৩. ছল়িন্দ্রিযৰগ্গো
১. পুনব্ভৰসুত্তং
৪৯১. ‘‘পঞ্চিমানি, ভিক্খৰে, ইন্দ্রিযানি. কতমানি পঞ্চ? সদ্ধিন্দ্রিযং…পে… পঞ্ঞিন্দ্রিযং. যাৰকীৰঞ্চাহং, ভিক্খৰে, ইমেসং পঞ্চন্নং ইন্দ্রিযানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৰঞ্চ নিস্সরণঞ্চ যথাভূতং নাব্ভঞ্ঞাসিং, নেৰ তাৰাহং, ভিক্খৰে, সদেৰকে লোকে সমারকে সব্রহ্মকে সস্সমণব্রাহ্মণিযা পজায সদেৰমনুস্সায ‘অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো’তি পচ্চঞ্ঞাসিং [অভিসম্বুদ্ধো পচ্চঞ্ঞাসিং (সী. স্যা. কং.)]. যতো চ খ্ৰাহং, ভিক্খৰে, ইমেসং পঞ্চন্নং ইন্দ্রিযানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৰঞ্চ নিস্সরণঞ্চ যথাভূতং অব্ভঞ্ঞাসিং, অথাহং, ভিক্খৰে, সদেৰকে লোকে সমারকে সব্রহ্মকে সস্সমণব্রাহ্মণিযা পজায সদেৰমনুস্সায ‘অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো’তি পচ্চঞ্ঞাসিং. ঞাণঞ্চ পন মে দস্সনং উদপাদি – ‘অকুপ্পা মে ৰিমুত্তি [চেতোৰিমুত্তি (সী. পী. ক.)], অযমন্তিমা জাতি, নত্থিদানি পুনব্ভৰো’’’তি. পঠমং.
২. জীৰিতিন্দ্রিযসুত্তং
৪৯২. ‘‘তীণিমানি, ভিক্খৰে, ইন্দ্রিযানি. কতমানি তীণি? ইত্থিন্দ্রিযং, পুরিসিন্দ্রিযং, জীৰিতিন্দ্রিযং – ইমানি খো, ভিক্খৰে, তীণি ইন্দ্রিযানী’’তি. দুতিযং.
৩. অঞ্ঞিন্দ্রিযসুত্তং
৪৯৩. ‘‘তীণিমানি, ভিক্খৰে, ইন্দ্রিযানি. কতমানি তীণি? অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্রিযং, অঞ্ঞিন্দ্রিযং, অঞ্ঞাতাৰিন্দ্রিযং – ইমানি খো, ভিক্খৰে, তীণি ইন্দ্রিযানী’’তি. ততিযং.
৪. একবীজীসুত্তং
৪৯৪. ‘‘পঞ্চিমানি, ভিক্খৰে, ইন্দ্রিযানি. কতমানি পঞ্চ? সদ্ধিন্দ্রিযং…পে… পঞ্ঞিন্দ্রিযং – ইমানি খো, ভিক্খৰে, পঞ্চিন্দ্রিযানি. ইমেসং খো, ভিক্খৰে, পঞ্চন্নং ইন্দ্রিযানং সমত্তা পরিপূরত্তা অরহং হোতি, ততো মুদুতরেহি অন্তরাপরিনিব্বাযী হোতি, ততো মুদুতরেহি উপহচ্চপরিনিব্বাযী হোতি, ততো মুদুতরেহি অসঙ্খারপরিনিব্বাযী হোতি, ততো মুদুতরেহি সসঙ্খারপরিনিব্বাযী হোতি, ততো মুদুতরেহি উদ্ধংসোতো হোতি অকনিট্ঠগামী, ততো মুদুতরেহি সকদাগামী হোতি, ততো মুদুতরেহি একবীজী [একবীজি (ক.)] হোতি, ততো মুদুতরেহি কোলংকোলো হোতি, ততো মুদুতরেহি সত্তক্খত্তুপরমো হোতি, ততো মুদুতরেহি ধম্মানুসারী হোতি, ততো মুদুতরেহি সদ্ধানুসারী হোতী’’তি. চতুত্থং.
