৯. থেরৰগ্গো

১. আনন্দসুত্তং

৮৩. সাৰত্থিনিদানং. তত্র খো আযস্মা আনন্দো ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘আৰুসো, ভিক্খৰে’’তি. ‘‘আৰুসো’’তি খো তে ভিক্খূ আযস্মতো আনন্দস্স পচ্চস্সোসুং. আযস্মা আনন্দো এতদৰোচ –

‘‘পুণ্ণো নাম, আৰুসো, আযস্মা মন্তাণিপুত্তো [মন্তানিপুত্তো (ক. সী. স্যা. কং. পী. ক.)] অম্হাকং নৰকানং সতং বহূপকারো হোতি. সো অম্হে ইমিনা ওৰাদেন ওৰদতি – ‘উপাদায, আৰুসো আনন্দ, অস্মীতি হোতি, নো অনুপাদায. কিঞ্চ উপাদায অস্মীতি হোতি, নো অনুপাদায? রূপং উপাদায অস্মীতি হোতি, নো অনুপাদায. ৰেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খারে… ৰিঞ্ঞাণং উপাদায অস্মীতি হোতি, নো অনুপাদায’’’.

‘‘সেয্যথাপি, আৰুসো আনন্দ, ইত্থী ৰা পুরিসো ৰা দহরো যুৰা মণ্ডনকজাতিকো আদাসে ৰা পরিসুদ্ধে পরিযোদাতে অচ্ছে ৰা উদকপত্তে সকং মুখনিমিত্তং পচ্চৰেক্খমানো উপাদায পস্সেয্য, নো অনুপাদায; এৰমেৰ খো, আৰুসো আনন্দ, রূপং উপাদায অস্মীতি হোতি, নো অনুপাদায. ৰেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খারে… ৰিঞ্ঞাণং উপাদায অস্মীতি হোতি, নো অনুপাদায.

‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, আৰুসো আনন্দ, ‘রূপং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’’তি? ‘অনিচ্চং, আৰুসো’. ৰেদনা… সঞ্ঞা … সঙ্খারা… ৰিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’তি? ‘অনিচ্চং, আৰুসো’. তস্মাতিহ…পে… এৰং পস্সং…পে… নাপরং ইত্থত্তাযাতি পজানাতীতি. পুণ্ণো নাম আৰুসো আযস্মা মন্তাণিপুত্তো অম্হাকং নৰকানং সতং বহূপকারো হোতি. সো অম্হে ইমিনা ওৰাদেন ওৰদতি. ইদঞ্চ পন মে আযস্মতো পুণ্ণস্স মন্তাণিপুত্তস্স ধম্মদেসনং সুত্ৰা ধম্মো অভিসমিতোতি. পঠমং.

২. তিস্সসুত্তং

৮৪. সাৰত্থিনিদানং. তেন খো পন সমযেন আযস্মা তিস্সো ভগৰতো পিতুচ্ছাপুত্তো সম্বহুলানং ভিক্খূনং এৰমারোচেতি – ‘‘অপি মে, আৰুসো, মধুরকজাতো ৰিয কাযো; দিসাপি মে ন পক্খাযন্তি; ধম্মাপি মং ন পটিভন্তি; থিনমিদ্ধঞ্চ [থীনমিদ্ধঞ্চ (সী. স্যা. কং. পী.)] মে চিত্তং পরিযাদায তিট্ঠতি; অনভিরতো চ ব্রহ্মচরিযং চরামি; হোতি চ মে ধম্মেসু ৰিচিকিচ্ছা’’তি.

অথ খো সম্বহুলা ভিক্খূ যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো তে ভিক্খূ ভগৰন্তং এতদৰোচুং – ‘‘আযস্মা, ভন্তে, তিস্সো ভগৰতো পিতুচ্ছাপুত্তো সম্বহুলানং ভিক্খূনং এৰমারোচেতি – ‘অপি মে, আৰুসো, মধুরকজাতো ৰিয কাযো; দিসাপি মে ন পক্খাযন্তি; ধম্মাপি মং ন পটিভন্তি; থিনমিদ্ধঞ্চ মে চিত্তং পরিযাদায তিট্ঠতি; অনভিরতো চ ব্রহ্মচরিযং চরামি; হোতি চ মে ধম্মেসু ৰিচিকিচ্ছা’’’তি.

অথ খো ভগৰা অঞ্ঞতরং ভিক্খুং আমন্তেসি – ‘‘এহি ত্ৰং, ভিক্খু, মম ৰচনেন তিস্সং ভিক্খুং আমন্তেহী’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো সো ভিক্খু ভগৰতো পটিস্সুত্ৰা যেনাযস্মা তিস্সো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মন্তং তিস্সং এতদৰোচ – ‘‘সত্থা তং, আৰুসো তিস্স, আমন্তেতী’’তি. ‘‘এৰমাৰুসো’’তি খো আযস্মা তিস্সো তস্স ভিক্খুনো পটিস্সুত্ৰা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো আযস্মন্তং তিস্সং ভগৰা এতদৰোচ – ‘‘সচ্চং কির ত্ৰং, তিস্স, সম্বহুলানং ভিক্খূনং এৰমারোচেসি – ‘অপি মে, আৰুসো, মধুরকজাতো ৰিয কাযো…পে… হোতি চ মে ধম্মেসু ৰিচিকিচ্ছা’’’তি? ‘‘এৰং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, তিস্স, রূপে অৰিগতরাগস্স অৰিগতচ্ছন্দস্স অৰিগতপেমস্স অৰিগতপিপাসস্স অৰিগতপরিল়াহস্স অৰিগততণ্হস্স, তস্স রূপস্স ৰিপরিণামঞ্ঞথাভাৰা উপ্পজ্জন্তি সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা’’তি? ‘‘এৰং, ভন্তে’’.

‘‘সাধু সাধু, তিস্স! এৰঞ্হেতং, তিস্স, হোতি. যথা তং রূপে অৰিগতরাগস্স… ৰেদনায… সঞ্ঞায… সঙ্খারেসু অৰিগতরাগস্স…পে… তেসং সঙ্খারানং ৰিপরিণামঞ্ঞথাভাৰা উপ্পজ্জন্তি সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা’’তি? ‘‘এৰং, ভন্তে’’.

‘‘সাধু সাধু, তিস্স! এৰঞ্হেতং, তিস্স, হোতি. যথা তং ৰিঞ্ঞাণে অৰিগতরাগস্স অৰিগতচ্ছন্দস্স অৰিগতপেমস্স অৰিগতপিপাসস্স অৰিগতপরিল়াহস্স অৰিগততণ্হস্স, তস্স ৰিঞ্ঞাণস্স ৰিপরিণামঞ্ঞথাভাৰা উপ্পজ্জন্তি সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা’’তি? ‘‘এৰং, ভন্তে’’.

‘‘সাধু সাধু, তিস্স! এৰঞ্হেতং, তিস্স, হোতি. যথা তং ৰিঞ্ঞাণে অৰিগতরাগস্স. তং কিং মঞ্ঞসি, তিস্স, রূপে ৰিগতরাগস্স ৰিগতচ্ছন্দস্স ৰিগতপেমস্স ৰিগতপিপাসস্স ৰিগতপরিল়াহস্স ৰিগততণ্হস্স, তস্স রূপস্স ৰিপরিণামঞ্ঞথাভাৰা উপ্পজ্জন্তি সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.

‘‘সাধু সাধু, তিস্স! এৰঞ্হেতং, তিস্স, হোতি. যথা তং রূপে ৰিগতরাগস্স… ৰেদনায… সঞ্ঞায… সঙ্খারেসু ৰিগতরাগস্স… ৰিঞ্ঞাণে ৰিগতরাগস্স ৰিগতচ্ছন্দস্স ৰিগতপেমস্স ৰিগতপিপাসস্স ৰিগতপরিল়াহস্স ৰিগততণ্হস্স তস্স ৰিঞ্ঞাণস্স ৰিপরিণামঞ্ঞথাভাৰা উপ্পজ্জন্তি সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.

‘‘সাধু সাধু, তিস্স! এৰঞ্হেতং, তিস্স, হোতি. যথা তং ৰিঞ্ঞাণে ৰিগতরাগস্স. তং কিং মঞ্ঞসি, তিস্স, রূপং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’. ‘‘ৰেদনা … সঞ্ঞা… সঙ্খারা… ৰিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’. তস্মাতিহ…পে… এৰং পস্সং…পে… নাপরং ইত্থত্তাযাতি পজানাতী’’তি.

‘‘সেয্যথাপি, তিস্স, দ্ৰে পুরিসা – একো পুরিসো অমগ্গকুসলো, একো পুরিসো মগ্গকুসলো. তমেনং সো অমগ্গকুসলো পুরিসো অমুং মগ্গকুসলং পুরিসং মগ্গং পুচ্ছেয্য. সো এৰং ৰদেয্য – ‘এহি, ভো পুরিস, অযং মগ্গো. তেন মুহুত্তং গচ্ছ. তেন মুহুত্তং গন্ত্ৰা দক্খিস্সসি দ্ৰেধাপথং, তত্থ ৰামং মুঞ্চিত্ৰা দক্খিণং গণ্হাহি. তেন মুহুত্তং গচ্ছ. তেন মুহুত্তং গন্ত্ৰা দক্খিস্সসি তিব্বং ৰনসণ্ডং. তেন মুহুত্তং গচ্ছ. তেন মুহুত্তং গন্ত্ৰা দক্খিস্সসি মহন্তং নিন্নং পল্ললং. তেন মুহুত্তং গচ্ছ. তেন মুহুত্তং গন্ত্ৰা দক্খিস্সসি সোব্ভং পপাতং. তেন মুহুত্তং গচ্ছ. তেন মুহুত্তং গন্ত্ৰা দক্খিস্সসি সমং ভূমিভাগং রমণীয’’’ন্তি.

‘‘উপমা খো ম্যাযং, তিস্স, কতা অত্থস্স ৰিঞ্ঞাপনায. অযং চেৰেত্থ অত্থো – ‘পুরিসো অমগ্গকুসলো’তি খো, তিস্স, পুথুজ্জনস্সেতং অধিৰচনং. ‘পুরিসো মগ্গকুসলো’তি খো, তিস্স, তথাগতস্সেতং অধিৰচনং অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স. ‘দ্ৰেধাপথো’তি খো, তিস্স, ৰিচিকিচ্ছাযেতং অধিৰচনং. ‘ৰামো মগ্গো’তি খো, তিস্স, অট্ঠঙ্গিকস্সেতং মিচ্ছামগ্গস্স অধিৰচনং, সেয্যথিদং – মিচ্ছাদিট্ঠিযা…পে… মিচ্ছাসমাধিস্স. ‘দক্খিণো মগ্গো’তি খো, তিস্স, অরিযস্সেতং অট্ঠঙ্গিকস্স মগ্গস্স অধিৰচনং, সেয্যথিদং – সম্মাদিট্ঠিযা…পে… সম্মাসমাধিস্স. ‘তিব্বো ৰনসণ্ডো’তি খো, তিস্স, অৰিজ্জাযেতং অধিৰচনং. ‘মহন্তং নিন্নং পল্লল’ন্তি খো, তিস্স, কামানমেতং অধিৰচনং. ‘সোব্ভো পপাতো’তি খো, তিস্স, কোধূপাযাসস্সেতং অধিৰচনং. ‘সমো ভূমিভাগো রমণীযো’তি খো, তিস্স, নিব্বানস্সেতং অধিৰচনং. অভিরম, তিস্স, অভিরম, তিস্স! অহমোৰাদেন অহমনুগ্গহেন অহমনুসাসনিযা’’তি [অহমামিসধম্মানুগ্গহেন মমোৰাদেন মমানুসাসনিযাতি (ক.)].

