১০. পুপ্ফৰগ্গো
১. নদীসুত্তং
৯৩. সাৰত্থিনিদানং. ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, নদী পব্বতেয্যা ওহারিনী দূরঙ্গমা সীঘসোতা. তস্সা উভোসু তীরেসু [উভতো তীরে (সী.), উভতো তীরেসু (স্যা. কং.)] কাসা চেপি জাতা অস্সু, তে নং অজ্ঝোলম্বেয্যুং; কুসা চেপি জাতা অস্সু, তে নং অজ্ঝোলম্বেয্যুং; পব্বজা [বব্বজা (সী. পী.)] চেপি জাতা অস্সু, তে নং অজ্ঝোলম্বেয্যুং; বীরণা চেপি জাতা অস্সু, তে নং অজ্ঝোলম্বেয্যুং; রুক্খা চেপি জাতা অস্সু, তে নং অজ্ঝোলম্বেয্যুং. তস্সা পুরিসো সোতেন ৰুয্হমানো কাসে চেপি গণ্হেয্য, তে পলুজ্জেয্যুং. সো ততোনিদানং অনযব্যসনং আপজ্জেয্য. কুসে চেপি গণ্হেয্য, পব্বজে চেপি গণ্হেয্য, বীরণে চেপি গণ্হেয্য, রুক্খে চেপি গণ্হেয্য, তে পলুজ্জেয্যুং. সো ততোনিদানং অনযব্যসনং আপজ্জেয্য. এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, অস্সুতৰা পুথুজ্জনো অরিযানং অদস্সাৰী অরিযধম্মস্স অকোৰিদো অরিযধম্মে অৰিনীতো, সপ্পুরিসানং অদস্সাৰী সপ্পুরিসধম্মস্স অকোৰিদো সপ্পুরিসধম্মে অৰিনীতো রূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, রূপৰন্তং ৰা অত্তানং; অত্তনি ৰা রূপং, রূপস্মিং ৰা অত্তানং. তস্স তং রূপং পলুজ্জতি. সো ততোনিদানং অনযব্যসনং আপজ্জতি. ৰেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খারে… ৰিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি, ৰিঞ্ঞাণৰন্তং ৰা অত্তানং; অত্তনি ৰা ৰিঞ্ঞাণং, ৰিঞ্ঞাণস্মিং ৰা অত্তানং. তস্স তং ৰিঞ্ঞাণং পলুজ্জতি. সো ততোনিদানং অনযব্যসনং আপজ্জতি. তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৰে, রূপং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং ভন্তে’’. ‘‘ৰেদনা… সঞ্ঞা… সঙ্খারা… ৰিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং ভন্তে’’. ‘‘তস্মাতিহ…পে… এৰং পস্সং…পে… নাপরং ইত্থত্তাযাতি পজানাতী’’তি. পঠমং.
২. পুপ্ফসুত্তং
৯৪. সাৰত্থিনিদানং. ‘‘নাহং, ভিক্খৰে, লোকেন ৰিৰদামি, লোকোৰ মযা ৰিৰদতি. ন, ভিক্খৰে, ধম্মৰাদী কেনচি লোকস্মিং ৰিৰদতি. যং, ভিক্খৰে, নত্থিসম্মতং লোকে পণ্ডিতানং, অহম্পি তং ‘নত্থী’তি ৰদামি. যং, ভিক্খৰে, অত্থিসম্মতং লোকে পণ্ডিতানং, অহম্পি তং ‘অত্থী’তি ৰদামি’’.
‘‘কিঞ্চ, ভিক্খৰে, নত্থিসম্মতং লোকে পণ্ডিতানং, যমহং ‘নত্থী’তি ৰদামি? রূপং, ভিক্খৰে, নিচ্চং ধুৰং সস্সতং অৰিপরিণামধম্মং নত্থিসম্মতং লোকে পণ্ডিতানং; অহম্পি তং ‘নত্থী’তি ৰদামি. ৰেদনা… সঞ্ঞা… সঙ্খারা… ৰিঞ্ঞাণং নিচ্চং ধুৰং সস্সতং অৰিপরিণামধম্মং নত্থিসম্মতং লোকে পণ্ডিতানং; অহম্পি তং ‘নত্থী’তি ৰদামি. ইদং খো, ভিক্খৰে, নত্থিসম্মতং লোকে পণ্ডিতানং; অহম্পি তং ‘নত্থী’তি ৰদামি’’.
‘‘কিঞ্চ, ভিক্খৰে, অত্থিসম্মতং লোকে পণ্ডিতানং, যমহং ‘অত্থী’তি ৰদামি? রূপং, ভিক্খৰে, অনিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং অত্থিসম্মতং লোকে পণ্ডিতানং; অহম্পি তং ‘অত্থী’তি ৰদামি. ৰেদনা অনিচ্চা…পে… ৰিঞ্ঞাণং অনিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং অত্থিসম্মতং লোকে পণ্ডিতানং; অহম্পি তং ‘অত্থী’তি ৰদামি. ইদং খো, ভিক্খৰে, অত্থিসম্মতং লোকে পণ্ডিতানং; অহম্পি তং ‘অত্থী’তি ৰদামি’’.
‘‘অত্থি, ভিক্খৰে, লোকে লোকধম্মো, তং তথাগতো অভিসম্বুজ্ঝতি অভিসমেতি; অভিসম্বুজ্ঝিত্ৰা অভিসমেত্ৰা তং আচিক্খতি দেসেতি পঞ্ঞপেতি পট্ঠপেতি ৰিৰরতি ৰিভজতি উত্তানীকরোতি.
‘‘কিঞ্চ, ভিক্খৰে, লোকে লোকধম্মো, তং তথাগতো অভিসম্বুজ্ঝতি অভিসমেতি, অভিসম্বুজ্ঝিত্ৰা অভিসমেত্ৰা আচিক্খতি দেসেতি পঞ্ঞপেতি পট্ঠপেতি ৰিৰরতি ৰিভজতি উত্তানীকরোতি? রূপং, ভিক্খৰে, লোকে লোকধম্মো তং তথাগতো অভিসম্বুজ্ঝতি অভিসমেতি. অভিসম্বুজ্ঝিত্ৰা অভিসমেত্ৰা আচিক্খতি দেসেতি পঞ্ঞপেতি পট্ঠপেতি ৰিৰরতি ৰিভজতি উত্তানীকরোতি.
