১. একধম্মৰগ্গো
১. একধম্মসুত্তং
৯৭৭. সাৰত্থিনিদানং. তত্র খো…পে… এতদৰোচ – ‘‘একধম্মো, ভিক্খৰে, ভাৰিতো বহুলীকতো মহপ্ফলো হোতি মহানিসংসো. কতমো একধম্মো? আনাপানস্সতি [আনাপানসতি (সী. পী.)]. কথং ভাৰিতা চ, ভিক্খৰে, আনাপানস্সতি কথং বহুলীকতা মহপ্ফলা হোতি মহানিসংসা? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু অরঞ্ঞগতো ৰা রুক্খমূলগতো ৰা সুঞ্ঞাগারগতো ৰা নিসীদতি পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰা উজুং কাযং পণিধায পরিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৰা. সো সতোৰ অস্সসতি, সতোৰ [সতো (বহূসু) ততিযপারাজিকেপি] পস্সসতি. দীঘং ৰা অস্সসন্তো ‘দীঘং অস্সসামী’তি পজানাতি, দীঘং ৰা পস্সসন্তো ‘দীঘং পস্সসামী’তি পজানাতি; রস্সং ৰা অস্সসন্তো ‘রস্সং অস্সসামী’তি পজানাতি, রস্সং ৰা পস্সসন্তো ‘রস্সং পস্সসামী’তি পজানাতি; ‘সব্বকাযপ্পটিসংৰেদী অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি, ‘সব্বকাযপ্পটিসংৰেদী পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি; ‘পস্সম্ভযং কাযসঙ্খারং অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি, ‘পস্সম্ভযং কাযসঙ্খারং পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি; ‘পীতিপ্পটিসংৰেদী অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি, ‘পীতিপ্পটিসংৰেদী পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি; ‘সুখপ্পটিসংৰেদী অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি, ‘সুখপ্পটিসংৰেদী পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি; ‘চিত্তসঙ্খারপ্পটিসংৰেদী অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি, ‘চিত্তসঙ্খারপ্পটিসংৰেদী পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি; ‘পস্সম্ভযং চিত্তসঙ্খারং অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি, ‘পস্সম্ভযং চিত্তসঙ্খারং পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি; ‘চিত্তপ্পটিসংৰেদী অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি, ‘চিত্তপ্পটিসংৰেদী পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি; ‘অভিপ্পমোদযং চিত্তং অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি, ‘অভিপ্পমোদযং চিত্তং পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি; ‘সমাদহং চিত্তং অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি, ‘সমাদহং চিত্তং পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি; ‘ৰিমোচযং চিত্তং অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি, ‘ৰিমোচযং চিত্তং পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি; ‘অনিচ্চানুপস্সী অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি, ‘অনিচ্চানুপস্সী পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি; ‘ৰিরাগানুপস্সী অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি, ‘ৰিরাগানুপস্সী পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি; ‘নিরোধানুপস্সী অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি, ‘নিরোধানুপস্সী পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি; ‘পটিনিস্সগ্গানুপস্সী অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি, ‘পটিনিস্সগ্গানুপস্সী পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি. এৰং ভাৰিতা খো, ভিক্খৰে, আনাপানস্সতি এৰং বহুলীকতা মহপ্ফলা হোতি মহানিসংসা’’তি. পঠমং.
২. বোজ্ঝঙ্গসুত্তং
৯৭৮. ‘‘আনাপানস্সতি, ভিক্খৰে, ভাৰিতা বহুলীকতা মহপ্ফলা হোতি মহানিসংসা. কথং ভাৰিতা চ, ভিক্খৰে, আনাপানস্সতি কথং বহুলীকতা মহপ্ফলা হোতি মহানিসংসা? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু আনাপানস্সতিসহগতং সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি ৰিৰেকনিস্সিতং ৰিরাগনিস্সিতং নিরোধনিস্সিতং ৰোস্সগ্গপরিণামিং, আনাপানস্সতিসহগতং ধম্মৰিচযসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি…পে… আনাপানস্সতিসহগতং উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি ৰিৰেকনিস্সিতং ৰিরাগনিস্সিতং নিরোধনিস্সিতং ৰোস্সগ্গপরিণামিং. এৰং ভাৰিতা খো, ভিক্খৰে, আনাপানস্সতি এৰং বহুলীকতা মহপ্ফলা হোতি মহানিসংসা’’তি. দুতিযং.
৩. সুদ্ধিকসুত্তং
৯৭৯. ‘‘আনাপানস্সতি, ভিক্খৰে, ভাৰিতা বহুলীকতা মহপ্ফলা হোতি মহানিসংসা. কথং ভাৰিতা চ, ভিক্খৰে, আনাপানস্সতি কথং বহুলীকতা মহপ্ফলা হোতি মহানিসংসা? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু অরঞ্ঞগতো ৰা রুক্খমূলগতো ৰা সুঞ্ঞাগারগতো ৰা নিসীদতি পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰা উজুং কাযং পণিধায পরিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৰা. সো সতোৰ অস্সসতি, সতোৰ পস্সসতি…পে… ‘পটিনিস্সগ্গানুপস্সী অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি, ‘পটিনিস্সগ্গানুপস্সী পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি. এৰং ভাৰিতা খো, ভিক্খৰে, আনাপানস্সতি এৰং বহুলীকতা মহপ্ফলা হোতি মহানিসংসা’’তি. ততিযং.
