তথা অধো; যথা দিৰা তথা রত্তিং, যথা রত্তিং তথা দিৰা. ইতি ৰিৰটেন চেতসা অপরিযোনদ্ধেন সপ্পভাসং চিত্তং ভাৰেতি. এৰং ভাৰিতা খো, ভিক্খৰে, চত্তারো ইদ্ধিপাদা এৰং বহুলীকতা মহপ্ফলা হোন্তি মহানিসংসা.
‘‘এৰং ভাৰিতেসু খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু চতূসু ইদ্ধিপাদেসু এৰং বহুলীকতেসু অনেকৰিহিতং ইদ্ধিৰিধং পচ্চনুভোতি – একোপি হুত্ৰা বহুধা হোতি…পে… যাৰ ব্রহ্মলোকাপি কাযেন ৰসং ৰত্তেতি…পে….
‘‘এৰং ভাৰিতেসু খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু চতূসু ইদ্ধিপাদেসু এৰং বহুলীকতেসু, আসৰানং খযা অনাসৰং চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরতী’’তি. দুতিযং.
৩. ছন্দসমাধিসুত্তং
৮২৫. ‘‘ছন্দং চে, ভিক্খৰে, ভিক্খু নিস্সায লভতি সমাধিং, লভতি চিত্তস্স একগ্গতং – অযং ৰুচ্চতি ছন্দসমাধি. সো অনুপ্পন্নানং পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং অনুপ্পাদায ছন্দং জনেতি ৰাযমতি ৰীরিযং আরভতি চিত্তং পগ্গণ্হাতি পদহতি. উপ্পন্নানং পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং পহানায ছন্দং জনেতি ৰাযমতি ৰীরিযং আরভতি চিত্তং পগ্গণ্হাতি পদহতি. অনুপ্পন্নানং কুসলানং ধম্মানং উপ্পাদায ছন্দং জনেতি ৰাযমতি ৰীরিযং আরভতি চিত্তং পগ্গণ্হাতি পদহতি. উপ্পন্নানং কুসলানং ধম্মানং ঠিতিযা অসম্মোসায ভিয্যোভাৰায ৰেপুল্লায ভাৰনায পারিপূরিযা ছন্দং জনেতি ৰাযমতি ৰীরিযং আরভতি চিত্তং পগ্গণ্হাতি পদহতি. ইমে ৰুচ্চন্তি ‘পধানসঙ্খারা’তি. ইতি অযঞ্চ ছন্দো, অযঞ্চ ছন্দসমাধি, ইমে চ পধানসঙ্খারা – অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ‘ছন্দসমাধিপ্পধানসঙ্খারসমন্নাগতো ইদ্ধিপাদো’’’.
‘‘ৰীরিযং চে, ভিক্খৰে, ভিক্খু নিস্সায লভতি সমাধিং, লভতি চিত্তস্স একগ্গতং – অযং ৰুচ্চতি ‘ৰীরিযসমাধি’. সো অনুপ্পন্নানং…পে… উপ্পন্নানং কুসলানং ধম্মানং ঠিতিযা অসম্মোসায ভিয্যোভাৰায ৰেপুল্লায ভাৰনায পারিপূরিযা ছন্দং জনেতি ৰাযমতি ৰীরিযং আরভতি চিত্তং পগ্গণ্হাতি পদহতি. ইমে ৰুচ্চন্তি ‘পধানসঙ্খারা’তি. ইতি ইদঞ্চ ৰীরিযং, অযঞ্চ ৰীরিযসমাধি, ইমে চ পধানসঙ্খারা – অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ‘ৰীরিযসমাধিপ্পধানসঙ্খারসমন্নাগতো ইদ্ধিপাদো’’’.
‘‘চিত্তং চে, ভিক্খৰে, ভিক্খু নিস্সায লভতি সমাধিং, লভতি চিত্তস্স একগ্গতং – অযং ৰুচ্চতি ‘চিত্তসমাধি’. সো অনুপ্পন্নানং পাপকানং…পে… উপ্পন্নানং কুসলানং ধম্মানং ঠিতিযা অসম্মোসায ভিয্যোভাৰায ৰেপুল্লায ভাৰনায পারিপূরিযা ছন্দং জনেতি ৰাযমতি ৰীরিযং আরভতি চিত্তং পগ্গণ্হাতি পদহতি. ইমে ৰুচ্চন্তি ‘পধানসঙ্খারা’তি. ইতি ইদঞ্চ চিত্তং, অযঞ্চ চিত্তসমাধি, ইমে চ পধানসঙ্খারা – অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ‘চিত্তসমাধিপ্পধানসঙ্খারসমন্নাগতো ইদ্ধিপাদো’’’.
‘‘ৰীমংসং চে, ভিক্খৰে, ভিক্খু নিস্সায লভতি সমাধিং, লভতি চিত্তস্স একগ্গতং – অযং ৰুচ্চতি ‘ৰীমংসাসমাধি’. সো অনুপ্পন্নানং পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং অনুপ্পাদায ছন্দং জনেতি ৰাযমতি ৰীরিযং আরভতি চিত্তং পগ্গণ্হাতি পদহতি…পে… উপ্পন্নানং কুসলানং ধম্মানং ঠিতিযা অসম্মোসায ভিয্যোভাৰায ৰেপুল্লায ভাৰনায পারিপূরিযা ছন্দং জনেতি ৰাযমতি ৰীরিযং আরভতি চিত্তং পগ্গণ্হাতি পদহতি. ইমে ৰুচ্চন্তি ‘পধানসঙ্খারা’তি. ইতি অযঞ্চ ৰীমংসা, অযঞ্চ ৰীমংসাসমাধি, ইমে চ পধানসঙ্খারা – অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ‘ৰীমংসাসমাধিপ্পধানসঙ্খারসমন্নাগতো ইদ্ধিপাদো’’’তি. ততিযং.
৪. মোগ্গল্লানসুত্তং
৮২৬. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি পুব্বারামে মিগারমাতুপাসাদে. তেন খো পন সমযেন সম্বহুলা ভিক্খূ হেট্ঠামিগারমাতুপাসাদে ৰিহরন্তি উদ্ধতা উন্নল়া চপলা মুখরা ৰিকিণ্ণৰাচা মুট্ঠস্সতিনো অসম্পজানা অসমাহিতা ভন্তচিত্তা [ৰিব্ভন্তচিত্তা (সী. স্যা. কং.)] পাকতিন্দ্রিযা.