‘‘যো, ভিক্খৰে, তথাগতেন এৰং আচিক্খিযমানে দেসিযমানে পঞ্ঞপিযমানে পট্ঠপিযমানে ৰিৰরিযমানে ৰিভজিযমানে উত্তানীকরিযমানে ন জানাতি ন পস্সতি তমহং, ভিক্খৰে, বালং পুথুজ্জনং অন্ধং অচক্খুকং অজানন্তং অপস্সন্তং কিন্তি করোমি! ৰেদনা, ভিক্খৰে, লোকে লোকধম্মো…পে… সঞ্ঞা, ভিক্খৰে… সঙ্খারা, ভিক্খৰে… ৰিঞ্ঞাণং, ভিক্খৰে, লোকে লোকধম্মো তং তথাগতো অভিসম্বুজ্ঝতি অভিসমেতি. অভিসম্বুজ্ঝিত্ৰা অভিসমেত্ৰা আচিক্খতি দেসেতি পঞ্ঞপেতি পট্ঠপেতি ৰিৰরতি ৰিভজতি উত্তানীকরোতি.
‘‘যো, ভিক্খৰে, তথাগতেন এৰং আচিক্খিযমানে দেসিযমানে পঞ্ঞপিযমানে পট্ঠপিযমানে ৰিৰরিযমানে ৰিভজিযমানে উত্তানীকরিযমানে ন জানাতি ন পস্সতি তমহং, ভিক্খৰে, বালং পুথুজ্জনং অন্ধং অচক্খুকং অজানন্তং অপস্সন্তং কিন্তি করোমি!
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, উপ্পলং ৰা পদুমং ৰা পুণ্ডরীকং ৰা উদকে জাতং উদকে সংৰড্ঢং উদকা অচ্চুগ্গম্ম ঠাতি [তিট্ঠন্তং (ক.)] অনুপলিত্তং উদকেন; এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, তথাগতো লোকে জাতো লোকে সংৰড্ঢো লোকং অভিভুয্য ৰিহরতি অনুপলিত্তো লোকেনা’’তি. দুতিযং.
৩. ফেণপিণ্ডূপমসুত্তং
৯৫. একং সমযং ভগৰা অযুজ্ঝাযং [অযোজ্ঝাযং (সী. পী.)] ৰিহরতি গঙ্গায নদিযা তীরে. তত্র খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসি –
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, অযং গঙ্গা নদী মহন্তং ফেণপিণ্ডং আৰহেয্য. তমেনং চক্খুমা পুরিসো পস্সেয্য নিজ্ঝাযেয্য যোনিসো উপপরিক্খেয্য. তস্স তং পস্সতো নিজ্ঝাযতো যোনিসো উপপরিক্খতো রিত্তকঞ্ঞেৰ খাযেয্য, তুচ্ছকঞ্ঞেৰ খাযেয্য, অসারকঞ্ঞেৰ খাযেয্য. কিঞ্হি সিযা, ভিক্খৰে, ফেণপিণ্ডে সারো? এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, যং কিঞ্চি রূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং…পে… যং দূরে সন্তিকে ৰা তং ভিক্খু পস্সতি নিজ্ঝাযতি যোনিসো উপপরিক্খতি. তস্স তং পস্সতো নিজ্ঝাযতো যোনিসো উপপরিক্খতো রিত্তকঞ্ঞেৰ খাযতি, তুচ্ছকঞ্ঞেৰ খাযতি, অসারকঞ্ঞেৰ খাযতি. কিঞ্হি সিযা, ভিক্খৰে, রূপে সারো?
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, সরদসমযে থুল্লফুসিতকে দেৰে ৰস্সন্তে উদকে উদকপুব্বুল়ং [উদকবুব্বুল়ং (সী. পী.)] উপ্পজ্জতি চেৰ নিরুজ্ঝতি চ. তমেনং চক্খুমা পুরিসো পস্সেয্য নিজ্ঝাযেয্য যোনিসো উপপরিক্খেয্য. তস্স তং পস্সতো নিজ্ঝাযতো যোনিসো উপপরিক্খতো রিত্তকঞ্ঞেৰ খাযেয্য, তুচ্ছকঞ্ঞেৰ খাযেয্য, অসারকঞ্ঞেৰ খাযেয্য. কিঞ্হি সিযা, ভিক্খৰে, উদকপুব্বুল়ে সারো? এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, যা কাচি ৰেদনা অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্না…পে… যা দূরে সন্তিকে ৰা তং ভিক্খু পস্সতি নিজ্ঝাযতি যোনিসো উপপরিক্খতি. তস্স তং পস্সতো নিজ্ঝাযতো যোনিসো উপপরিক্খতো রিত্তকঞ্ঞেৰ খাযতি, তুচ্ছকঞ্ঞেৰ খাযতি, অসারকঞ্ঞেৰ খাযতি. কিঞ্হি সিযা, ভিক্খৰে, ৰেদনায সারো?
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, গিম্হানং পচ্ছিমে মাসে ঠিতে মজ্ঝন্হিকে কালে মরীচিকা ফন্দতি. তমেনং চক্খুমা পুরিসো পস্সেয্য নিজ্ঝাযেয্য যোনিসো উপপরিক্খেয্য. তস্স তং পস্সতো নিজ্ঝাযতো যোনিসো উপপরিক্খতো রিত্তকঞ্ঞেৰ খাযেয্য, তুচ্ছকঞ্ঞেৰ খাযেয্য…পে… কিঞ্হি সিযা, ভিক্খৰে, মরীচিকায সারো? এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, যা কাচি সঞ্ঞা…পে….
