২. নালন্দৰগ্গো

১. মহাপুরিসসুত্তং

৩৭৭. সাৰত্থিনিদানং. অথ খো আযস্মা সারিপুত্তো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা সারিপুত্তো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘‘মহাপুরিসো, মহাপুরিসো’তি, ভন্তে, ৰুচ্চতি. কিত্তাৰতা নু খো, ভন্তে, মহাপুরিসো হোতী’’তি? ‘‘ৰিমুত্তচিত্তত্তা খ্ৰাহং, সারিপুত্ত, ‘মহাপুরিসো’তি ৰদামি. অৰিমুত্তচিত্তত্তা ‘নো মহাপুরিসো’তি ৰদামি’’.

‘‘কথঞ্চ, সারিপুত্ত, ৰিমুত্তচিত্তো হোতি? ইধ, সারিপুত্ত, ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. তস্স কাযে কাযানুপস্সিনো ৰিহরতো চিত্তং ৰিরজ্জতি, ৰিমুচ্চতি অনুপাদায আসৰেহি. ৰেদনাসু…পে… চিত্তে…পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. তস্স ধম্মেসু ধম্মানুপস্সিনো ৰিহরতো চিত্তং ৰিরজ্জতি, ৰিমুচ্চতি অনুপাদায আসৰেহি. এৰং খো, সারিপুত্ত, ৰিমুত্তচিত্তো হোতি. ৰিমুত্তচিত্তত্তা খ্ৰাহং, সারিপুত্ত, ‘মহাপুরিসো’তি ৰদামি. অৰিমুত্তচিত্তত্তা ‘নো মহাপুরিসো’তি ৰদামী’’তি. পঠমং.

২. নালন্দসুত্তং

৩৭৮. একং সমযং ভগৰা নালন্দাযং ৰিহরতি পাৰারিকম্বৰনে. অথ খো আযস্মা সারিপুত্তো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা সারিপুত্তো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘এৰংপসন্নো অহং, ভন্তে, ভগৰতি! ন চাহু, ন চ ভৰিস্সতি, ন চেতরহি ৰিজ্জতি অঞ্ঞো সমণো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা ভগৰতা ভিয্যোভিঞ্ঞতরো, যদিদং – সম্বোধিয’’ন্তি. ‘‘উল়ারা খো ত্যাযং, সারিপুত্ত, আসভী ৰাচা ভাসিতা, একংসো গহিতো, সীহনাদো নদিতো – ‘এৰংপসন্নো অহং, ভন্তে, ভগৰতি! ন চাহু, ন চ ভৰিস্সতি ন চেতরহি ৰিজ্জতি অঞ্ঞো সমণো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা ভগৰতা ভিয্যোভিঞ্ঞতরো, যদিদং – সম্বোধিয’’’ন্তি.

‘‘কিং নু তে, সারিপুত্ত, যে তে অহেসুং অতীতমদ্ধানং অরহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা, সব্বে তে ভগৰন্তো চেতসা চেতো পরিচ্চ ৰিদিতা – ‘এৰংসীলা তে ভগৰন্তো অহেসুং’ ইতি ৰা, ‘এৰংধম্মা তে ভগৰন্তো অহেসুং’ ইতি ৰা, ‘এৰংপঞ্ঞা তে ভগৰন্তো অহেসুং’ ইতি ৰা, ‘এৰংৰিহারিনো তে ভগৰন্তো অহেসুং’ ইতি ৰা, ‘এৰংৰিমুত্তা তে ভগৰন্তো অহেসুং’ ইতি ৰা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’!

‘‘কিং পন তে, সারিপুত্ত, যে তে ভৰিস্সন্তি অনাগতমদ্ধানং অরহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা, সব্বে তে ভগৰন্তো চেতসা চেতো পরিচ্চ ৰিদিতা – ‘এৰংসীলা তে ভগৰন্তো ভৰিস্সন্তি’ ইতি ৰা, ‘এৰংধম্মা তে ভগৰন্তো ভৰিস্সন্তি’ ইতি ৰা, ‘এৰংপঞ্ঞা তে ভগৰন্তো ভৰিস্সন্তি’ ইতি ৰা, ‘এৰংৰিহারিনো তে ভগৰন্তো ভৰিস্সন্তি’ ইতি ৰা, ‘এৰংৰিমুত্তা তে ভগৰন্তো ভৰিস্সন্তি’ ইতি ৰা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.

