৫. ৰক্কলিসুত্তং

৮৭. একং সমযং ভগৰা রাজগহে ৰিহরতি ৰেল়ুৰনে কলন্দকনিৰাপে. তেন খো পন সমযেন আযস্মা ৰক্কলি কুম্ভকারনিৰেসনে ৰিহরতি আবাধিকো দুক্খিতো বাল়্হগিলানো. অথ খো আযস্মা ৰক্কলি উপট্ঠাকে আমন্তেসি – ‘‘এথ তুম্হে, আৰুসো, যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমথ; উপসঙ্কমিত্ৰা মম ৰচনেন ভগৰতো পাদে সিরসা ৰন্দথ – ‘ৰক্কলি, ভন্তে, ভিক্খু আবাধিকো দুক্খিতো বাল়্হগিলানো, সো ভগৰতো পাদে সিরসা ৰন্দতী’তি. এৰঞ্চ ৰদেথ – ‘সাধু কির, ভন্তে, ভগৰা যেন ৰক্কলি ভিক্খু তেনুপসঙ্কমতু; অনুকম্পং উপাদাযা’’’তি. ‘‘এৰমাৰুসো’’তি খো তে ভিক্খূ আযস্মতো ৰক্কলিস্স পটিস্সুত্ৰা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো তে ভিক্খূ ভগৰন্তং এতদৰোচুং – ‘‘ৰক্কলি, ভন্তে, ভিক্খু আবাধিকো দুক্খিতো বাল়্হগিলানো, সো ভগৰতো পাদে সিরসা ৰন্দতি; এৰঞ্চ পন ৰদেতি – ‘সাধু কির, ভন্তে, ভগৰা যেন ৰক্কলি ভিক্খু তেনুপসঙ্কমতু; অনুকম্পং উপাদাযা’’’তি. অধিৰাসেসি ভগৰা তুণ্হীভাৰেন.

অথ খো ভগৰা নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায যেনাযস্মা ৰক্কলি তেনুপসঙ্কমি. অদ্দসা খো আযস্মা ৰক্কলি ভগৰন্তং দূরতোৰ আগচ্ছন্তং. দিস্ৰান মঞ্চকে সমধোসি [সমঞ্চোসি (সী.), সমঞ্চোপি (স্যা. কং.) সং + ধূ + ঈ = সমধোসি]. অথ খো ভগৰা আযস্মন্তং ৰক্কলিং এতদৰোচ – ‘‘অলং, ৰক্কলি, মা ত্ৰং মঞ্চকে সমধোসি. সন্তিমানি আসনানি পঞ্ঞত্তানি; তত্থাহং নিসীদিস্সামী’’তি. নিসীদি ভগৰা পঞ্ঞত্তে আসনে. নিসজ্জ খো ভগৰা আযস্মন্তং ৰক্কলিং এতদৰোচ – ‘‘কচ্চি তে, ৰক্কলি, খমনীযং, কচ্চি যাপনীযং, কচ্চি দুক্খা ৰেদনা পটিক্কমন্তি, নো অভিক্কমন্তি; পটিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি, নো অভিক্কমো’’তি? ‘‘ন মে, ভন্তে, খমনীযং, ন যাপনীযং; বাল়্হা মে দুক্খা ৰেদনা অভিক্কমন্তি, নো পটিক্কমন্তি; অভিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি, নো পটিক্কমো’’তি. ‘‘কচ্চি তে, ৰক্কলি, ন কিঞ্চি কুক্কুচ্চং, ন কোচি ৰিপ্পটিসারো’’তি? ‘‘তগ্ঘ মে, ভন্তে, অনপ্পকং কুক্কুচ্চং, অনপ্পকো ৰিপ্পটিসারো’’তি. ‘‘কচ্চি পন তং, ৰক্কলি, অত্তা সীলতো ন উপৰদতী’’তি? ‘‘ন খো মং, ভন্তে, অত্তা সীলতো উপৰদতী’’তি. ‘‘নো চে কির তং, ৰক্কলি, অত্তা সীলতো উপৰদতি; অথ কিঞ্চ তে কুক্কুচ্চং কো চ ৰিপ্পটিসারো’’তি? ‘‘চিরপটিকাহং, ভন্তে, ভগৰন্তং দস্সনায উপসঙ্কমিতুকামো, নত্থি চ মে কাযস্মিং তাৰতিকা বলমত্তা, যাৰতাহং [যাহং (সী.), যাযাহং (পী.)] ভগৰন্তং দস্সনায উপসঙ্কমেয্য’’ন্তি.

