২. দুতিযগমনৰগ্গো
১. ৰাতসুত্তং
২২৪. সাৰত্থিনিদানং. ‘‘কিস্মিং নু খো, ভিক্খৰে, সতি, কিং উপাদায, কিং অভিনিৰিস্স এৰং দিট্ঠি উপ্পজ্জতি – ‘ন ৰাতা ৰাযন্তি, ন নজ্জো সন্দন্তি, ন গব্ভিনিযো ৰিজাযন্তি, ন চন্দিমসূরিযা উদেন্তি ৰা অপেন্তি ৰা, এসিকট্ঠাযিট্ঠিতা’’’তি? ভগৰংমূলকা নো, ভন্তে, ধম্মা…পে… ‘‘রূপে খো, ভিক্খৰে, সতি, রূপং উপাদায, রূপং অভিনিৰিস্স এৰং দিট্ঠি উপ্পজ্জতি – ‘ন ৰাতা ৰাযন্তি…পে… এসিকট্ঠাযিট্ঠিতা’তি. ৰেদনায সতি…পে… সঞ্ঞায সতি…পে… সঙ্খারেসু সতি… ৰিঞ্ঞাণে সতি, ৰিঞ্ঞাণং উপাদায, ৰিঞ্ঞাণং অভিনিৰিস্স এৰং দিট্ঠি উপ্পজ্জতি – ‘ন ৰাতা ৰাযন্তি…পে… এসিকট্ঠাযিট্ঠিতা’’’তি.
‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৰে, রূপং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’…পে… ৰিপরিণামধম্মং, অপি নু তং অনুপাদায এৰং দিট্ঠি উপ্পজ্জেয্য – ন ৰাতা ৰাযন্তি…পে… এসিকট্ঠাযিট্ঠিতা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘ইতি খো, ভিক্খৰে, দুক্খে সতি, দুক্খং উপাদায, দুক্খং অভিনিৰিস্স এৰং দিট্ঠি উপ্পজ্জতি – ‘ন ৰাতা ৰাযন্তি…পে… এসিকট্ঠাযিট্ঠিতা’’’তি. ‘‘ৰেদনা… সঞ্ঞা… সঙ্খারা… ৰিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’…পে… ৰিপরিণামধম্মং, অপি নু তং অনুপাদায এৰং দিট্ঠি উপ্পজ্জেয্য ‘ন ৰাতা ৰাযন্তি…পে… এসিকট্ঠাযিট্ঠিতা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘ইতি খো, ভিক্খৰে, দুক্খে সতি, দুক্খং উপাদায, দুক্খং অভিনিৰিস্স এৰং দিট্ঠি উপ্পজ্জেয্য – ‘ন ৰাতা ৰাযন্তি, ন নজ্জো সন্দন্তি, ন গব্ভিনিযো ৰিজাযন্তি, ন চন্দিমসূরিযা উদেন্তি ৰা অপেন্তি ৰা, এসিকট্ঠাযিট্ঠিতা’’’তি. পঠমং.
২২৫-২৪০. (পুরিমৰগ্গে ৰিয অট্ঠারস ৰেয্যাকরণানি ৰিত্থারেতব্বানীতি.) সত্তরসমং.
১৮. নেৰহোতিননহোতিসুত্তং
২৪১. সাৰত্থিনিদানং. ‘‘কিস্মিং নু খো, ভিক্খৰে, সতি, কিং উপাদায, কিং অভিনিৰিস্স এৰং দিট্ঠি উপ্পজ্জতি – ‘নেৰ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পরং মরণা’’’তি? ভগৰংমূলকা নো, ভন্তে, ধম্মা…পে… ‘‘রূপে খো, ভিক্খৰে, সতি, রূপং উপাদায, রূপং অভিনিৰিস্স এৰং দিট্ঠি উপ্পজ্জতি – ‘নেৰ হোতি, ন ন হোতি তথাগতো পরং মরণা’তি. ৰেদনায সতি… সঞ্ঞায সতি… সঙ্খারেসু সতি… ৰিঞ্ঞাণে সতি, ৰিঞ্ঞাণং উপাদায, ৰিঞ্ঞাণং অভিনিৰিস্স এৰং দিট্ঠি উপ্পজ্জতি – ‘নেৰ হোতি, ন ন হোতি তথাগতো পরং মরণা’’’তি.
‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৰে, রূপং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’…পে… ৰিপরিণামধম্মং, অপি নু তং অনুপাদায এৰং দিট্ঠি উপ্পজ্জেয্য – ‘নেৰ হোতি, ন ন হোতি তথাগতো পরং মরণা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘ইতি খো, ভিক্খৰে, দুক্খে সতি, দুক্খং উপাদায, দুক্খং অভিনিৰিস্স এৰং দিট্ঠি উপ্পজ্জতি – ‘নেৰ হোতি, ন ন হোতি তথাগতো পরং মরণা’’’তি. ‘‘ৰেদনা… সঞ্ঞা … সঙ্খারা… ৰিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’…পে… ৰিপরিণামধম্মং, অপি নু তং অনুপাদায এৰং দিট্ঠি উপ্পজ্জেয্য – ‘নেৰ হোতি, ন ন হোতি তথাগতো পরং মরণা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘ইতি খো, ভিক্খৰে, দুক্খে সতি, দুক্খং উপাদায দুক্খং অভিনিৰিস্স এৰং দিট্ঠি উপ্পজ্জতি – ‘নেৰ হোতি, ন ন হোতি তথাগতো পরং মরণা’’’তি. অট্ঠারসমং.
১৯. রূপীঅত্তাসুত্তং
২৪২. সাৰত্থিনিদানং. ‘‘কিস্মিং নু খো, ভিক্খৰে, সতি, কিং উপাদায, কিং অভিনিৰিস্স এৰং দিট্ঠি উপ্পজ্জতি – ‘রূপী অত্তা হোতি, অরোগো পরং মরণা’’’তি? ভগৰংমূলকা নো, ভন্তে, ধম্মা…পে… ‘‘রূপে খো, ভিক্খৰে, সতি, রূপং উপাদায, রূপং অভিনিৰিস্স এৰং দিট্ঠি উপ্পজ্জতি – ‘রূপী অত্তা হোতি, অরোগো পরং মরণা’তি. ৰেদনায সতি…পে… সঞ্ঞায সতি… সঙ্খারেসু সতি… ৰিঞ্ঞাণে সতি, ৰিঞ্ঞাণং উপাদায, ৰিঞ্ঞাণং অভিনিৰিস্স এৰং দিট্ঠি উপ্পজ্জতি – ‘রূপী অত্তা হোতি, অরোগো পরং মরণা’’’তি.
‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৰে, রূপং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’…পে… ৰিপরিণামধম্মং, অপি নু তং অনুপাদায এৰং দিট্ঠি উপ্পজ্জেয্য – ‘রূপী অত্তা হোতি, অরোগো পরং মরণা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘ইতি খো, ভিক্খৰে, দুক্খে সতি, দুক্খং উপাদায, দুক্খং অভিনিৰিস্স এৰং দিট্ঠি উপ্পজ্জতি – ‘রূপী অত্তা হোতি, অরোগো পরং মরণা’’’তি? ‘‘ৰেদনা…পে… ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘ইতি খো, ভিক্খৰে, দুক্খে সতি, দুক্খং উপাদায, দুক্খং অভিনিৰিস্স এৰং দিট্ঠি উপ্পজ্জতি – ‘রূপী অত্তা হোতি, অরোগো পরং মরণা’’’তি. একূনৰীসতিমং.
২০. অরূপীঅত্তাসুত্তং
২৪৩. সাৰত্থিনিদানং. ‘‘কিস্মিং নু খো, ভিক্খৰে, সতি, কিং উপাদায, কিং অভিনিৰিস্স এৰং দিট্ঠি উপ্পজ্জতি – ‘অরূপী অত্তা হোতি অরোগো পরং মরণা’’’তি? (পেয্যালো) ৰীসতিমং.
২১. রূপীচঅরূপীচঅত্তাসুত্তং
২৪৪. সাৰত্থিনিদানং. ‘‘রূপী চ অরূপী চ অত্তা হোতি অরোগো পরং মরণা’’তি…পে…. একৰীসতিমং.