‘‘কিং পন ত্যাহং [কিং পন তে (সী.)], সারিপুত্ত, এতরহি, অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো চেতসা চেতো পরিচ্চ ৰিদিতো – ‘এৰংসীলো ভগৰা’ ইতি ৰা, ‘এৰংধম্মো ভগৰা’ ইতি ৰা, ‘এৰংপঞ্ঞো ভগৰা’ ইতি ৰা, ‘এৰংৰিহারী ভগৰা’ ইতি ৰা, ‘এৰংৰিমুত্তো ভগৰা’ ইতি ৰা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.

‘‘এত্থ চ তে, সারিপুত্ত, অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নেসু অরহন্তেসু সম্মাসম্বুদ্ধেসু চেতোপরিযঞাণং [চেতোপরিযাযঞাণং (বহূসু)] নত্থি. অথ কিঞ্চরহি ত্যাযং, সারিপুত্ত, উল়ারা আসভী ৰাচা ভাসিতা, একংসো গহিতো, সীহনাদো নদিতো – ‘এৰংপসন্নো অহং, ভন্তে, ভগৰতি! ন চাহু, ন চ ভৰিস্সতি, ন চেতরহি ৰিজ্জতি অঞ্ঞো সমণো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা ভগৰতা’ ভিয্যোভিঞ্ঞতরো, যদিদং – সম্বোধিয’’ন্তি?

‘‘ন খো মে [ন খো মে তং (স্যা. কং. ক.)], ভন্তে, অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নেসু অরহন্তেসু সম্মাসম্বুদ্ধেসু চেতোপরিযঞাণং অত্থি, অপি চ মে ধম্মন্ৰযো ৰিদিতো. সেয্যথাপি, ভন্তে, রঞ্ঞো পচ্চন্তিমং নগরং দল়্হুদ্ধাপং [দল়্হুদ্দাপং (সী. পী. ক.), দল়্হদ্ধাপং (স্যা. কং.)] দল়্হপাকারতোরণং একদ্ৰারং. তত্রস্স দোৰারিকো পণ্ডিতো ব্যত্তো মেধাৰী অঞ্ঞাতানং নিৰারেতা ঞাতানং পৰেসেতা. সো তস্স নগরস্স সমন্তা অনুপরিযাযপথং অনুক্কমমানো ন পস্সেয্য পাকারসন্ধিং ৰা পাকারৰিৰরং ৰা, অন্তমসো বিল়ারনিক্খমনমত্তম্পি. তস্স এৰমস্স – ‘যে খো কেচি ওল়ারিকা পাণা ইমং নগরং পৰিসন্তি ৰা নিক্খমন্তি ৰা, সব্বে তে ইমিনাৰ দ্ৰারেন পৰিসন্তি ৰা নিক্খমন্তি ৰা’তি. এৰমেৰ খো মে, ভন্তে, ধম্মন্ৰযো ৰিদিতো – ‘যেপি তে, ভন্তে, অহেসুং অতীতমদ্ধানং অরহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা, সব্বে তে ভগৰন্তো পঞ্চ নীৰরণে পহায, চেতসো উপক্কিলেসে পঞ্ঞায দুব্বলীকরণে, চতূসু সতিপট্ঠানেসু সুপ্পতিট্ঠিতচিত্তা, সত্ত বোজ্ঝঙ্গে যথাভূতং ভাৰেত্ৰা, অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুজ্ঝিংসু. যেপি তে, ভন্তে, ভৰিস্সন্তি অনাগতমদ্ধানং অরহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা, সব্বে তে ভগৰন্তো পঞ্চ নীৰরণে পহায, চেতসো উপক্কিলেসে পঞ্ঞায দুব্বলীকরণে, চতূসু সতিপট্ঠানেসু সুপ্পতিট্ঠিতচিত্তা, সত্ত বোজ্ঝঙ্গে যথাভূতং ভাৰেত্ৰা, অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুজ্ঝিস্সন্তি. ভগৰাপি, ভন্তে, এতরহি অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো পঞ্চ নীৰরণে পহায, চেতসো উপক্কিলেসে পঞ্ঞায দুব্বলীকরণে, চতূসু সতিপট্ঠানেসু সুপ্পতিট্ঠিতচিত্তো, সত্ত বোজ্ঝঙ্গে যথাভূতং ভাৰেত্ৰা, অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো’’’তি.