‘‘অলং, ৰক্কলি, কিং তে ইমিনা পূতিকাযেন দিট্ঠেন? যো খো, ৰক্কলি, ধম্মং পস্সতি সো মং পস্সতি; যো মং পস্সতি সো ধম্মং পস্সতি. ধম্মঞ্হি, ৰক্কলি, পস্সন্তো মং পস্সতি; মং পস্সন্তো ধম্মং পস্সতি.

‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, ৰক্কলি, রূপং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰা তং সুখং ৰা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘ৰেদনা… সঞ্ঞা… সঙ্খারা… ৰিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’…পে… এসো মে অত্তাতি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তস্মাতিহ…পে… এৰং পস্সং…পে… নাপরং ইত্থত্তাযাতি পজানাতী’’তি.

অথ খো ভগৰা আযস্মন্তং ৰক্কলিং ইমিনা ওৰাদেন ওৰদিত্ৰা উট্ঠাযাসনা যেন গিজ্ঝকূটো পব্বতো তেন পক্কামি. অথ খো আযস্মা ৰক্কলি অচিরপক্কন্তস্স ভগৰতো উপট্ঠাকে আমন্তেসি – ‘‘এথ মং, আৰুসো, মঞ্চকং আরোপেত্ৰা যেন ইসিগিলিপস্সং কাল়সিলা তেনুপসঙ্কমথ. কথঞ্হি নাম মাদিসো অন্তরঘরে কালং কত্তব্বং মঞ্ঞেয্যা’’তি? ‘‘এৰমাৰুসো’’তি খো তে ভিক্খূ আযস্মতো ৰক্কলিস্স পটিস্সুত্ৰা আযস্মন্তং ৰক্কলিং মঞ্চকং আরোপেত্ৰা যেন ইসিগিলিপস্সং কাল়সিলা তেনুপসঙ্কমিংসু. অথ খো ভগৰা তঞ্চ রত্তিং তঞ্চ দিৰাৰসেসং গিজ্ঝকূটে পব্বতে ৰিহাসি. অথ খো দ্ৰে দেৰতাযো অভিক্কন্তায রত্তিযা অভিক্কন্তৰণ্ণা কেৰলকপ্পং গিজ্ঝকূটং ওভাসেত্ৰা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু…পে… একমন্তং অট্ঠংসু. একমন্তং ঠিতা খো একা দেৰতা ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘ৰক্কলি, ভন্তে, ভিক্খু ৰিমোক্খায চেতেতী’’তি. অপরা দেৰতা ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘সো হি নূন, ভন্তে, সুৰিমুত্তো ৰিমুচ্চিস্সতী’’তি. ইদমৰোচুং তা দেৰতাযো. ইদং ৰত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা তত্থেৰন্তরধাযিংসু.

অথ খো ভগৰা তস্সা রত্তিযা অচ্চযেন ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘এথ তুম্হে, ভিক্খৰে, যেন ৰক্কলি ভিক্খু তেনুপসঙ্কমথ; উপসঙ্কমিত্ৰা ৰক্কলিং ভিক্খুং এৰং ৰদেথ –