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, পুরিসো সারত্থিকো সারগৰেসী সারপরিযেসনং চরমানো তিণ্হং কুঠারিং [কুধারিং (স্যা. কং. ক.)] আদায ৰনং পৰিসেয্য. সো তত্থ পস্সেয্য মহন্তং কদলিক্খন্ধং উজুং নৰং অকুক্কুকজাতং [অকুক্কজাতং (ক. সী. পী.), অকুসজাতং (ক. সী.), অকুক্কুজকজাতং (ক.)]. তমেনং মূলে ছিন্দেয্য; মূলে ছেত্ৰা অগ্গে ছিন্দেয্য, অগ্গে ছেত্ৰা পত্তৰট্টিং ৰিনিব্ভুজেয্য. সো তস্স পত্তৰট্টিং ৰিনিব্ভুজন্তো ফেগ্গুম্পি নাধিগচ্ছেয্য, কুতো সারং! তমেনং চক্খুমা পুরিসো পস্সেয্য নিজ্ঝাযেয্য যোনিসো উপপরিক্খেয্য. তস্স তং পস্সতো নিজ্ঝাযতো যোনিসো উপপরিক্খতো রিত্তকঞ্ঞেৰ খাযেয্য, তুচ্ছকঞ্ঞেৰ খাযেয্য, অসারকঞ্ঞেৰ খাযেয্য. কিঞ্হি সিযা, ভিক্খৰে, কদলিক্খন্ধে সারো? এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, যে কেচি সঙ্খারা অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্না…পে… যে দূরে সন্তিকে ৰা তং ভিক্খু পস্সতি নিজ্ঝাযতি যোনিসো উপপরিক্খতি. তস্স তং পস্সতো নিজ্ঝাযতো যোনিসো উপপরিক্খতো রিত্তকঞ্ঞেৰ খাযতি, তুচ্ছকঞ্ঞেৰ খাযতি, অসারকঞ্ঞেৰ খাযতি. কিঞ্হি সিযা, ভিক্খৰে, সঙ্খারেসু সারো?
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, মাযাকারো ৰা মাযাকারন্তেৰাসী ৰা চতুমহাপথে [চাতুম্মহাপথে (সী. স্যা. কং. পী.)] মাযং ৰিদংসেয্য. তমেনং চক্খুমা পুরিসো পস্সেয্য নিজ্ঝাযেয্য যোনিসো উপপরিক্খেয্য. তস্স তং পস্সতো নিজ্ঝাযতো যোনিসো উপপরিক্খতো রিত্তকঞ্ঞেৰ খাযেয্য, তুচ্ছকঞ্ঞেৰ খাযেয্য, অসারকঞ্ঞেৰ খাযেয্য. কিঞ্হি সিযা, ভিক্খৰে, মাযায সারো? এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, যং কিঞ্চি ৰিঞ্ঞাণং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং…পে… যং দূরে সন্তিকে ৰা, তং ভিক্খু পস্সতি নিজ্ঝাযতি যোনিসো উপপরিক্খতি. তস্স তং পস্সতো নিজ্ঝাযতো যোনিসো উপপরিক্খতো রিত্তকঞ্ঞেৰ খাযতি, তুচ্ছকঞ্ঞেৰ খাযতি, অসারকঞ্ঞেৰ খাযতি. কিঞ্হি সিযা, ভিক্খৰে, ৰিঞ্ঞাণে সারো?
‘‘এৰং পস্সং, ভিক্খৰে, সুতৰা অরিযসাৰকো রূপস্মিম্পি নিব্বিন্দতি, ৰেদনাযপি… সঞ্ঞাযপি… সঙ্খারেসুপি … ৰিঞ্ঞাণস্মিম্পি নিব্বিন্দতি. নিব্বিন্দং ৰিরজ্জতি; ৰিরাগা ৰিমুচ্চতি. ৰিমুত্তস্মিং ৰিমুত্তমিতি ঞাণং হোতি…পে… নাপরং ইত্থত্তাযাতি পজানাতি’’.
ইদমৰোচ ভগৰা. ইদং ৰত্ৰান সুগতো অথাপরং এতদৰোচ সত্থা –
‘‘ফেণপিণ্ডূপমং রূপং, ৰেদনা বুব্বুল়ূপমা [বুব্বুলূপমা (সী.), পুব্বুল়োপমা (ক.)];
মরীচিকূপমা সঞ্ঞা, সঙ্খারা কদলূপমা;
মাযূপমঞ্চ ৰিঞ্ঞাণং, দেসিতাদিচ্চবন্ধুনা.
‘‘যথা যথা নিজ্ঝাযতি, যোনিসো উপপরিক্খতি;
রিত্তকং তুচ্ছকং হোতি, যো নং পস্সতি যোনিসো.
‘‘ইমঞ্চ কাযং আরব্ভ, ভূরিপঞ্ঞেন দেসিতং;
পহানং তিণ্ণং ধম্মানং, রূপং পস্সথ [পস্সেথ (সী.)] ছড্ডিতং.
‘‘আযু উস্মা চ ৰিঞ্ঞাণং, যদা কাযং জহন্তিমং;
অপৰিদ্ধো [অপৰিট্ঠো (স্যা. কং.)] তদা সেতি, পরভত্তং অচেতনং.
‘‘এতাদিসাযং সন্তানো, মাযাযং বাললাপিনী;
ৰধকো এস অক্খাতো, সারো এত্থ ন ৰিজ্জতি.
‘‘এৰং খন্ধে অৰেক্খেয্য, ভিক্খু আরদ্ধৰীরিযো;
দিৰা ৰা যদি ৰা রত্তিং, সম্পজানো পটিস্সতো.
‘‘জহেয্য সব্বসংযোগং, করেয্য সরণত্তনো;
চরেয্যাদিত্তসীসোৰ, পত্থযং অচ্চুতং পদ’’ন্তি. ততিযং;
৪. গোমযপিণ্ডসুত্তং
৯৬. সাৰত্থিনিদানং. একমন্তং নিসিন্নো খো সো ভিক্খু ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘অত্থি নু খো, ভন্তে, কিঞ্চি রূপং যং রূপং নিচ্চং ধুৰং সস্সতং অৰিপরিণামধম্মং সস্সতিসমং তথেৰ ঠস্সতি? অত্থি নু খো, ভন্তে, কাচি ৰেদনা যা ৰেদনা নিচ্চা ধুৰা সস্সতা অৰিপরিণামধম্মা সস্সতিসমং তথেৰ ঠস্সতি? অত্থি নু খো, ভন্তে, কাচি সঞ্ঞা যা সঞ্ঞা…পে… অত্থি নু খো, ভন্তে, কেচি সঙ্খারা যে সঙ্খারা নিচ্চা ধুৰা সস্সতা অৰিপরিণামধম্মা সস্সতিসমং তথেৰ ঠস্সন্তি? অত্থি নু খো, ভন্তে, কিঞ্চি ৰিঞ্ঞাণং, যং ৰিঞ্ঞাণং নিচ্চং ধুৰং সস্সতং অৰিপরিণামধম্মং সস্সতিসমং তথেৰ ঠস্সতী’’তি? ‘‘নত্থি খো, ভিক্খু, কিঞ্চি রূপং, যং রূপং নিচ্চং ধুৰং সস্সতং অৰিপরিণামধম্মং সস্সতিসমং তথেৰ ঠস্সতি. নত্থি খো, ভিক্খু, কাচি ৰেদনা… কাচি সঞ্ঞা… কেচি সঙ্খারা… কিঞ্চি ৰিঞ্ঞাণং, যং ৰিঞ্ঞাণং নিচ্চং ধুৰং সস্সতং অৰিপরিণামধম্মং সস্সতিসমং তথেৰ ঠস্সতী’’তি.