‘‘সাধু সাধু, সারিপুত্ত! তস্মাতিহ ত্ৰং, সারিপুত্ত, ইমং ধম্মপরিযাযং অভিক্খণং ভাসেয্যাসি ভিক্খূনং ভিক্খুনীনং উপাসকানং উপাসিকানং. যেসম্পি হি, সারিপুত্ত, মোঘপুরিসানং ভৰিস্সতি তথাগতে কঙ্খা ৰা ৰিমতি ৰা, তেসম্পিমং ধম্মপরিযাযং সুত্ৰা যা তথাগতে কঙ্খা ৰা ৰিমতি ৰা সা পহীযিস্সতী’’তি. দুতিযং.

৩. চুন্দসুত্তং

৩৭৯. একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. তেন খো পন সমযেন আযস্মা সারিপুত্তো মগধেসু ৰিহরতি নালকগামকে আবাধিকো দুক্খিতো বাল়্হগিলানো. চুন্দো চ সমণুদ্দেসো আযস্মতো সারিপুত্তস্স উপট্ঠাকো হোতি.

অথ খো আযস্মা সারিপুত্তো তেনেৰ আবাধেন পরিনিব্বাযি. অথ খো চুন্দো সমণুদ্দেসো আযস্মতো সারিপুত্তস্স পত্তচীৰরমাদায যেন সাৰত্থি জেতৰনং অনাথপিণ্ডিকস্স আরামো যেনাযস্মা আনন্দো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মন্তং আনন্দং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো চুন্দো সমণুদ্দেসো আযস্মন্তং আনন্দং এতদৰোচ – ‘‘আযস্মা, ভন্তে, সারিপুত্তো পরিনিব্বুতো. ইদমস্স পত্তচীৰর’’ন্তি.

‘‘অত্থি খো ইদং, আৰুসো চুন্দ, কথাপাভতং ভগৰন্তং দস্সনায. আযামাৰুসো চুন্দ, যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিস্সাম; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰতো এতমত্থং আরোচেস্সামা’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো চুন্দো সমণুদ্দেসো আযস্মতো আনন্দস্স পচ্চস্সোসি.

অথ খো আযস্মা চ আনন্দো চুন্দো চ সমণুদ্দেসো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা আনন্দো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘অযং, ভন্তে, চুন্দো সমণুদ্দেসো এৰমাহ – ‘আযস্মা, ভন্তে, সারিপুত্তো পরিনিব্বুতো; ইদমস্স পত্তচীৰর’ন্তি. অপি চ মে, ভন্তে, মধুরকজাতো ৰিয কাযো, দিসাপি মে ন পক্খাযন্তি, ধম্মাপি মং নপ্পটিভন্তি ‘আযস্মা সারিপুত্তো পরিনিব্বুতো’তি সুত্ৰা’’.

‘‘কিং নু খো তে, আনন্দ, সারিপুত্তো সীলক্খন্ধং ৰা আদায পরিনিব্বুতো, সমাধিক্খন্ধং ৰা আদায পরিনিব্বুতো, পঞ্ঞাক্খন্ধং ৰা আদায পরিনিব্বুতো, ৰিমুত্তিক্খন্ধং ৰা আদায পরিনিব্বুতো, ৰিমুত্তিঞাণদস্সনক্খন্ধং ৰা আদায পরিনিব্বুতো’’তি? ‘‘ন চ খো মে, ভন্তে, আযস্মা সারিপুত্তো সীলক্খন্ধং ৰা আদায পরিনিব্বুতো, সমাধিক্খন্ধং ৰা…পে… পঞ্ঞাক্খন্ধং ৰা… ৰিমুত্তিক্খন্ধং ৰা… ৰিমুত্তিঞাণদস্সনক্খন্ধং ৰা আদায পরিনিব্বুতো. অপি চ মে, ভন্তে, আযস্মা সারিপুত্তো ওৰাদকো অহোসি ওতিণ্ণো ৰিঞ্ঞাপকো সন্দস্সকো সমাদপকো সমুত্তেজকো সম্পহংসকো, অকিলাসু ধম্মদেসনায, অনুগ্গাহকো সব্রহ্মচারীনং. তং মযং আযস্মতো সারিপুত্তস্স ধম্মোজং ধম্মভোগং ধম্মানুগ্গহং অনুস্সরামা’’তি.