অথ খো ভগৰা আযস্মন্তং মহামোগ্গল্লানং আমন্তেসি – ‘‘এতে খো, মোগ্গল্লান, সব্রহ্মচারিনো হেট্ঠামিগারমাতুপাসাদে ৰিহরন্তি উদ্ধতা উন্নল়া চপলা মুখরা ৰিকিণ্ণৰাচা মুট্ঠস্সতিনো অসম্পজানা অসমাহিতা ভন্তচিত্তা পাকতিন্দ্রিযা. গচ্ছ, মোগ্গল্লান, তে ভিক্খূ সংৰেজেহী’’তি.
‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো আযস্মা মহামোগ্গল্লানো ভগৰতো পটিস্সুত্ৰা তথারূপং ইদ্ধাভিসঙ্খারং অভিসঙ্খারেসি [অভিসঙ্খরেসি (স্যা. পী. ক.)] যথা পাদঙ্গুট্ঠকেন মিগারমাতুপাসাদং সঙ্কম্পেসি সম্পকম্পেসি সম্পচালেসি. অথ খো তে ভিক্খূ সংৰিগ্গা লোমহট্ঠজাতা একমন্তং অট্ঠংসু – ‘‘অচ্ছরিযং ৰত, ভো, অব্ভুতং ৰত, ভো! নিৰাতঞ্চ ৰত অযঞ্চ মিগারমাতুপাসাদো গম্ভীরনেমো সুনিখাতো অচলো অসম্পকম্পী, অথ চ পন সঙ্কম্পিতো সম্পকম্পিতো সম্পচালিতো’’তি!
অথ খো ভগৰা যেন তে ভিক্খূ তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা তে ভিক্খূ ভগৰা এতদৰোচ – ‘‘কিং নু তুম্হে, ভিক্খৰে, সংৰিগ্গা লোমহট্ঠজাতা একমন্তং ঠিতা’’তি? ‘‘অচ্ছরিযং, ভন্তে, অব্ভুতং ভন্তে! নিৰাতঞ্চ ৰত অযঞ্চ মিগারমাতুপাসাদো গম্ভীরনেমো সুনিখাতো অচলো অসম্পকম্পী, অথ চ পন সঙ্কম্পিতো সম্পকম্পিতো সম্পচালিতো’’তি! ‘‘তুম্হেৰ খো, ভিক্খৰে, সংৰেজেতুকামেন মোগ্গল্লানেন ভিক্খুনা পাদঙ্গুট্ঠকেন মিগারমাতুপাসাদো, সঙ্কম্পিতো সম্পকম্পিতো সম্পচালিতো. তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৰে, কতমেসং ধম্মানং ভাৰিতত্তা বহুলীকতত্তা মোগ্গল্লানো ভিক্খু এৰংমহিদ্ধিকো এৰংমহানুভাৰো’’তি? ‘‘ভগৰংমূলকা নো, ভন্তে, ধম্মা, ভগৰংনেত্তিকা ভগৰংপটিসরণা. সাধু ৰত, ভন্তে, ভগৰন্তংযেৰ পটিভাতু এতস্স ভাসিতস্স অত্থো. ভগৰতো সুত্ৰা ভিক্খূ ধারেস্সন্তী’’তি.
‘‘তেন হি, ভিক্খৰে, সুণাথ. চতুন্নং খো, ভিক্খৰে, ইদ্ধিপাদানং ভাৰিতত্তা বহুলীকতত্তা মোগ্গল্লানো ভিক্খু এৰংমহিদ্ধিকো এৰংমহানুভাৰো. কতমেসং চতুন্নং? ইধ, ভিক্খৰে, মোগ্গল্লানো ভিক্খু ছন্দসমাধিপ্পধানসঙ্খারসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৰেতি, ৰীরিযসমাধি…পে… চিত্তসমাধি…পে… ৰীমংসাসমাধিপ্পধানসঙ্খারসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৰেতি – ‘ইতি মে ৰীমংসা ন চ অতিলীনা ভৰিস্সতি, ন চ অতিপ্পগ্গহিতা ভৰিস্সতি; ন চ অজ্ঝত্তং সংখিত্তা ভৰিস্সতি, ন চ বহিদ্ধা ৰিক্খিত্তা ভৰিস্সতি’. পচ্ছাপুরেসঞ্ঞী চ ৰিহরতি – যথা পুরে তথা পচ্ছা, যথা পচ্ছা তথা পুরে; যথা অধো তথা উদ্ধং যথা উদ্ধং তথা অধো; যথা দিৰা তথা রত্তিং, যথা রত্তিং তথা দিৰা. ইতি ৰিৰটেন চেতসা অপরিযোনদ্ধেন সপ্পভাসং চিত্তং ভাৰেতি. ইমেসং খো, ভিক্খৰে, চতুন্নং ইদ্ধিপাদানং ভাৰিতত্তা বহুলীকতত্তা মোগ্গল্লানো ভিক্খু এৰংমহিদ্ধিকো এৰংমহানুভাৰো. ইমেসঞ্চ পন, ভিক্খৰে, চতুন্নং ইদ্ধিপাদানং ভাৰিতত্তা বহুলীকতত্তা মোগ্গল্লানো ভিক্খু অনেকৰিহিতং ইদ্ধিৰিধং পচ্চনুভোতি…পে… যাৰ ব্রহ্মলোকাপি কাযেন ৰসং ৰত্তেতি…পে… ইমেসঞ্চ পন, ভিক্খৰে, চতুন্নং ইদ্ধিপাদানং ভাৰিতত্তা বহুলীকতত্তা মোগ্গল্লানো ভিক্খু আসৰানং খযা অনাসৰং চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরতী’’তি. চতুত্থং.
৫. উণ্ণাভব্রাহ্মণসুত্তং
৮২৭. এৰং মে সুতং – একং সমযং আযস্মা আনন্দো কোসম্বিযং ৰিহরতি ঘোসিতারামে. অথ খো উণ্ণাভো ব্রাহ্মণো যেনাযস্মা আনন্দো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মতা আনন্দেন সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো উণ্ণাভো ব্রাহ্মণো আযস্মন্তং আনন্দং এতদৰোচ – ‘‘কিমত্থিযং নু খো, ভো আনন্দ, সমণে গোতমে ব্রহ্মচরিযং ৰুস্সতী’’তি? ‘‘ছন্দপ্পহানত্থং খো, ব্রাহ্মণ, ভগৰতি ব্রহ্মচরিযং ৰুস্সতী’’তি.
‘‘অত্থি পন, ভো আনন্দ, মগ্গো অত্থি পটিপদা এতস্স ছন্দস্স পহানাযা’’তি? ‘‘অত্থি খো, ব্রাহ্মণ, মগ্গো অত্থি পটিপদা এতস্স ছন্দস্স পহানাযা’’তি.
