৬. দুতিযভিক্খুসুত্তং
৯৯২. অথ খো সম্বহুলা ভিক্খূ যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্নে খো তে ভিক্খূ ভগৰা এতদৰোচ – ‘‘অত্থি নু খো, ভিক্খৰে, একধম্মো ভাৰিতো বহুলীকতো চত্তারো ধম্মে পরিপূরেতি, চত্তারো ধম্মা ভাৰিতা বহুলীকতা সত্ত ধম্মে পরিপূরেন্তি, সত্ত ধম্মা ভাৰিতা বহুলীকতা দ্ৰে ধম্মে পরিপূরেন্তী’’তি? ‘‘ভগৰংমূলকা নো, ভন্তে, ধম্মা…পে… ভগৰতো সুত্ৰা ভিক্খূ ধারেস্সন্তী’’তি. ‘‘অত্থি, ভিক্খৰে, একধম্মো ভাৰিতো বহুলীকতো চত্তারো ধম্মে পরিপূরেতি, চত্তারো ধম্মা ভাৰিতা বহুলীকতা সত্ত ধম্মে পরিপূরেন্তি, সত্ত ধম্মা ভাৰিতা বহুলীকতা দ্ৰে ধম্মে পরিপূরেন্তি’’.
‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, একধম্মো ভাৰিতো বহুলীকতো চত্তারো ধম্মে পরিপূরেতি, চত্তারো ধম্মা ভাৰিতা বহুলীকতা সত্ত ধম্মে পরিপূরেন্তি, সত্ত ধম্মা ভাৰিতা বহুলীকতা দ্ৰে ধম্মে পরিপূরেন্তি? আনাপানস্সতিসমাধি, ভিক্খৰে, একধম্মো ভাৰিতো বহুলীকতো চত্তারো সতিপট্ঠানে পরিপূরেতি, চত্তারো সতিপট্ঠানা ভাৰিতা বহুলীকতা সত্ত বোজ্ঝঙ্গে পরিপূরেন্তি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা ভাৰিতা বহুলীকতা ৰিজ্জাৰিমুত্তিং পরিপূরেন্তীতি.
‘‘কথং ভাৰিতো চ, ভিক্খৰে, আনাপানস্সতিসমাধি কথং বহুলীকতো চত্তারো সতিপট্ঠানে পরিপূরেতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু অরঞ্ঞগতো ৰা রুক্খমূলগতো ৰা সুঞ্ঞাগারগতো ৰা নিসীদতি পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰা উজুং কাযং পণিধায পরিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৰা. সো সতোৰ অস্সসতি, সতোৰ পস্সসতি…পে… ‘পটিনিস্সগ্গানুপস্সী অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি, ‘পটিনিস্সগ্গানুপস্সী পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি’’.
‘‘যস্মিং সমযে, ভিক্খৰে, ভিক্খু দীঘং ৰা অস্সসন্তো ‘দীঘং অস্সসামী’তি পজানাতি, দীঘং ৰা পস্সসন্তো ‘দীঘং পস্সসামী’তি পজানাতি, রস্সং ৰা অস্সসন্তো ‘রস্সং অস্সসামী’তি পজানাতি…পে… সব্বকাযপ্পটিসংৰেদী…পে… ‘পস্সম্ভযং কাযসঙ্খারং অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি, ‘পস্সম্ভযং কাযসঙ্খারং পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি – কাযে কাযানুপস্সী, ভিক্খৰে, ভিক্খু তস্মিং সমযে ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. তং কিস্স হেতু? কাযঞ্ঞতরাহং, ভিক্খৰে, এতং ৰদামি, যদিদং – অস্সাসপস্সাসং. তস্মাতিহ, ভিক্খৰে, কাযে কাযানুপস্সী ভিক্খু তস্মিং সমযে ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং.
‘‘যস্মিং সমযে, ভিক্খৰে, ভিক্খু পীতিপ্পটিসংৰেদী…পে… সুখপ্পটিসংৰেদী…পে… চিত্তসঙ্খারপ্পটিসংৰেদী…পে… ‘পস্সম্ভযং চিত্তসঙ্খারং অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি, ‘পস্সম্ভযং চিত্তসঙ্খারং পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি – ৰেদনাসু ৰেদনানুপস্সী, ভিক্খৰে, ভিক্খু তস্মিং সমযে ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. তং কিস্স হেতু? ৰেদনাঞ্ঞতরাহং, ভিক্খৰে, এতং ৰদামি, যদিদং – অস্সাসপস্সাসানং সাধুকং মনসিকারং. তস্মাতিহ, ভিক্খৰে, ৰেদনাসু ৰেদনানুপস্সী ভিক্খু তস্মিং সমযে ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং.