অথ খো ভগৰা পরিত্তং গোমযপিণ্ডং পাণিনা গহেত্ৰা তং ভিক্খুং এতদৰোচ – ‘‘এত্তকোপি খো, ভিক্খু, অত্তভাৰপটিলাভো নত্থি নিচ্চো ধুৰো সস্সতো অৰিপরিণামধম্মো সস্সতিসমং তথেৰ ঠস্সতি. এত্তকো চেপি, ভিক্খু, অত্তভাৰপটিলাভো অভৰিস্স নিচ্চো ধুৰো সস্সতো অৰিপরিণামধম্মো, নযিদং ব্রহ্মচরিযৰাসো পঞ্ঞাযেথ সম্মা দুক্খক্খযায. যস্মা চ খো, ভিক্খু, এত্তকোপি অত্তভাৰপটিলাভো নত্থি নিচ্চো ধুৰো সস্সতো অৰিপরিণামধম্মো, তস্মা ব্রহ্মচরিযৰাসো পঞ্ঞাযতি সম্মা দুক্খক্খযায.
‘‘ভূতপুব্বাহং, ভিক্খু, রাজা অহোসিং খত্তিযো মুদ্ধাৰসিত্তো. তস্স ময্হং, ভিক্খু, রঞ্ঞো সতো খত্তিযস্স মুদ্ধাৰসিত্তস্স চতুরাসীতিনগরসহস্সানি অহেসুং কুসাৰতী রাজধানিপ্পমুখানি. তস্স ময্হং, ভিক্খু, রঞ্ঞো সতো খত্তিযস্স মুদ্ধাৰসিত্তস্স চতুরাসীতিপাসাদসহস্সানি অহেসুং ধম্মপাসাদপ্পমুখানি. তস্স ময্হং, ভিক্খু, রঞ্ঞো সতো খত্তিযস্স মুদ্ধাৰসিত্তস্স চতুরাসীতিকূটাগারসহস্সানি অহেসুং মহাব্যূহকূটাগারপ্পমুখানি [মহাৰিযূহকূটাগারপ্পমুখানি (দী. নি. ২.২৬৩)]. তস্স ময্হং, ভিক্খু, রঞ্ঞো সতো খত্তিযস্স মুদ্ধাৰসিত্তস্স চতুরাসীতিপল্লঙ্কসহস্সানি অহেসুং দন্তমযানি সারমযানি সোৰণ্ণমযানি গোণকত্থতানি পটিকত্থতানি পটলিকত্থতানি কদলিমিগপৰরপচ্চত্থরণানি [কাদলিমিগপৰরপচ্চত্থরণানি (সী.)] সউত্তরচ্ছদানি উভতোলোহিতকূপধানানি. তস্স ময্হং, ভিক্খু, রঞ্ঞো সতো খত্তিযস্স মুদ্ধাৰসিত্তস্স চতুরাসীতিনাগসহস্সানি অহেসুং সোৰণ্ণালঙ্কারানি সোৰণ্ণদ্ধজানি হেমজালপটিচ্ছন্নানি উপোসথনাগরাজপ্পমুখানি. তস্স ময্হং, ভিক্খু, রঞ্ঞো সতো খত্তিযস্স মুদ্ধাৰসিত্তস্স চতুরাসীতিঅস্সসহস্সানি অহেসুং সোৰণ্ণালঙ্কারানি সোৰণ্ণদ্ধজানি হেমজালপটিচ্ছন্নানি ৰলাহকঅস্সরাজপ্পমুখানি. তস্স ময্হং, ভিক্খু, রঞ্ঞো সতো খত্তিযস্স মুদ্ধাৰসিত্তস্স চতুরাসীতিরথসহস্সানি অহেসুং সোৰণ্ণালঙ্কারানি সোৰণ্ণদ্ধজানি হেমজালপটিচ্ছন্নানি ৰেজযন্তরথপ্পমুখানি. তস্স ময্হং, ভিক্খু, রঞ্ঞো সতো খত্তিযস্স মুদ্ধাৰসিত্তস্স চতুরাসীতিমণিসহস্সানি অহেসুং মণিরতনপ্পমুখানি. তস্স ময্হং, ভিক্খু…পে… চতুরাসীতিইত্থিসহস্সানি অহেসুং সুভদ্দাদেৰিপ্পমুখানি. তস্স ময্হং, ভিক্খু…পে… চতুরাসীতিখত্তিযসহস্সানি অহেসুং অনুযন্তানি পরিণাযকরতনপ্পমুখানি. তস্স ময্হং, ভিক্খু…পে… চতুরাসীতিধেনুসহস্সানি অহেসুং দুকূলসন্দনানি কংসূপধারণানি. তস্স ময্হং, ভিক্খু…পে… চতুরাসীতিৰত্থকোটিসহস্সানি অহেসুং খোমসুখুমানি কোসেয্যসুখুমানি কম্বলসুখুমানি কপ্পাসিকসুখুমানি. তস্স ময্হং, ভিক্খু…পে… চতুরাসীতিথালিপাকসহস্সানি অহেসুং; সাযং পাতং ভত্তাভিহারো অভিহরিযিত্থ.