ইদমৰোচ ভগৰা. অত্তমনো আযস্মা তিস্সো ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দীতি. দুতিযং.

৩. যমকসুত্তং

৮৫. একং সমযং আযস্মা সারিপুত্তো সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. তেন খো পন সমযেন যমকস্স নাম ভিক্খুনো এৰরূপং পাপকং দিট্ঠিগতং উপ্পন্নং হোতি – ‘‘তথাহং ভগৰতা ধম্মং দেসিতং আজানামি, যথা খীণাসৰো ভিক্খু কাযস্স ভেদা উচ্ছিজ্জতি ৰিনস্সতি, ন হোতি পরং মরণা’’তি.

অস্সোসুং খো সম্বহুলা ভিক্খূ যমকস্স কির নাম ভিক্খুনো এৰরূপং পাপকং দিট্ঠিগতং উপ্পন্নং হোতি – ‘‘তথাহং ভগৰতা ধম্মং দেসিতং আজানামি, যথা খীণাসৰো ভিক্খু কাযস্স ভেদা উচ্ছিজ্জতি ৰিনস্সতি, ন হোতি পরং মরণা’’তি. অথ খো তে ভিক্খূ যেনাযস্মা যমকো তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মতা যমকেন সদ্ধিং সম্মোদিংসু. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো তে ভিক্খূ আযস্মন্তং যমকং এতদৰোচুং –

‘‘সচ্চং কির তে, আৰুসো যমক, এৰরূপং পাপকং দিট্ঠিগতং উপ্পন্নং – ‘তথাহং ভগৰতা ধম্মং দেসিতং আজানামি, যথা খীণাসৰো ভিক্খু কাযস্স ভেদা উচ্ছিজ্জতি ৰিনস্সতি, ন হোতি পরং মরণা’’’তি? ‘‘এৰং খ্ৰাহং, আৰুসো, ভগৰতা ধম্মং দেসিতং আজানামি – ‘খীণাসৰো ভিক্খু কাযস্স ভেদা উচ্ছিজ্জতি ৰিনস্সতি, ন হোতি পরং মরণা’’’তি.

‘‘মা, আৰুসো যমক, এৰং অৰচ, মা ভগৰন্তং অব্ভাচিক্খি. ন হি সাধু ভগৰতো অব্ভাচিক্খনং. ন হি ভগৰা এৰং ৰদেয্য – ‘খীণাসৰো ভিক্খু কাযস্স ভেদা উচ্ছিজ্জতি ৰিনস্সতি, ন হোতি পরং মরণা’’’তি. এৰম্পি খো আযস্মা যমকো তেহি ভিক্খূহি ৰুচ্চমানো তথেৰ তং পাপকং দিট্ঠিগতং থামসা পরামাসা অভিনিৰিস্স ৰোহরতি – ‘‘তথাহং ভগৰতা ধম্মং দেসিতং আজানামি, যথা খীণাসৰো ভিক্খু কাযস্স ভেদা উচ্ছিজ্জতি ৰিনস্সতি, ন হোতি পরং মরণা’’তি.

যতো খো তে ভিক্খূ নাসক্খিংসু আযস্মন্তং যমকং এতস্মা পাপকা দিট্ঠিগতা ৰিৰেচেতুং, অথ খো তে ভিক্খূ উট্ঠাযাসনা যেনাযস্মা সারিপুত্তো তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মন্তং সারিপুত্তং এতদৰোচুং – ‘‘যমকস্স নাম, আৰুসো সারিপুত্ত, ভিক্খুনো এৰরূপং পাপকং দিট্ঠিগতং উপ্পন্নং – ‘তথাহং ভগৰতা ধম্মং দেসিতং আজানামি যথা খীণাসৰো ভিক্খু কাযস্স ভেদা উচ্ছিজ্জতি ৰিনস্সতি, ন হোতি পরং মরণা’তি. সাধাযস্মা সারিপুত্তো যেন যমকো ভিক্খু তেনুপসঙ্কমতু অনুকম্পং উপাদাযা’’তি. অধিৰাসেসি খো আযস্মা সারিপুত্তো তুণ্হীভাৰেন. অথ খো আযস্মা সারিপুত্তো সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৰুট্ঠিতো যেনাযস্মা যমকো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মতা যমকেন সদ্ধিং সম্মোদি…পে… একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা সারিপুত্তো আযস্মন্তং যমকং এতদৰোচ –

‘‘সচ্চং কির তে, আৰুসো যমক, এৰরূপং পাপকং দিট্ঠিগতং উপ্পন্নং – ‘তথাহং ভগৰতা ধম্মং দেসিতং আজানামি, যথা খীণাসৰো ভিক্খু কাযস্স ভেদা উচ্ছিজ্জতি ৰিনস্সতি, ন হোতি পরং মরণা’’’তি? ‘‘এৰং খ্ৰাহং, আৰুসো, ভগৰতা ধম্মং দেসিতং আজানামি, যথা খীণাসৰো ভিক্খু কাযস্স ভেদা উচ্ছিজ্জতি ৰিনস্সতি, ন হোতি পরং মরণা’’তি.

‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, আৰুসো যমক, রূপং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, আৰুসো’’. ‘‘ৰেদনা নিচ্চা… সঞ্ঞা… সঙ্খারা… ৰিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, আৰুসো’’. তস্মাতিহ…পে… এৰং পস্সং…পে… নাপরং ইত্থত্তাযাতি পজানাতী’’তি.

‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, আৰুসো যমক, রূপং তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, আৰুসো’’ … ‘‘ৰেদনং তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, আৰুসো’’… ‘‘সঞ্ঞং… সঙ্খারে… ৰিঞ্ঞাণং তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, আৰুসো’’.

‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, আৰুসো যমক, রূপস্মিং তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, আৰুসো’’. ‘‘অঞ্ঞত্র রূপা তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, আৰুসো’’. ‘‘ৰেদনায… অঞ্ঞত্র ৰেদনায…পে… সঞ্ঞায… অঞ্ঞত্র সঞ্ঞায… সঙ্খারেসু… অঞ্ঞত্র সঙ্খারেহি… ৰিঞ্ঞাণস্মিং তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, আৰুসো’’. ‘‘অঞ্ঞত্র ৰিঞ্ঞাণা তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, আৰুসো’’.

‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, আৰুসো যমক, রূপং… ৰেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খারে… ৰিঞ্ঞাণং তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, আৰুসো’’.

‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, আৰুসো যমক, অযং সো অরূপী… অৰেদনো… অসঞ্ঞী… অসঙ্খারো… অৰিঞ্ঞাণো তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, আৰুসো’’. ‘‘এত্থ চ তে, আৰুসো যমক, দিট্ঠেৰ ধম্মে সচ্চতো থেততো [তথতো (স্যা. কং.)] তথাগতে অনুপলব্ভিযমানে [তথাগতে অনুপলব্ভমানে (?)], কল্লং নু তে তং ৰেয্যাকরণং – ‘তথাহং ভগৰতা ধম্মং দেসিতং আজানামি, যথা খীণাসৰো ভিক্খু কাযস্স ভেদা উচ্ছিজ্জতি ৰিনস্সতি, ন হোতি পরং মরণা’’’তি?

‘‘অহু খো মে তং, আৰুসো সারিপুত্ত, পুব্বে অৰিদ্দসুনো পাপকং দিট্ঠিগতং; ইদঞ্চ পনাযস্মতো সারিপুত্তস্স ধম্মদেসনং সুত্ৰা তঞ্চেৰ পাপকং দিট্ঠিগতং পহীনং, ধম্মো চ মে অভিসমিতো’’তি.

‘‘সচে তং, আৰুসো যমক, এৰং পুচ্ছেয্যুং – ‘যো সো, আৰুসো যমক, ভিক্খু অরহং খীণাসৰো সো কাযস্স ভেদা পরং মরণা কিং হোতী’তি? এৰং পুট্ঠো ত্ৰং, আৰুসো যমক, কিন্তি ব্যাকরেয্যাসী’’তি? ‘‘সচে মং, আৰুসো, এৰং পুচ্ছেয্যুং – ‘যো সো, আৰুসো যমক, ভিক্খু অরহং খীণাসৰো সো কাযস্স ভেদা পরং মরণা কিং হোতী’তি? এৰং পুট্ঠোহং, আৰুসো, এৰং ব্যাকরেয্যং – ‘রূপং খো, আৰুসো, অনিচ্চং. যদনিচ্চং তং দুক্খং; যং দুক্খং তং নিরুদ্ধং তদত্থঙ্গতং. ৰেদনা… সঞ্ঞা… সঙ্খারা… ৰিঞ্ঞাণং অনিচ্চং. যদনিচ্চং তং দুক্খং; যং দুক্খং তং নিরুদ্ধং তদত্থঙ্গত’ন্তি. এৰং পুট্ঠোহং, আৰুসো, এৰং ব্যাকরেয্য’’ন্তি.

‘‘সাধু সাধু, আৰুসো যমক! তেন হাৰুসো, যমক, উপমং তে করিস্সামি এতস্সেৰ অত্থস্স ভিয্যোসোমত্তায ঞাণায. সেয্যথাপি, আৰুসো যমক, গহপতি ৰা গহপতিপুত্তো ৰা অড্ঢো মহদ্ধনো মহাভোগো; সো চ আরক্খসম্পন্নো. তস্স কোচিদেৰ পুরিসো উপ্পজ্জেয্য অনত্থকামো অহিতকামো অযোগক্খেমকামো জীৰিতা ৰোরোপেতুকামো. তস্স এৰমস্স – ‘অযং খো গহপতি ৰা গহপতিপুত্তো ৰা অড্ঢো মহদ্ধনো মহাভোগো; সো চ আরক্খসম্পন্নো; নাযং [ন হাযং (স্যা. কং.)] সুকরো পসয্হ জীৰিতা ৰোরোপেতুং. যংনূনাহং অনুপখজ্জ জীৰিতা ৰোরোপেয্য’ন্তি. সো তং গহপতিং ৰা গহপতিপুত্তং ৰা উপসঙ্কমিত্ৰা এৰং ৰদেয্য – ‘উপট্ঠহেয্যং তং, ভন্তে’তি. তমেনং সো গহপতি ৰা গহপতিপুত্তো ৰা উপট্ঠাপেয্য. সো উপট্ঠহেয্য পুব্বুট্ঠাযী পচ্ছানিপাতী কিংকারপটিস্সাৰী মনাপচারী পিযৰাদী. তস্স সো গহপতি ৰা গহপতিপুত্তো ৰা মিত্ততোপি নং সদ্দহেয্য [দহেয্য (স্যা. কং. পী. ক.)]; সুহজ্জতোপি নং সদ্দহেয্য; তস্মিঞ্চ ৰিস্সাসং আপজ্জেয্য. যদা খো, আৰুসো, তস্স পুরিসস্স এৰমস্স – ‘সংৰিস্সত্থো খো ম্যাযং গহপতি ৰা গহপতিপুত্তো ৰা’তি, অথ নং রহোগতং ৰিদিত্ৰা তিণ্হেন সত্থেন জীৰিতা ৰোরোপেয্য.

‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, আৰুসো যমক, যদা হি সো পুরিসো অমুং গহপতিং ৰা গহপতিপুত্তং ৰা উপসঙ্কমিত্ৰা এৰং আহ – ‘উপট্ঠহেয্যং তং, ভন্তে’তি, তদাপি সো ৰধকোৰ. ৰধকঞ্চ পন সন্তং ন অঞ্ঞাসি – ‘ৰধকো মে’তি. যদাপি সো উপট্ঠহতি পুব্বুট্ঠাযী পচ্ছানিপাতী কিংকারপটিস্সাৰী মনাপচারী পিযৰাদী, তদাপি সো ৰধকোৰ. ৰধকঞ্চ পন সন্তং ন অঞ্ঞাসি – ‘ৰধকো মে’তি. যদাপি নং রহোগতং ৰিদিত্ৰা তিণ্হেন সত্থেন জীৰিতা ৰোরোপেতি, তদাপি সো ৰধকোৰ. ৰধকঞ্চ পন সন্তং ন অঞ্ঞাসি – ‘ৰধকো মে’’’তি. ‘‘এৰমাৰুসো’’তি. ‘‘এৰমেৰ খো, আৰুসো, অস্সুতৰা পুথুজ্জনো অরিযানং অদস্সাৰী অরিযধম্মস্স অকোৰিদো অরিযধম্মে অৰিনীতো, সপ্পুরিসানং অদস্সাৰী সপ্পুরিসধম্মস্স অকোৰিদো সপ্পুরিসধম্মে অৰিনীতো রূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, রূপৰন্তং ৰা অত্তানং; অত্তনি ৰা রূপং, রূপস্মিং ৰা অত্তানং. ৰেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খারে… ৰিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি, ৰিঞ্ঞাণৰন্তং ৰা অত্তানং; অত্তনি ৰা ৰিঞ্ঞাণং, ৰিঞ্ঞাণস্মিং ৰা অত্তানং’’.

‘‘সো অনিচ্চং রূপং ‘অনিচ্চং রূপ’ন্তি যথাভূতং নপ্পজানাতি. অনিচ্চং ৰেদনং ‘অনিচ্চা ৰেদনা’তি যথাভূতং নপ্পজানাতি. অনিচ্চং সঞ্ঞং ‘অনিচ্চা সঞ্ঞা’তি যথাভূতং নপ্পজানাতি. অনিচ্চে সঙ্খারে ‘অনিচ্চা সঙ্খারা’তি যথাভূতং নপ্পজানাতি. অনিচ্চং ৰিঞ্ঞাণং ‘অনিচ্চং ৰিঞ্ঞাণ’ন্তি যথাভূতং নপ্পজানাতি.

‘‘দুক্খং রূপং ‘দুক্খং রূপ’ন্তি যথাভূতং নপ্পজানাতি. দুক্খং ৰেদনং… দুক্খং সঞ্ঞং… দুক্খে সঙ্খারে… দুক্খং ৰিঞ্ঞাণং ‘দুক্খং ৰিঞ্ঞাণ’ন্তি যথাভূতং নপ্পজানাতি.

‘‘অনত্তং রূপং ‘অনত্তা রূপ’ন্তি যথাভূতং নপ্পজানাতি. অনত্তং ৰেদনং… অনত্তং সঞ্ঞং… অনত্তে সঙ্খারে… অনত্তং ৰিঞ্ঞাণং ‘অনত্তং ৰিঞ্ঞাণ’ন্তি যথাভূতং নপ্পজানাতি.

‘‘সঙ্খতং রূপং ‘সঙ্খতং রূপ’ন্তি যথাভূতং নপ্পজানাতি. সঙ্খতং ৰেদনং… সঙ্খতং সঞ্ঞং… সঙ্খতে সঙ্খারে… সঙ্খতং ৰিঞ্ঞাণং ‘সঙ্খতং ৰিঞ্ঞাণ’ন্তি যথাভূতং নপ্পজানাতি.

‘‘ৰধকং রূপং ‘ৰধকং রূপ’ন্তি যথাভূতং নপ্পজানাতি. ৰধকং ৰেদনং ‘ৰধকা ৰেদনা’তি… ৰধকং সঞ্ঞং ‘ৰধকা সঞ্ঞা’তি… ৰধকে সঙ্খারে ‘ৰধকা সঙ্খারা’তি যথাভূতং নপ্পজানাতি. ৰধকং ৰিঞ্ঞাণং ‘ৰধকং ৰিঞ্ঞাণ’ন্তি যথাভূতং নপ্পজানাতি.

‘‘সো রূপং উপেতি উপাদিযতি অধিট্ঠাতি ‘অত্তা মে’তি. ৰেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খারে… ৰিঞ্ঞাণং উপেতি উপাদিযতি অধিট্ঠাতি ‘অত্তা মে’তি. তস্সিমে পঞ্চুপাদানক্খন্ধা উপেতা উপাদিন্না দীঘরত্তং অহিতায দুক্খায সংৰত্তন্তি.

‘‘সুতৰা চ খো, আৰুসো, অরিযসাৰকো অরিযানং দস্সাৰী…পে… সপ্পুরিসধম্মে সুৰিনীতো ন রূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, ন রূপৰন্তং অত্তানং; ন অত্তনি রূপং, ন রূপস্মিং অত্তানং. ন ৰেদনং… ন সঞ্ঞং… ন সঙ্খারে… ন ৰিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি, ন ৰিঞ্ঞাণৰন্তং অত্তানং; ন অত্তনি ৰিঞ্ঞাণং, ন ৰিঞ্ঞাণস্মিং অত্তানং.

‘‘সো অনিচ্চং রূপং ‘অনিচ্চং রূপ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি. অনিচ্চং ৰেদনং … অনিচ্চং সঞ্ঞং… অনিচ্চে সঙ্খারে … অনিচ্চং ৰিঞ্ঞাণং ‘অনিচ্চং ৰিঞ্ঞাণ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি.

‘‘দুক্খং রূপং ‘দুক্খং রূপ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি. দুক্খং ৰেদনং… দুক্খং সঞ্ঞং… দুক্খে সঙ্খারে… দুক্খং ৰিঞ্ঞাণং ‘দুক্খং ৰিঞ্ঞাণ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি.

‘‘অনত্তং রূপং ‘অনত্তা রূপ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি. অনত্তং ৰেদনং… অনত্তং সঞ্ঞং… অনত্তে সঙ্খারে… অনত্তং ৰিঞ্ঞাণং ‘অনত্তা ৰিঞ্ঞাণ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি.

‘‘সঙ্খতং রূপং ‘সঙ্খতং রূপ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি. সঙ্খতং ৰেদনং… সঙ্খতং সঞ্ঞং… সঙ্খতে সঙ্খারে… সঙ্খতং ৰিঞ্ঞাণং ‘সঙ্খতং ৰিঞ্ঞাণ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি.

‘‘ৰধকং রূপং ‘ৰধকং রূপ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি. ৰধকং ৰেদনং… ৰধকং সঞ্ঞং… ৰধকে সঙ্খারে ‘‘ৰধকা সঙ্খারা’’তি যথাভূতং পজানাতি. ৰধকং ৰিঞ্ঞাণং ‘ৰধকং ৰিঞ্ঞাণ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি.

‘‘সো রূপং ন উপেতি, ন উপাদিযতি, নাধিট্ঠাতি – ‘অত্তা মে’তি. ৰেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খারে… ৰিঞ্ঞাণং ন উপেতি, ন উপাদিযতি, নাধিট্ঠাতি – ‘অত্তা মে’তি. তস্সিমে পঞ্চুপাদানক্খন্ধা অনুপেতা অনুপাদিন্না দীঘরত্তং হিতায সুখায সংৰত্তন্তী’’তি. ‘‘এৰমেতং, আৰুসো সারিপুত্ত, হোতি যেসং আযস্মন্তানং তাদিসা সব্রহ্মচারিনো অনুকম্পকা অত্থকামা ওৰাদকা অনুসাসকা. ইদঞ্চ পন মে আযস্মতো সারিপুত্তস্স ধম্মদেসনং সুত্ৰা অনুপাদায আসৰেহি চিত্তং ৰিমুত্ত’’ন্তি. ততিযং.

৪. অনুরাধসুত্তং

৮৬. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা ৰেসালিযং ৰিহরতি মহাৰনে কূটাগারসালাযং. তেন খো পন সমযেন আযস্মা অনুরাধো ভগৰতো অৰিদূরে অরঞ্ঞকুটিকাযং ৰিহরতি. অথ খো সম্বহুলা অঞ্ঞতিত্থিযা পরিব্বাজকা যেন আযস্মা অনুরাধো তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মতা অনুরাধেন সদ্ধিং সম্মোদিংসু. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো তে অঞ্ঞতিত্থিযা পরিব্বাজকা আযস্মন্তং অনুরাধং এতদৰোচুং – ‘‘যো সো, আৰুসো অনুরাধ, তথাগতো উত্তমপুরিসো পরমপুরিসো পরমপত্তিপত্তো, তং তথাগতো ইমেসু চতূসু ঠানেসু পঞ্ঞাপযমানো পঞ্ঞাপেতি – ‘হোতি তথাগতো পরং মরণা’তি ৰা, ‘ন হোতি তথাগতো পরং মরণা’তি ৰা, ‘হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পরং মরণা’তি ৰা, ‘নেৰ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পরং মরণা’তি ৰা’’তি?

এৰং ৰুত্তে, আযস্মা অনুরাধো তে অঞ্ঞতিত্থিযে পরিব্বাজকে এতদৰোচ – ‘‘যো সো আৰুসো তথাগতো উত্তমপুরিসো পরমপুরিসো পরমপত্তিপত্তো তং তথাগতো অঞ্ঞত্র ইমেহি চতূহি ঠানেহি পঞ্ঞাপযমানো পঞ্ঞাপেতি – ‘হোতি তথাগতো পরং মরণা’তি ৰা, ‘ন হোতি তথাগতো পরং মরণা’তি ৰা, ‘হোতি চ ন চ হোতি তথাগতো পরং মরণা’তি ৰা, ‘নেৰ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পরং মরণা’তি ৰা’’তি. এৰং ৰুত্তে, অঞ্ঞতিত্থিযা পরিব্বাজকা আযস্মন্তং অনুরাধং এতদৰোচুং – ‘‘সো চাযং ভিক্খু নৰো ভৰিস্সতি অচিরপব্বজিতো, থেরো ৰা পন বালো অব্যত্তো’’তি. অথ খো অঞ্ঞতিত্থিযা পরিব্বাজকা আযস্মন্তং অনুরাধং নৰৰাদেন চ বালৰাদেন চ অপসাদেত্ৰা উট্ঠাযাসনা পক্কমিংসু.

অথ খো আযস্মতো অনুরাধস্স অচিরপক্কন্তেসু তেসু অঞ্ঞতিত্থিযেসু পরিব্বাজকেসু এতদহোসি – ‘‘সচে খো মং তে অঞ্ঞতিত্থিযা পরিব্বাজকা উত্তরিং পঞ্হং পুচ্ছেয্যুং. কথং ব্যাকরমানো নু খ্ৰাহং তেসং অঞ্ঞতিত্থিযানং পরিব্বাজকানং ৰুত্তৰাদী চেৰ ভগৰতো অস্সং, ন চ ভগৰন্তং অভূতেন অব্ভাচিক্খেয্যং, ধম্মস্স চানুধম্মং ব্যাকরেয্যং, ন চ কোচি সহধম্মিকো ৰাদানুৰাদো গারয্হং ঠানং আগচ্ছেয্যা’’তি?

অথ খো আযস্মা অনুরাধো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা…পে… একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা অনুরাধো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘ইধাহং, ভন্তে, ভগৰতো অৰিদূরে অরঞ্ঞকুটিকাযং ৰিহরামি. অথ খো, ভন্তে, সম্বহুলা অঞ্ঞতিত্থিযা পরিব্বাজকা যেনাহং তেনুপসঙ্কমিংসু …পে… মং এতদৰোচুং – ‘যো সো, আৰুসো অনুরাধ, তথাগতো উত্তমপুরিসো পরমপুরিসো পরমপত্তিপত্তো তং তথাগতো ইমেসু চতূসু ঠানেসু পঞ্ঞাপযমানো পঞ্ঞাপেতি – হোতি তথাগতো পরং মরণাতি ৰা, ন হোতি… হোতি চ ন চ হোতি, নেৰ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পরং মরণাতি ৰা’’’তি?

