৮. ৰচ্ছগোত্তসুত্তং
৪১৭. অথ খো ৰচ্ছগোত্তো পরিব্বাজকো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো ৰচ্ছগোত্তো পরিব্বাজকো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘কিং নু খো, ভো গোতম, সস্সতো লোকো’’তি? অব্যাকতং খো এতং, ৰচ্ছ, মযা – ‘সস্সতো লোকো’তি…পে…. ‘‘কিং পন, ভো গোতম, ‘নেৰ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পরং মরণা’’’তি? ‘‘এতম্পি খো, ৰচ্ছ, অব্যাকতং মযা – ‘নেৰ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পরং মরণা’’’তি.
‘‘কো নু খো, ভো গোতম, হেতু, কো পচ্চযো, যেন অঞ্ঞতিত্থিযানং পরিব্বাজকানং এৰং পুট্ঠানং এৰং ৰেয্যাকরণং হোতি – ‘সস্সতো লোকো’তি ৰা…পে… ‘নেৰ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পরং মরণা’তি ৰা? কো পন, ভো গোতম, হেতু, কো পচ্চযো, যেন ভোতো গোতমস্স এৰং পুট্ঠস্স ন এৰং ৰেয্যাকরণং হোতি – ‘সস্সতো লোকো’তিপি…পে… ‘নেৰ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পরং মরণা’তিপী’’তি?
‘‘অঞ্ঞতিত্থিযা খো, ৰচ্ছ, পরিব্বাজকা রূপং অত্ততো সমনুপস্সন্তি, রূপৰন্তং ৰা অত্তানং, অত্তনি ৰা রূপং, রূপস্মিং ৰা অত্তানং. ৰেদনং অত্ততো সমনুপস্সন্তি…পে… সঞ্ঞং…পে… সঙ্খারে…পে… ৰিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সন্তি, ৰিঞ্ঞাণৰন্তং ৰা অত্তানং, অত্তনি ৰা ৰিঞ্ঞাণং, ৰিঞ্ঞাণস্মিং ৰা অত্তানং. তস্মা অঞ্ঞতিত্থিযানং পরিব্বাজকানং এৰং পুট্ঠানং এৰং ৰেয্যাকরণং হোতি – ‘সস্সতো লোকো’তি ৰা…পে… ‘নেৰ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পরং মরণা’তি ৰা. তথাগতো চ খো, ৰচ্ছ, অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো ন রূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, ন রূপৰন্তং ৰা অত্তানং, ন অত্তনি ৰা রূপং, ন রূপস্মিং ৰা অত্তানং. ন ৰেদনং অত্ততো সমনুপস্সতি…পে… ন সঞ্ঞং…পে… ন সঙ্খারে…পে… ন ৰিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি, ন ৰিঞ্ঞাণৰন্তং ৰা অত্তানং, ন অত্তনি ৰা ৰিঞ্ঞাণং, ন ৰিঞ্ঞাণস্মিং ৰা অত্তানং. তস্মা তথাগতস্স এৰং পুট্ঠস্স ন এৰং ৰেয্যাকরণং হোতি – ‘সস্সতো লোকো’তিপি…পে… ‘নেৰ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পরং মরণা’তিপী’’তি.
অথ খো ৰচ্ছগোত্তো পরিব্বাজকো উট্ঠাযাসনা যেনাযস্মা মহামোগ্গল্লানো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মতা মহামোগ্গল্লানেন সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো ৰচ্ছগোত্তো পরিব্বাজকো আযস্মন্তং মহামোগ্গল্লানং এতদৰোচ – ‘‘কিং নু খো, ভো মোগ্গল্লান, সস্সতো লোকো’’তি? অব্যাকতং খো এতং, ৰচ্ছ, ভগৰতা – ‘সস্সতো লোকো’তি…পে…. ‘‘কিং পন, ভো মোগ্গল্লান, ‘নেৰ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পরং মরণা’’’তি? ‘‘এতম্পি খো, ৰচ্ছ, অব্যাকতং ভগৰতা – ‘নেৰ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পরং মরণা’’’তি.