‘‘কতমো পন, ভো আনন্দ, মগ্গো কতমা পটিপদা এতস্স ছন্দস্স পহানাযা’’তি? ‘‘ইধ, ব্রাহ্মণ, ভিক্খু ছন্দসমাধিপ্পধানসঙ্খারসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৰেতি, ৰীরিযসমাধি…পে… চিত্তসমাধি…পে… ৰীমংসাসমাধিপ্পধানসঙ্খারসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৰেতি – অযং খো, ব্রাহ্মণ, মগ্গো অযং পটিপদা এতস্স ছন্দস্স পহানাযা’’তি.
‘‘এৰং সন্তে, ভো আনন্দ, সন্তকং হোতি নো অসন্তকং. ছন্দেনেৰ ছন্দং পজহিস্সতীতি – নেতং ঠানং ৰিজ্জতি’’. ‘‘তেন হি, ব্রাহ্মণ, তঞ্ঞেৰেত্থ পটিপুচ্ছিস্সামি. যথা তে খমেয্য তথা তং ব্যাকরেয্যাসি. তং কিং মঞ্ঞসি, ব্রাহ্মণ, অহোসি তে পুব্বে ছন্দো ‘আরামং গমিস্সামী’তি? তস্স তে আরামগতস্স যো তজ্জো ছন্দো সো পটিপ্পস্সদ্ধো’’তি? ‘‘এৰং, ভো’’. ‘‘অহোসি তে পুব্বে ৰীরিযং ‘আরামং গমিস্সামী’তি? তস্স তে আরামগতস্স যং তজ্জং ৰীরিযং তং পটিপ্পস্সদ্ধ’’ন্তি? ‘‘এৰং, ভো’’. ‘‘অহোসি তে পুব্বে চিত্তং ‘আরামং গমিস্সামী’তি? তস্স তে আরামগতস্স যং তজ্জং চিত্তং তং পটিপ্পস্সদ্ধ’’ন্তি? ‘‘এৰং, ভো’’. ‘‘অহোসি তে পুব্বে ৰীমংসা ‘আরামং গমিস্সামী’তি? তস্স তে আরামগতস্স যা তজ্জা ৰীমংসা সা পটিপ্পস্সদ্ধা’’তি? ‘‘এৰং, ভো’’.
‘‘এৰমেৰ খো, ব্রাহ্মণ, যো সো ভিক্খু অরহং খীণাসৰো ৰুসিতৰা কতকরণীযো ওহিতভারো অনুপ্পত্তসদত্থো পরিক্খীণভৰসংযোজনো সম্মদঞ্ঞা ৰিমুত্তো, তস্স যো পুব্বে ছন্দো অহোসি অরহত্তপ্পত্তিযা, অরহত্তপ্পত্তে [অরহত্তে পত্তে (সী. স্যা. কং.)] যো তজ্জো ছন্দো সো পটিপ্পস্সদ্ধো; যং পুব্বে ৰীরিযং অহোসি অরহত্তপ্পত্তিযা, অরহত্তপ্পত্তে যং তজ্জং ৰীরিযং তং পটিপ্পস্সদ্ধং; যং পুব্বে চিত্তং অহোসি অরহত্তপ্পত্তিযা, অরহত্তপ্পত্তে যং তজ্জং চিত্তং তং পটিপ্পস্সদ্ধং; যা পুব্বে ৰীমংসা অহোসি অরহত্তপ্পত্তিযা, অরহত্তপ্পত্তে যা তজ্জা ৰীমংসা সা পটিপ্পস্সদ্ধা. তং কিং মঞ্ঞসি, ব্রাহ্মণ, ইতি এৰং সন্তে, সন্তকং ৰা হোতি নো অসন্তকং ৰা’’তি?
‘‘অদ্ধা, ভো আনন্দ, এৰং সন্তে, সন্তকং হোতি নো অসন্তকং. অভিক্কন্তং, ভো আনন্দ, অভিক্কন্তং, ভো আনন্দ! সেয্যথাপি, ভো আনন্দ, নিক্কুজ্জিতং ৰা উক্কুজ্জেয্য, পটিচ্ছন্নং ৰা ৰিৰরেয্য, মূল়্হস্স ৰা মগ্গং আচিক্খেয্য, অন্ধকারে ৰা তেলপজ্জোতং ধারেয্য – চক্খুমন্তো রূপানি দক্খন্তীতি; এৰমেৰং ভোতা আনন্দেন অনেকপরিযাযেন ধম্মো পকাসিতো. এসাহং, ভো আনন্দ, তং ভৰন্তং গোতমং সরণং গচ্ছামি ধম্মঞ্চ ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ. উপাসকং মং ভৰং আনন্দো ধারেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সরণং গত’’ন্তি. পঞ্চমং.
৬. পঠমসমণব্রাহ্মণসুত্তং
৮২৮. ‘‘যে হি কেচি, ভিক্খৰে, অতীতমদ্ধানং সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা মহিদ্ধিকা অহেসুং মহানুভাৰা, সব্বে তে চতুন্নং ইদ্ধিপাদানং ভাৰিতত্তা বহুলীকতত্তা. যে হি কেচি, ভিক্খৰে, অনাগতমদ্ধানং সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা মহিদ্ধিকা ভৰিস্সন্তি মহানুভাৰা, সব্বে তে চতুন্নং ইদ্ধিপাদানং ভাৰিতত্তা বহুলীকতত্তা. যে হি কেচি, ভিক্খৰে, এতরহি সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা মহিদ্ধিকা মহানুভাৰা, সব্বে তে চতুন্নং ইদ্ধিপাদানং ভাৰিতত্তা বহুলীকতত্তা.
‘‘কতমেসং চতুন্নং? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ছন্দসমাধিপ্পধানসঙ্খারসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৰেতি, ৰীরিযসমাধি…পে… চিত্তসমাধি…পে… ৰীমংসাসমাধিপ্পধানসঙ্খারসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৰেতি. যে হি কেচি, ভিক্খৰে, অতীতমদ্ধানং সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা মহিদ্ধিকা অহেসুং মহানুভাৰা, সব্বে তে ইমেসংযেৰ চতুন্নং ইদ্ধিপাদানং ভাৰিতত্তা বহুলীকতত্তা. যে হি কেচি, ভিক্খৰে, অনাগতমদ্ধানং সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা মহিদ্ধিকা ভৰিস্সন্তি মহানুভাৰা, সব্বে তে ইমেসংযেৰ চতুন্নং ইদ্ধিপাদানং ভাৰিতত্তা বহুলীকতত্তা. যে হি কেচি, ভিক্খৰে, এতরহি সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা মহিদ্ধিকা মহানুভাৰা, সব্বে তে ইমেসংযেৰ চতুন্নং ইদ্ধিপাদানং ভাৰিতত্তা বহুলীকতত্তা’’তি. ছট্ঠং.