এৰং ৰুত্তাহং, ভন্তে, তে অঞ্ঞতিত্থিযে পরিব্বাজকে এতদৰোচং – ‘‘যো সো, আৰুসো, তথাগতো উত্তমপুরিসো পরমপুরিসো পরমপত্তিপত্তো, তং তথাগতো অঞ্ঞত্র ইমেহি চতূহি ঠানেহি পঞ্ঞাপযমানো পঞ্ঞাপেতি – ‘হোতি তথাগতো পরং মরণা’তি ৰা…পে… ‘নেৰ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পরং মরণা’তি ৰাতি. এৰং ৰুত্তে, ভন্তে, তে অঞ্ঞতিত্থিযা পরিব্বাজকা মং এতদৰোচুং – ‘সো চাযং ভিক্খু ন ৰো ভৰিস্সতি অচিরপব্বজিতো থেরো ৰা পন বালো অব্যত্তো’তি. অথ খো মং, ভন্তে, তে অঞ্ঞতিত্থিযা পরিব্বাজকা নৰৰাদেন বালৰাদেন চ অপসাদেত্ৰা উট্ঠাযাসনা পক্কমিংসু’’.

‘‘তস্স ময্হং, ভন্তে, অচিরপক্কন্তেসু তেসু অঞ্ঞতিত্থিযেসু পরিব্বাজকেসু এতদহোসি – ‘সচে খো মং তে অঞ্ঞতিত্থিযা পরিব্বাজকা উত্তরিং পঞ্হং পুচ্ছেয্যুং. কথং ব্যাকরমানো নু খ্ৰাহং তেসং অঞ্ঞতিত্থিযানং পরিব্বাজকানং ৰুত্তৰাদী চেৰ ভগৰতো অস্সং, ন চ ভগৰন্তং অভূতেন অব্ভাচিক্খেয্যং, ধম্মস্স চানুধম্মং ব্যাকরেয্যং, ন চ কোচি সহধম্মিকো ৰাদানুৰাদো গারয্হং ঠানং আগচ্ছেয্যা’’’তি?

‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, অনুরাধ, রূপং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰা তং সুখং ৰা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘ৰেদনা… সঞ্ঞা… সঙ্খারা… ৰিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং ভন্তে’’…পে… তস্মাতিহ…পে… এৰং পস্সং…পে… নাপরং ইত্থত্তাযাতি পজানাতি’’.

‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, অনুরাধ, রূপং তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘ৰেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খারে… ৰিঞ্ঞাণং তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.

‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, অনুরাধ, রূপস্মিং তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘অঞ্ঞত্র রূপা তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘ৰেদনায…পে… অঞ্ঞত্র ৰেদনায…পে… সঞ্ঞায… অঞ্ঞত্র সঞ্ঞায… সঙ্খারেসু… অঞ্ঞত্র সঙ্খারেহি… ৰিঞ্ঞাণস্মিং… অঞ্ঞত্র ৰিঞ্ঞাণা তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.

‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, অনুরাধ, রূপং… ৰেদনা… সঞ্ঞা… সঙ্খারা… ৰিঞ্ঞাণং তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.

‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, অনুরাধ, অযং সো অরূপী অৰেদনো অসঞ্ঞী অসঙ্খারো অৰিঞ্ঞাণো তথাগতোতি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.

‘‘এত্থ চ তে, অনুরাধ, দিট্ঠেৰ ধম্মে সচ্চতো থেততো তথাগতে অনুপলব্ভিযমানে কল্লং নু তে তং ৰেয্যাকরণং – ‘যো সো, আৰুসো, তথাগতো উত্তমপুরিসো পরমপুরিসো পরমপত্তিপত্তো তং তথাগতো অঞ্ঞত্র ইমেহি চতূহি ঠানেহি পঞ্ঞাপযমানো পঞ্ঞাপেতি – হোতি তথাগতো পরং মরণাতি ৰা… নেৰ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পরং মরণাতি ৰা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.

‘‘সাধু সাধু, অনুরাধ! পুব্বে চাহং, অনুরাধ, এতরহি চ দুক্খঞ্চেৰ পঞ্ঞপেমি, দুক্খস্স চ নিরোধ’’ন্তি. চতুত্থং.

৫. ৰক্কলিসুত্তং

৮৭. একং সমযং ভগৰা রাজগহে ৰিহরতি ৰেল়ুৰনে কলন্দকনিৰাপে. তেন খো পন সমযেন আযস্মা ৰক্কলি কুম্ভকারনিৰেসনে ৰিহরতি আবাধিকো দুক্খিতো বাল়্হগিলানো. অথ খো আযস্মা ৰক্কলি উপট্ঠাকে আমন্তেসি – ‘‘এথ তুম্হে, আৰুসো, যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমথ; উপসঙ্কমিত্ৰা মম ৰচনেন ভগৰতো পাদে সিরসা ৰন্দথ – ‘ৰক্কলি, ভন্তে, ভিক্খু আবাধিকো দুক্খিতো বাল়্হগিলানো, সো ভগৰতো পাদে সিরসা ৰন্দতী’তি. এৰঞ্চ ৰদেথ – ‘সাধু কির, ভন্তে, ভগৰা যেন ৰক্কলি ভিক্খু তেনুপসঙ্কমতু; অনুকম্পং উপাদাযা’’’তি. ‘‘এৰমাৰুসো’’তি খো তে ভিক্খূ আযস্মতো ৰক্কলিস্স পটিস্সুত্ৰা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো তে ভিক্খূ ভগৰন্তং এতদৰোচুং – ‘‘ৰক্কলি, ভন্তে, ভিক্খু আবাধিকো দুক্খিতো বাল়্হগিলানো, সো ভগৰতো পাদে সিরসা ৰন্দতি; এৰঞ্চ পন ৰদেতি – ‘সাধু কির, ভন্তে, ভগৰা যেন ৰক্কলি ভিক্খু তেনুপসঙ্কমতু; অনুকম্পং উপাদাযা’’’তি. অধিৰাসেসি ভগৰা তুণ্হীভাৰেন.

অথ খো ভগৰা নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায যেনাযস্মা ৰক্কলি তেনুপসঙ্কমি. অদ্দসা খো আযস্মা ৰক্কলি ভগৰন্তং দূরতোৰ আগচ্ছন্তং. দিস্ৰান মঞ্চকে সমধোসি [সমঞ্চোসি (সী.), সমঞ্চোপি (স্যা. কং.) সং + ধূ + ঈ = সমধোসি]. অথ খো ভগৰা আযস্মন্তং ৰক্কলিং এতদৰোচ – ‘‘অলং, ৰক্কলি, মা ত্ৰং মঞ্চকে সমধোসি. সন্তিমানি আসনানি পঞ্ঞত্তানি; তত্থাহং নিসীদিস্সামী’’তি. নিসীদি ভগৰা পঞ্ঞত্তে আসনে. নিসজ্জ খো ভগৰা আযস্মন্তং ৰক্কলিং এতদৰোচ – ‘‘কচ্চি তে, ৰক্কলি, খমনীযং, কচ্চি যাপনীযং, কচ্চি দুক্খা ৰেদনা পটিক্কমন্তি, নো অভিক্কমন্তি; পটিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি, নো অভিক্কমো’’তি? ‘‘ন মে, ভন্তে, খমনীযং, ন যাপনীযং; বাল়্হা মে দুক্খা ৰেদনা অভিক্কমন্তি, নো পটিক্কমন্তি; অভিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি, নো পটিক্কমো’’তি. ‘‘কচ্চি তে, ৰক্কলি, ন কিঞ্চি কুক্কুচ্চং, ন কোচি ৰিপ্পটিসারো’’তি? ‘‘তগ্ঘ মে, ভন্তে, অনপ্পকং কুক্কুচ্চং, অনপ্পকো ৰিপ্পটিসারো’’তি. ‘‘কচ্চি পন তং, ৰক্কলি, অত্তা সীলতো ন উপৰদতী’’তি? ‘‘ন খো মং, ভন্তে, অত্তা সীলতো উপৰদতী’’তি. ‘‘নো চে কির তং, ৰক্কলি, অত্তা সীলতো উপৰদতি; অথ কিঞ্চ তে কুক্কুচ্চং কো চ ৰিপ্পটিসারো’’তি? ‘‘চিরপটিকাহং, ভন্তে, ভগৰন্তং দস্সনায উপসঙ্কমিতুকামো, নত্থি চ মে কাযস্মিং তাৰতিকা বলমত্তা, যাৰতাহং [যাহং (সী.), যাযাহং (পী.)] ভগৰন্তং দস্সনায উপসঙ্কমেয্য’’ন্তি.

‘‘অলং, ৰক্কলি, কিং তে ইমিনা পূতিকাযেন দিট্ঠেন? যো খো, ৰক্কলি, ধম্মং পস্সতি সো মং পস্সতি; যো মং পস্সতি সো ধম্মং পস্সতি. ধম্মঞ্হি, ৰক্কলি, পস্সন্তো মং পস্সতি; মং পস্সন্তো ধম্মং পস্সতি.

‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, ৰক্কলি, রূপং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰা তং সুখং ৰা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘ৰেদনা… সঞ্ঞা… সঙ্খারা… ৰিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’…পে… এসো মে অত্তাতি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তস্মাতিহ…পে… এৰং পস্সং…পে… নাপরং ইত্থত্তাযাতি পজানাতী’’তি.

অথ খো ভগৰা আযস্মন্তং ৰক্কলিং ইমিনা ওৰাদেন ওৰদিত্ৰা উট্ঠাযাসনা যেন গিজ্ঝকূটো পব্বতো তেন পক্কামি. অথ খো আযস্মা ৰক্কলি অচিরপক্কন্তস্স ভগৰতো উপট্ঠাকে আমন্তেসি – ‘‘এথ মং, আৰুসো, মঞ্চকং আরোপেত্ৰা যেন ইসিগিলিপস্সং কাল়সিলা তেনুপসঙ্কমথ. কথঞ্হি নাম মাদিসো অন্তরঘরে কালং কত্তব্বং মঞ্ঞেয্যা’’তি? ‘‘এৰমাৰুসো’’তি খো তে ভিক্খূ আযস্মতো ৰক্কলিস্স পটিস্সুত্ৰা আযস্মন্তং ৰক্কলিং মঞ্চকং আরোপেত্ৰা যেন ইসিগিলিপস্সং কাল়সিলা তেনুপসঙ্কমিংসু. অথ খো ভগৰা তঞ্চ রত্তিং তঞ্চ দিৰাৰসেসং গিজ্ঝকূটে পব্বতে ৰিহাসি. অথ খো দ্ৰে দেৰতাযো অভিক্কন্তায রত্তিযা অভিক্কন্তৰণ্ণা কেৰলকপ্পং গিজ্ঝকূটং ওভাসেত্ৰা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু…পে… একমন্তং অট্ঠংসু. একমন্তং ঠিতা খো একা দেৰতা ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘ৰক্কলি, ভন্তে, ভিক্খু ৰিমোক্খায চেতেতী’’তি. অপরা দেৰতা ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘সো হি নূন, ভন্তে, সুৰিমুত্তো ৰিমুচ্চিস্সতী’’তি. ইদমৰোচুং তা দেৰতাযো. ইদং ৰত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা তত্থেৰন্তরধাযিংসু.