২২. নেৰরূপীনারূপীঅত্তাসুত্তং
২৪৫. ‘‘নেৰ রূপী নারূপী অত্তা হোতি অরোগো পরং মরণা’’তি…পে…. বাৰীসতিমং.
২৩. একন্তসুখীসুত্তং
২৪৬. ‘‘একন্তসুখী অত্তা হোতি অরোগো পরং মরণা’’তি…পে…. তেৰীসতিমং.
২৪. একন্তদুক্খীসুত্তং
২৪৭. ‘‘একন্তদুক্খী অত্তা হোতি অরোগো পরং মরণা’’তি…পে…. চতুৰীসতিমং.
২৫. সুখদুক্খীসুত্তং
২৪৮. ‘‘সুখদুক্খী অত্তা হোতি অরোগো পরং মরণা’’তি…পে…. পঞ্চৰীসতিমং.
২৬. অদুক্খমসুখীসুত্তং
২৪৯. ‘‘অদুক্খমসুখী অত্তা হোতি অরোগো পরং মরণা’’তি? ভগৰংমূলকা নো, ভন্তে, ধম্মা…পে… ‘‘রূপে খো, ভিক্খৰে, সতি, রূপং উপাদায, রূপং অভিনিৰিস্স এৰং দিট্ঠি উপ্পজ্জতি – ‘অদুক্খমসুখী অত্তা হোতি অরোগো পরং মরণা’তি. ৰেদনায সতি… সঞ্ঞায সতি… সঙ্খারেসু সতি… ৰিঞ্ঞাণে সতি, ৰিঞ্ঞাণং উপাদায, ৰিঞ্ঞাণং অভিনিৰিস্স এৰং দিট্ঠি উপ্পজ্জতি – ‘অদুক্খমসুখী অত্তা হোতি অরোগো পরং মরণা’’’তি.
‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৰে, রূপং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’…পে… ৰিপরিণামধম্মং, অপি নু তং অনুপাদায এৰং দিট্ঠি উপ্পজ্জেয্য – ‘অদুক্খমসুখী অত্তা হোতি অরোগো পরং মরণা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘ইতি খো, ভিক্খৰে, দুক্খে সতি, দুক্খং উপাদায, দুক্খং অভিনিৰিস্স এৰং দিট্ঠি উপ্পজ্জতি – ‘অদুক্খমসুখী অত্তা হোতি অরোগো পরং মরণা’’’তি. ‘‘ৰেদনা… সঞ্ঞা… সঙ্খারা… ৰিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’…পে… ৰিপরিণামধম্মং, অপি নু তং অনুপাদায এৰং দিট্ঠি উপ্পজ্জেয্য – ‘অদুক্খমসুখী অত্তা হোতি অরোগো পরং মরণা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘ইতি খো, ভিক্খৰে, দুক্খে সতি, দুক্খং উপাদায, দুক্খং অভিনিৰিস্স এৰং দিট্ঠি উপ্পজ্জতি – ‘অদুক্খমসুখী অত্তা হোতি অরোগো পরং মরণা’’’তি. ছব্বীসতিমং.
দুতিযপেয্যালো.
তস্সুদ্দানং –
ৰাতং এতং মম সো, অত্তা নো চ মে সিযা;
নত্থি করোতো হেতু চ, মহাদিট্ঠেন অট্ঠমং.
সস্সতো অসস্সতো চেৰ, অন্তানন্তৰা চ ৰুচ্চতি;
তং জীৰং অঞ্ঞং জীৰঞ্চ, তথাগতেন চত্তারো.
রূপী অত্তা হোতি, অরূপী চ অত্তা হোতি;
রূপী চ অরূপী চ অত্তা হোতি;
নেৰ রূপী নারূপী অত্তা হোতি, একন্তসুখী অত্তা হোতি.
একন্তদুক্খী অত্তা হোতি, সুখদুক্খী অত্তা হোতি;
অদুক্খমসুখী অত্তা হোতি, অরোগো পরং মরণাতি;
ইমে ছব্বীসতি সুত্তা, দুতিযৰারেন দেসিতা.