৭. দুতিযসমণব্রাহ্মণসুত্তং
৮২৯. ‘‘যে হি কেচি, ভিক্খৰে, অতীতমদ্ধানং সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা অনেকৰিহিতং ইদ্ধিৰিধং পচ্চনুভোসুং – একোপি হুত্ৰা বহুধা অহেসুং, বহুধাপি হুত্ৰা একো অহেসুং; আৰিভাৰং, তিরোভাৰং; তিরোকুট্টং তিরোপাকারং তিরোপব্বতং অসজ্জমানা অগমংসু, সেয্যথাপি আকাসে; পথৰিযাপি উম্মুজ্জনিমুজ্জং অকংসু, সেয্যথাপি উদকে; উদকেপি অভিজ্জমানে [অভিজ্জমানা (সী. পী. ক.)] অগমংসু, সেয্যথাপি পথৰিযং; আকাসেপি পল্লঙ্কেন কমিংসু, সেয্যথাপি পক্খী সকুণো; ইমেপি চন্দিমসূরিযে এৰংমহিদ্ধিকে এৰংমহানুভাৰে পাণিনা পরিমসিংসু [পরামসিংসু (স্যা. কং. ক.)] পরিমজ্জিংসু; যাৰ ব্রহ্মলোকাপি কাযেন ৰসং ৰত্তেসুং, সব্বে তে চতুন্নং ইদ্ধিপাদানং ভাৰিতত্তা বহুলীকতত্তা.
‘‘যে হি কেচি, ভিক্খৰে, অনাগতমদ্ধানং সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা অনেকৰিহিতং ইদ্ধিৰিধং পচ্চনুভোস্সন্তি – একোপি হুত্ৰা বহুধা ভৰিস্সন্তি, বহুধাপি হুত্ৰা একো ভৰিস্সন্তি; আৰিভাৰং, তিরোভাৰং; তিরোকুট্টং তিরোপাকারং তিরোপব্বতং অসজ্জমানা গমিস্সন্তি, সেয্যথাপি আকাসে; পথৰিযাপি উম্মুজ্জনিমুজ্জং করিস্সন্তি, সেয্যথাপি উদকে; উদকেপি অভিজ্জমানে গমিস্সন্তি, সেয্যথাপি পথৰিযং; আকাসেপি পল্লঙ্কেন কমিস্সন্তি, সেয্যথাপি পক্খী সকুণো; ইমেপি চন্দিমসূরিযে এৰংমহিদ্ধিকে এৰংমহানুভাৰে পাণিনা পরিমসিস্সন্তি পরিমজ্জিস্সন্তি; যাৰ ব্রহ্মলোকাপি কাযেন ৰসং ৰত্তিস্সন্তি, সব্বে তে চতুন্নং ইদ্ধিপাদানং ভাৰিতত্তা বহুলীকতত্তা.
‘‘যে হি কেচি, ভিক্খৰে, এতরহি সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা অনেকৰিহিতং ইদ্ধিৰিধং পচ্চনুভোন্তি – একোপি হুত্ৰা বহুধা হোন্তি, বহুধাপি হুত্ৰা একো হোন্তি; আৰিভাৰং, তিরোভাৰং; তিরোকুট্টং তিরোপাকারং তিরোপব্বতং অসজ্জমানা গচ্ছন্তি, সেয্যথাপি আকাসে; পথৰিযাপি উম্মুজ্জনিমুজ্জং করোন্তি, সেয্যথাপি উদকে; উদকেপি অভিজ্জমানে গচ্ছন্তি, সেয্যথাপি পথৰিযং; আকাসেপি পল্লঙ্কেন কমন্তি, সেয্যথাপি পক্খী সকুণো; ইমেপি চন্দিমসূরিযে এৰংমহিদ্ধিকে এৰংমহানুভাৰে পাণিনা পরিমসন্তি [পরামসন্তি (স্যা. কং.)] পরিমজ্জন্তি; যাৰ ব্রহ্মলোকাপি কাযেন ৰসং ৰত্তেন্তি, সব্বে তে চতুন্নং ইদ্ধিপাদানং ভাৰিতত্তা বহুলীকতত্তাতি.
‘‘কতমেসং চতুন্নং? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ছন্দসমাধিপ্পধানসঙ্খারসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৰেতি, ৰীরিযসমাধি…পে… চিত্তসমাধি…পে… ৰীমংসাসমাধিপ্পধানসঙ্খারসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৰেতি. যে হি কেচি, ভিক্খৰে, অতীতমদ্ধানং সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা অনেকৰিহিতং ইদ্ধিৰিধং পচ্চনুভোসুং – একোপি হুত্ৰা বহুধা অহেসুং…পে… যাৰ ব্রহ্মলোকাপি কাযেন ৰসং ৰত্তেসুং, সব্বে তে ইমেসংযেৰ চতুন্নং ইদ্ধিপাদানং ভাৰিতত্তা বহুলীকতত্তা.
‘‘যে হি কেচি, ভিক্খৰে, অনাগতমদ্ধানং সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা অনেকৰিহিতং ইদ্ধিৰিধং পচ্চনুভোস্সন্তি – একোপি হুত্ৰা বহুধা ভৰিস্সন্তি…পে… যাৰ ব্রহ্মলোকাপি কাযেন ৰসং ৰত্তিস্সন্তি, সব্বে তে ইমেসংযেৰ চতুন্নং ইদ্ধিপাদানং ভাৰিতত্তা বহুলীকতত্তা.
‘‘যে হি কেচি ভিক্খৰে এতরহি সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা অনেকৰিহিতং ইদ্ধিৰিধং পচ্চনুভোন্তি – একোপি হুত্ৰা বহুধা হোন্তি…পে… যাৰ ব্রহ্মলোকাপি কাযেন ৰসং ৰত্তেন্তি, সব্বে তে ইমেসংযেৰ চতুন্নং ইদ্ধিপাদানং ভাৰিতত্তা বহুলীকতত্তা’’তি. সত্তমং.
৮. ভিক্খুসুত্তং
৮৩০. ‘‘চতুন্নং, ভিক্খৰে, ইদ্ধিপাদানং ভাৰিতত্তা বহুলীকতত্তা ভিক্খু আসৰানং খযা অনাসৰং চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরতি.