৫. সুদ্ধকসুত্তং
৪৯৫. ‘‘ছযিমানি, ভিক্খৰে, ইন্দ্রিযানি. কতমানি ছ? চক্খুন্দ্রিযং, সোতিন্দ্রিযং, ঘানিন্দ্রিযং, জিৰ্হিন্দ্রিযং, কাযিন্দ্রিযং, মনিন্দ্রিযং – ইমানি খো, ভিক্খৰে, ছ ইন্দ্রিযানী’’তি. পঞ্চমং.
৬. সোতাপন্নসুত্তং
৪৯৬. ‘‘ছযিমানি, ভিক্খৰে, ইন্দ্রিযানি. কতমানি ছ? চক্খুন্দ্রিযং…পে… মনিন্দ্রিযং. যতো খো, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো ইমেসং ছন্নং ইন্দ্রিযানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৰঞ্চ নিস্সরণঞ্চ যথাভূতং পজানাতি – অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো সোতাপন্নো অৰিনিপাতধম্মো নিযতো সম্বোধিপরাযণো’’তি. ছট্ঠং.
৭. অরহন্তসুত্তং
৪৯৭. ‘‘ছযিমানি, ভিক্খৰে, ইন্দ্রিযানি. কতমানি ছ? চক্খুন্দ্রিযং, সোতিন্দ্রিযং, ঘানিন্দ্রিযং, জিৰ্হিন্দ্রিযং, কাযিন্দ্রিযং, মনিন্দ্রিযং. যতো খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু ইমেসং ছন্নং ইন্দ্রিযানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৰঞ্চ নিস্সরণঞ্চ যথাভূতং ৰিদিত্ৰা অনুপাদাৰিমুত্তো হোতি – অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ‘ভিক্খু অরহং খীণাসৰো ৰুসিতৰা কতকরণীযো ওহিতভারো অনুপ্পত্তসদত্থো পরিক্খীণভৰসংযোজনো সম্মদঞ্ঞা ৰিমুত্তো’’’তি. সত্তমং.
৮. সম্বুদ্ধসুত্তং
৪৯৮. ‘‘ছযিমানি, ভিক্খৰে, ইন্দ্রিযানি. কতমানি ছ? চক্খুন্দ্রিযং, সোতিন্দ্রিযং, ঘানিন্দ্রিযং, জিৰ্হিন্দ্রিযং, কাযিন্দ্রিযং, মনিন্দ্রিযং. যাৰকীৰঞ্চাহং, ভিক্খৰে, ইমেসং ছন্নং ইন্দ্রিযানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৰঞ্চ নিস্সরণঞ্চ যথাভূতং নাব্ভঞ্ঞাসিং, নেৰ তাৰাহং, ভিক্খৰে, সদেৰকে লোকে সমারকে সব্রহ্মকে সস্স মণব্রাহ্মণিযা পজায সদেৰমনুস্সায ‘অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো’তি পচ্চঞ্ঞাসিং. যতো চ খ্ৰাহং, ভিক্খৰে, ইমেসং ছন্নং ইন্দ্রিযানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৰঞ্চ নিস্সরণঞ্চ যথাভূতং অব্ভঞ্ঞাসিং, অথাহং, ভিক্খৰে, সদেৰকে লোকে সমারকে সব্রহ্মকে সস্সমণব্রাহ্মণিযা পজায সদেৰমনুস্সায ‘অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো’তি পচ্চঞ্ঞাসিং. ঞাণঞ্চ পন মে দস্সনং উদপাদি – ‘অকুপ্পা মে ৰিমুত্তি, অযমন্তিমা জাতি, নত্থিদানি পুনব্ভৰো’’’তি. অট্ঠমং.