‘‘‘সুণাৰুসো ত্ৰং, ৰক্কলি, ভগৰতো ৰচনং দ্ৰিন্নঞ্চ দেৰতানং. ইমং, আৰুসো, রত্তিং দ্ৰে দেৰতাযো অভিক্কন্তায রত্তিযা অভিক্কন্তৰণ্ণা কেৰলকপ্পং গিজ্ঝকূটং ওভাসেত্ৰা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং অট্ঠংসু. একমন্তং ঠিতা খো, আৰুসো, একা দেৰতা ভগৰন্তং এতদৰোচ – ৰক্কলি, ভন্তে, ভিক্খু ৰিমোক্খায চেতেতীতি. অপরা দেৰতা ভগৰন্তং এতদৰোচ – সো হি নূন, ভন্তে, সুৰিমুত্তো ৰিমুচ্চিস্সতীতি. ভগৰা চ তং, আৰুসো ৰক্কলি, এৰমাহ – মা ভাযি, ৰক্কলি; মা ভাযি, ৰক্কলি! অপাপকং তে মরণং ভৰিস্সতি, অপাপিকা কালকিরিযা’’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো তে ভিক্খূ ভগৰতো পটিস্সুত্ৰা যেনাযস্মা ৰক্কলি তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মন্তং ৰক্কলিং এতদৰোচুং – ‘‘সুণাৰুসো ৰক্কলি, ভগৰতো ৰচনং দ্ৰিন্নঞ্চ দেৰতান’’ন্তি.

অথ খো আযস্মা ৰক্কলি উপট্ঠাকে আমন্তেসি – ‘‘এথ মং, আৰুসো, মঞ্চকা ওরোপেথ. কথঞ্হি নাম মাদিসো উচ্চে আসনে নিসীদিত্ৰা তস্স ভগৰতো সাসনং সোতব্বং মঞ্ঞেয্যা’’তি! ‘‘এৰমাৰুসো’’তি খো তে ভিক্খূ আযস্মতো ৰক্কলিস্স পটিস্সুত্ৰা আযস্মন্তং ৰক্কলিং মঞ্চকা ওরোপেসুং. ‘‘ইমং, আৰুসো, রত্তিং দ্ৰে দেৰতাযো অভিক্কন্তায রত্তিযা…পে… একমন্তং অট্ঠংসু. একমন্তং ঠিতা খো, আৰুসো, একা দেৰতা ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘ৰক্কলি, ভন্তে, ভিক্খু ৰিমোক্খায চেতেতী’তি. অপরা দেৰতা ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘সো হি নূন, ভন্তে, সুৰিমুত্তো ৰিমুচ্চিস্সতী’তি. ভগৰা চ তং, আৰুসো ৰক্কলি, এৰমাহ – ‘মা ভাযি, ৰক্কলি; মা ভাযি, ৰক্কলি! অপাপকং তে মরণং ভৰিস্সতি, অপাপিকা কালকিরিযা’’’তি. ‘‘তেন হাৰুসো, মম ৰচনেন ভগৰতো পাদে সিরসা ৰন্দথ – ‘ৰক্কলি, ভন্তে, ভিক্খু আবাধিকো দুক্খিতো বাল়্হগিলানো. সো ভগৰতো পাদে সিরসা ৰন্দতী’তি. এৰঞ্চ ৰদেথ – ‘রূপং অনিচ্চং. তাহং, ভন্তে, ন কঙ্খামি. যদনিচ্চং তং দুক্খন্তি ন ৰিচিকিচ্ছামি. যদনিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, নত্থি মে তত্থ ছন্দো ৰা রাগো ৰা পেমং ৰাতি ন ৰিচিকিচ্ছামি. ৰেদনা অনিচ্চা. তাহং, ভন্তে, ন কঙ্খামি. যদনিচ্চং তং দুক্খন্তি ন ৰিচিকিচ্ছামি. যদনিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, নত্থি মে তত্থ ছন্দো ৰা রাগো ৰা পেমং ৰাতি ন ৰিচিকিচ্ছামি. সঞ্ঞা… সঙ্খারা অনিচ্চা. তাহং, ভন্তে, ন কঙ্খামি. যদনিচ্চং তং দুক্খন্তি ন ৰিচিকিচ্ছামি. যদনিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, নত্থি মে তত্থ ছন্দো ৰা রাগো ৰা পেমং ৰাতি ন ৰিচিকিচ্ছামি. ৰিঞ্ঞাণং অনিচ্চং. তাহং, ভন্তে, ন কঙ্খামি. যদনিচ্চং তং দুক্খন্তি ন ৰিচিকিচ্ছামি. যদনিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, নত্থি মে তত্থ ছন্দো ৰা রাগো ৰা পেমং ৰাতি ন ৰিচিকিচ্ছামী’’’তি. ‘‘এৰমাৰুসো’’তি খো তে ভিক্খূ আযস্মতো ৰক্কলিস্স পটিস্সুত্ৰা পক্কমিংসু. অথ খো আযস্মা ৰক্কলি অচিরপক্কন্তেসু তেসু ভিক্খূসু সত্থং আহরেসি.