‘‘কতমেসং চতুন্নং? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ছন্দসমাধিপ্পধানসঙ্খারসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৰেতি, ৰীরিযসমাধি…পে… চিত্তসমাধি…পে… ৰীমংসাসমাধিপ্পধানসঙ্খারসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৰেতি. ইমেসং খো, ভিক্খৰে, চতুন্নং ইদ্ধিপাদানং ভাৰিতত্তা বহুলীকতত্তা ভিক্খু আসৰানং খযা অনাসৰং চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরতী’’তি. অট্ঠমং.
৯. ইদ্ধাদিদেসনাসুত্তং
৮৩১. ‘‘ইদ্ধিং ৰো, ভিক্খৰে, দেসেস্সামি ইদ্ধিপাদঞ্চ ইদ্ধিপাদভাৰনঞ্চ ইদ্ধিপাদভাৰনাগামিনিঞ্চ পটিপদং. তং সুণাথ.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৰে, ইদ্ধি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু অনেকৰিহিতং ইদ্ধিৰিধং পচ্চনুভোতি – একোপি হুত্ৰা বহুধা হোতি, বহুধাপি হুত্ৰা একো হোতি…পে… যাৰ ব্রহ্মলোকাপি কাযেন ৰসং ৰত্তেতি – অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ইদ্ধি.
‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, ইদ্ধিপাদো? যো সো, ভিক্খৰে, মগ্গো যা পটিপদা ইদ্ধিলাভায ইদ্ধিপটিলাভায সংৰত্ততি – অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ইদ্ধিপাদো.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৰে, ইদ্ধিপাদভাৰনা? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ছন্দসমাধিপ্পধানসঙ্খারসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৰেতি, ৰীরিযসমাধি…পে… চিত্তসমাধি …পে… ৰীমংসাসমাধিপ্পধানসঙ্খারসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৰেতি – অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ইদ্ধিপাদভাৰনা.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৰে, ইদ্ধিপাদভাৰনাগামিনী পটিপদা? অযমেৰ অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো, সেয্যথিদং – সম্মাদিট্ঠি, সম্মাসঙ্কপ্পো, সম্মাৰাচা, সম্মাকম্মন্তো, সম্মাআজীৰো, সম্মাৰাযামো, সম্মাসতি, সম্মাসমাধি – অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ইদ্ধিপাদভাৰনাগামিনী পটিপদা’’তি. নৰমং.
১০. ৰিভঙ্গসুত্তং
৮৩২. ‘‘চত্তারোমে, ভিক্খৰে, ইদ্ধিপাদা ভাৰিতা বহুলীকতা মহপ্ফলা হোন্তি মহানিসংসা’’.
‘‘কথং ভাৰিতা চ, ভিক্খৰে, চত্তারো ইদ্ধিপাদা কথং বহুলীকতা মহপ্ফলা হোন্তি মহানিসংসা? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ছন্দসমাধিপ্পধানসঙ্খারসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৰেতি – ‘ইতি মে ছন্দো ন চ অতিলীনো ভৰিস্সতি, ন চ অতিপ্পগ্গহিতো ভৰিস্সতি, ন চ অজ্ঝত্তং সংখিত্তো ভৰিস্সতি, ন চ বহিদ্ধা ৰিক্খিত্তো ভৰিস্সতি’. পচ্ছাপুরেসঞ্ঞী চ ৰিহরতি – ‘যথা পুরে তথা পচ্ছা, যথা পচ্ছা তথা পুরে; যথা অধো তথা উদ্ধং, যথা উদ্ধং তথা অধো; যথা দিৰা তথা রত্তিং যথা রত্তিং তথা দিৰা’. ইতি ৰিৰটেন চেতসা অপরিযোনদ্ধেন সপ্পভাসং চিত্তং ভাৰেতি. ৰীরিযসমাধি…পে… চিত্তসমাধি…পে… ৰীমংসাসমাধিপ্পধানসঙ্খারসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৰেতি – ‘ইতি মে ৰীমংসা ন চ অতিলীনা ভৰিস্সতি, ন চ অতিপ্পগ্গহিতা ভৰিস্সতি, ন চ অজ্ঝত্তং সংখিত্তা ভৰিস্সতি, ন চ বহিদ্ধা ৰিক্খিত্তা ভৰিস্সতি’. পচ্ছাপুরেসঞ্ঞী চ ৰিহরতি – ‘যথা পুরে তথা পচ্ছা, যথা পচ্ছা তথা পুরে; যথা অধো তথা উদ্ধং, যথা উদ্ধং তথা অধো; যথা দিৰা তথা রত্তিং, যথা রত্তিং তথা দিৰা’. ইতি ৰিৰটেন চেতসা অপরিযোনদ্ধেন সপ্পভাসং চিত্তং ভাৰেতি.
‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, অতিলীনো ছন্দো? যো, ভিক্খৰে, ছন্দো কোসজ্জসহগতো কোসজ্জসম্পযুত্তো – অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, অতিলীনো ছন্দো.
‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, অতিপ্পগ্গহিতো ছন্দো? যো, ভিক্খৰে, ছন্দো উদ্ধচ্চসহগতো উদ্ধচ্চসম্পযুত্তো – অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, অতিপ্পগ্গহিতো ছন্দো.
‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, অজ্ঝত্তং সংখিত্তো ছন্দো? যো, ভিক্খৰে, ছন্দো থিনমিদ্ধসহগতো থিনমিদ্ধসম্পযুত্তো – অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, অজ্ঝত্তং সংখিত্তো ছন্দো.
‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, বহিদ্ধা ৰিক্খিত্তো ছন্দো? যো, ভিক্খৰে, ছন্দো বহিদ্ধা পঞ্চ কামগুণে আরব্ভ অনুৰিক্খিত্তো অনুৰিসটো – অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, বহিদ্ধা ৰিক্খিত্তো ছন্দো.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু পচ্ছাপুরেসঞ্ঞী চ ৰিহরতি – যথা পুরে তথা পচ্ছা, যথা পচ্ছা তথা পুরে? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো পচ্ছাপুরেসঞ্ঞা সুগ্গহিতা হোতি সুমনসিকতা সূপধারিতা সুপ্পটিৰিদ্ধা পঞ্ঞায. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু পচ্ছাপুরেসঞ্ঞী চ ৰিহরতি – যথা পুরে তথা পচ্ছা, যথা পচ্ছা তথা পুরে.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু যথা অধো তথা উদ্ধং, যথা উদ্ধং তথা অধো ৰিহরতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ইমমেৰ কাযং উদ্ধং পাদতলা অধো কেসমত্থকা তচপরিযন্তং পূরং নানপ্পকারস্স অসুচিনো পচ্চৰেক্খতি – ‘অত্থি ইমস্মিং কাযে কেসা লোমা নখা দন্তা তচো মংসং ন্হারু অট্ঠি অট্ঠিমিঞ্জং ৰক্কং হদযং যকনং কিলোমকং পিহকং পপ্ফাসং অন্তং অন্তগুণং উদরিযং করীসং পিত্তং সেম্হং পুব্বো লোহিতং সেদো মেদো অস্সু ৰসা খেল়ো সিঙ্ঘাণিকা লসিকা মুত্ত’ন্তি. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু যথা অধো তথা উদ্ধং, যথা উদ্ধং তথা অধো ৰিহরতি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু যথা দিৰা তথা রত্তিং, যথা রত্তিং তথা দিৰা ৰিহরতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু যেহি আকারেহি যেহি লিঙ্গেহি যেহি নিমিত্তেহি দিৰা ছন্দসমাধিপ্পধানসঙ্খারসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৰেতি, সো তেহি আকারেহি তেহি লিঙ্গেহি তেহি নিমিত্তেহি রত্তিং ছন্দসমাধিপ্পধানসঙ্খারসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৰেতি; যেহি ৰা পন আকারেহি যেহি লিঙ্গেহি যেহি নিমিত্তেহি রত্তিং ছন্দসমাধিপ্পধানসঙ্খারসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৰেতি, সো তেহি আকারেহি তেহি লিঙ্গেহি তেহি নিমিত্তেহি দিৰা ছন্দসমাধিপ্পধানসঙ্খারসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৰেতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু যথা দিৰা তথা রত্তিং, যথা রত্তিং তথা দিৰা ৰিহরতি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ৰিৰটেন চেতসা অপরিযোনদ্ধেন সপ্পভাসং চিত্তং ভাৰেতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো আলোকসঞ্ঞা সুগ্গহিতা হোতি দিৰাসঞ্ঞা স্ৰাধিট্ঠিতা. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু ৰিৰটেন চেতসা অপরিযোনদ্ধেন সপ্পভাসং চিত্তং ভাৰেতি.
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৰে, অতিলীনং ৰীরিযং? যং, ভিক্খৰে, ৰীরিযং কোসজ্জসহগতং কোসজ্জসম্পযুত্তং – ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, অতিলীনং ৰীরিযং.
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৰে, অতিপ্পগ্গহিতং ৰীরিযং? যং, ভিক্খৰে, ৰীরিযং উদ্ধচ্চসহগতং উদ্ধচ্চসম্পযুত্তং – ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, অতিপ্পগ্গহিতং ৰীরিযং.
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৰে, অজ্ঝত্তং সংখিত্তং ৰীরিযং? যং, ভিক্খৰে, ৰীরিযং থিনমিদ্ধসহগতং থিনমিদ্ধসম্পযুত্তং – ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, অজ্ঝত্তং সংখিত্তং ৰীরিযং.
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৰে, বহিদ্ধা ৰিক্খিত্তং ৰীরিযং? যং, ভিক্খৰে, ৰীরিযং বহিদ্ধা পঞ্চ কামগুণে আরব্ভ অনুৰিক্খিত্তং অনুৰিসটং – ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, বহিদ্ধা ৰিক্খিত্তং ৰীরিযং…পে….
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ৰিৰটেন চেতসা অপরিযোনদ্ধেন সপ্পভাসং চিত্তং ভাৰেতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো আলোকসঞ্ঞা সুগ্গহিতা হোতি দিৰাসঞ্ঞা স্ৰাধিট্ঠিতা. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু ৰিৰটেন চেতসা অপরিযোনদ্ধেন সপ্পভাসং চিত্তং ভাৰেতি.
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৰে, অতিলীনং চিত্তং? যং, ভিক্খৰে, চিত্তং কোসজ্জসহগতং কোসজ্জসম্পযুত্তং – ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, অতিলীনং চিত্তং.
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৰে, অতিপ্পগ্গহিতং চিত্তং? যং, ভিক্খৰে, চিত্তং উদ্ধচ্চসহগতং উদ্ধচ্চসম্পযুত্তং – ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, অতিপ্পগ্গহিতং চিত্তং.
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৰে, অজ্ঝত্তং সংখিত্তং চিত্তং? যং, ভিক্খৰে, চিত্তং থিনমিদ্ধসহগতং থিনমিদ্ধসম্পযুত্তং – ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, অজ্ঝত্তং সংখিত্তং চিত্তং.
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৰে, বহিদ্ধা ৰিক্খিত্তং চিত্তং? যং, ভিক্খৰে, চিত্তং বহিদ্ধা পঞ্চ কামগুণে আরব্ভ অনুৰিক্খিত্তং অনুৰিসটং – ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, বহিদ্ধা ৰিক্খিত্তং চিত্তং…পে… এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু ৰিৰটেন চেতসা অপরিযোনদ্ধেন সপ্পভাসং চিত্তং ভাৰেতি.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৰে, অতিলীনা ৰীমংসা? যা, ভিক্খৰে, ৰীমংসা কোসজ্জসহগতা কোসজ্জসম্পযুত্তা – অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, অতিলীনা ৰীমংসা.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৰে, অতিপ্পগ্গহিতা ৰীমংসা? যা, ভিক্খৰে, ৰীমংসা উদ্ধচ্চসহগতা উদ্ধচ্চসম্পযুত্তা – অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, অতিপ্পগ্গহিতা ৰীমংসা.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৰে, অজ্ঝত্তং সংখিত্তা ৰীমংসা? যা, ভিক্খৰে, ৰীমংসা থিনমিদ্ধসহগতা থিনমিদ্ধসম্পযুত্তা – অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, অজ্ঝত্তং সংখিত্তা ৰীমংসা.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৰে, বহিদ্ধা ৰিক্খিত্তা ৰীমংসা? যা, ভিক্খৰে, ৰীমংসা বহিদ্ধা পঞ্চ কামগুণে আরব্ভ অনুৰিক্খিত্তা অনুৰিসটা – অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, বহিদ্ধা ৰিক্খিত্তা ৰীমংসা…পে… এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু ৰিৰটেন চেতসা অপরিযোনদ্ধেন সপ্পভাসং চিত্তং ভাৰেতি. এৰং ভাৰিতা খো, ভিক্খৰে, চত্তারো ইদ্ধিপাদা এৰং বহুলীকতা মহপ্ফলা হোন্তি মহানিসংসা.
‘‘এৰং ভাৰিতেসু খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু চতূসু ইদ্ধিপাদেসু এৰং বহুলীকতেসু, অনেকৰিহিতং ইদ্ধিৰিধং পচ্চনুভোতি – একোপি হুত্ৰা বহুধা হোতি, বহুধাপি হুত্ৰা একো হোতি…পে… যাৰ ব্রহ্মলোকাপি কাযেন ৰসং ৰত্তেতি. এৰং ভাৰিতেসু খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু চতূসু ইদ্ধিপাদেসু এৰং বহুলীকতেসু, আসৰানং খযা অনাসৰং চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরতী’’তি. দসমং.