৪. পঠমফলসুত্তং
৯৮০. ‘‘আনাপানস্সতি, ভিক্খৰে, ভাৰিতা বহুলীকতা মহপ্ফলা হোতি মহানিসংসা. কথং ভাৰিতা চ, ভিক্খৰে, আনাপানস্সতি কথং বহুলীকতা মহপ্ফলা হোতি মহানিসংসা? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু অরঞ্ঞগতো ৰা রুক্খমূলগতো ৰা সুঞ্ঞাগারগতো ৰা নিসীদতি পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰা উজুং কাযং পণিধায পরিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৰা. সো সতোৰ অস্সসতি, সতোৰ পস্সসতি…পে… ‘পটিনিস্সগ্গানুপস্সী অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি, ‘পটিনিস্সগ্গানুপস্সী পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি. এৰং ভাৰিতা খো, ভিক্খৰে, আনাপানস্সতি এৰং বহুলীকতা মহপ্ফলা হোতি মহানিসংসা. এৰং ভাৰিতায খো, ভিক্খৰে, আনাপানস্সতিযা এৰং বহুলীকতায দ্ৰিন্নং ফলানং অঞ্ঞতরং ফলং পাটিকঙ্খং – দিট্ঠেৰ ধম্মে অঞ্ঞা, সতি ৰা উপাদিসেসে অনাগামিতা’’তি. চতুত্থং.
৫. দুতিযফলসুত্তং
৯৮১. ‘‘আনাপানস্সতি, ভিক্খৰে, ভাৰিতা বহুলীকতা মহপ্ফলা হোতি মহানিসংসা. কথং ভাৰিতা চ, ভিক্খৰে, আনাপানস্সতি কথং বহুলীকতা মহপ্ফলা হোতি মহানিসংসা? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু অরঞ্ঞগতো ৰা রুক্খমূলগতো ৰা সুঞ্ঞাগারগতো ৰা নিসীদতি পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰা উজুং কাযং পণিধায পরিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৰা. সো সতোৰ অস্সসতি, সতোৰ পস্সসতি…পে… ‘পটিনিস্সগ্গানুপস্সী অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি, ‘পটিনিস্সগ্গানুপস্সী পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি. এৰং ভাৰিতা খো, ভিক্খৰে, আনাপানস্সতি এৰং বহুলীকতা মহপ্ফলা হোতি মহানিসংসা.
‘‘এৰং ভাৰিতায খো, ভিক্খৰে, আনাপানস্সতিযা এৰং বহুলীকতায সত্ত ফলা সত্তানিসংসা পাটিকঙ্খা. কতমে সত্ত ফলা সত্তানিসংসা? দিট্ঠেৰ ধম্মে পটিকচ্চ অঞ্ঞং আরাধেতি; নো চে দিট্ঠেৰ ধম্মে পটিকচ্চ অঞ্ঞং আরাধেতি. অথ মরণকালে অঞ্ঞং আরাধেতি; নো চে দিট্ঠেৰ ধম্মে পটিকচ্চ অঞ্ঞং আরাধেতি, নো চে মরণকালে অঞ্ঞং আরাধেতি. অথ পঞ্চন্নং ওরম্ভাগিযানং সংযোজনানং পরিক্খযা অন্তরাপরিনিব্বাযী হোতি… উপহচ্চপরিনিব্বাযী হোতি… অসঙ্খারপরিনিব্বাযী হোতি… সসঙ্খারপরিনিব্বাযী হোতি… উদ্ধংসোতো হোতি অকনিট্ঠগামী – এৰং ভাৰিতায খো, ভিক্খৰে, আনাপানস্সতিযা এৰং বহুলীকতায ইমে সত্ত ফলা সত্তানিসংসা পাটিকঙ্খা’’তি. পঞ্চমং.
৬. অরিট্ঠসুত্তং
৯৮২. সাৰত্থিনিদানং. তত্র খো ভগৰা…পে… এতদৰোচ – ‘‘ভাৰেথ নো তুম্হে ভিক্খৰে, আনাপানস্সতি’’ন্তি? এৰং ৰুত্তে আযস্মা অরিট্ঠো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘অহং খো, ভন্তে, ভাৰেমি আনাপানস্সতি’’ন্তি. ‘‘যথা কথং পন ত্ৰং, অরিট্ঠ, ভাৰেসি আনাপানস্সতি’’ন্তি? ‘‘অতীতেসু মে, ভন্তে, কামেসু কামচ্ছন্দো পহীনো, অনাগতেসু মে কামেসু কামচ্ছন্দো ৰিগতো, অজ্ঝত্তবহিদ্ধা [অজ্ঝত্তং বহিদ্ধা (স্যা. কং. পী. ক.)] চ মে ধম্মেসু পটিঘসঞ্ঞা সুপ্পটিৰিনীতা. সো [সোহং (?)] সতোৰ অস্সসিস্সামি, সতোৰ পস্সসিস্সামি. এৰং খ্ৰাহং, ভন্তে, ভাৰেমি আনাপানস্সতি’’ন্তি.