‘‘যস্মিং সমযে, ভিক্খৰে, ভিক্খু চিত্তপ্পটিসংৰেদী…পে… অভিপ্পমোদযং চিত্তং…পে… ‘সমাদহং চিত্তং অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি, ‘সমাদহং চিত্তং পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি; ‘ৰিমোচযং চিত্তং অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি, ‘ৰিমোচযং চিত্তং পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি – চিত্তে চিত্তানুপস্সী, ভিক্খৰে, ভিক্খু তস্মিং সমযে ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. তং কিস্স হেতু? নাহং, ভিক্খৰে, মুট্ঠস্সতিস্স অসম্পজানস্স আনাপানস্সতিসমাধিভাৰনং ৰদামি. তস্মাতিহ, ভিক্খৰে, চিত্তে চিত্তানুপস্সী ভিক্খু তস্মিং সমযে ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং.
‘‘যস্মিং সমযে, ভিক্খৰে, ভিক্খু অনিচ্চানুপস্সী…পে… ৰিরাগানুপস্সী…পে… নিরোধানুপস্সী…পে… ‘পটিনিস্সগ্গানুপস্সী অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি, ‘পটিনিস্সগ্গানুপস্সী পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি – ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী, ভিক্খৰে, ভিক্খু তস্মিং সমযে ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. সো যং তং হোতি অভিজ্ঝাদোমনস্সানং পহানং তং পঞ্ঞায দিস্ৰা সাধুকং অজ্ঝুপেক্খিতা হোতি. তস্মাতিহ, ভিক্খৰে, ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ভিক্খু তস্মিং সমযে ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং.
‘‘এৰং ভাৰিতো খো, ভিক্খৰে, আনাপানস্সতিসমাধি এৰং বহুলীকতো চত্তারো সতিপট্ঠানে পরিপূরেতি.
‘‘কথং ভাৰিতা চ, ভিক্খৰে, চত্তারো সতিপট্ঠানা কথং বহুলীকতা সত্ত বোজ্ঝঙ্গে পরিপূরেন্তি? যস্মিং সমযে, ভিক্খৰে, ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৰিহরতি – উপট্ঠিতাস্স তস্মিং সমযে ভিক্খুনো সতি হোতি অসম্মুট্ঠা. যস্মিং সমযে, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো উপট্ঠিতা সতি হোতি অসম্মুট্ঠা – সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো তস্মিং সমযে ভিক্খুনো আরদ্ধো হোতি, সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং তস্মিং সমযে ভিক্খু ভাৰেতি, সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো তস্মিং সমযে ভিক্খুনো ভাৰনাপারিপূরিং গচ্ছতি.
‘‘সো তথা সতো ৰিহরন্তো তং ধম্মং পঞ্ঞায পৰিচিনতি পৰিচরতি পরিৰীমংসমাপজ্জতি. যস্মিং সমযে, ভিক্খৰে, ভিক্খু তথা সতো ৰিহরন্তো তং ধম্মং পঞ্ঞায পৰিচিনতি পৰিচরতি পরিৰীমংসমাপজ্জতি – ধম্মৰিচযসম্বোজ্ঝঙ্গো তস্মিং সমযে ভিক্খুনো আরদ্ধো হোতি, ধম্মৰিচযসম্বোজ্ঝঙ্গং তস্মিং সমযে ভিক্খু ভাৰেতি, ধম্মৰিচযসম্বোজ্ঝঙ্গো তস্মিং সমযে ভিক্খুনো ভাৰনাপারিপূরিং গচ্ছতি.
‘‘তস্স তং ধম্মং পঞ্ঞায পৰিচিনতো পৰিচরতো পরিৰীমংসমাপজ্জতো আরদ্ধং হোতি ৰীরিযং অসল্লীনং. যস্মিং সমযে, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো তং ধম্মং পঞ্ঞায পৰিচিনতো পৰিচরতো পরিৰীমংসমাপজ্জতো আরদ্ধং হোতি ৰীরিযং অসল্লীনং – ৰীরিযসম্বোজ্ঝঙ্গো তস্মিং সমযে ভিক্খুনো আরদ্ধো হোতি, ৰীরিযসম্বোজ্ঝঙ্গং তস্মিং সমযে ভিক্খু ভাৰেতি, ৰীরিযসম্বোজ্ঝঙ্গো তস্মিং সমযে ভিক্খুনো ভাৰনাপারিপূরিং গচ্ছতি.