৯. পঠমসমণব্রাহ্মণসুত্তং
৪৯৯. ‘‘ছযিমানি, ভিক্খৰে, ইন্দ্রিযানি. কতমানি ছ? চক্খুন্দ্রিযং, সোতিন্দ্রিযং, ঘানিন্দ্রিযং, জিৰ্হিন্দ্রিযং, কাযিন্দ্রিযং, মনিন্দ্রিযং. যে হি কেচি, ভিক্খৰে, সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা ইমেসং ছন্নং ইন্দ্রিযানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৰঞ্চ নিস্সরণঞ্চ যথাভূতং নপ্পজানন্তি, ন মে তে, ভিক্খৰে, সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা সমণেসু ৰা সমণসম্মতা ব্রাহ্মণেসু ৰা ব্রাহ্মণসম্মতা, ন চ পনেতে আযস্মন্তো সামঞ্ঞত্থং ৰা ব্রহ্মঞ্ঞত্থং ৰা দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরন্তি’’. ‘‘যে চ খো কেচি, ভিক্খৰে, সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা ইমেসং ছন্নং ইন্দ্রিযানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৰঞ্চ নিস্সরণঞ্চ যথাভূতং পজানন্তি, তে খো মে, ভিক্খৰে, সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা সমণেসু চেৰ সমণসম্মতা ব্রাহ্মণেসু চ ব্রাহ্মণসম্মতা, তে চ পনাযস্মন্তো সামঞ্ঞত্থঞ্চ ব্রহ্মঞ্ঞত্থঞ্চ দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরন্তী’’তি. নৰমং.
১০. দুতিযসমণব্রাহ্মণসুত্তং
৫০০. ‘‘যে হি কেচি, ভিক্খৰে, সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা চক্খুন্দ্রিযং নপ্পজানন্তি, চক্খুন্দ্রিযসমুদযং নপ্পজানন্তি, চক্খুন্দ্রিযনিরোধং নপ্পজানন্তি, চক্খুন্দ্রিযনিরোধগামিনিং পটিপদং নপ্পজানন্তি; সোতিন্দ্রিযং…পে… ঘানিন্দ্রিযং…পে… জিৰ্হিন্দ্রিযং…পে… কাযিন্দ্রিযং…পে… মনিন্দ্রিযং নপ্পজানন্তি, মনিন্দ্রিযসমুদযং নপ্পজানন্তি, মনিন্দ্রিযনিরোধং নপ্পজানন্তি, মনিন্দ্রিযনিরোধগামিনিং পটিপদং নপ্পজানন্তি. ন মে তে, ভিক্খৰে…পে… সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরন্তি.
‘‘যে চ খো কেচি, ভিক্খৰে, সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা চক্খুন্দ্রিযং পজানন্তি, চক্খুন্দ্রিযসমুদযং পজানন্তি, চক্খুন্দ্রিযনিরোধং পজানন্তি, চক্খুন্দ্রিযনিরোধগামিনিং পটিপদং পজানন্তি, সোতিন্দ্রিযং…পে… ঘানিন্দ্রিযং…পে… জিৰ্হিন্দ্রিযং…পে… কাযিন্দ্রিযং…পে… মনিন্দ্রিযং পজানন্তি, মনিন্দ্রিযসমুদযং পজানন্তি, মনিন্দ্রিযনিরোধং পজানন্তি, মনিন্দ্রিযনিরোধগামিনিং পটিপদং পজানন্তি, তে খো মে, ভিক্খৰে, সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা সমণেসু চেৰ সমণসম্মতা ব্রাহ্মণেসু চ ব্রাহ্মণসম্মতা, তে চ পনাযস্মন্তো সামঞ্ঞত্থঞ্চ ব্রহ্মঞ্ঞত্থঞ্চ দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরন্তী’’তি. দসমং.
ছল়িন্দ্রিযৰগ্গো ততিযো.
তস্সুদ্দানং –
পুনব্ভৰো জীৰিতঞ্ঞায, একবীজী চ সুদ্ধকং;
সোতো অরহসম্বুদ্ধো, দ্ৰে চ সমণব্রাহ্মণাতি.