‘‘‘অত্থেসা, অরিট্ঠ, আনাপানস্সতি, নেসা নত্থী’তি ৰদামি. অপি চ, অরিট্ঠ, যথা আনাপানস্সতি ৰিত্থারেন পরিপুণ্ণা হোতি তং সুণাহি, সাধুকং মনসি করোহি; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো আযস্মা অরিট্ঠো ভগৰতো পচ্চস্সোসি. ভগৰা এতদৰোচ –
‘‘কথঞ্চ, অরিট্ঠ, আনাপানস্সতি ৰিত্থারেন পরিপুণ্ণা হোতি? ইধ, অরিট্ঠ, ভিক্খু অরঞ্ঞগতো ৰা রুক্খমূলগতো ৰা সুঞ্ঞাগারগতো ৰা নিসীদতি পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰা উজুং কাযং পণিধায পরিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৰা. সো সতোৰ অস্সসতি, সতোৰ পস্সসতি. দীঘং ৰা অস্সসন্তো ‘দীঘং অস্সসামী’তি পজানাতি…পে… ‘পটিনিস্সগ্গানুপস্সী অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি, ‘পটিনিস্সগ্গানুপস্সী পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি. এৰং খো, অরিট্ঠ, আনাপানস্সতি ৰিত্থারেন পরিপুণ্ণা হোতী’’তি. ছট্ঠং.
৭. মহাকপ্পিনসুত্তং
৯৮৩. সাৰত্থিনিদানং. তেন খো পন সমযেন আযস্মা মহাকপ্পিনো ভগৰতো অৰিদূরে নিসিন্নো হোতি পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰা উজুং কাযং পণিধায পরিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৰা. অদ্দসা খো ভগৰা আযস্মন্তং মহাকপ্পিনং অৰিদূরে নিসিন্নং পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰা উজুং কাযং পণিধায পরিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৰা. দিস্ৰান ভিক্খূ আমন্তেসি –
‘‘পস্সথ নো তুম্হে, ভিক্খৰে, এতস্স ভিক্খুনো কাযস্স ইঞ্জিতত্তং ৰা ফন্দিতত্তং ৰা’’তি? ‘‘যদাপি মযং, ভন্তে, তং আযস্মন্তং পস্সাম সঙ্ঘমজ্ঝে ৰা নিসিন্নং একং ৰা রহো নিসিন্নং, তদাপি মযং তস্স আযস্মতো ন পস্সাম কাযস্স ইঞ্জিতত্তং ৰা ফন্দিতত্তং ৰা’’তি.
‘‘যস্স, ভিক্খৰে, সমাধিস্স ভাৰিতত্তা বহুলীকতত্তা নেৰ কাযস্স ইঞ্জিতত্তং ৰা হোতি ফন্দিতত্তং ৰা, ন চিত্তস্স ইঞ্জিতত্তং ৰা হোতি ফন্দিতত্তং ৰা, তস্স সো, ভিক্খৰে, ভিক্খু সমাধিস্স নিকামলাভী অকিচ্ছলাভী অকসিরলাভী. কতমস্স চ, ভিক্খৰে, সমাধিস্স ভাৰিতত্তা বহুলীকতত্তা নেৰ কাযস্স ইঞ্জিতত্তং ৰা হোতি ফন্দিতত্তং ৰা, ন চিত্তস্স ইঞ্জিতত্তং ৰা হোতি ফন্দিতত্তং ৰা?
‘‘আনাপানস্সতিসমাধিস্স, ভিক্খৰে, ভাৰিতত্তা বহুলীকতত্তা নেৰ কাযস্স ইঞ্জিতত্তং ৰা হোতি ফন্দিতত্তং ৰা, ন চিত্তস্স ইঞ্জিতত্তং ৰা হোতি ফন্দিতত্তং ৰা. কথং ভাৰিতে চ, ভিক্খৰে, আনাপানস্সতিসমাধিম্হি কথং বহুলীকতে নেৰ কাযস্স ইঞ্জিতত্তং ৰা হোতি ফন্দিতত্তং ৰা, ন চিত্তস্স ইঞ্জিতত্তং ৰা হোতি ফন্দিতত্তং ৰা?