‘‘তেসং খো পন, ভিক্খু, চতুরাসীতিযা নগরসহস্সানং একঞ্ঞেৰ তং নগরং হোতি যমহং তেন সমযেন অজ্ঝাৰসামি – কুসাৰতী রাজধানী. তেসং খো পন, ভিক্খু, চতুরাসীতিযা পাসাদসহস্সানং একোযেৰ সো পাসাদো হোতি যমহং তেন সমযেন অজ্ঝাৰসামি – ধম্মো পাসাদো. তেসং খো পন, ভিক্খু, চতুরাসীতিযা কূটাগারসহস্সানং একঞ্ঞেৰ তং কূটাগারং হোতি যমহং তেন সমযেন অজ্ঝাৰসামি – মহাব্যূহং কূটাগারং. তেসং খো পন, ভিক্খু, চতুরাসীতিযা পল্লঙ্কসহস্সানং একোযেৰ সো পল্লঙ্কো হোতি যমহং তেন সমযেন পরিভুঞ্জামি – দন্তমযো ৰা সারমযো ৰা সোৰণ্ণমযো ৰা রূপিযমযো ৰা. তেসং খো পন, ভিক্খু, চতুরাসীতিযা নাগসহস্সানং একোযেৰ সো নাগো হোতি যমহং তেন সমযেন অভিরুহামি – উপোসথো নাগরাজা. তেসং খো পন, ভিক্খু, চতুরাসীতিযা অস্সসহস্সানং একোযেৰ সো অস্সো হোতি যমহং তেন সমযেন অভিরুহামি – ৰলাহকো অস্সরাজা. তেসং খো পন, ভিক্খু, চতুরাসীতিযা রথসহস্সানং একোযেৰ সো রথো হোতি যমহং তেন সমযেন অভিরুহামি – ৰেজযন্তো রথো. তেসং খো পন, ভিক্খু, চতুরাসীতিযা ইত্থিসহস্সানং একাযেৰ সা ইত্থী হোতি যা মং তেন সমযেন পচ্চুপট্ঠাতি – খত্তিযানী ৰা ৰেলামিকা ৰা. তেসং খো পন, ভিক্খু, চতুরাসীতিযা ৰত্থকোটিসহস্সানং একঞ্ঞেৰ তং ৰত্থযুগং হোতি যমহং তেন সমযেন পরিদহামি – খোমসুখুমং ৰা কোসেয্যসুখুমং ৰা কম্বলসুখুমং ৰা কপ্পাসিকসুখুমং ৰা. তেসং খো পন, ভিক্খু, চতুরাসীতিযা থালিপাকসহস্সানং একোযেৰ সো থালিপাকো হোতি যতো নাল়িকোদনপরমং ভুঞ্জামি তদুপিযঞ্চ সূপেয্যং [সূপব্যঞ্জনং (স্যা. কং.)]. ইতি খো, ভিক্খু, সব্বে তে সঙ্খারা অতীতা নিরুদ্ধা ৰিপরিণতা. এৰং অনিচ্চা খো, ভিক্খু, সঙ্খারা. এৰং অদ্ধুৰা খো, ভিক্খু, সঙ্খারা. এৰং অনস্সাসিকা খো, ভিক্খু, সঙ্খারা. যাৰঞ্চিদং, ভিক্খু, অলমেৰ সব্বসঙ্খারেসু নিব্বিন্দিতুং, অলং ৰিরজ্জিতুং, অলং ৰিমুচ্চিতু’’ন্তি. চতুত্থং.
৫. নখসিখাসুত্তং
৯৭. সাৰত্থিনিদানং. একমন্তং নিসিন্নো খো সো ভিক্খু ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘অত্থি নু খো, ভন্তে, কিঞ্চি রূপং যং রূপং নিচ্চং ধুৰং সস্সতং অৰিপরিণামধম্মং সস্সতিসমং তথেৰ ঠস্সতি? অত্থি নু খো, ভন্তে, কাচি ৰেদনা যা ৰেদনা নিচ্চা ধুৰা সস্সতা অৰিপরিণামধম্মা সস্সতিসমং তথেৰ ঠস্সতি? অত্থি নু খো, ভন্তে, কাচি সঞ্ঞা…পে… কেচি সঙ্খারা, যে সঙ্খারা নিচ্চা ধুৰা সস্সতা অৰিপরিণামধম্মা সস্সতিসমং তথেৰ ঠস্সন্তি? অত্থি নু খো, ভন্তে, কিঞ্চি ৰিঞ্ঞাণং, যং ৰিঞ্ঞাণং নিচ্চং ধুৰং সস্সতং অৰিপরিণামধম্মং সস্সতিসমং তথেৰ ঠস্সতী’’তি? ‘‘নত্থি খো, ভিক্খু, কিঞ্চি রূপং, যং রূপং নিচ্চং ধুৰং সস্সতং অৰিপরিণামধম্মং সস্সতিসমং তথেৰ ঠস্সতি. নত্থি খো, ভিক্খু, কাচি ৰেদনা… কাচি সঞ্ঞা… কেচি সঙ্খারা…পে… কিঞ্চি ৰিঞ্ঞাণং, যং ৰিঞ্ঞাণং নিচ্চং ধুৰং সস্সতং অৰিপরিণামধম্মং সস্সতিসমং তথেৰ ঠস্সতী’’তি.
অথ খো ভগৰা পরিত্তং নখসিখাযং পংসুং আরোপেত্ৰা তং ভিক্খুং এতদৰোচ – ‘‘এত্তকম্পি খো, ভিক্খু, রূপং নত্থি নিচ্চং ধুৰং সস্সতং অৰিপরিণামধম্মং সস্সতিসমং তথেৰ ঠস্সতি. এত্তকং চেপি, ভিক্খু, রূপং অভৰিস্স নিচ্চং ধুৰং সস্সতং অৰিপরিণামধম্মং, নযিদং ব্রহ্মচরিযৰাসো পঞ্ঞাযেথ সম্মা দুক্খক্খযায. যস্মা চ খো, ভিক্খু, এত্তকম্পি রূপং নত্থি নিচ্চং ধুৰং সস্সতং অৰিপরিণামধম্মং, তস্মা ব্রহ্মচরিযৰাসো পঞ্ঞাযতি সম্মা দুক্খক্খযায’’.
‘‘এত্তকাপি খো, ভিক্খু, ৰেদনা নত্থি নিচ্চা ধুৰা সস্সতা অৰিপরিণামধম্মা সস্সতিসমং তথেৰ ঠস্সতি. এত্তকা চেপি, ভিক্খু, ৰেদনা অভৰিস্স নিচ্চা ধুৰা সস্সতা অৰিপরিণামধম্মা, ন যিদং ব্রহ্মচরিযৰাসো পঞ্ঞাযেথ সম্মা দুক্খক্খযায. যস্মা চ খো, ভিক্খু, এত্তকাপি ৰেদনা নত্থি নিচ্চা ধুৰা সস্সতা অৰিপরিণামধম্মা, তস্মা ব্রহ্মচরিযৰাসো পঞ্ঞাযতি সম্মা দুক্খক্খযায.