‘‘আরদ্ধৰীরিযস্স উপ্পজ্জতি পীতি নিরামিসা. যস্মিং সমযে, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো আরদ্ধৰীরিযস্স উপ্পজ্জতি পীতি নিরামিসা – পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গো তস্মিং সমযে ভিক্খুনো আরদ্ধো হোতি, পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গং তস্মিং সমযে ভিক্খু ভাৰেতি, পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গো তস্মিং সমযে ভিক্খুনো ভাৰনাপারিপূরিং গচ্ছতি.
‘‘পীতিমনস্স কাযোপি পস্সম্ভতি, চিত্তম্পি পস্সম্ভতি. যস্মিং সমযে, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো পীতিমনস্স কাযোপি পস্সম্ভতি, চিত্তম্পি পস্সম্ভতি – পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গো তস্মিং সমযে ভিক্খুনো আরদ্ধো হোতি, পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গং তস্মিং সমযে ভিক্খু ভাৰেতি, পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গো তস্মিং সমযে ভিক্খুনো ভাৰনাপারিপূরিং গচ্ছতি.
‘‘পস্সদ্ধকাযস্স সুখিনো চিত্তং সমাধিযতি. যস্মিং সমযে, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো পস্সদ্ধকাযস্স সুখিনো চিত্তং সমাধিযতি – সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গো তস্মিং সমযে ভিক্খুনো আরদ্ধো হোতি, সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গং তস্মিং সমযে ভিক্খু ভাৰেতি, সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গো তস্মিং সমযে ভিক্খুনো ভাৰনাপারিপূরিং গচ্ছতি.
‘‘সো তথাসমাহিতং চিত্তং সাধুকং অজ্ঝুপেক্খিতা হোতি. যস্মিং সমযে, ভিক্খৰে, ভিক্খু তথাসমাহিতং চিত্তং সাধুকং অজ্ঝুপেক্খিতা হোতি – উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো তস্মিং সমযে ভিক্খুনো আরদ্ধো হোতি, উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং তস্মিং সমযে ভিক্খু ভাৰেতি, উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো তস্মিং সমযে ভিক্খুনো ভাৰনাপারিপূরিং গচ্ছতি.
‘‘যস্মিং সমযে, ভিক্খৰে, ভিক্খু ৰেদনাসু…পে… চিত্তে…পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৰিহরতি – উপট্ঠিতাস্স তস্মিং সমযে ভিক্খুনো সতি হোতি অসম্মুট্ঠা. যস্মিং সমযে, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো উপট্ঠিতা সতি হোতি অসম্মুট্ঠা – সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো তস্মিং সমযে ভিক্খুনো আরদ্ধো হোতি, সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং তস্মিং সমযে ভিক্খু ভাৰেতি – সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো তস্মিং সমযে ভিক্খুনো ভাৰনাপারিপূরিং গচ্ছতি…পে….
সো তথাসমাহিতং চিত্তং সাধুকং অজ্ঝুপেক্খিতা হোতি. যস্মিং সমযে, ভিক্খৰে, ভিক্খু তথাসমাহিতং চিত্তং সাধুকং অজ্ঝুপেক্খিতা হোতি – উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো তস্মিং সমযে ভিক্খুনো আরদ্ধো হোতি, উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং তস্মিং সমযে ভিক্খু ভাৰেতি, উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো তস্মিং সমযে ভিক্খুনো ভাৰনাপারিপূরিং গচ্ছতি. এৰং ভাৰিতা খো, ভিক্খৰে, চত্তারো সতিপট্ঠানা এৰং বহুলীকতা সত্ত বোজ্ঝঙ্গে পরিপূরেন্তি.
‘‘কথং ভাৰিতা চ, ভিক্খৰে, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা কথং বহুলীকতা ৰিজ্জাৰিমুত্তিং পরিপূরেন্তি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি ৰিৰেকনিস্সিতং ৰিরাগনিস্সিতং নিরোধনিস্সিতং ৰোস্সগ্গপরিণামিং; ধম্মৰিচযসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি ৰিৰেকনিস্সিতং ৰিরাগনিস্সিতং নিরোধনিস্সিতং ৰোস্সগ্গপরিণামিং…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি ৰিৰেকনিস্সিতং ৰিরাগনিস্সিতং নিরোধনিস্সিতং ৰোস্সগ্গপরিণামিং. এৰং ভাৰিতা খো, ভিক্খৰে, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা এৰং বহুলীকতা ৰিজ্জাৰিমুত্তিং পরিপূরেন্তী’’তি. ছট্ঠং.