‘‘কো নু খো, ভো মোগ্গল্লান, হেতু, কো পচ্চযো, যেন অঞ্ঞতিত্থিযানং পরিব্বাজকানং এৰং পুট্ঠানং এৰং ৰেয্যাকরণং হোতি – ‘সস্সতো লোকো’তি ৰা…পে… ‘নেৰ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পরং মরণা’তি ৰা? কো পন, ভো মোগ্গল্লান, হেতু, কো পচ্চযো যেন সমণস্স গোতমস্স এৰং পুট্ঠস্স ন এৰং ৰেয্যাকরণং হোতি – ‘সস্সতো লোকো’তিপি…পে… ‘নেৰ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পরং মরণা’তিপী’’তি?
‘‘অঞ্ঞতিত্থিযা খো, ৰচ্ছ, পরিব্বাজকা রূপং অত্ততো সমনুপস্সন্তি, রূপৰন্তং ৰা অত্তানং, অত্তনি ৰা রূপং, রূপস্মিং ৰা অত্তানং. ৰেদনং অত্ততো সমনুপস্সন্তি…পে… সঞ্ঞং…পে… সঙ্খারে…পে… ৰিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সন্তি, ৰিঞ্ঞাণৰন্তং ৰা অত্তানং, অত্তনি ৰা ৰিঞ্ঞাণং, ৰিঞ্ঞাণস্মিং ৰা অত্তানং. তস্মা অঞ্ঞতিত্থিযানং পরিব্বাজকানং এৰং পুট্ঠানং এৰং ৰেয্যাকরণং হোতি – ‘সস্সতো লোকো’তি ৰা…পে… ‘নেৰ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পরং মরণা’তি ৰা. তথাগতো চ খো, ৰচ্ছ, অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো ন রূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, ন রূপৰন্তং ৰা অত্তানং, ন অত্তনি ৰা রূপং, ন রূপস্মিং ৰা অত্তানং. ন ৰেদনং অত্ততো সমনুপস্সতি…পে… ন সঞ্ঞং…পে… ন সঙ্খারে…পে… ন ৰিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি, ন ৰিঞ্ঞাণৰন্তং ৰা অত্তানং, ন অত্তনি ৰা ৰিঞ্ঞাণং, ন ৰিঞ্ঞাণস্মিং ৰা অত্তানং. তস্মা তথাগতস্স এৰং পুট্ঠস্স ন এৰং ৰেয্যাকরণং হোতি – ‘সস্সতো লোকো’তিপি, ‘অসস্সতো লোকো’তিপি, ‘অন্তৰা লোকো’তিপি, ‘অনন্তৰা লোকো’তিপি, ‘তং জীৰং তং সরীর’ন্তিপি, ‘অঞ্ঞং জীৰং অঞ্ঞং সরীর’ন্তিপি, ‘হোতি তথাগতো পরং মরণা’তিপি, ‘ন হোতি তথাগতো পরং মরণা’তিপি, ‘হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পরং মরণা’তিপি, ‘নেৰ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পরং মরণা’তিপী’’তি.
‘‘অচ্ছরিযং, ভো মোগ্গল্লান, অব্ভুতং, ভো মোগ্গল্লান! যত্র হি নাম সত্থু চ সাৰকস্স চ অত্থেন অত্থো ব্যঞ্জনেন ব্যঞ্জনং সংসন্দিস্সতি, সমেস্সতি, ন ৰিরোধযিস্সতি, যদিদং অগ্গপদস্মিং. ইদানাহং, ভো মোগ্গল্লান, সমণং গোতমং উপসঙ্কমিত্ৰা এতমত্থং অপুচ্ছিং. সমণোপি মে গোতমো এতেহি পদেহি এতেহি ব্যঞ্জনেহি এতমত্থং ব্যাকাসি, সেয্যথাপি ভৰং মোগ্গল্লানো. অচ্ছরিযং, ভো মোগ্গল্লান, অব্ভুতং, ভো মোগ্গল্লান! যত্র হি নাম সত্থু চ সাৰকস্স চ অত্থেন অত্থো ব্যঞ্জনেন ব্যঞ্জনং সংসন্দিস্সতি সমেস্সতি ন ৰিরোধযিস্সতি, যদিদং অগ্গপদস্মি’’ন্তি. অট্ঠমং.