‘‘এত্তকাপি খো, ভিক্খু, সঞ্ঞা নত্থি…পে… এত্তকাপি খো, ভিক্খু, সঙ্খারা নত্থি নিচ্চা ধুৰা সস্সতা অৰিপরিণামধম্মা সস্সতিসমং তথেৰ ঠস্সন্তি. এত্তকা চেপি, ভিক্খু, সঙ্খারা অভৰিস্সংসু নিচ্চা ধুৰা সস্সতা অৰিপরিণামধম্মা, ন যিদং ব্রহ্মচরিযৰাসো পঞ্ঞাযেথ সম্মা দুক্খক্খযায. যস্মা চ খো, ভিক্খু, এত্তকাপি সঙ্খারা নত্থি নিচ্চা ধুৰা সস্সতা অৰিপরিণামধম্মা, তস্মা ব্রহ্মচরিযৰাসো পঞ্ঞাযতি সম্মা দুক্খক্খযায.
‘‘এত্তকম্পি খো, ভিক্খু, ৰিঞ্ঞাণং নত্থি নিচ্চং ধুৰং সস্সতং অৰিপরিণামধম্মং সস্সতিসমং তথেৰ ঠস্সতি. এত্তকম্পি খো, ভিক্খু, ৰিঞ্ঞাণং অভৰিস্স নিচ্চং ধুৰং সস্সতং অৰিপরিণামধম্মং, ন যিদং ব্রহ্মচরিযৰাসো পঞ্ঞাযেথ সম্মা দুক্খক্খযায. যস্মা চ খো, ভিক্খু, এত্তকম্পি ৰিঞ্ঞাণং নত্থি নিচ্চং ধুৰং সস্সতং অৰিপরিণামধম্মং, তস্মা ব্রহ্মচরিযৰাসো পঞ্ঞাযতি সম্মা দুক্খক্খযায.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, ভিক্খু, রূপং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’. ‘‘ৰেদনা… সঞ্ঞা… সঙ্খারা… ৰিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং ভন্তে’’…পে… ‘‘তস্মাতিহ…পে… এৰং পস্সং…পে… নাপরং ইত্থত্তাযাতি পজানাতী’’তি. পঞ্চমং.
৬. সুদ্ধিকসুত্তং
৯৮. সাৰত্থিনিদানং. একমন্তং নিসিন্নো খো সো ভিক্খু ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘অত্থি নু খো, ভন্তে, কিঞ্চি রূপং, যং রূপং নিচ্চং ধুৰং সস্সতং অৰিপরিণামধম্মং সস্সতিসমং তথেৰ ঠস্সতি? অত্থি নু খো, ভন্তে, কাচি ৰেদনা…পে… কাচি সঞ্ঞা… কেচি সঙ্খারা… কিঞ্চি ৰিঞ্ঞাণং, যং ৰিঞ্ঞাণং নিচ্চং ধুৰং সস্সতং অৰিপরিণামধম্মং সস্সতিসমং তথেৰ ঠস্সতী’’তি? ‘‘নত্থি খো, ভিক্খু, কিঞ্চি রূপং যং রূপং নিচ্চং ধুৰং সস্সতং অৰিপরিণামধম্মং সস্সতিসমং তথেৰ ঠস্সতি. নত্থি খো, ভিক্খু, কাচি ৰেদনা… কাচি সঞ্ঞা… কেচি সঙ্খারা… কিঞ্চি ৰিঞ্ঞাণং, যং ৰিঞ্ঞাণং নিচ্চং ধুৰং সস্সতং অৰিপরিণামধম্মং সস্সতিসমং তথেৰ ঠস্সতী’’তি. ছট্ঠং.
৭. গদ্দুলবদ্ধসুত্তং
৯৯. সাৰত্থিনিদানং. ‘‘অনমতগ্গোযং, ভিক্খৰে, সংসারো. পুব্বা কোটি ন পঞ্ঞাযতি অৰিজ্জানীৰরণানং সত্তানং তণ্হাসংযোজনানং সন্ধাৰতং সংসরতং. হোতি সো, ভিক্খৰে, সমযো যং মহাসমুদ্দো উস্সুস্সতি ৰিসুস্সতি ন ভৰতি; ন ত্ৰেৰাহং, ভিক্খৰে, অৰিজ্জানীৰরণানং সত্তানং তণ্হাসংযোজনানং সন্ধাৰতং সংসরতং দুক্খস্স অন্তকিরিযং ৰদামি. হোতি সো, ভিক্খৰে, সমযো যং সিনেরু পব্বতরাজা ডয্হতি ৰিনস্সতি ন ভৰতি; ন ত্ৰেৰাহং, ভিক্খৰে, অৰিজ্জানীৰরণানং সত্তানং তণ্হাসংযোজনানং সন্ধাৰতং সংসরতং দুক্খস্স অন্তকিরিযং ৰদামি. হোতি সো, ভিক্খৰে, সমযো যং মহাপথৰী ডয্হতি ৰিনস্সতি ন ভৰতি; ন ত্ৰেৰাহং, ভিক্খৰে, অৰিজ্জানীৰরণানং সত্তানং তণ্হাসংযোজনানং সন্ধাৰতং সংসরতং দুক্খস্স অন্তকিরিযং ৰদামি’’.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, সা গদ্দুলবদ্ধো [গদ্দূলবন্ধো (স্যা. কং.)] দল়্হে খীলে ৰা থম্ভে ৰা উপনিবদ্ধো তমেৰ খীলং ৰা থম্ভং ৰা অনুপরিধাৰতি অনুপরিৰত্ততি; এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, অস্সুতৰা পুথুজ্জনো অরিযানং অদস্সাৰী…পে… সপ্পুরিসধম্মে অৰিনীতো রূপং অত্ততো সমনুপস্সতি…পে… ৰেদনং অত্ততো সমনুপস্সতি… সঞ্ঞং অত্ততো সমনুপস্সতি… সঙ্খারে অত্ততো সমনুপস্সতি… ৰিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি, ৰিঞ্ঞাণৰন্তং ৰা অত্তানং; অত্তনি ৰা ৰিঞ্ঞাণং, ৰিঞ্ঞাণস্মিং ৰা অত্তানং. সো রূপঞ্ঞেৰ অনুপরিধাৰতি অনুপরিৰত্ততি, ৰেদনঞ্ঞেৰ…পে… সঞ্ঞঞ্ঞেৰ… সঙ্খারেযেৰ… ৰিঞ্ঞাণঞ্ঞেৰ অনুপরিধাৰতি অনুপরিৰত্ততি. সো রূপং অনুপরিধাৰং অনুপরিৰত্তং, ৰেদনং…পে… সঞ্ঞং… সঙ্খারে… ৰিঞ্ঞাণং অনুপরিধাৰং অনুপরিৰত্তং, ন পরিমুচ্চতি রূপম্হা, ন পরিমুচ্চতি ৰেদনায, ন পরিমুচ্চতি সঞ্ঞায, ন পরিমুচ্চতি সঙ্খারেহি, ন পরিমুচ্চতি ৰিঞ্ঞাণম্হা, ন পরিমুচ্চতি জাতিযা জরামরণেন সোকেহি পরিদেৰেহি দুক্খেহি দোমনস্সেহি উপাযাসেহি. ‘ন পরিমুচ্চতি দুক্খস্মা’তি ৰদামি’’.