‘‘ননু তং, আনন্দ, মযা পটিকচ্চেৰ [পটিগচ্চেৰ (সী. পী.)] অক্খাতং – ‘সব্বেহি পিযেহি মনাপেহি নানাভাৰো ৰিনাভাৰো অঞ্ঞথাভাৰো. তং কুতেত্থ, আনন্দ, লব্ভা! যং তং জাতং ভূতং সঙ্খতং পলোকধম্মং, তং ৰত মা পলুজ্জীতি – নেতং ঠানং ৰিজ্জতি. সেয্যথাপি, আনন্দ, মহতো রুক্খস্স তিট্ঠতো সারৰতো যো মহন্ততরো খন্ধো সো পলুজ্জেয্য; এৰমেৰ খো আনন্দ, মহতো ভিক্খুসঙ্ঘস্স তিট্ঠতো সারৰতো সারিপুত্তো পরিনিব্বুতো. তং কুতেত্থ, আনন্দ, লব্ভা! যং তং জাতং ভূতং সঙ্খতং পলোকধম্মং, তং ৰত মা পলুজ্জী’তি – নেতং ঠানং ৰিজ্জতি. তস্মাতিহানন্দ, অত্তদীপা ৰিহরথ অত্তসরণা অনঞ্ঞসরণা, ধম্মদীপা ধম্মসরণা অনঞ্ঞসরণা.

‘‘কথঞ্চানন্দ, ভিক্খু অত্তদীপো ৰিহরতি অত্তসরণো অনঞ্ঞসরণো, ধম্মদীপো ধম্মসরণো অনঞ্ঞসরণো? ইধানন্দ, ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; ৰেদনাসু…পে… চিত্তে…পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. এৰং খো, আনন্দ, ভিক্খু অত্তদীপো ৰিহরতি অত্তসরণো অনঞ্ঞসরণো, ধম্মদীপো ধম্মসরণো অনঞ্ঞসরণো. যে হি কেচি, আনন্দ, এতরহি ৰা মমচ্চযে ৰা অত্তদীপা ৰিহরিস্সন্তি অত্তসরণা অনঞ্ঞসরণা, ধম্মদীপা ধম্মসরণা অনঞ্ঞসরণা; তমতগ্গে মেতে, আনন্দ, ভিক্খূ ভৰিস্সন্তি যে কেচি সিক্খাকামা’’তি. ততিযং.

৪. উক্কচেলসুত্তং

৩৮০. একং সমযং ভগৰা ৰজ্জীসু ৰিহরতি উক্কচেলাযং গঙ্গায নদিযা তীরে মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং অচিরপরিনিব্বুতেসু সারিপুত্তমোগ্গল্লানেসু. তেন খো পন সমযেন ভগৰা ভিক্খুসঙ্ঘপরিৰুতো অজ্ঝোকাসে নিসিন্নো হোতি.

অথ খো ভগৰা তুণ্হীভূতং ভিক্খুসঙ্ঘং অনুৰিলোকেত্ৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘অপি ম্যাযং, ভিক্খৰে, পরিসা সুঞ্ঞা ৰিয খাযতি পরিনিব্বুতেসু সারিপুত্তমোগ্গল্লানেসু. অসুঞ্ঞা মে, ভিক্খৰে, পরিসা হোতি, অনপেক্খা তস্সং দিসাযং হোতি, যস্সং দিসাযং সারিপুত্তমোগ্গল্লানা ৰিহরন্তি. যে হি তে, ভিক্খৰে, অহেসুং অতীতমদ্ধানং অরহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা, তেসম্পি ভগৰন্তানং এতপ্পরমংযেৰ সাৰকযুগং [এতপরমংযেৰ (সী. স্যা. কং. পী.)] অহোসি – সেয্যথাপি ময্হং সারিপুত্তমোগ্গল্লানা. যেপি তে, ভিক্খৰে, ভৰিস্সন্তি অনাগতমদ্ধানং অরহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা, তেসম্পি ভগৰন্তানং এতপ্পরমংযেৰ সাৰকযুগং ভৰিস্সতি – সেয্যথাপি ময্হং সারিপুত্তমোগ্গল্লানা. অচ্ছরিযং, ভিক্খৰে, সাৰকানং! অব্ভুতং, ভিক্খৰে, সাৰকানং! সত্থু চ নাম সাসনকরা ভৰিস্সন্তি ওৰাদপ্পটিকরা, চতুন্নঞ্চ পরিসানং পিযা ভৰিস্সন্তি মনাপা গরুভাৰনীযা চ! অচ্ছরিযং, ভিক্খৰে, তথাগতস্স, অব্ভুতং, ভিক্খৰে, তথাগতস্স! এৰরূপেপি নাম সাৰকযুগে পরিনিব্বুতে নত্থি তথাগতস্স সোকো ৰা পরিদেৰো ৰা! তং কুতেত্থ, ভিক্খৰে, লব্ভা! যং তং জাতং ভূতং সঙ্খতং পলোকধম্মং, তং ৰত মা পলুজ্জীতি – নেতং ঠানং ৰিজ্জতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, মহতো রুক্খস্স তিট্ঠতো সারৰতো যে মহন্ততরা খন্ধা তে পলুজ্জেয্যুং; এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, মহতো ভিক্খুসঙ্ঘস্স তিট্ঠতো সারৰতো সারিপুত্তমোগ্গল্লানা পরিনিব্বুতা. তং কুতেত্থ, ভিক্খৰে, লব্ভা! যং তং জাতং ভূতং সঙ্খতং পলোকধম্মং, তং ৰত মা পলুজ্জীতি – নেতং ঠানং ৰিজ্জতি. তস্মাতিহ, ভিক্খৰে, অত্তদীপা ৰিহরথ অত্তসরণা অনঞ্ঞসরণা, ধম্মদীপা ধম্মসরণা অনঞ্ঞসরণা.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু অত্তদীপো ৰিহরতি অত্তসরণো অনঞ্ঞসরণো, ধম্মদীপো ধম্মসরণো অনঞ্ঞসরণো? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; ৰেদনাসু…পে… চিত্তে…পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু অত্তদীপো ৰিহরতি অত্তসরণো অনঞ্ঞসরণো, ধম্মদীপো ধম্মসরণো অনঞ্ঞসরণো. যে হি কেচি, ভিক্খৰে, এতরহি ৰা মমচ্চযে ৰা অত্তদীপা ৰিহরিস্সন্তি অত্তসরণা অনঞ্ঞসরণা, ধম্মদীপা ধম্মসরণা অনঞ্ঞসরণা; তমতগ্গে মেতে, ভিক্খৰে, ভিক্খূ ভৰিস্সন্তি যে কেচি সিক্খাকামা’’তি. চতুত্থং.