‘‘ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু অরঞ্ঞগতো ৰা রুক্খমূলগতো ৰা সুঞ্ঞাগারগতো ৰা নিসীদতি পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰা উজুং কাযং পণিধায পরিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৰা. সো সতোৰ অস্সসতি, সতোৰ পস্সসতি…পে… ‘পটিনিস্সগ্গানুপস্সী অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি, ‘পটিনিস্সগ্গানুপস্সী পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি. এৰং ভাৰিতে চ খো, ভিক্খৰে, আনাপানস্সতিসমাধিম্হি এৰং বহুলীকতে নেৰ কাযস্স ইঞ্জিতত্তং ৰা হোতি ফন্দিতত্তং ৰা, ন চিত্তস্স ইঞ্জিতত্তং ৰা হোতি ফন্দিতত্তং ৰা’’তি. সত্তমং.
৮. পদীপোপমসুত্তং
৯৮৪. ‘‘আনাপানস্সতিসমাধি, ভিক্খৰে, ভাৰিতো বহুলীকতো মহপ্ফলো হোতি মহানিসংসো. কথং ভাৰিতো চ, ভিক্খৰে, আনাপানস্সতিসমাধি কথং বহুলীকতো মহপ্ফলো হোতি মহানিসংসো?
‘‘ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু অরঞ্ঞগতো ৰা রুক্খমূলগতো ৰা সুঞ্ঞাগারগতো ৰা নিসীদতি পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰা উজুং কাযং পণিধায পরিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৰা. সো সতোৰ অস্সসতি, সতোৰ পস্সসতি. দীঘং ৰা অস্সসন্তো ‘দীঘং অস্সসামী’তি পজানাতি…পে… ‘পটিনিস্সগ্গানুপস্সী অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি, ‘পটিনিস্সগ্গানুপস্সী পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি. এৰং ভাৰিতো খো, ভিক্খৰে, আনাপানস্সতিসমাধি এৰং বহুলীকতো মহপ্ফলো হোতি মহানিসংসো.
‘‘অহম্পি সুদং, ভিক্খৰে, পুব্বেৰ সম্বোধা অনভিসম্বুদ্ধো বোধিসত্তোৰ সমানো ইমিনা ৰিহারেন বহুলং ৰিহরামি. তস্স ময্হং, ভিক্খৰে, ইমিনা ৰিহারেন বহুলং ৰিহরতো নেৰ কাযো কিলমতি ন চক্খূনি; অনুপাদায চ মে আসৰেহি চিত্তং ৰিমুচ্চি.
‘‘তস্মাতিহ, ভিক্খৰে, ভিক্খু চেপি আকঙ্খেয্য – ‘নেৰ মে কাযো কিলমেয্য ন চক্খূনি, অনুপাদায চ মে আসৰেহি চিত্তং ৰিমুচ্চেয্যা’তি, অযমেৰ আনাপানস্সতিসমাধি সাধুকং মনসি কাতব্বো.
‘‘তস্মাতিহ, ভিক্খৰে, ভিক্খু চেপি আকঙ্খেয্য – ‘যে মে গেহসিতা সরসঙ্কপ্পা তে পহীযেয্যু’ন্তি, অযমেৰ আনাপানস্সতিসমাধি সাধুকং মনসি কাতব্বো.
‘‘তস্মাতিহ, ভিক্খৰে, ভিক্খু চেপি আকঙ্খেয্য – ‘অপ্পটিকূলে পটিকূলসঞ্ঞী ৰিহরেয্য’ন্তি, অযমেৰ আনাপানস্সতিসমাধি সাধুকং মনসি কাতব্বো.
‘‘তস্মাতিহ, ভিক্খৰে, ভিক্খু চেপি আকঙ্খেয্য – ‘পটিকূলে অপ্পটিকূলসঞ্ঞী ৰিহরেয্য’ন্তি, অযমেৰ আনাপানস্সতিসমাধি সাধুকং মনসি কাতব্বো.
‘‘তস্মাতিহ, ভিক্খৰে, ভিক্খু চেপি আকঙ্খেয্য – ‘পটিকূলে চ অপ্পটিকূলে চ পটিকূলসঞ্ঞী ৰিহরেয্য’ন্তি, অযমেৰ আনাপানস্সতিসমাধি সাধুকং মনসি কাতব্বো.
‘‘তস্মাতিহ, ভিক্খৰে, ভিক্খু চেপি আকঙ্খেয্য – ‘পটিকূলে চ অপ্পটিকূলে চ অপ্পটিকূলসঞ্ঞী ৰিহরেয্য’ন্তি, অযমেৰ আনাপানস্সতিসমাধি সাধুকং মনসি কাতব্বো.
‘‘তস্মাতিহ, ভিক্খৰে, ভিক্খু চেপি আকঙ্খেয্য – ‘অপ্পটিকূলঞ্চ পটিকূলঞ্চ তদুভযং অভিনিৰজ্জেত্ৰা উপেক্খকো ৰিহরেয্যং সতো সম্পজানো’তি, অযমেৰ আনাপানস্সতিসমাধি সাধুকং মনসি কাতব্বো.
‘‘তস্মাতিহ, ভিক্খৰে, ভিক্খু চেপি আকঙ্খেয্য – ‘ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি ৰিৰিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি সৰিতক্কং সৰিচারং ৰিৰেকজং পীতিসুখং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরেয্য’ন্তি, অযমেৰ আনাপানস্সতিসমাধি সাধুকং মনসি কাতব্বো.
