২. অনুরাধসুত্তং

৪১১. একং সমযং ভগৰা ৰেসালিযং ৰিহরতি মহাৰনে কূটাগারসালাযং. তেন খো পন সমযেন আযস্মা অনুরাধো ভগৰতো অৰিদূরে অরঞ্ঞকুটিকাযং ৰিহরতি. অথ খো সম্বহুলা অঞ্ঞতিত্থিযা পরিব্বাজকা যেনাযস্মা অনুরাধো তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মতা অনুরাধেন সদ্ধিং সম্মোদিংসু. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো তে অঞ্ঞতিত্থিযা পরিব্বাজকা আযস্মন্তং অনুরাধং এতদৰোচুং – ‘‘যো সো, আৰুসো অনুরাধ, তথাগতো উত্তমপুরিসো পরমপুরিসো পরমপত্তিপত্তো, তং তথাগতো ইমেসু চতূসু ঠানেসু পঞ্ঞাপযমানো পঞ্ঞাপেতি – ‘হোতি তথাগতো পরং মরণা’তি ৰা, ‘ন হোতি তথাগতো পরং মরণা’তি ৰা, ‘হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পরং মরণা’তি ৰা, ‘নেৰ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পরং মরণা’তি ৰা’’তি? ‘‘যো সো, আৰুসো, তথাগতো উত্তমপুরিসো পরমপুরিসো পরমপত্তিপত্তো, তং তথাগতো অঞ্ঞত্র ইমেহি চতূহি ঠানেহি পঞ্ঞাপযমানো পঞ্ঞাপেতি – ‘হোতি তথাগতো পরং মরণাতি ৰা, ‘ন হোতি তথাগতো পরং মরণা’তি ৰা, ‘হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পরং মরণা’তি ৰা, নেৰ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পরং মরণাতি ৰা’’তি. এৰং ৰুত্তে, তে অঞ্ঞতিত্থিযা পরিব্বাজকা আযস্মন্তং অনুরাধং এতদৰোচুং – ‘‘সো চাযং [যো চাযং (সী.)] ভিক্খু নৰো ভৰিস্সতি অচিরপব্বজিতো, থেরো ৰা পন বালো অব্যত্তো’’তি. অথ খো তে অঞ্ঞতিত্থিযা পরিব্বাজকা আযস্মন্তং অনুরাধং নৰৰাদেন চ বালৰাদেন চ অপসাদেত্ৰা উট্ঠাযাসনা পক্কমিংসু.

অথ খো আযস্মতো অনুরাধস্স অচিরপক্কন্তেসু অঞ্ঞতিত্থিযেসু পরিব্বাজকেসু এতদহোসি – ‘‘সচে খো মং তে অঞ্ঞতিত্থিযা পরিব্বাজকা উত্তরিং পুচ্ছেয্যুং, কথং ব্যাকরমানো নু খ্ৰাহং তেসং অঞ্ঞতিত্থিযানং পরিব্বাজকানং ৰুত্তৰাদী চেৰ ভগৰতো অস্সং, ন চ ভগৰন্তং অভূতেন অব্ভাচিক্খেয্যং, ধম্মস্স চানুধম্মং ব্যাকরেয্যং, ন চ কোচি সহধম্মিকো ৰাদানুৰাদো গারয্হং ঠানং আগচ্ছেয্যা’’তি? অথ খো আযস্মা অনুরাধো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা অনুরাধো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘ইধাহং, ভন্তে, ভগৰতো অৰিদূরে অরঞ্ঞকুটিকাযং ৰিহরামি. অথ খো, ভন্তে, সম্বহুলা অঞ্ঞতিত্থিযা পরিব্বাজকা যেনাহং তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা মযা সদ্ধিং সম্মোদিংসু. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো, ভন্তে, তে অঞ্ঞতিত্থিযা পরিব্বাজকা মং এতদৰোচুং – ‘‘যো সো, আৰুসো অনুরাধ, তথাগতো উত্তমপুরিসো পরমপুরিসো পরমপত্তিপত্তো, তং তথাগতো ইমেসু চতূসু ঠানেসু পঞ্ঞাপযমানো পঞ্ঞাপেতি – ‘হোতি তথাগতো পরং মরণা’তি ৰা…পে… ‘নেৰ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পরং মরণা’তি ৰা’’তি? এৰং ৰুত্তাহং, ভন্তে, তে অঞ্ঞতিত্থিযে পরিব্বাজকে এতদৰোচং – ‘‘যো সো, আৰুসো, তথাগতো উত্তমপুরিসো পরমপুরিসো পরমপত্তিপত্তো, তং তথাগতো অঞ্ঞত্র ইমেহি চতূহি ঠানেহি পঞ্ঞাপযমানো পঞ্ঞাপেতি – ‘হোতি তথাগতো পরং মরণা’তি ৰা…পে… ‘নেৰ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পরং মরণা’তি ৰা’’তি. এৰং ৰুত্তে, ভন্তে, তে অঞ্ঞতিত্থিযা পরিব্বাজকা মং এতদৰোচুং – ‘‘সো চাযং ভিক্খু নৰো ভৰিস্সতি অচিরপব্বজিতো থেরো ৰা পন বালো অব্যত্তো’’তি. অথ খো মং, ভন্তে, তে অঞ্ঞতিত্থিযা পরিব্বাজকা নৰৰাদেন চ বালৰাদেন চ অপসাদেত্ৰা উট্ঠাযাসনা পক্কমিংসু. তস্স ময্হং, ভন্তে, অচিরপক্কন্তেসু তেসু অঞ্ঞতিত্থিযেসু পরিব্বাজকেসু এতদহোসি – ‘‘সচে খো মং তে অঞ্ঞতিত্থিযা পরিব্বাজকা উত্তরিং পুচ্ছেয্যুং, কথং ব্যাকরমানো নু খ্ৰাহং তেসং অঞ্ঞতিত্থিযানং পরিব্বাজকানং ৰুত্তৰাদী চেৰ ভগৰতো অস্সং, ন চ ভগৰন্তং অভূতেন অব্ভাচিক্খেয্যং, ধম্মস্স চানুধম্মং ব্যাকরেয্যং, ন চ কোচি সহধম্মিকো ৰাদানুৰাদো গারয্হং ঠানং আগচ্ছেয্যা’’তি?

‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, অনুরাধ, রূপং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি?

‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’.

‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰা তং সুখং ৰা’’তি?

‘‘দুক্খং, ভন্তে’’.

‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি?

‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.

‘‘ৰেদনা নিচ্চা ৰা অনিচ্চা ৰা’’তি?…পে… সঞ্ঞা …পে… সঙ্খারা…পে… ‘‘ৰিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি?

‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’.

‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰা তং সুখং ৰা’’তি?

‘‘দুক্খং, ভন্তে’’.

‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি?

‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.

‘‘তস্মাতিহ, অনুরাধ, যং কিঞ্চি রূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৰা বহিদ্ধা ৰা ওল়ারিকং ৰা সুখুমং ৰা হীনং ৰা পণীতং ৰা যং দূরে সন্তিকে ৰা, সব্বং রূপং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং. যা কাচি ৰেদনা অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্না…পে… যা কাচি সঞ্ঞা…পে… যে কেচি সঙ্খারা…পে… যং কিঞ্চি ৰিঞ্ঞাণং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৰা বহিদ্ধা ৰা ওল়ারিকং ৰা সুখুমং ৰা হীনং ৰা পণীতং ৰা যং দূরে সন্তিকে ৰা, সব্বং ৰিঞ্ঞাণং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং. এৰং পস্সং, অনুরাধ, সুতৰা অরিযসাৰকো রূপস্মিম্পি নিব্বিন্দতি, ৰেদনাযপি নিব্বিন্দতি, সঞ্ঞাযপি নিব্বিন্দতি, সঙ্খারেসুপি নিব্বিন্দতি, ৰিঞ্ঞাণস্মিম্পি নিব্বিন্দতি. নিব্বিন্দং ৰিরজ্জতি; ৰিরাগা ৰিমুচ্চতি; ৰিমুত্তস্মিং ৰিমুত্তমিতি ঞাণং হোতি. ‘খীণা জাতি, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযা’তি পজানাতি.

‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, অনুরাধ, রূপং তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘ৰেদনং তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘সঞ্ঞং তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘সঙ্খারে তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘ৰিঞ্ঞাণং তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, অনুরাধ, রূপস্মিং তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘অঞ্ঞত্র রূপা তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘ৰেদনায…পে… অঞ্ঞত্র ৰেদনায…পে… সঞ্ঞায…পে… অঞ্ঞত্র সঞ্ঞায…পে… সঙ্খারেসু…পে… অঞ্ঞত্র সঙ্খারেহি…পে… ৰিঞ্ঞাণস্মিং তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘অঞ্ঞত্র ৰিঞ্ঞাণা তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.

‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, অনুরাধ, রূপং, ৰেদনং, সঞ্ঞং, সঙ্খারে, ৰিঞ্ঞাণং তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, অনুরাধ, অযং সো অরূপী অৰেদনো অসঞ্ঞী অসঙ্খারো অৰিঞ্ঞাণো তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘এত্থ চ তে, অনুরাধ, দিট্ঠেৰ ধম্মে সচ্চতো থেততো তথাগতে অনুপলব্ভিযমানে [তথাগতো অনুপলব্ভিযমানো (স্যা. ক.), তথাগতে অনুপলব্ভমানে (?)] কল্লং নু তে তং ৰেয্যাকরণং [ৰেয্যাকরণায (সী.)] – যো সো, আৰুসো, তথাগতো উত্তমপুরিসো পরমপুরিসো পরমপত্তিপত্তো, তং তথাগতো অঞ্ঞত্র ইমেহি চতূহি ঠানেহি পঞ্ঞাপযমানো পঞ্ঞাপেতি – ‘‘‘হোতি তথাগতো পরং মরণা’তি ৰা…পে… ‘নেৰ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পরং মরণা’তি ৰা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘সাধু সাধু, অনুরাধ! পুব্বে চাহং, অনুরাধ, এতরহি চ দুক্খঞ্চেৰ পঞ্ঞাপেমি দুক্খস্স চ নিরোধ’’ন্তি. দুতিযং.