অথ খো ভগৰা তস্সা রত্তিযা অচ্চযেন ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘এথ তুম্হে, ভিক্খৰে, যেন ৰক্কলি ভিক্খু তেনুপসঙ্কমথ; উপসঙ্কমিত্ৰা ৰক্কলিং ভিক্খুং এৰং ৰদেথ –

‘‘‘সুণাৰুসো ত্ৰং, ৰক্কলি, ভগৰতো ৰচনং দ্ৰিন্নঞ্চ দেৰতানং. ইমং, আৰুসো, রত্তিং দ্ৰে দেৰতাযো অভিক্কন্তায রত্তিযা অভিক্কন্তৰণ্ণা কেৰলকপ্পং গিজ্ঝকূটং ওভাসেত্ৰা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং অট্ঠংসু. একমন্তং ঠিতা খো, আৰুসো, একা দেৰতা ভগৰন্তং এতদৰোচ – ৰক্কলি, ভন্তে, ভিক্খু ৰিমোক্খায চেতেতীতি. অপরা দেৰতা ভগৰন্তং এতদৰোচ – সো হি নূন, ভন্তে, সুৰিমুত্তো ৰিমুচ্চিস্সতীতি. ভগৰা চ তং, আৰুসো ৰক্কলি, এৰমাহ – মা ভাযি, ৰক্কলি; মা ভাযি, ৰক্কলি! অপাপকং তে মরণং ভৰিস্সতি, অপাপিকা কালকিরিযা’’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো তে ভিক্খূ ভগৰতো পটিস্সুত্ৰা যেনাযস্মা ৰক্কলি তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মন্তং ৰক্কলিং এতদৰোচুং – ‘‘সুণাৰুসো ৰক্কলি, ভগৰতো ৰচনং দ্ৰিন্নঞ্চ দেৰতান’’ন্তি.

অথ খো আযস্মা ৰক্কলি উপট্ঠাকে আমন্তেসি – ‘‘এথ মং, আৰুসো, মঞ্চকা ওরোপেথ. কথঞ্হি নাম মাদিসো উচ্চে আসনে নিসীদিত্ৰা তস্স ভগৰতো সাসনং সোতব্বং মঞ্ঞেয্যা’’তি! ‘‘এৰমাৰুসো’’তি খো তে ভিক্খূ আযস্মতো ৰক্কলিস্স পটিস্সুত্ৰা আযস্মন্তং ৰক্কলিং মঞ্চকা ওরোপেসুং. ‘‘ইমং, আৰুসো, রত্তিং দ্ৰে দেৰতাযো অভিক্কন্তায রত্তিযা…পে… একমন্তং অট্ঠংসু. একমন্তং ঠিতা খো, আৰুসো, একা দেৰতা ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘ৰক্কলি, ভন্তে, ভিক্খু ৰিমোক্খায চেতেতী’তি. অপরা দেৰতা ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘সো হি নূন, ভন্তে, সুৰিমুত্তো ৰিমুচ্চিস্সতী’তি. ভগৰা চ তং, আৰুসো ৰক্কলি, এৰমাহ – ‘মা ভাযি, ৰক্কলি; মা ভাযি, ৰক্কলি! অপাপকং তে মরণং ভৰিস্সতি, অপাপিকা কালকিরিযা’’’তি. ‘‘তেন হাৰুসো, মম ৰচনেন ভগৰতো পাদে সিরসা ৰন্দথ – ‘ৰক্কলি, ভন্তে, ভিক্খু আবাধিকো দুক্খিতো বাল়্হগিলানো. সো ভগৰতো পাদে সিরসা ৰন্দতী’তি. এৰঞ্চ ৰদেথ – ‘রূপং অনিচ্চং. তাহং, ভন্তে, ন কঙ্খামি. যদনিচ্চং তং দুক্খন্তি ন ৰিচিকিচ্ছামি. যদনিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, নত্থি মে তত্থ ছন্দো ৰা রাগো ৰা পেমং ৰাতি ন ৰিচিকিচ্ছামি. ৰেদনা অনিচ্চা. তাহং, ভন্তে, ন কঙ্খামি. যদনিচ্চং তং দুক্খন্তি ন ৰিচিকিচ্ছামি. যদনিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, নত্থি মে তত্থ ছন্দো ৰা রাগো ৰা পেমং ৰাতি ন ৰিচিকিচ্ছামি. সঞ্ঞা… সঙ্খারা অনিচ্চা. তাহং, ভন্তে, ন কঙ্খামি. যদনিচ্চং তং দুক্খন্তি ন ৰিচিকিচ্ছামি. যদনিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, নত্থি মে তত্থ ছন্দো ৰা রাগো ৰা পেমং ৰাতি ন ৰিচিকিচ্ছামি. ৰিঞ্ঞাণং অনিচ্চং. তাহং, ভন্তে, ন কঙ্খামি. যদনিচ্চং তং দুক্খন্তি ন ৰিচিকিচ্ছামি. যদনিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, নত্থি মে তত্থ ছন্দো ৰা রাগো ৰা পেমং ৰাতি ন ৰিচিকিচ্ছামী’’’তি. ‘‘এৰমাৰুসো’’তি খো তে ভিক্খূ আযস্মতো ৰক্কলিস্স পটিস্সুত্ৰা পক্কমিংসু. অথ খো আযস্মা ৰক্কলি অচিরপক্কন্তেসু তেসু ভিক্খূসু সত্থং আহরেসি.

অথ খো তে ভিক্খূ যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো তে ভিক্খূ ভগৰন্তং এতদৰোচুং – ‘‘ৰক্কলি, ভন্তে, ভিক্খু আবাধিকো দুক্খিতো বাল়্হগিলানো; সো ভগৰতো পাদে সিরসা ৰন্দতি; এৰঞ্চ ৰদেতি – ‘রূপং অনিচ্চং. তাহং, ভন্তে, ন কঙ্খামি. যদনিচ্চং তং দুক্খন্তি ন ৰিচিকিচ্ছামি. যদনিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, নত্থি মে তত্থ ছন্দো ৰা রাগো ৰা পেমং ৰাতি ন ৰিচিকিচ্ছামি. ৰেদনা… সঞ্ঞা… সঙ্খারা … ৰিঞ্ঞাণং অনিচ্চং. তাহং, ভন্তে, ন কঙ্খামি. যদনিচ্চং তং দুক্খন্তি ন ৰিচিকিচ্ছামি. যদনিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, নত্থি মে তত্থ ছন্দো ৰা রাগো ৰা পেমং ৰাতি ন ৰিচিকিচ্ছামী’’’তি.

অথ খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘আযাম, ভিক্খৰে, যেন ইসিগিলিপস্সং কাল়সিলা তেনুপসঙ্কমিস্সাম; যত্থ ৰক্কলিনা কুলপুত্তেন সত্থমাহরিত’’ন্তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং. অথ খো ভগৰা সম্বহুলেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং যেন ইসিগিলিপস্সং কাল়সিলা তেনুপসঙ্কমি. অদ্দসা খো ভগৰা আযস্মন্তং ৰক্কলিং দূরতোৰ মঞ্চকে ৰিৰত্তক্খন্ধং সেমানং.

তেন খো পন সমযেন ধূমাযিতত্তং তিমিরাযিতত্তং গচ্ছতেৰ পুরিমং দিসং, গচ্ছতি পচ্ছিমং দিসং, গচ্ছতি উত্তরং দিসং, গচ্ছতি দক্খিণং দিসং, গচ্ছতি উদ্ধং দিসং, গচ্ছতি অধো দিসং, গচ্ছতি অনুদিসং. অথ খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘পস্সথ নো তুম্হে, ভিক্খৰে, এতং ধূমাযিতত্তং তিমিরাযিতত্তং গচ্ছতেৰ পুরিমং দিসং…পে… গচ্ছতি অনুদিস’’ন্তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’. ‘‘এসো খো, ভিক্খৰে, মারো পাপিমা ৰক্কলিস্স কুলপুত্তস্স ৰিঞ্ঞাণং সমন্ৰেসতি [সমন্নেসতি (ক. সী. পী.)] – ‘কত্থ ৰক্কলিস্স কুলপুত্তস্স ৰিঞ্ঞাণং পতিট্ঠিত’ন্তি? অপ্পতিট্ঠিতেন চ, ভিক্খৰে, ৰিঞ্ঞাণেন ৰক্কলি কুলপুত্তো পরিনিব্বুতো’’তি. পঞ্চমং.

৬. অস্সজিসুত্তং

৮৮. একং সমযং ভগৰা রাজগহে ৰিহরতি ৰেল়ুৰনে কলন্দকনিৰাপে. তেন খো পন সমযেন আযস্মা অস্সজি কস্সপকারামে ৰিহরতি আবাধিকো দুক্খিতো বাল়্হগিলানো. অথ খো আযস্মা অস্সজি উপট্ঠাকে আমন্তেসি – ‘‘এথ তুম্হে, আৰুসো, যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমথ; উপসঙ্কমিত্ৰা মম ৰচনেন ভগৰতো পাদে সিরসা ৰন্দথ – ‘অস্সজি, ভন্তে, ভিক্খু আবাধিকো দুক্খিতো বাল়্হগিলানো. সো ভগৰতো পাদে সিরসা ৰন্দতী’তি. এৰঞ্চ ৰদেথ – ‘সাধু কির, ভন্তে, ভগৰা যেন অস্সজি ভিক্খু তেনুপসঙ্কমতু অনুকম্পং উপাদাযা’’’তি. ‘‘এৰমাৰুসো’’তি খো তে ভিক্খূ আযস্মতো অস্সজিস্স পটিস্সুত্ৰা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো তে ভিক্খূ ভগৰন্তং এতদৰোচুং – ‘‘অস্সজি, ভন্তে, ভিক্খু আবাধিকো…পে… সাধু কির, ভন্তে, ভগৰা যেন অস্সজি ভিক্খু তেনুপসঙ্কমতু অনুকম্পং উপাদাযা’’তি. অধিৰাসেসি ভগৰা তুণ্হীভাৰেন.

অথ খো ভগৰা সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৰুট্ঠিতো যেনাযস্মা অস্সজি তেনুপসঙ্কমি. অদ্দসা খো আযস্মা অস্সজি ভগৰন্তং দূরতোৰ আগচ্ছন্তং. দিস্ৰান মঞ্চকে সমধোসি. অথ খো ভগৰা আযস্মন্তং অস্সজিং [আযস্মতো অস্সজিস্স (পী. ক.)] এতদৰোচ – ‘‘অলং, অস্সজি, মা ত্ৰং মঞ্চকে সমধোসি. সন্তিমানি আসনানি পঞ্ঞত্তানি, তত্থাহং নিসীদিস্সামী’’তি. নিসীদি ভগৰা পঞ্ঞত্তে আসনে. নিসজ্জ খো ভগৰা আযস্মন্তং অস্সজিং এতদৰোচ – ‘‘কচ্চি তে, অস্সজি, খমনীযং, কচ্চি যাপনীযং…পে… পটিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি নো অভিক্কমো’’তি?