‘‘তস্মাতিহ, ভিক্খৰে, ভিক্খু চেপি আকঙ্খেয্য – ‘ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমা অজ্ঝত্তং সম্পসাদনং চেতসো একোদিভাৰং অৰিতক্কং অৰিচারং সমাধিজং পীতিসুখং দুতিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরেয্য’ন্তি, অযমেৰ আনাপানস্সতিসমাধি সাধুকং মনসি কাতব্বো.
‘‘তস্মাতিহ ভিক্খৰে, ভিক্খু চেপি আকঙ্খেয্য – ‘পীতিযা চ ৰিরাগা উপেক্খকো চ ৰিহরেয্যং সতো চ সম্পজানো, সুখঞ্চ কাযেন পটিসংৰেদেয্যং, যং তং অরিযা আচিক্খন্তি – উপেক্খকো সতিমা সুখৰিহারীতি ততিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরেয্য’ন্তি, অযমেৰ আনাপানস্সতিসমাধি সাধুকং মনসি কাতব্বো.
‘‘তস্মাতিহ, ভিক্খৰে, ভিক্খু চেপি আকঙ্খেয্য – ‘সুখস্স চ পহানা দুক্খস্স চ পহানা পুব্বেৰ সোমনস্সদোমনস্সানং অত্থঙ্গমা অদুক্খমসুখং উপেক্খাসতিপারিসুদ্ধিং চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরেয্য’ন্তি, অযমেৰ আনাপানস্সতিসমাধি সাধুকং মনসি কাতব্বো.
‘‘তস্মাতিহ, ভিক্খৰে, ভিক্খু চেপি আকঙ্খেয্য – ‘সব্বসো রূপসঞ্ঞানং সমতিক্কমা পটিঘসঞ্ঞানং অত্থঙ্গমা নানত্তসঞ্ঞানং অমনসিকারা অনন্তো আকাসোতি আকাসানঞ্চাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহরেয্য’ন্তি, অযমেৰ আনাপানস্সতিসমাধি সাধুকং মনসি কাতব্বো.
‘‘তস্মাতিহ, ভিক্খৰে, ভিক্খু চেপি আকঙ্খেয্য – ‘সব্বসো আকাসানঞ্চাযতনং সমতিক্কম্ম অনন্তং ৰিঞ্ঞাণন্তি ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহরেয্য’ন্তি, অযমেৰ আনাপানস্সতিসমাধি সাধুকং মনসি কাতব্বো.
‘‘তস্মাতিহ, ভিক্খৰে, ভিক্খু চেপি আকঙ্খেয্য – ‘সব্বসো ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং সমতিক্কম্ম নত্থি কিঞ্চীতি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহরেয্য’ন্তি, অযমেৰ আনাপানস্সতিসমাধি সাধুকং মনসি কাতব্বো.
‘‘তস্মাতিহ, ভিক্খৰে, ভিক্খু চেপি আকঙ্খেয্য – ‘সব্বসো আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং সমতিক্কম্ম নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহরেয্য’ন্তি, অযমেৰ আনাপানস্সতিসমাধি সাধুকং মনসি কাতব্বো.
‘‘তস্মাতিহ, ভিক্খৰে, ভিক্খু চেপি আকঙ্খেয্য – ‘সব্বসো নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং সমতিক্কম্ম সঞ্ঞাৰেদযিতনিরোধং উপসম্পজ্জ ৰিহরেয্য’ন্তি, অযমেৰ আনাপানস্সতিসমাধি সাধুকং মনসি কাতব্বো.
‘‘এৰং ভাৰিতে খো, ভিক্খৰে, আনাপানস্সতিসমাধিম্হি এৰং বহুলীকতে, সুখং চে ৰেদনং ৰেদযতি, সা ‘অনিচ্চা’তি পজানাতি, ‘অনজ্ঝোসিতা’তি পজানাতি, ‘অনভিনন্দিতা’তি পজানাতি; দুক্খং চে ৰেদনং ৰেদযতি, ‘সা অনিচ্চা’তি পজানাতি, ‘অনজ্ঝোসিতা’তি পজানাতি, ‘অনভিনন্দিতা’তি পজানাতি; অদুক্খমসুখং চে ৰেদনং ৰেদযতি, ‘সা অনিচ্চা’তি পজানাতি, ‘অনজ্ঝোসিতা’তি পজানাতি, ‘অনভিনন্দিতা’তি পজানাতি’’.