৫. বাহিযসুত্তং

৩৮১. সাৰত্থিনিদানং. অথ খো আযস্মা বাহিযো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা বাহিযো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘সাধু মে, ভন্তে, ভগৰা সংখিত্তেন ধম্মং দেসেতু, যমহং ভগৰতো ধম্মং সুত্ৰা একো ৰূপকট্ঠো অপ্পমত্তো আতাপী পহিতত্তো ৰিহরেয্য’’ন্তি. ‘‘তস্মাতিহ ত্ৰং, বাহিয, আদিমেৰ ৰিসোধেহি কুসলেসু ধম্মেসু. কো চাদি কুসলানং ধম্মানং? সীলঞ্চ সুৰিসুদ্ধং, দিট্ঠি চ উজুকা. যতো চ খো তে, বাহিয, সীলঞ্চ সুৰিসুদ্ধং ভৰিস্সতি, দিট্ঠি চ উজুকা, ততো ত্ৰং, বাহিয, সীলং নিস্সায সীলে পতিট্ঠায চত্তারো সতিপট্ঠানে ভাৰেয্যাসি’’.

‘‘কতমে চত্তারো? ইধ, ত্ৰং, বাহিয, কাযে কাযানুপস্সী ৰিহরাহি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; ৰেদনাসু…পে… চিত্তে…পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৰিহরাহি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. যতো খো ত্ৰং, বাহিয, সীলং নিস্সায সীলে পতিট্ঠায ইমে চত্তারো সতিপট্ঠানে এৰং ভাৰেস্সসি, ততো তুয্হং, বাহিয, যা রত্তি ৰা দিৰসো ৰা আগমিস্সতি, ৰুদ্ধিযেৰ পাটিকঙ্খা কুসলেসু ধম্মেসু, নো পরিহানী’’তি.

অথ খো আযস্মা বাহিযো ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দিত্ৰা অনুমোদিত্ৰা উট্ঠাযাসনা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা পক্কামি. অথ খো আযস্মা বাহিযো একো ৰূপকট্ঠো অপ্পমত্তো আতাপী পহিতত্তো ৰিহরন্তো নচিরস্সেৰ – যস্সত্থায কুলপুত্তা সম্মদেৰ অগারস্মা অনগারিযং পব্বজন্তি, তদনুত্তরং – ব্রহ্মচরিযপরিযোসানং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহাসি. ‘‘খীণা জাতি, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযা’’তি অব্ভঞ্ঞাসি. অঞ্ঞতরো চ পনাযস্মা বাহিযো অরহতং অহোসীতি. পঞ্চমং.