পাসাদকম্পনৰগ্গো দুতিযো.
তস্সুদ্দানং –
পুব্বং মহপ্ফলং ছন্দং, মোগ্গল্লানঞ্চ উণ্ণাভং;
দ্ৰে সমণব্রাহ্মণা ভিক্খু, দেসনা ৰিভঙ্গেন চাতি.
৩. অযোগুল়ৰগ্গো
১. মগ্গসুত্তং
৮৩৩. সাৰত্থিনিদানং. ‘‘পুব্বেৰ মে, ভিক্খৰে, সম্বোধা অনভিসম্বুদ্ধস্স বোধিসত্তস্সেৰ সতো এতদহোসি – ‘কো নু খো মগ্গো, কা পটিপদা ইদ্ধিপাদভাৰনাযা’তি? তস্স ময্হং, ভিক্খৰে, এতদহোসি – ‘ইধ ভিক্খু ছন্দসমাধিপ্পধানসঙ্খারসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৰেতি – ইতি মে ছন্দো ন চ অতিলীনো ভৰিস্সতি, ন চ অতিপ্পগ্গহিতো ভৰিস্সতি, ন চ অজ্ঝত্তং সংখিত্তো ভৰিস্সতি, ন চ বহিদ্ধা ৰিক্খিত্তো ভৰিস্সতি. পচ্ছাপুরেসঞ্ঞী চ ৰিহরতি – যথা পুরে তথা পচ্ছা, যথা পচ্ছা তথা পুরে; যথা অধো তথা উদ্ধং, যথা উদ্ধং তথা অধো; যথা দিৰা তথা রত্তিং, যথা রত্তিং তথা দিৰা. ইতি ৰিৰটেন চেতসা অপরিযোনদ্ধেন সপ্পভাসং চিত্তং ভাৰেতি. ৰীরিযসমাধি…পে… চিত্তসমাধি…পে… ৰীমংসাসমাধিপ্পধানসঙ্খারসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৰেতি – ইতি মে ৰীমংসা ন চ অতিলীনা ভৰিস্সতি, ন চ অতিপ্পগ্গহিতা ভৰিস্সতি, ন চ অজ্ঝত্তং সংখিত্তা ভৰিস্সতি, ন চ বহিদ্ধা ৰিক্খিত্তা ভৰিস্সতি. পচ্ছাপুরেসঞ্ঞী চ ৰিহরতি – যথা পুরে তথা পচ্ছা, যথা পচ্ছা তথা পুরে; যথা অধো তথা উদ্ধং, যথা উদ্ধং তথা অধো; যথা দিৰা তথা রত্তিং যথা রত্তিং তথা দিৰা’ – ইতি ৰিৰটেন চেতসা অপরিযোনদ্ধেন সপ্পভাসং চিত্তং ভাৰেতি.
‘‘এৰং ভাৰিতেসু খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু চতূসু ইদ্ধিপাদেসু এৰং বহুলীকতেসু অনেকৰিহিতং ইদ্ধিৰিধং পচ্চনুভোতি – একোপি হুত্ৰা বহুধা হোতি, বহুধাপি হুত্ৰা একো হোতি…পে… যাৰ ব্রহ্মলোকাপি কাযেন ৰসং ৰত্তেতি. এৰং ভাৰিতেসু খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু চতূসু ইদ্ধিপাদেসু এৰং বহুলীকতেসু, আসৰানং খযা অনাসৰং চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরতী’’তি. পঠমং.
(ছপি অভিঞ্ঞাযো ৰিত্থারেতব্বা).
২. অযোগুল়সুত্তং
৮৩৪. সাৰত্থিনিদানং. অথ খো আযস্মা আনন্দো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা আনন্দো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘অভিজানাতি নু খো, ভন্তে, ভগৰা ইদ্ধিযা মনোমযেন কাযেন ব্রহ্মলোকং উপসঙ্কমিতা’’তি? ‘‘অভিজানামি খ্ৰাহং, আনন্দ, ইদ্ধিযা মনোমযেন কাযেন ব্রহ্মলোকং উপসঙ্কমিতা’’তি. ‘‘অভিজানাতি পন, ভন্তে, ভগৰা ইমিনা চাতুমহাভূতিকেন কাযেন ইদ্ধিযা ব্রহ্মলোকং উপসঙ্কমিতা’’তি? ‘‘অভিজানামি খ্ৰাহং, আনন্দ, ইমিনা চাতুমহাভূতিকেন [চাতুম্মহাভূতিকেন (সী. স্যা. কং.)] কাযেন ইদ্ধিযা ব্রহ্মলোকং উপসঙ্কমিতা’’তি.
‘‘যঞ্চ খো, ওমাতি, ভন্তে, ভগৰা ইদ্ধিযা মনোমযেন কাযেন ব্রহ্মলোকং উপসঙ্কমিতুং, যঞ্চ খো অভিজানাতি, ভন্তে, ভগৰা ইমিনা চাতুমহাভূতিকেন কাযেন ইদ্ধিযা ব্রহ্মলোকং উপসঙ্কমিতা, তযিদং, ভন্তে, ভগৰতো অচ্ছরিযঞ্চেৰ অব্ভুতঞ্চা’’তি. ‘‘অচ্ছরিযা চেৰ, আনন্দ, তথাগতা অচ্ছরিযধম্মসমন্নাগতা চ, অব্ভুতা চেৰ, আনন্দ, তথাগতা অব্ভুতধম্মসমন্নাগতা চ’’.
‘‘যস্মিং, আনন্দ, সমযে তথাগতো কাযম্পি চিত্তে সমোদহতি [সমাদহতি (সী. স্যা. পী.)] চিত্তম্পি কাযে সমোদহতি, সুখসঞ্ঞঞ্চ লহুসঞ্ঞঞ্চ কাযে ওক্কমিত্ৰা ৰিহরতি; তস্মিং, আনন্দ, সমযে তথাগতস্স কাযো লহুতরো চেৰ হোতি মুদুতরো চ কম্মনিযতরো চ পভস্সরতরো চ.