‘‘ন মে, ভন্তে, খমনীযং…পে… অভিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি নো পটিক্কমো’’তি. ‘‘কচ্চি তে, অস্সজি, ন কিঞ্চি কুক্কুচ্চং ন কোচি ৰিপ্পটিসারো’’তি? ‘‘তগ্ঘ মে, ভন্তে, অনপ্পকং কুক্কুচ্চং অনপ্পকো ৰিপ্পটিসারো’’তি. ‘‘কচ্চি পন তং, অস্সজি, অত্তা সীলতো ন উপৰদতী’’তি? ‘‘ন খো মং, ভন্তে, অত্তা সীলতো উপৰদতী’’তি. ‘‘নো চে কির তং, অস্সজি, অত্তা সীলতো উপৰদতি, অথ কিঞ্চ তে কুক্কুচ্চং কো চ ৰিপ্পটিসারো’’তি? ‘‘পুব্বে খ্ৰাহং, ভন্তে, গেলঞ্ঞে পস্সম্ভেত্ৰা পস্সম্ভেত্ৰা কাযসঙ্খারে ৰিহরামি, সোহং সমাধিং নপ্পটিলভামি. তস্স ময্হং, ভন্তে, তং সমাধিং অপ্পটিলভতো এৰং হোতি – ‘নো চস্সাহং পরিহাযামী’’’তি. ‘‘যে তে, অস্সজি, সমণব্রাহ্মণা সমাধিসারকা সমাধিসামঞ্ঞা তেসং তং সমাধিং অপ্পটিলভতং এৰং হোতি – ‘নো চস্সু মযং পরিহাযামা’’’তি.

‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, অস্সজি, রূপং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’…পে… ৰিঞ্ঞাণং …পে… তস্মাতিহ…পে… এৰং পস্সং…পে… নাপরং ইত্থত্তাযাতি পজানাতীতি. সো সুখং চে ৰেদনং ৰেদযতি [ৰেদিযতি (সী. পী.)], সা ‘অনিচ্চা’তি পজানাতি. ‘অনজ্ঝোসিতা’তি পজানাতি. ‘অনভিনন্দিতা’তি পজানাতি. দুক্খং চে ৰেদনং ৰেদযতি, সা ‘অনিচ্চা’তি পজানাতি. ‘অনজ্ঝোসিতা’তি পজানাতি. ‘অনভিনন্দিতা’তি পজানাতি. অদুক্খমসুখং চে ৰেদনং ৰেদযতি, সা ‘অনিচ্চা’তি পজানাতি…পে… ‘অনভিনন্দিতা’তি পজানাতি. সো সুখং চে ৰেদনং ৰেদযতি, ৰিসংযুত্তো নং ৰেদযতি; দুক্খং চে ৰেদনং ৰেদযতি, ৰিসংযুত্তো নং ৰেদযতি; অদুক্খমসুখং চে ৰেদনং ৰেদযতি, ৰিসংযুত্তো নং ৰেদযতি. সো কাযপরিযন্তিকং চে ৰেদনং ৰেদযমানো ‘কাযপরিযন্তিকং ৰেদনং ৰেদযামী’তি পজানাতি. জীৰিতপরিযন্তিকং চে ৰেদনং ৰেদযমানো ‘জীৰিতপরিযন্তিকং ৰেদনং ৰেদযামী’তি পজানাতি. ‘কাযস্স ভেদা উদ্ধং জীৰিতপরিযাদানা ইধেৰ সব্বৰেদযিতানি অনভিনন্দিতানি সীতীভৰিস্সন্তী’তি পজানাতি.

‘‘সেয্যথাপি, অস্সজি, তেলঞ্চ পটিচ্চ, ৰট্টিঞ্চ পটিচ্চ, তেলপ্পদীপো ঝাযেয্য; তস্সেৰ তেলস্স চ ৰট্টিযা চ পরিযাদানা অনাহারো নিব্বাযেয্য. এৰমেৰ খো, অস্সজি, ভিক্খু কাযপরিযন্তিকং ৰেদনং ৰেদযমানো ‘কাযপরিযন্তিকং ৰেদনং ৰেদযামী’তি পজানাতি. জীৰিতপরিযন্তিকং ৰেদনং ৰেদযমানো ‘জীৰিতপরিযন্তিকং ৰেদনং ৰেদযামী’তি পজানাতি. ‘কাযস্স ভেদা উদ্ধং জীৰিতপরিযাদানা ইধেৰ সব্বৰেদযিতানি অনভিনন্দিতানি সীতীভৰিস্সন্তী’তি পজানাতী’’তি. ছট্ঠং.

৭. খেমকসুত্তং

৮৯. একং সমযং সম্বহুলা থেরা ভিক্খূ কোসম্বিযং ৰিহরন্তি ঘোসিতারামে. তেন খো পন সমযেন আযস্মা খেমকো বদরিকারামে ৰিহরতি আবাধিকো দুক্খিতো বাল়্হগিলানো. অথ খো থেরা ভিক্খূ সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৰুট্ঠিতা আযস্মন্তং দাসকং আমন্তেসুং – ‘‘এহি ত্ৰং, আৰুসো দাসক, যেন খেমকো ভিক্খু তেনুপসঙ্কম; উপসঙ্কমিত্ৰা খেমকং ভিক্খুং এৰং ৰদেহি – ‘থেরা তং, আৰুসো খেমক, এৰমাহংসু – কচ্চি তে, আৰুসো, খমনীযং, কচ্চি যাপনীযং, কচ্চি দুক্খা ৰেদনা পটিক্কমন্তি নো অভিক্কমন্তি, পটিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি নো অভিক্কমো’’’তি? ‘‘এৰমাৰুসো’’তি খো আযস্মা দাসকো থেরানং ভিক্খূনং পটিস্সুত্ৰা যেনাযস্মা খেমকো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মন্তং খেমকং এতদৰোচ – ‘‘থেরা তং, আৰুসো খেমক, এৰমাহংসু – ‘কচ্চি তে, আৰুসো, খমনীযং…পে… নো অভিক্কমো’’’তি? ‘‘ন মে, আৰুসো, খমনীযং ন যাপনীযং…পে… অভিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি নো পটিক্কমো’’তি.

অথ খো আযস্মা দাসকো যেন থেরা ভিক্খূ তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা থেরে ভিক্খূ এতদৰোচ – ‘‘খেমকো, আৰুসো, ভিক্খু এৰমাহ – ‘ন মে, আৰুসো, খমনীযং…পে… অভিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি নো পটিক্কমো’’’তি. ‘‘এহি ত্ৰং, আৰুসো দাসক, যেন খেমকো ভিক্খু তেনুপসঙ্কম; উপসঙ্কমিত্ৰা খেমকং ভিক্খুং এৰং ৰদেহি – ‘থেরা তং, আৰুসো খেমক, এৰমাহংসু – পঞ্চিমে, আৰুসো, উপাদানক্খন্ধা ৰুত্তা ভগৰতা, সেয্যথিদং – রূপুপাদানক্খন্ধো, ৰেদনুপাদানক্খন্ধো, সঞ্ঞুপাদানক্খন্ধো, সঙ্খারুপাদানক্খন্ধো, ৰিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধো. ইমেসু আযস্মা খেমকো পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু কিঞ্চি অত্তং ৰা অত্তনিযং ৰা সমনুপস্সতী’’’তি?

‘‘এৰমাৰুসো’’তি খো আযস্মা দাসকো থেরানং ভিক্খূনং পটিস্সুত্ৰা যেনাযস্মা খেমকো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা…পে… থেরা তং, আৰুসো খেমক, এৰমাহংসু – ‘‘পঞ্চিমে, আৰুসো, উপাদানক্খন্ধা ৰুত্তা ভগৰতা, সেয্যথিদং – রূপুপাদানক্খন্ধো…পে… ৰিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধো. ইমেসু আযস্মা খেমকো পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু কিঞ্চি অত্তং ৰা অত্তনিযং ৰা সমনুপস্সতী’’তি? ‘‘পঞ্চিমে, আৰুসো, উপাদানক্খন্ধা ৰুত্তা ভগৰতা, সেয্যথিদং – রূপুপাদানক্খন্ধো…পে… ৰিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধো. ইমেসু খ্ৰাহং, আৰুসো, পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু ন কিঞ্চি অত্তং ৰা অত্তনিযং ৰা সমনুপস্সামী’’তি.

অথ খো আযস্মা দাসকো যেন থেরা ভিক্খূ তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা থেরে ভিক্খূ এতদৰোচ – ‘‘খেমকো, আৰুসো, ভিক্খু এৰমাহ – ‘পঞ্চিমে, আৰুসো, উপাদানক্খন্ধা ৰুত্তা ভগৰতা, সেয্যথিদং – রূপুপাদানক্খন্ধো…পে… ৰিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধো. ইমেসু খ্ৰাহং, আৰুসো, পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু ন কিঞ্চি অত্তং ৰা অত্তনিযং ৰা সমনুপস্সামী’’’তি. ‘‘এহি ত্ৰং, আৰুসো দাসক, যেন খেমকো ভিক্খু তেনুপসঙ্কম; উপসঙ্কমিত্ৰা খেমকং ভিক্খুং এৰং ৰদেহি – ‘থেরা তং, আৰুসো খেমক, এৰমাহংসু – পঞ্চিমে, আৰুসো, উপাদানক্খন্ধা ৰুত্তা ভগৰতা, সেয্যথিদং – রূপুপাদানক্খন্ধো…পে… ৰিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধো. নো চে কিরাযস্মা খেমকো ইমেসু পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু কিঞ্চি অত্তং ৰা অত্তনিযং ৰা সমনুপস্সতি. তেনহাযস্মা খেমকো অরহং খীণাসৰো’’’তি.

‘‘এৰমাৰুসো’’তি খো আযস্মা দাসকো থেরানং ভিক্খূনং পটিস্সুত্ৰা যেনাযস্মা খেমকো…পে… থেরা তং, আৰুসো খেমক, এৰমাহংসু – ‘‘পঞ্চিমে, আৰুসো, উপাদানক্খন্ধা ৰুত্তা ভগৰতা, সেয্যথিদং – রূপুপাদানক্খন্ধো…পে… ৰিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধো; নো চে কিরাযস্মা খেমকো ইমেসু পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু কিঞ্চি অত্তং ৰা অত্তনিযং ৰা সমনুপস্সতি, তেনহাযস্মা খেমকো অরহং খীণাসৰো’’তি. ‘‘পঞ্চিমে, আৰুসো, উপাদানক্খন্ধা ৰুত্তা ভগৰতা, সেয্যথিদং – রূপুপাদানক্খন্ধো…পে… ৰিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধো. ইমেসু খ্ৰাহং, আৰুসো, পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু ন কিঞ্চি অত্তং ৰা অত্তনিযং ৰা সমনুপস্সামি, ন চম্হি অরহং খীণাসৰো; অপি চ মে, আৰুসো, পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু ‘অস্মী’তি অধিগতং, ‘অযমহমস্মী’তি ন চ সমনুপস্সামী’’তি.

অথ খো আযস্মা দাসকো যেন থেরা ভিক্খূ…পে… থেরে ভিক্খূ এতদৰোচ – ‘‘খেমকো, আৰুসো, ভিক্খু এৰমাহ – পঞ্চিমে, আৰুসো, উপাদানক্খন্ধা ৰুত্তা ভগৰতা, সেয্যথিদং – রূপুপাদানক্খন্ধো…পে… ৰিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধো. ইমেসু খ্ৰাহং, আৰুসো, পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু ন কিঞ্চি অত্তং ৰা অত্তনিযং ৰা সমনুপস্সামি, ন চম্হি অরহং খীণাসৰো; অপি চ মে, আৰুসো, পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু ‘অস্মী’তি অধিগতং, ‘অযমহমস্মী’তি ন চ সমনুপস্সামী’’তি.