৬. উত্তিযসুত্তং

৩৮২. সাৰত্থিনিদানং. অথ খো আযস্মা উত্তিযো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি…পে… একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা উত্তিযো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘সাধু মে, ভন্তে, ভগৰা সংখিত্তেন ধম্মং দেসেতু, যমহং ভগৰতো ধম্মং সুত্ৰা একো ৰূপকট্ঠো অপ্পমত্তো আতাপী পহিতত্তো ৰিহরেয্য’’ন্তি. ‘‘তস্মাতিহ ত্ৰং, উত্তিয, আদিমেৰ ৰিসোধেহি কুসলেসু ধম্মেসু. কো চাদি কুসলানং ধম্মানং? সীলঞ্চ সুৰিসুদ্ধং, দিট্ঠি চ উজুকা. যতো চ খো তে, উত্তিয, সীলঞ্চ সুৰিসুদ্ধং ভৰিস্সতি, দিট্ঠি চ উজুকা, ততো ত্ৰং, উত্তিয, সীলং নিস্সায সীলে পতিট্ঠায চত্তারো সতিপট্ঠানে ভাৰেয্যাসি’’.

‘‘কতমে চত্তারো? ইধ ত্ৰং, উত্তিয, কাযে কাযানুপস্সী ৰিহরাহি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; ৰেদনাসু…পে… চিত্তে…পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৰিহরাহি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. যতো খো ত্ৰং, উত্তিয, সীলং নিস্সায সীলে পতিট্ঠায ইমে চত্তারো সতিপট্ঠানে এৰং ভাৰেস্সসি, ততো ত্ৰং, উত্তিয, গমিস্সসি মচ্চুধেয্যস্স পার’’ন্তি.

অথ খো আযস্মা উত্তিযো ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দিত্ৰা অনুমোদিত্ৰা উট্ঠাযাসনা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা পক্কামি. অথ খো আযস্মা উত্তিযো একো ৰূপকট্ঠো অপ্পমত্তো আতাপী পহিতত্তো ৰিহরন্তো নচিরস্সেৰ – যস্সত্থায কুলপুত্তা সম্মদেৰ অগারস্মা অনগারিযং পব্বজন্তি, তদনুত্তরং – ব্রহ্মচরিযপরিযোসানং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহাসি. ‘‘খীণা জাতি, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযা’’তি অব্ভঞ্ঞাসি. অঞ্ঞতরো চ পনাযস্মা উত্তিযো অরহতং অহোসীতি. ছট্ঠং.

৭. অরিযসুত্তং

৩৮৩. ‘‘চত্তারোমে, ভিক্খৰে, সতিপট্ঠানা ভাৰিতা বহুলীকতা অরিযা নিয্যানিকা নিয্যন্তি তক্করস্স সম্মা দুক্খক্খযায. কতমে চত্তারো? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; ৰেদনাসু…পে… চিত্তে…পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. ইমে খো, ভিক্খৰে, চত্তারো সতিপট্ঠানা ভাৰিতা বহুলীকতা অরিযা নিয্যানিকা নিয্যন্তি তক্করস্স সম্মা দুক্খক্খযাযা’’তি. সত্তমং.

৮. ব্রহ্মসুত্তং

৩৮৪. একং সমযং ভগৰা উরুৰেলাযং ৰিহরতি নজ্জা নেরঞ্জরায তীরে অজপালনিগ্রোধে পঠমাভিসম্বুদ্ধো. অথ খো ভগৰতো রহোগতস্স পটিসল্লীনস্স এৰং চেতসো পরিৰিতক্কো উদপাদি – ‘‘একাযনো অযং মগ্গো সত্তানং ৰিসুদ্ধিযা সোকপরিদেৰানং সমতিক্কমায দুক্খদোমনস্সানং অত্থঙ্গমায ঞাযস্স অধিগমায নিব্বানস্স সচ্ছিকিরিযায, যদিদং – চত্তারো সতিপট্ঠানা’’.

‘‘কতমে চত্তারো? কাযে ৰা ভিক্খু কাযানুপস্সী ৰিহরেয্য আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; ৰেদনাসু ৰা ভিক্খু…পে… চিত্তে ৰা ভিক্খু…পে… ধম্মেসু ৰা ভিক্খু ধম্মানুপস্সী ৰিহরেয্য আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. একাযনো অযং মগ্গো সত্তানং ৰিসুদ্ধিযা সোকপরিদেৰানং সমতিক্কমায দুক্খদোমনস্সানং অত্থঙ্গমায ঞাযস্স অধিগমায নিব্বানস্স সচ্ছিকিরিযায, যদিদং – চত্তারো সতিপট্ঠানা’’তি.