‘‘সুতৰা চ খো, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো অরিযানং দস্সাৰী…পে… সপ্পুরিসধম্মে সুৰিনীতো, ন রূপং অত্ততো সমনুপস্সতি…পে… ন ৰেদনং… ন সঞ্ঞং… ন সঙ্খারে… ন ৰিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি, ন ৰিঞ্ঞাণৰন্তং ৰা অত্তানং; ন অত্তনি ৰা ৰিঞ্ঞাণং, ন ৰিঞ্ঞাণস্মিং ৰা অত্তানং. সো রূপং নানুপরিধাৰতি নানুপরিৰত্ততি, ৰেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খারে… ৰিঞ্ঞাণং নানুপরিধাৰতি নানুপরিৰত্ততি. সো রূপং অননুপরিধাৰং অননুপরিৰত্তং, ৰেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খারে… ৰিঞ্ঞাণং অননুপরিধাৰং অননুপরিৰত্তং; পরিমুচ্চতি রূপম্হা, পরিমুচ্চতি ৰেদনায, পরিমুচ্চতি সঞ্ঞায, পরিমুচ্চতি সঙ্খারেহি, পরিমুচ্চতি ৰিঞ্ঞাণম্হা, পরিমুচ্চতি জাতিযা জরামরণেন সোকেহি পরিদেৰেহি দুক্খেহি দোমনস্সেহি উপাযাসেহি. ‘পরিমুচ্চতি দুক্খস্মা’তি ৰদামী’’তি. সত্তমং.
৮. দুতিযগদ্দুলবদ্ধসুত্তং
১০০. সাৰত্থিনিদানং. ‘‘অনমতগ্গোযং, ভিক্খৰে, সংসারো. পুব্বা কোটি ন পঞ্ঞাযতি অৰিজ্জানীৰরণানং সত্তানং তণ্হাসংযোজনানং সন্ধাৰতং সংসরতং. সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, সা গদ্দুলবদ্ধো দল়্হে খীলে ৰা থম্ভে ৰা উপনিবদ্ধো. সো গচ্ছতি চেপি তমেৰ খীলং ৰা থম্ভং ৰা উপগচ্ছতি; তিট্ঠতি চেপি তমেৰ খীলং ৰা থম্ভং ৰা উপতিট্ঠতি; নিসীদতি চেপি তমেৰ খীলং ৰা থম্ভং ৰা উপনিসীদতি; নিপজ্জতি চেপি তমেৰ খীলং ৰা থম্ভং ৰা উপনিপজ্জতি. এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, অস্সুতৰা পুথুজ্জনো রূপং ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সতি. ৰেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খারে… ৰিঞ্ঞাণং ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সতি. সো গচ্ছতি চেপি ইমে পঞ্চুপাদানক্খন্ধে উপগচ্ছতি; তিট্ঠতি চেপি ইমে পঞ্চুপাদানক্খন্ধে উপতিট্ঠতি; নিসীদতি চেপি ইমে পঞ্চুপাদানক্খন্ধে উপনিসীদতি; নিপজ্জতি চেপি ইমে পঞ্চুপাদানক্খন্ধে উপনিপজ্জতি. তস্মাতিহ, ভিক্খৰে, অভিক্খণং সকং চিত্তং পচ্চৰেক্খিতব্বং – ‘দীঘরত্তমিদং চিত্তং সংকিলিট্ঠং রাগেন দোসেন মোহেনা’তি. চিত্তসংকিলেসা, ভিক্খৰে, সত্তা সংকিলিস্সন্তি; চিত্তৰোদানা সত্তা ৰিসুজ্ঝন্তি.
‘‘দিট্ঠং ৰো, ভিক্খৰে, চরণং নাম চিত্ত’’ন্তি? ‘‘এৰং, ভন্তে’’. ‘‘তম্পি খো, ভিক্খৰে, চরণং নাম চিত্তং চিত্তেনেৰ চিত্তিতং. তেনপি খো, ভিক্খৰে, চরণেন চিত্তেন চিত্তঞ্ঞেৰ চিত্ততরং. তস্মাতিহ, ভিক্খৰে, অভিক্খণং সকং চিত্তং পচ্চৰেক্খিতব্বং – ‘দীঘরত্তমিদং চিত্তং সংকিলিট্ঠং রাগেন দোসেন মোহেনা’তি. চিত্তসংকিলেসা, ভিক্খৰে, সত্তা সংকিলিস্সন্তি; চিত্তৰোদানা সত্তা ৰিসুজ্ঝন্তি.