‘‘এহি ত্ৰং, আৰুসো দাসক, যেন খেমকো ভিক্খু তেনুপসঙ্কম; উপসঙ্কমিত্ৰা খেমকং ভিক্খুং এৰং ৰদেহি – ‘থেরা তং, আৰুসো খেমক, এৰমাহংসু – যমেতং, আৰুসো খেমক, অস্মীতি ৰদেসি, কিমেতং অস্মীতি ৰদেসি? রূপং অস্মীতি ৰদেসি, অঞ্ঞত্র রূপা অস্মীতি ৰদেসি, ৰেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খারে… ৰিঞ্ঞাণং অস্মীতি ৰদেসি, অঞ্ঞত্র ৰিঞ্ঞাণা অস্মীতি ৰদেসি. যমেতং, আৰুসো খেমক, অস্মীতি ৰদেসি. কিমেতং অস্মীতি ৰদেসী’’’তি?

‘‘এৰমাৰুসো’’তি খো আযস্মা দাসকো থেরানং ভিক্খূনং পটিস্সুত্ৰা যেনাযস্মা খেমকো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মন্তং খেমকং এতদৰোচ – থেরা তং, আৰুসো খেমক, এৰমাহংসু – ‘‘যমেতং, আৰুসো খেমক, ‘অস্মী’তি ৰদেসি, কিমেতং ‘অস্মী’তি ৰদেসি? রূপং ‘অস্মী’তি ৰদেসি অঞ্ঞত্র রূপা ‘অস্মী’তি ৰদেসি? ৰেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খারে… ৰিঞ্ঞাণং ‘অস্মী’তি ৰদেসি অঞ্ঞত্র ৰিঞ্ঞাণা ‘অস্মী’তি ৰদেসি? যমেতং, আৰুসো খেমক, ‘অস্মী’তি ৰদেসি, কিমেতং ‘অস্মী’তি ৰদেসি’’তি? ‘‘অলং, আৰুসো দাসক, কিং ইমায সন্ধাৰনিকায! আহরাৰুসো, দণ্ডং; অহমেৰ যেন থেরা ভিক্খূ তেনুপসঙ্কমিস্সামী’’তি.

অথ খো আযস্মা খেমকো দণ্ডমোলুব্ভ যেন থেরা ভিক্খূ তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা থেরেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো আযস্মন্তং খেমকং থেরা ভিক্খূ এতদৰোচুং – ‘‘যমেতং, আৰুসো খেমক, ‘অস্মী’তি ৰদেসি, কিমেতং ‘অস্মী’তি ৰদেসি? রূপং ‘অস্মী’তি ৰদেসি, অঞ্ঞত্র রূপা ‘অস্মী’তি ৰদেসি? ৰেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খারে… ৰিঞ্ঞাণং ‘অস্মী’তি ৰদেসি, অঞ্ঞত্র ৰিঞ্ঞাণা ‘অস্মী’তি ৰদেসি? যমেতং, আৰুসো খেমক, ‘অস্মী’তি ৰদেসি, কিমেতং ‘অস্মী’তি ৰদেসী’’তি? ‘‘ন খ্ৰাহং, আৰুসো, রূপং ‘অস্মী’তি ৰদামি; নপি অঞ্ঞত্র রূপা ‘অস্মী’তি ৰদামি. ন ৰেদনং… ন সঞ্ঞং… ন সঙ্খারে… ন ৰিঞ্ঞাণং ‘অস্মী’তি ৰদামি; নপি অঞ্ঞত্র ৰিঞ্ঞাণা ‘অস্মী’তি ৰদামি. অপি চ মে, আৰুসো, পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু ‘অস্মী’তি অধিগতং ‘অযমহমস্মী’তি ন চ সমনুপস্সামি’’.

‘‘সেয্যথাপি, আৰুসো, উপ্পলস্স ৰা পদুমস্স ৰা পুণ্ডরীকস্স ৰা গন্ধো. যো নু খো এৰং ৰদেয্য – ‘পত্তস্স গন্ধো’তি ৰা ‘ৰণ্ণস্স [ৰণ্ডস্স (কত্থচি)] গন্ধো’তি ৰা ‘কিঞ্জক্খস্স গন্ধো’তি ৰা সম্মা নু খো সো ৰদমানো ৰদেয্যা’’তি? ‘‘নো হেতং, আৰুসো’’. ‘‘যথা কথং, পনাৰুসো, সম্মা ব্যাকরমানো ব্যাকরেয্যা’’তি? ‘‘‘পুপ্ফস্স গন্ধো’তি খো, আৰুসো, সম্মা ব্যাকরমানো ব্যাকরেয্যা’’তি. ‘‘এৰমেৰ খ্ৰাহং, আৰুসো, ন রূপং ‘অস্মী’তি ৰদামি, নপি অঞ্ঞত্র রূপা ‘অস্মী’তি ৰদামি. ন ৰেদনং… ন সঞ্ঞং… ন সঙ্খারে… ন ৰিঞ্ঞাণং ‘অস্মী’তি ৰদামি, নপি অঞ্ঞত্র ৰিঞ্ঞাণা ‘অস্মী’তি ৰদামি. অপি চ মে, আৰুসো, পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু ‘অস্মী’তি অধিগতং ‘অযমহমস্মী’তি ন চ সমনুপস্সামি’’.

‘‘কিঞ্চাপি, আৰুসো, অরিযসাৰকস্স পঞ্চোরম্ভাগিযানি সংযোজনানি পহীনানি ভৰন্তি, অথ খ্ৰস্স হোতি – ‘যো চ পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু অনুসহগতো অস্মীতি মানো, অস্মীতি ছন্দো, অস্মীতি অনুসযো অসমূহতো. সো অপরেন সমযেন পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু উদযব্বযানুপস্সী ৰিহরতি – ইতি রূপং, ইতি রূপস্স সমুদযো, ইতি রূপস্স অত্থঙ্গমো; ইতি ৰেদনা… ইতি সঞ্ঞা… ইতি সঙ্খারা… ইতি ৰিঞ্ঞাণং, ইতি ৰিঞ্ঞাণস্স সমুদযো, ইতি ৰিঞ্ঞাণস্স অত্থঙ্গমো’তি. তস্সিমেসু পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু উদযব্বযানুপস্সিনো ৰিহরতো যোপিস্স হোতি পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু অনুসহগতো ‘অস্মী’তি, মানো ‘অস্মী’তি, ছন্দো ‘অস্মী’তি অনুসযো অসমূহতো, সোপি সমুগ্ঘাতং গচ্ছতি.

‘‘সেয্যথাপি, আৰুসো, ৰত্থং সংকিলিট্ঠং মলগ্গহিতং. তমেনং সামিকা রজকস্স অনুপদজ্জুং. তমেনং রজকো ঊসে ৰা খারে ৰা গোমযে ৰা সম্মদ্দিত্ৰা অচ্ছে উদকে ৰিক্খালেতি. কিঞ্চাপি তং হোতি ৰত্থং পরিসুদ্ধং পরিযোদাতং, অথ খ্ৰস্স হোতি যেৰ অনুসহগতো ঊসগন্ধো ৰা খারগন্ধো ৰা গোমযগন্ধো ৰা অসমূহতো. তমেনং রজকো সামিকানং দেতি. তমেনং সামিকা গন্ধপরিভাৰিতে করণ্ডকে নিক্খিপন্তি. যোপিস্স হোতি অনুসহগতো ঊসগন্ধো ৰা খারগন্ধো ৰা গোমযগন্ধো ৰা অসমূহতো, সোপি সমুগ্ঘাতং গচ্ছতি. এৰমেৰ খো, আৰুসো, কিঞ্চাপি অরিযসাৰকস্স পঞ্চোরম্ভাগিযানি সংযোজনানি পহীনানি ভৰন্তি, অথ খ্ৰস্স হোতি যেৰ পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু অনুসহগতো ‘অস্মী’তি, মানো ‘অস্মী’তি, ছন্দো ‘অস্মী’তি অনুসযো অসমূহতো. সো অপরেন সমযেন পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু উদযব্বযানুপস্সী ৰিহরতি. ‘ইতি রূপং, ইতি রূপস্স সমুদযো, ইতি রূপস্স অত্থঙ্গমো; ইতি ৰেদনা… ইতি সঞ্ঞা… ইতি সঙ্খারা… ইতি ৰিঞ্ঞাণং, ইতি ৰিঞ্ঞাণস্স সমুদযো, ইতি ৰিঞ্ঞাণস্স অত্থঙ্গমো’তি. তস্স ইমেসু পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু উদযব্বযানুপস্সিনো ৰিহরতো যোপিস্স হোতি পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু অনুসহগতো ‘অস্মী’তি, মানো ‘অস্মী’তি, ছন্দো ‘অস্মী’তি অনুসযো অসমূহতো, সোপি সমুগ্ঘাতং গচ্ছতী’’তি.

এৰং ৰুত্তে, থেরা ভিক্খূ আযস্মন্তং খেমকং এতদৰোচুং – ‘‘ন খো [ন খো পন (ক.)] মযং আযস্মন্তং খেমকং ৰিহেসাপেখা পুচ্ছিম্হ, অপি চাযস্মা খেমকো পহোসি তস্স ভগৰতো সাসনং ৰিত্থারেন আচিক্খিতুং দেসেতুং পঞ্ঞাপেতুং পট্ঠপেতুং ৰিৰরিতুং ৰিভজিতুং উত্তানীকাতুং. তযিদং আযস্মতা খেমকেন তস্স ভগৰতো সাসনং ৰিত্থারেন আচিক্খিতং দেসিতং পঞ্ঞাপিতং পট্ঠপিতং ৰিৰরিতং ৰিভজিতং উত্তানীকত’’ন্তি.

ইদমৰোচ আযস্মা খেমকো. অত্তমনা থেরা ভিক্খূ আযস্মতো খেমকস্স ভাসিতং অভিনন্দুং. ইমস্মিঞ্চ পন ৰেয্যাকরণস্মিং ভঞ্ঞমানে সট্ঠিমত্তানং থেরানং ভিক্খূনং অনুপাদায আসৰেহি চিত্তানি ৰিমুচ্চিংসু, আযস্মতো খেমকস্স চাতি. সত্তমং.

৮. ছন্নসুত্তং

৯০. একং সমযং সম্বহুলা থেরা ভিক্খূ বারাণসিযং ৰিহরন্তি ইসিপতনে মিগদাযে. অথ খো আযস্মা ছন্নো সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৰুট্ঠিতো অৰাপুরণং [অপাপুরণং (সী. স্যা. কং.)] আদায ৰিহারেন ৰিহারং উপসঙ্কমিত্ৰা থেরে ভিক্খূ এতদৰোচ – ‘‘ওৰদন্তু মং আযস্মন্তো থেরা, অনুসাসন্তু মং আযস্মন্তো থেরা, করোন্তু মে আযস্মন্তো থেরা ধম্মিং কথং, যথাহং ধম্মং পস্সেয্য’’ন্তি.

এৰং ৰুত্তে, থেরা ভিক্খূ আযস্মন্তং ছন্নং এতদৰোচুং – ‘‘রূপং খো, আৰুসো ছন্ন, অনিচ্চং; ৰেদনা অনিচ্চা; সঞ্ঞা অনিচ্চা; সঙ্খারা অনিচ্চা; ৰিঞ্ঞাণং অনিচ্চং. রূপং অনত্তা; ৰেদনা… সঞ্ঞা… সঙ্খারা… ৰিঞ্ঞাণং অনত্তা. সব্বে সঙ্খারা অনিচ্চা; সব্বে ধম্মা অনত্তা’’তি.