অথ খো ব্রহ্মা সহম্পতি ভগৰতো চেতসা চেতোপরিৰিতক্কমঞ্ঞায – সেয্যথাপি নাম বলৰা পুরিসো সমিঞ্জিতং ৰা বাহং পসারেয্য, পসারিতং ৰা বাহং সমিঞ্জেয্য, এৰমেৰ – ব্রহ্মলোকে অন্তরহিতো ভগৰতো পুরতো পাতুরহোসি. অথ খো ব্রহ্মা সহম্পতি একংসং উত্তরাসঙ্গং করিত্ৰা যেন ভগৰা তেনঞ্জলিং পণামেত্ৰা ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘এৰমেতং, ভগৰা, এৰমেতং, সুগত! একাযনো অযং, ভন্তে, মগ্গো সত্তানং ৰিসুদ্ধিযা সোকপরিদেৰানং সমতিক্কমায দুক্খদোমনস্সানং অত্থঙ্গমায ঞাযস্স অধিগমায নিব্বানস্স সচ্ছিকিরিযায, যদিদং – চত্তারো সতিপট্ঠানা’’.

‘‘কতমে চত্তারো? কাযে ৰা, ভন্তে, ভিক্খু কাযানুপস্সী ৰিহরেয্য আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং; ৰেদনাসু ৰা, ভন্তে, ভিক্খু…পে… চিত্তে ৰা, ভন্তে, ভিক্খু…পে… ধম্মেসু ৰা, ভন্তে, ভিক্খু ধম্মানুপস্সী ৰিহরেয্য আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. একাযনো অযং, ভন্তে, মগ্গো সত্তানং ৰিসুদ্ধিযা সোকপরিদেৰানং সমতিক্কমায দুক্খদোমনস্সানং অত্থঙ্গমায ঞাযস্স অধিগমায নিব্বানস্স সচ্ছিকিরিযায, যদিদং – চত্তারো সতিপট্ঠানা’’তি.

ইদমৰোচ ব্রহ্মা সহম্পতি. ইদং ৰত্ৰা অথাপরং এতদৰোচ –

‘‘একাযনং জাতিখযন্তদস্সী, মগ্গং পজানাতি হিতানুকম্পী;

এতেন মগ্গেন তরিংসু পুব্বে, তরিস্সন্তি যে চ তরন্তি ওঘ’’ন্তি. অট্ঠমং;

৯. সেদকসুত্তং

৩৮৫. একং সমযং ভগৰা সুম্ভেসু ৰিহরতি সেদকং নাম সুম্ভানং নিগমো. তত্র খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভূতপুব্বং, ভিক্খৰে, চণ্ডালৰংসিকো চণ্ডালৰংসং উস্সাপেত্ৰা মেদকথালিকং অন্তেৰাসিং আমন্তেসি – ‘এহি ত্ৰং, সম্ম মেদকথালিকে, চণ্ডালৰংসং অভিরুহিত্ৰা মম উপরিখন্ধে তিট্ঠাহী’তি. ‘এৰং, আচরিযা’তি খো, ভিক্খৰে, মেদকথালিকা অন্তেৰাসী চণ্ডালৰংসিকস্স পটিস্সুত্ৰা চণ্ডালৰংসং অভিরুহিত্ৰা আচরিযস্স উপরিখন্ধে অট্ঠাসি. অথ খো, ভিক্খৰে, চণ্ডালৰংসিকো মেদকথালিকং অন্তেৰাসিং এতদৰোচ – ‘ত্ৰং, সম্ম মেদকথালিকে, মমং রক্খ, অহং তং রক্খিস্সামি. এৰং মযং অঞ্ঞমঞ্ঞং গুত্তা অঞ্ঞমঞ্ঞং রক্খিতা সিপ্পানি চেৰ দস্সেস্সাম, লাভঞ্চ [লাভে চ (সী.)] লচ্ছাম, সোত্থিনা চ চণ্ডালৰংসা ওরোহিস্সামা’তি. এৰং ৰুত্তে, ভিক্খৰে, মেদকথালিকা অন্তেৰাসী চণ্ডালৰংসিকং এতদৰোচ – ‘ন খো পনেতং, আচরিয, এৰং ভৰিস্সতি. ত্ৰং, আচরিয, অত্তানং রক্খ, অহং অত্তানং রক্খিস্সামি. এৰং মযং অত্তগুত্তা অত্তরক্খিতা সিপ্পানি চেৰ দস্সেস্সাম, লাভঞ্চ লচ্ছাম, সোত্থিনা চ চণ্ডালৰংসা ওরোহিস্সামা’’’তি. ‘‘সো তত্থ ঞাযো’’তি ভগৰা এতদৰোচ, ‘‘যথা মেদকথালিকা অন্তেৰাসী আচরিযং অৰোচ. অত্তানং, ভিক্খৰে, রক্খিস্সামীতি সতিপট্ঠানং সেৰিতব্বং; পরং রক্খিস্সামীতি সতিপট্ঠানং সেৰিতব্বং. অত্তানং, ভিক্খৰে, রক্খন্তো পরং রক্খতি, পরং রক্খন্তো অত্তানং রক্খতি’’.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, অত্তানং রক্খন্তো পরং রক্খতি? আসেৰনায, ভাৰনায, বহুলীকম্মেন – এৰং খো, ভিক্খৰে, অত্তানং রক্খন্তো পরং রক্খতি. কথঞ্চ, ভিক্খৰে, পরং রক্খন্তো অত্তানং রক্খতি? খন্তিযা, অৰিহিংসায, মেত্তচিত্ততায, অনুদযতায – এৰং খো, ভিক্খৰে, পরং রক্খন্তো অত্তানং রক্খতি. অত্তানং, ভিক্খৰে, রক্খিস্সামীতি সতিপট্ঠানং সেৰিতব্বং; পরং রক্খিস্সামীতি সতিপট্ঠানং সেৰিতব্বং. অত্তানং, ভিক্খৰে, রক্খন্তো পরং রক্খতি, পরং রক্খন্তো অত্তানং রক্খতী’’তি. নৰমং.