‘‘সুখং [সো সুখং (সী. স্যা. কং. পী.) ম. নি. ৩.৩৬৪ অট্ঠকথাটীকা ওলোকেতব্বা] চে ৰেদনং ৰেদযতি, ৰিসংযুত্তো নং ৰেদযতি; দুক্খং চে ৰেদনং ৰেদযতি, ৰিসংযুত্তো নং ৰেদযতি; অদুক্খমসুখং চে ৰেদনং ৰেদযতি, ৰিসংযুত্তো নং ৰেদযতি. সো কাযপরিযন্তিকং ৰেদনং ৰেদযমানো ‘কাযপরিযন্তিকং ৰেদনং ৰেদযামী’তি পজানাতি, জীৰিতপরিযন্তিকং ৰেদনং ৰেদযমানো ‘জীৰিতপরিযন্তিকং ৰেদনং ৰেদযামী’তি পজানাতি, ‘কাযস্স ভেদা উদ্ধং জীৰিতপরিযাদানা ইধেৰ সব্বৰেদযিতানি অনভিনন্দিতানি সীতীভৰিস্সন্তী’তি পজানাতি’’.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, তেলঞ্চ পটিচ্চ, ৰট্টিঞ্চ পটিচ্চ তেলপ্পদীপো ঝাযেয্য, তস্সেৰ তেলস্স চ ৰট্টিযা চ পরিযাদানা অনাহারো নিব্বাযেয্য; এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু কাযপরিযন্তিকং ৰেদনং ৰেদযমানো ‘কাযপরিযন্তিকং ৰেদনং ৰেদযামী’তি পজানাতি, জীৰিতপরিযন্তিকং ৰেদনং ৰেদযমানো ‘জীৰিতপরিযন্তিকং ৰেদনং ৰেদযামী’তি পজানাতি, ‘কাযস্স ভেদা উদ্ধং জীৰিতপরিযাদানা ইধেৰ সব্বৰেদযিতানি অনভিনন্দিতানি সীতীভৰিস্সন্তী’তি পজানাতী’’তি. অট্ঠমং.
৯. ৰেসালীসুত্তং
৯৮৫. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা ৰেসালিযং ৰিহরতি মহাৰনে কূটাগারসালাযং. তেন খো পন সমযেন ভগৰা ভিক্খূনং অনেকপরিযাযেন অসুভকথং কথেতি, অসুভায ৰণ্ণং ভাসতি, অসুভভাৰনায ৰণ্ণং ভাসতি.
অথ খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ইচ্ছামহং, ভিক্খৰে, অড্ঢমাসং পটিসল্লীযিতুং. নাম্হি কেনচি উপসঙ্কমিতব্বো, অঞ্ঞত্র একেন পিণ্ডপাতনীহারকেনা’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো তে ভিক্খূ ভগৰতো পটিস্সুত্ৰা নাস্সুধ কোচি ভগৰন্তং উপসঙ্কমতি, অঞ্ঞত্র একেন পিণ্ডপাতনীহারকেন.
অথ খো তে ভিক্খূ – ‘‘ভগৰা অনেকপরিযাযেন অসুভকথং কথেতি, অসুভায ৰণ্ণং ভাসতি, অসুভভাৰনায ৰণ্ণং ভাসতী’’তি অনেকাকারৰোকারং অসুভভাৰনানুযোগমনুযুত্তা ৰিহরন্তি. তে ইমিনা কাযেন অট্টীযমানা [অট্টিযমানা (সী. স্যা. কং. পী. ক.)] হরাযমানা জিগুচ্ছমানা সত্থহারকং পরিযেসন্তি. দসপি ভিক্খূ একাহেন সত্থং আহরন্তি, ৰীসম্পি…পে… তিংসম্পি ভিক্খূ একাহেন সত্থং আহরন্তি.
অথ খো ভগৰা তস্স অড্ঢমাসস্স অচ্চযেন পটিসল্লানা ৰুট্ঠিতো আযস্মন্তং আনন্দং আমন্তেসি – ‘‘কিং নু খো, আনন্দ, তনুভূতো ৰিয ভিক্খুসঙ্ঘো’’তি? ‘‘তথা হি পন, ভন্তে, ‘ভগৰা ভিক্খূনং অনেকপরিযাযেন অসুভকথং কথেতি, অসুভায ৰণ্ণং ভাসতি, অসুভভাৰনায ৰণ্ণং ভাসতী’তি অনেকাকারৰোকারং অসুভভাৰনানুযোগমনুযুত্তা ৰিহরন্তি. তে ইমিনা কাযেন অট্টীযমানা হরাযমানা জিগুচ্ছমানা সত্থহারকং পরিযেসন্তি. দসপি ভিক্খূ একাহেন সত্থং আহরন্তি, ৰীসম্পি ভিক্খূ… তিংসম্পি ভিক্খূ একাহেন সত্থং আহরন্তি. সাধু, ভন্তে, ভগৰা অঞ্ঞং পরিযাযং আচিক্খতু যথাযং ভিক্খুসঙ্ঘো অঞ্ঞায সণ্ঠহেয্যা’’তি.
‘‘তেনহানন্দ, যাৰতিকা ভিক্খূ ৰেসালিং উপনিস্সায ৰিহরন্তি তে সব্বে উপট্ঠানসালাযং সন্নিপাতেহী’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো আযস্মা আনন্দো ভগৰতো পটিস্সুত্ৰা যাৰতিকা ভিক্খূ ৰেসালিং উপনিস্সায ৰিহরন্তি তে সব্বে উপট্ঠানসালাযং সন্নিপাতেত্ৰা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘সন্নিপতিতো [সন্নিপাতিতো (সী.)], ভন্তে, ভিক্খুসঙ্ঘো. যস্স দানি, ভন্তে, ভগৰা কালং মঞ্ঞতী’’তি.