‘‘সেয্যথাপি, আনন্দ, অযোগুল়ো দিৰসং সন্তত্তো লহুতরো চেৰ হোতি মুদুতরো চ কম্মনিযতরো চ পভস্সরতরো চ; এৰমেৰ খো, আনন্দ, যস্মিং সমযে তথাগতো কাযম্পি চিত্তে সমোদহতি, চিত্তম্পি কাযে সমোদহতি, সুখসঞ্ঞঞ্চ লহুসঞ্ঞঞ্চ কাযে ওক্কমিত্ৰা ৰিহরতি; তস্মিং, আনন্দ, সমযে তথাগতস্স কাযো লহুতরো চেৰ হোতি মুদুতরো চ কম্মনিযতরো চ পভস্সরতরো চ.
‘‘যস্মিং, আনন্দ, সমযে তথাগতো কাযম্পি চিত্তে সমোদহতি, চিত্তম্পি কাযে সমোদহতি, সুখসঞ্ঞঞ্চ লহুসঞ্ঞঞ্চ কাযে ওক্কমিত্ৰা ৰিহরতি; তস্মিং, আনন্দ, সমযে তথাগতস্স কাযো অপ্পকসিরেনেৰ পথৰিযা ৰেহাসং অব্ভুগ্গচ্ছতি, সো অনেকৰিহিতং ইদ্ধিৰিধং পচ্চনুভোতি – একোপি হুত্ৰা বহুধা হোতি, বহুধাপি হুত্ৰা একো হোতি…পে… যাৰ ব্রহ্মলোকাপি কাযেন ৰসং ৰত্তেতি.
‘‘সেয্যথাপি, আনন্দ, তূলপিচু ৰা কপ্পাসপিচু ৰা লহুকো ৰাতূপাদানো অপ্পকসিরেনেৰ পথৰিযা ৰেহাসং অব্ভুগ্গচ্ছতি; এৰমেৰ খো, আনন্দ, যস্মিং সমযে তথাগতো কাযম্পি চিত্তে সমোদহতি, চিত্তম্পি কাযে সমোদহতি, সুখসঞ্ঞঞ্চ লহুসঞ্ঞঞ্চ কাযে ওক্কমিত্ৰা ৰিহরতি; তস্মিং, আনন্দ, সমযে তথাগতস্স কাযো অপ্পকসিরেনেৰ পথৰিযা ৰেহাসং অব্ভুগ্গচ্ছতি, সো অনেকৰিহিতং ইদ্ধিৰিধং পচ্চনুভোতি – একোপি হুত্ৰা বহুধা হোতি…পে… যাৰ ব্রহ্মলোকাপি কাযেন ৰসং ৰত্তেতী’’তি. দুতিযং.
৩. ভিক্খুসুত্তং
৮৩৫. ‘‘চত্তারোমে, ভিক্খৰে, ইদ্ধিপাদা. কতমে চত্তারো? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ছন্দসমাধিপ্পধানসঙ্খারসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৰেতি, ৰীরিযসমাধি…পে… চিত্তসমাধি …পে… ৰীমংসাসমাধিপ্পধানসঙ্খারসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৰেতি – ইমে খো, ভিক্খৰে, চত্তারো ইদ্ধিপাদা. ইমেসং খো, ভিক্খৰে, চতুন্নং ইদ্ধিপাদানং ভাৰিতত্তা বহুলীকতত্তা ভিক্খু আসৰানং খযা অনাসৰং চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরতী’’তি. ততিযং.
৪. সুদ্ধিকসুত্তং
৮৩৬. ‘‘চত্তারোমে, ভিক্খৰে, ইদ্ধিপাদা. কতমে চত্তারো? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ছন্দসমাধিপ্পধানসঙ্খারসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৰেতি, ৰীরিযসমাধি…পে… চিত্তসমাধি…পে… ৰীমংসাসমাধিপ্পধানসঙ্খারসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৰেতি – ইমে খো, ভিক্খৰে, চত্তারো ইদ্ধিপাদা’’তি. চতুত্থং.
৫. পঠমফলসুত্তং
৮৩৭. ‘‘চত্তারোমে, ভিক্খৰে, ইদ্ধিপাদা. কতমে চত্তারো? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ছন্দসমাধিপ্পধানসঙ্খারসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৰেতি, ৰীরিযসমাধি…পে… চিত্তসমাধি …পে… ৰীমংসাসমাধিপ্পধানসঙ্খারসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৰেতি – ইমে খো, ভিক্খৰে, চত্তারো ইদ্ধিপাদা. ইমেসং খো, ভিক্খৰে, চতুন্নং ইদ্ধিপাদানং ভাৰিতত্তা বহুলীকতত্তা ভিক্খুনা দ্ৰিন্নং ফলানং অঞ্ঞতরং ফলং পাটিকঙ্খং – দিট্ঠেৰ ধম্মে অঞ্ঞা, সতি ৰা উপাদিসেসে অনাগামিতা’’তি. পঞ্চমং.
৬. দুতিযফলসুত্তং
৮৩৮. ‘‘চত্তারোমে, ভিক্খৰে, ইদ্ধিপাদা. কতমে চত্তারো? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ছন্দসমাধিপ্পধানসঙ্খারসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৰেতি, ৰীরিযসমাধি…পে… চিত্তসমাধি …পে… ৰীমংসাসমাধিপ্পধানসঙ্খারসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৰেতি – ইমে খো, ভিক্খৰে, চত্তারো ইদ্ধিপাদা. ইমেসং খো, ভিক্খৰে, চতুন্নং ইদ্ধিপাদানং ভাৰিতত্তা বহুলীকতত্তা সত্ত ফলা সত্তানিসংসা পাটিকঙ্খা.
‘‘কতমে সত্ত ফলা সত্তানিসংসা? দিট্ঠেৰ ধম্মে পটিকচ্চ [পটিগচ্চ (সী.), পটিহচ্চ (পী.)] অঞ্ঞং আরাধেতি নো চে দিট্ঠেৰ ধম্মে পটিকচ্চ অঞ্ঞং আরাধেতি; অথ মরণকালে অঞ্ঞং আরাধেতি, নো চে দিট্ঠেৰ ধম্মে পটিকচ্চ অঞ্ঞং আরাধেতি, নো চে মরণকালে অঞ্ঞং আরাধেতি; অথ পঞ্চন্নং ওরম্ভাগিযানং সংযোজনানং পরিক্খযা অন্তরাপরিনিব্বাযী হোতি, উপহচ্চপরিনিব্বাযী হোতি, অসঙ্খারপরিনিব্বাযী হোতি, সসঙ্খারপরিনিব্বাযী হোতি, উদ্ধংসোতো হোতি অকনিট্ঠগামী. ইমেসং খো, ভিক্খৰে, চতুন্নং ইদ্ধিপাদানং ভাৰিতত্তা বহুলীকতত্তা ইমে সত্ত ফলা সত্তানিসংসা পাটিকঙ্খা’’তি. ছট্ঠং.