১০. জনপদকল্যাণীসুত্তং

৩৮৬. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা সুম্ভেসু ৰিহরতি সেদকং নাম সুম্ভানং নিগমো. তত্র খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৰো’’তি. ‘‘ভদন্তে’’তি তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং. ভগৰা এতদৰোচ –

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, ‘জনপদকল্যাণী, জনপদকল্যাণী’তি খো, ভিক্খৰে, মহাজনকাযো সন্নিপতেয্য. ‘সা খো পনস্স জনপদকল্যাণী পরমপাসাৰিনী নচ্চে, পরমপাসাৰিনী গীতে. জনপদকল্যাণী নচ্চতি গাযতী’তি খো, ভিক্খৰে, ভিয্যোসোমত্তায মহাজনকাযো সন্নিপতেয্য. অথ পুরিসো আগচ্ছেয্য জীৰিতুকামো অমরিতুকামো সুখকামো দুক্খপ্পটিকূলো. তমেনং এৰং ৰদেয্য – ‘অযং তে, অম্ভো পুরিস, সমতিত্তিকো তেলপত্তো অন্তরেন চ মহাসমজ্জং অন্তরেন চ জনপদকল্যাণিযা পরিহরিতব্বো. পুরিসো চ তে উক্খিত্তাসিকো পিট্ঠিতো পিট্ঠিতো অনুবন্ধিস্সতি. যত্থেৰ নং থোকম্পি ছড্ডেস্সতি তত্থেৰ তে সিরো পাতেস্সতী’তি. তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৰে, অপি নু সো পুরিসো অমুং তেলপত্তং অমনসিকরিত্ৰা বহিদ্ধা পমাদং আহরেয্যা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.

‘‘উপমা খো ম্যাযং, ভিক্খৰে, কতা অত্থস্স ৰিঞ্ঞাপনায. অযং চেৰেত্থ অত্থো – সমতিত্তিকো তেলপত্তোতি খো, ভিক্খৰে, কাযগতায এতং সতিযা অধিৰচনং. তস্মাতিহ, ভিক্খৰে, এৰং সিক্খিতব্বং – ‘কাযগতা সতি নো ভাৰিতা ভৰিস্সতি বহুলীকতা যানীকতা ৰত্থুকতা অনুট্ঠিতা পরিচিতা সুসমারদ্ধা’তি. এৰঞ্হি খো, ভিক্খৰে, সিক্খিতব্ব’’ন্তি. দসমং.

নালন্দৰগ্গো দুতিযো.

তস্সুদ্দানং –

মহাপুরিসো নালন্দং, চুন্দো চেলঞ্চ বাহিযো;

উত্তিযো অরিযো ব্রহ্মা, সেদকং জনপদেন চাতি.