অথ খো ভগৰা যেন উপট্ঠানসালা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. নিসজ্জ খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘অযম্পি খো, ভিক্খৰে, আনাপানস্সতিসমাধি ভাৰিতো বহুলীকতো সন্তো চেৰ পণীতো চ অসেচনকো চ সুখো চ ৰিহারো উপ্পন্নুপ্পন্নে চ পাপকে অকুসলে ধম্মে ঠানসো অন্তরধাপেতি ৰূপসমেতি’’.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, গিম্হানং পচ্ছিমে মাসে ঊহতং রজোজল্লং, তমেনং মহাঅকালমেঘো ঠানসো অন্তরধাপেতি ৰূপসমেতি; এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, আনাপানস্সতিসমাধি ভাৰিতো বহুলীকতো সন্তো চেৰ পণীতো চ অসেচনকো চ সুখো চ ৰিহারো উপ্পন্নুপ্পন্নে চ পাপকে অকুসলে ধম্মে ঠানসো অন্তরধাপেতি ৰূপসমেতি. কথং ভাৰিতো চ, ভিক্খৰে, আনাপানস্সতিসমাধি কথং বহুলীকতো সন্তো চেৰ পণীতো চ অসেচনকো চ সুখো চ ৰিহারো উপ্পন্নুপ্পন্নে চ পাপকে অকুসলে ধম্মে ঠানসো অন্তরধাপেতি ৰূপসমেতি?
‘‘ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু অরঞ্ঞগতো ৰা রুক্খমূলগতো ৰা সুঞ্ঞাগারগতো ৰা নিসীদতি পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰা উজুং কাযং পণিধায পরিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৰা. সো সতোৰ অস্সসতি, সতোৰ পস্সসতি…পে… ‘পটিনিস্সগ্গানুপস্সী অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি, ‘পটিনিস্সগ্গানুপস্সী পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি. এৰং ভাৰিতো খো, ভিক্খৰে, আনাপানস্সতিসমাধি এৰং বহুলীকতো সন্তো চেৰ পণীতো চ অসেচনকো চ সুখো চ ৰিহারো উপ্পন্নুপ্পন্নে চ পাপকে অকুসলে ধম্মে ঠানসো অন্তরধাপেতি ৰূপসমেতী’’তি. নৰমং.
১০. কিমিলসুত্তং
৯৮৬. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা কিমিলাযং [কিম্বিলাযং (সী. পী.)] ৰিহরতি ৰেল়ুৰনে. তত্র খো ভগৰা আযস্মন্তং কিমিলং আমন্তেসি – ‘‘কথং ভাৰিতো নু খো, কিমিল, আনাপানস্সতিসমাধি কথং বহুলীকতো মহপ্ফলো হোতি মহানিসংসো’’তি?
এৰং ৰুত্তে আযস্মা কিমিলো তুণ্হী অহোসি. দুতিযম্পি খো ভগৰা…পে… ততিযম্পি খো ভগৰা আযস্মন্তং কিমিলং আমন্তেসি – ‘‘কথং ভাৰিতো নু খো, কিমিল, আনাপানস্সতিসমাধি কথং বহুলীকতো মহপ্ফলো হোতি মহানিসংসো’’তি? ততিযম্পি খো আযস্মা কিমিলো তুণ্হী অহোসি.
এৰং ৰুত্তে আযস্মা আনন্দো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘এতস্স, ভগৰা, কালো; এতস্স, সুগত, কালো! যং ভগৰা আনাপানস্সতিসমাধিং ভাসেয্য. ভগৰতো সুত্ৰা ভিক্খূ ধারেস্সন্তী’’তি.
‘‘তেনহানন্দ, সুণাহি, সাধুকং মনসি করোহি; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো আযস্মা আনন্দো ভগৰতো পচ্চস্সোসি. ভগৰা এতদৰোচ – ‘‘কথং ভাৰিতো চ, আনন্দ, আনাপানস্সতিসমাধি কথং বহুলীকতো মহপ্ফলো হোতি মহানিসংসো? ইধানন্দ, ভিক্খু অরঞ্ঞগতো ৰা রুক্খমূলগতো ৰা সুঞ্ঞাগারগতো ৰা নিসীদতি পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰা উজুং কাযং পণিধায পরিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৰা. সো সতোৰ অস্সসতি, সতোৰ পস্সসতি…পে… ‘পটিনিস্সগ্গানুপস্সী অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি, ‘পটিনিস্সগ্গানুপস্সী পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি. এৰং ভাৰিতো খো, আনন্দ, আনাপানস্সতিসমাধি এৰং বহুলীকতো মহপ্ফলো হোতি মহানিসংসো’’.