অথ খো তে ভিক্খূ যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো তে ভিক্খূ ভগৰন্তং এতদৰোচুং – ‘‘ৰক্কলি, ভন্তে, ভিক্খু আবাধিকো দুক্খিতো বাল়্হগিলানো; সো ভগৰতো পাদে সিরসা ৰন্দতি; এৰঞ্চ ৰদেতি – ‘রূপং অনিচ্চং. তাহং, ভন্তে, ন কঙ্খামি. যদনিচ্চং তং দুক্খন্তি ন ৰিচিকিচ্ছামি. যদনিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, নত্থি মে তত্থ ছন্দো ৰা রাগো ৰা পেমং ৰাতি ন ৰিচিকিচ্ছামি. ৰেদনা… সঞ্ঞা… সঙ্খারা … ৰিঞ্ঞাণং অনিচ্চং. তাহং, ভন্তে, ন কঙ্খামি. যদনিচ্চং তং দুক্খন্তি ন ৰিচিকিচ্ছামি. যদনিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, নত্থি মে তত্থ ছন্দো ৰা রাগো ৰা পেমং ৰাতি ন ৰিচিকিচ্ছামী’’’তি.

অথ খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘আযাম, ভিক্খৰে, যেন ইসিগিলিপস্সং কাল়সিলা তেনুপসঙ্কমিস্সাম; যত্থ ৰক্কলিনা কুলপুত্তেন সত্থমাহরিত’’ন্তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং. অথ খো ভগৰা সম্বহুলেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং যেন ইসিগিলিপস্সং কাল়সিলা তেনুপসঙ্কমি. অদ্দসা খো ভগৰা আযস্মন্তং ৰক্কলিং দূরতোৰ মঞ্চকে ৰিৰত্তক্খন্ধং সেমানং.

তেন খো পন সমযেন ধূমাযিতত্তং তিমিরাযিতত্তং গচ্ছতেৰ পুরিমং দিসং, গচ্ছতি পচ্ছিমং দিসং, গচ্ছতি উত্তরং দিসং, গচ্ছতি দক্খিণং দিসং, গচ্ছতি উদ্ধং দিসং, গচ্ছতি অধো দিসং, গচ্ছতি অনুদিসং. অথ খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘পস্সথ নো তুম্হে, ভিক্খৰে, এতং ধূমাযিতত্তং তিমিরাযিতত্তং গচ্ছতেৰ পুরিমং দিসং…পে… গচ্ছতি অনুদিস’’ন্তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’. ‘‘এসো খো, ভিক্খৰে, মারো পাপিমা ৰক্কলিস্স কুলপুত্তস্স ৰিঞ্ঞাণং সমন্ৰেসতি [সমন্নেসতি (ক. সী. পী.)] – ‘কত্থ ৰক্কলিস্স কুলপুত্তস্স ৰিঞ্ঞাণং পতিট্ঠিত’ন্তি? অপ্পতিট্ঠিতেন চ, ভিক্খৰে, ৰিঞ্ঞাণেন ৰক্কলি কুলপুত্তো পরিনিব্বুতো’’তি. পঞ্চমং.