অথ খো আযস্মতো ছন্নস্স এতদহোসি – ‘‘ময্হম্পি খো এতং এৰং [ময্হম্পি খো এৰং (স্যা. কং.)] হোতি – ‘রূপং অনিচ্চং, ৰেদনা… সঞ্ঞা… সঙ্খারা… ৰিঞ্ঞাণং অনিচ্চং; রূপং অনত্তা, ৰেদনা … সঞ্ঞা… সঙ্খারা… ৰিঞ্ঞাণং অনত্তা. সব্বে সঙ্খারা অনিচ্চা, সব্বে ধম্মা অনত্তা’তি. অথ চ পন মে সব্বসঙ্খারসমথে সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গে তণ্হাক্খযে ৰিরাগে নিরোধে নিব্বানে চিত্তং ন পক্খন্দতি নপ্পসীদতি ন সন্তিট্ঠতি নাধিমুচ্চতি. পরিতস্সনা উপাদানং উপ্পজ্জতি; পচ্চুদাৰত্ততি মানসং – ‘অথ কো চরহি মে অত্তা’তি? ন খো পনেৰং ধম্মং পস্সতো হোতি. কো নু খো মে তথা ধম্মং দেসেয্য যথাহং ধম্মং পস্সেয্য’’ন্তি.

অথ খো আযস্মতো ছন্নস্স এতদহোসি – ‘‘অযং খো আযস্মা আনন্দো কোসম্বিযং ৰিহরতি ঘোসিতারামে সত্থু চেৰ সংৰণ্ণিতো সম্ভাৰিতো চ ৰিঞ্ঞূনং সব্রহ্মচারীনং, পহোতি চ মে আযস্মা আনন্দো তথা ধম্মং দেসেতুং যথাহং ধম্মং পস্সেয্যং; অত্থি চ মে আযস্মন্তে আনন্দে তাৰতিকা ৰিস্সট্ঠি [ৰিস্সত্থি (?)]. যংনূনাহং যেনাযস্মা আনন্দো তেনুপসঙ্কমেয্য’’ন্তি. অথ খো আযস্মা ছন্নো সেনাসনং সংসামেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায যেন কোসম্বী ঘোসিতারামো যেনাযস্মা আনন্দো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মতা আনন্দেন সদ্ধিং সম্মোদি…পে… একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা ছন্নো আযস্মন্তং আনন্দং এতদৰোচ –

‘‘একমিদাহং, আৰুসো আনন্দ, সমযং বারাণসিযং ৰিহরামি ইসিপতনে মিগদাযে. অথ খ্ৰাহং, আৰুসো, সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৰুট্ঠিতো অৰাপুরণং আদায ৰিহারেন ৰিহারং উপসঙ্কমিং; উপসঙ্কমিত্ৰা থেরে ভিক্খূ এতদৰোচং – ‘ওৰদন্তু মং আযস্মন্তো থেরা, অনুসাসন্তু মং আযস্মন্তো থেরা, করোন্তু মে আযস্মন্তো থেরা ধম্মিং কথং যথাহং ধম্মং পস্সেয্য’ন্তি. এৰং ৰুত্তে মং, আৰুসো, থেরা ভিক্খূ এতদৰোচুং – ‘রূপং খো, আৰুসো ছন্ন, অনিচ্চং; ৰেদনা… সঞ্ঞা… সঙ্খারা… ৰিঞ্ঞাণং অনিচ্চং; রূপং অনত্তা…পে… ৰিঞ্ঞাণং অনত্তা. সব্বে সঙ্খারা অনিচ্চা, সব্বে ধম্মা অনত্তা’’’তি.

‘‘তস্স ময্হং, আৰুসো, এতদহোসি – ‘ময্হম্পি খো এতং এৰং হোতি – রূপং অনিচ্চং…পে… ৰিঞ্ঞাণং অনিচ্চং, রূপং অনত্তা, ৰেদনা… সঞ্ঞা… সঙ্খারা… ৰিঞ্ঞাণং অনত্তা. সব্বে সঙ্খারা অনিচ্চা, সব্বে ধম্মা অনত্তা’তি. অথ চ পন মে সব্বসঙ্খারসমথে সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গে তণ্হাক্খযে ৰিরাগে নিরোধে নিব্বানে চিত্তং ন পক্খন্দতি নপ্পসীদতি ন সন্তিট্ঠতি নাধিমুচ্চতি. পরিতস্সনা উপাদানং উপ্পজ্জতি; পচ্চুদাৰত্ততি মানসং – ‘অথ কো চরহি মে অত্তা’তি? ন খো পনেৰং ধম্মং পস্সতো হোতি. কো নু খো মে তথা ধম্মং দেসেয্য যথাহং ধম্মং পস্সেয্যন্তি!

‘‘তস্স ময্হং, আৰুসো, এতদহোসি – ‘অযং খো আযস্মা আনন্দো কোসম্বিযং ৰিহরতি ঘোসিতরামে সত্থু চেৰ সংৰণ্ণিতো সম্ভাৰিতো চ ৰিঞ্ঞূনং সব্রহ্মচারীনং, পহোতি চ মে আযস্মা আনন্দো তথা ধম্মং দেসেতুং যথাহং ধম্মং পস্সেয্যং. অত্থি চ মে আযস্মন্তে আনন্দে তাৰতিকা ৰিস্সট্ঠি. যংনূনাহং যেনাযস্মা আনন্দো তেনুপসঙ্কমেয্য’ন্তি. ওৰদতু মং, আযস্মা আনন্দো; অনুসাসতু মং, আযস্মা আনন্দো; করোতু মে, আযস্মা আনন্দো ধম্মিং কথং যথাহং ধম্মং পস্সেয্য’’ন্তি.

‘‘এত্তকেনপি মযং আযস্মতো ছন্নস্স অত্তমনা অপি নাম তং [অত্তমনা অভিরদ্ধা, তং (সী. স্যা. কং.)] আযস্মা ছন্নো আৰি অকাসি খীলং ছিন্দি [পভিন্দি (সী. স্যা. কং. পী.)]. ওদহাৰুসো, ছন্ন, সোতং; ভব্বোসি [ভব্বো ত্ৰং (ক.)] ধম্মং ৰিঞ্ঞাতু’’ন্তি. অথ খো আযস্মতো ছন্নস্স তাৰতকেনেৰ [তাৰদেৰ (সী.)] উল়ারং পীতিপামোজ্জং উপ্পজ্জি – ‘‘ভব্বো কিরস্মি ধম্মং ৰিঞ্ঞাতু’’ন্তি.

‘‘সম্মুখা মেতং, আৰুসো ছন্ন, ভগৰতো সুতং, সম্মুখা চ পটিগ্গহিতং কচ্চানগোত্তং ভিক্খুং ওৰদন্তস্স – দ্ৰযনিস্সিতো খ্ৰাযং, কচ্চান, লোকো যেভুয্যেন অত্থিতঞ্চেৰ নত্থিতঞ্চ. লোকসমুদযং খো, কচ্চান, যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতো যা লোকে নত্থিতা, সা ন হোতি. লোকনিরোধং খো, কচ্চান, যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতো যা লোকে অত্থিতা, সা ন হোতি. উপযুপাদানাভিনিৰেসৰিনিবন্ধো খ্ৰাযং, কচ্চান, লোকো যেভুয্যেন তং চাযং উপযুপাদানং চেতসো অধিট্ঠানাভিনিৰেসানুসযং ন উপেতি ন উপাদিযতি নাধিট্ঠাতি ‘অত্তা মে’তি. দুক্খমেৰ উপ্পজ্জমানং উপ্পজ্জতি, দুক্খং নিরুজ্ঝমানং নিরুজ্ঝতীতি ন কঙ্খতি ন ৰিচিকিচ্ছতি. অপরপ্পচ্চযা ঞাণমেৰস্স এত্থ হোতি. এত্তাৰতা খো, কচ্চান, সম্মাদিট্ঠি হোতি. সব্বমত্থীতি খো, কচ্চান, অযমেকো অন্তো. সব্বং নত্থীতি অযং দুতিযো অন্তো. এতে তে, কচ্চান, উভো অন্তে অনুপগম্ম মজ্ঝেন তথাগতো ধম্মং দেসেতি – অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা; সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণং…পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি. অৰিজ্জায ত্ৰেৰ অসেসৰিরাগনিরোধা সঙ্খারনিরোধো…পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিরোধো হোতী’’তি.

‘‘এৰমেতং, আৰুসো আনন্দ, হোতি যেসং আযস্মন্তানং তাদিসা সব্রহ্মচারযো অনুকম্পকা অত্থকামা ওৰাদকা অনুসাসকা. ইদঞ্চ পন মে আযস্মতো আনন্দস্স ধম্মদেসনং সুত্ৰা ধম্মো অভিসমিতো’’তি. অট্ঠমং.

৯. রাহুলসুত্তং

৯১. সাৰত্থিনিদানং. অথ খো আযস্মা রাহুলো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা…পে… একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা রাহুলো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘কথং নু খো, ভন্তে, জানতো কথং পস্সতো ইমস্মিঞ্চ সৰিঞ্ঞাণকে কাযে বহিদ্ধা চ সব্বনিমিত্তেসু অহঙ্কারমমঙ্কারমানানুসযা ন হোন্তী’’তি?

‘‘যং কিঞ্চি, রাহুল, রূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৰা বহিদ্ধা ৰা ওল়ারিকং ৰা সুখুমং ৰা হীনং ৰা পণীতং ৰা যং দূরে সন্তিকে ৰা, সব্বং রূপং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতি. যা কাচি ৰেদনা … যা কাচি সঞ্ঞা… যে কেচি সঙ্খারা… যং কিঞ্চি ৰিঞ্ঞাণং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৰা বহিদ্ধা ৰা…পে… সব্বং ৰিঞ্ঞাণং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতি. এৰং খো, রাহুল, জানতো এৰং পস্সতো ইমস্মিঞ্চ সৰিঞ্ঞাণকে কাযে বহিদ্ধা চ সব্বনিমিত্তেসু অহঙ্কারমমঙ্কারমানানুসযা ন হোন্তী’’তি. নৰমং.

১০. দুতিযরাহুলসুত্তং

৯২. সাৰত্থিনিদানং. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা রাহুলো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘কথং নু খো, ভন্তে, জানতো কথং পস্সতো ইমস্মিঞ্চ সৰিঞ্ঞাণকে কাযে বহিদ্ধা চ সব্বনিমিত্তেসু অহঙ্কারমমঙ্কারমানাপগতং মানসং হোতি ৰিধাসমতিক্কন্তং সন্তং সুৰিমুত্ত’’ন্তি? ‘‘যং কিঞ্চি, রাহুল, রূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৰা বহিদ্ধা ৰা…পে… যং দূরে সন্তিকে ৰা, সব্বং রূপং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দিস্ৰা অনুপাদা ৰিমুত্তো হোতি. যা কাচি ৰেদনা… যা কাচি সঞ্ঞা… যে কেচি সঙ্খারা… যং কিঞ্চি ৰিঞ্ঞাণং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৰা বহিদ্ধা ৰা ওল়ারিকং ৰা সুখুমং ৰা হীনং ৰা পণীতং ৰা যং দূরে সন্তিকে ৰা, সব্বং ৰিঞ্ঞাণং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দিস্ৰা অনুপাদা ৰিমুত্তো হোতি. এৰং খো, রাহুল, জানতো এৰং পস্সতো ইমস্মিঞ্চ সৰিঞ্ঞাণকে কাযে বহিদ্ধা চ সব্বনিমিত্তেসু অহঙ্কারমমঙ্কারমানাপগতং মানসং হোতি ৰিধা সমতিক্কন্তং সন্তং সুৰিমুত্ত’’ন্তি. দসমং.

থেরৰগ্গো নৰমো.

তস্সুদ্দানং –

আনন্দো তিস্সো যমকো, অনুরাধো চ ৰক্কলি;

অস্সজি খেমকো ছন্নো, রাহুলা অপরে দুৰে.