‘‘যস্মিং সমযে, আনন্দ, ভিক্খু দীঘং ৰা অস্সসন্তো ‘দীঘং অস্সসামী’তি পজানাতি, দীঘং ৰা পস্সসন্তো ‘দীঘং পস্সসামী’তি পজানাতি; রস্সং ৰা অস্সসন্তো ‘রস্সং অস্সসামী’তি পজানাতি, রস্সং ৰা পস্সসন্তো ‘রস্সং পস্সসামী’তি পজানাতি; ‘সব্বকাযপ্পটিসংৰেদী অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি, ‘সব্বকাযপ্পটিসংৰেদী পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি; ‘পস্সম্ভযং কাযসঙ্খারং অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি, ‘পস্সম্ভযং কাযসঙ্খারং পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি – কাযে কাযানুপস্সী, আনন্দ, ভিক্খু তস্মিং সমযে ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. তং কিস্স হেতু? কাযঞ্ঞতরাহং, আনন্দ, এতং ৰদামি যদিদং – অস্সাসপস্সাসং. তস্মাতিহানন্দ, কাযে কাযানুপস্সী ভিক্খু তস্মিং সমযে ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং.
‘‘যস্মিং সমযে, আনন্দ, ভিক্খু ‘পীতিপ্পটিসংৰেদী অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি, ‘পীতিপ্পটিসংৰেদী পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি; ‘সুখপ্পটিসংৰেদী অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি, ‘সুখপ্পটিসংৰেদী পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি; ‘চিত্তসঙ্খারপ্পটিসংৰেদী অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি, ‘চিত্তসঙ্খারপ্পটিসংৰেদী পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি; ‘পস্সম্ভযং চিত্তসঙ্খারং পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি – ৰেদনাসু ৰেদনানুপস্সী, আনন্দ, ভিক্খু তস্মিং সমযে ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. তং কিস্স হেতু? ৰেদনাঞ্ঞতরাহং, আনন্দ, এতং ৰদামি, যদিদং – অস্সাসপস্সাসানং [অস্সাসপস্সাসং (পী. ক.) ম. নি. ৩.১৪৫] সাধুকং মনসিকারং. তস্মাতিহানন্দ, ৰেদনাসু ৰেদনানুপস্সী ভিক্খু তস্মিং সমযে ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং.
‘‘যস্মিং সমযে, আনন্দ, ভিক্খু ‘চিত্তপ্পটিসংৰেদী অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি, ‘চিত্তপ্পটিসংৰেদী পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি; অভিপ্পমোদযং চিত্তং…পে… সমাদহং চিত্তং…পে… ‘ৰিমোচযং চিত্তং অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি, ‘ৰিমোচযং চিত্তং পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি – চিত্তে চিত্তানুপস্সী, আনন্দ, ভিক্খু তস্মিং সমযে ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. তং কিস্স হেতু? নাহং, আনন্দ, মুট্ঠস্সতিস্স অসম্পজানস্স আনাপানস্সতিসমাধিভাৰনং ৰদামি. তস্মাতিহানন্দ, চিত্তে চিত্তানুপস্সী ভিক্খু তস্মিং সমযে ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং.
‘‘যস্মিং সমযে, আনন্দ, ভিক্খু ‘অনিচ্চানুপস্সী অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি…পে… ৰিরাগানুপস্সী…পে… নিরোধানুপস্সী…পে… ‘পটিনিস্সগ্গানুপস্সী অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি, ‘পটিনিস্সগ্গানুপস্সী পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি – ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী, আনন্দ, ভিক্খু তস্মিং সমযে ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. সো যং তং হোতি অভিজ্ঝাদোমনস্সানং পহানং তং পঞ্ঞায দিস্ৰা সাধুকং অজ্ঝুপেক্খিতা হোতি. তস্মাতিহানন্দ, ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ভিক্খু তস্মিং সমযে ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং.
‘‘সেয্যথাপি, আনন্দ, চতুমহাপথে [চাতুম্মহাপথে (সী. স্যা. কং.)] মহাপংসুপুঞ্জো. পুরত্থিমায চেপি দিসাযং আগচ্ছেয্য সকটং ৰা রথো ৰা, উপহনতেৰ তং পংসুপুঞ্জং; পচ্ছিমায চেপি দিসায আগচ্ছেয্য…পে… উত্তরায চেপি দিসায…পে… দক্খিণায চেপি দিসায আগচ্ছেয্য সকটং ৰা রথো ৰা, উপহনতেৰ তং পংসুপুঞ্জং. এৰমেৰ খো, আনন্দ, ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৰিহরন্তোপি উপহনতেৰ পাপকে অকুসলে ধম্মে; ৰেদনাসু…পে… চিত্তে…পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৰিহরন্তোপি উপহনতেৰ পাপকে অকুসলে ধম্মে’’তি. দসমং.
একধম্মৰগ্গো পঠমো.
তস্সুদ্দানং –
একধম্মো চ বোজ্ঝঙ্গো, সুদ্ধিকঞ্চ দুৰে ফলা;
অরিট্ঠো কপ্পিনো দীপো, ৰেসালী কিমিলেন চাতি.