‘‘নাহং, ভিক্খৰে, অঞ্ঞং একনিকাযম্পি সমনুপস্সামি এৰং চিত্তং. যথযিদং, ভিক্খৰে, তিরচ্ছানগতা পাণা, তেপি খো, ভিক্খৰে, তিরচ্ছানগতা পাণা চিত্তেনেৰ চিত্তিতা, তেহিপি খো, ভিক্খৰে, তিরচ্ছানগতেহি পাণেহি চিত্তঞ্ঞেৰ চিত্ততরং. তস্মাতিহ, ভিক্খৰে, অভিক্খণং সকং চিত্তং পচ্চৰেক্খিতব্বং – ‘দীঘরত্তমিদং চিত্তং সংকিলিট্ঠং রাগেন দোসেন মোহেনা’তি. চিত্তসংকিলেসা, ভিক্খৰে, সত্তা সংকিলিস্সন্তি; চিত্তৰোদানা সত্তা ৰিসুজ্ঝন্তি.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, রজকো ৰা চিত্তকারকো ৰা রজনায ৰা লাখায ৰা হলিদ্দিযা ৰা নীলিযা ৰা মঞ্জিট্ঠায [মঞ্জেট্ঠায (সী. স্যা. কং.), মঞ্জেট্ঠিযা (পী.)] ৰা সুপরিমট্ঠে ফলকে ৰা ভিত্তিযা ৰা দুস্সপট্টে ৰা ইত্থিরূপং ৰা পুরিসরূপং ৰা অভিনিম্মিনেয্য সব্বঙ্গপচ্চঙ্গিং; এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, অস্সুতৰা পুথুজ্জনো রূপঞ্ঞেৰ অভিনিব্বত্তেন্তো অভিনিব্বত্তেতি, ৰেদনঞ্ঞেৰ…পে… সঞ্ঞঞ্ঞেৰ… সঙ্খারে যেৰ… ৰিঞ্ঞাণঞ্ঞেৰ অভিনিব্বত্তেন্তো অভিনিব্বত্তেতি. তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৰে, রূপং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’. ‘‘ৰেদনা… সঞ্ঞা… সঙ্খারা… ৰিঞ্ঞাণং…পে… ‘‘তস্মাতিহ, ভিক্খৰে, এৰং পস্সং…পে… নাপরং ইত্থত্তাযাতি পজানাতী’’তি. অট্ঠমং.
৯. ৰাসিজটসুত্তং
১০১. সাৰত্থিনিদানং. ‘‘জানতো অহং, ভিক্খৰে, পস্সতো আসৰানং খযং ৰদামি, নো অজানতো নো অপস্সতো. কিঞ্চ, ভিক্খৰে, জানতো কিং পস্সতো আসৰানং খযো হোতি? ‘ইতি রূপং, ইতি রূপস্স সমুদযো, ইতি রূপস্স অত্থঙ্গমো; ইতি ৰেদনা… ইতি সঞ্ঞা… ইতি সঙ্খারা… ইতি ৰিঞ্ঞাণং, ইতি ৰিঞ্ঞাণস্স সমুদযো, ইতি ৰিঞ্ঞাণস্স অত্থঙ্গমো’তি – এৰং খো, ভিক্খৰে, জানতো এৰং পস্সতো আসৰানং খযো হোতি’’.
‘‘ভাৰনানুযোগং অননুযুত্তস্স, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো ৰিহরতো কিঞ্চাপি এৰং ইচ্ছা উপ্পজ্জেয্য – ‘অহো ৰত মে অনুপাদায আসৰেহি চিত্তং ৰিমুচ্চেয্যা’তি, অথ খ্ৰস্স নেৰ অনুপাদায আসৰেহি চিত্তং ৰিমুচ্চতি. তং কিস্স হেতু? ‘অভাৰিতত্তা’ তিস্স ৰচনীযং. কিস্স অভাৰিতত্তা? অভাৰিতত্তা চতুন্নং সতিপট্ঠানানং, অভাৰিতত্তা চতুন্নং সম্মপ্পধানানং, অভাৰিতত্তা চতুন্নং ইদ্ধিপাদানং, অভাৰিতত্তা পঞ্চন্নং ইন্দ্রিযানং, অভাৰিতত্তা পঞ্চন্নং বলানং, অভাৰিতত্তা সত্তন্নং বোজ্ঝঙ্গানং, অভাৰিতত্তা অরিযস্স অট্ঠঙ্গিকস্স মগ্গস্স.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, কুক্কুটিযা অণ্ডানি অট্ঠ ৰা দস ৰা দ্ৰাদস ৰা. তানস্সু কুক্কুটিযা ন সম্মা অধিসযিতানি, ন সম্মা পরিসেদিতানি, ন সম্মা পরিভাৰিতানি. কিঞ্চাপি তস্সা কুক্কুটিযা এৰং ইচ্ছা উপ্পজ্জেয্য – ‘অহো, ৰত মে কুক্কুটপোতকা পাদনখসিখায ৰা মুখতুণ্ডকেন ৰা অণ্ডকোসং পদালেত্ৰা সোত্থিনা অভিনিব্ভিজ্জেয্যু’ন্তি, অথ খো অভব্বাৰ তে কুক্কুটপোতকা পাদনখসিখায ৰা মুখতুণ্ডকেন ৰা অণ্ডকোসং পদালেত্ৰা সোত্থিনা অভিনিব্ভিজ্জিতুং. তং কিস্স হেতু? তথা হি পন, ভিক্খৰে, কুক্কুটিযা অণ্ডানি অট্ঠ ৰা দস ৰা দ্ৰাদস ৰা; তানি কুক্কুটিযা ন সম্মা অধিসযিতানি, ন সম্মা পরিসেদিতানি, ন সম্মা পরিভাৰিতানি. এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, ভাৰনানুযোগং অননুযুত্তস্স ভিক্খুনো ৰিহরতো কিঞ্চাপি এৰং ইচ্ছা উপ্পজ্জেয্য – ‘অহো, ৰত মে অনুপাদায আসৰেহি চিত্তং ৰিমুচ্চেয্যা’তি, অথ খ্ৰস্স নেৰ অনুপাদায আসৰেহি চিত্তং ৰিমুচ্চতি. তং কিস্স হেতু? ‘অভাৰিতত্তা’তিস্স ৰচনীযং. কিস্স অভাৰিতত্তা? অভাৰিতত্তা চতুন্নং সতিপট্ঠানানং…পে… অট্ঠঙ্গিকস্স মগ্গস্স.
‘‘ভাৰনানুযোগং অনুযুত্তস্স, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো ৰিহরতো কিঞ্চাপি ন এৰং ইচ্ছা উপ্পজ্জেয্য – ‘অহো ৰত মে অনুপাদায আসৰেহি চিত্তং ৰিমুচ্চেয্যা’তি, অথ খ্ৰস্স অনুপাদায আসৰেহি চিত্তং ৰিমুচ্চতি. তং কিস্স হেতু? ‘ভাৰিতত্তা’তিস্স ৰচনীযং. কিস্স ভাৰিতত্তা? ভাৰিতত্তা চতুন্নং সতিপট্ঠানানং, ভাৰিতত্তা চতুন্নং সম্মপ্পধানানং, ভাৰিতত্তা চতুন্নং ইদ্ধিপাদানং, ভাৰিতত্তা পঞ্চন্নং ইন্দ্রিযানং, ভাৰিতত্তা পঞ্চন্নং বলানং, ভাৰিতত্তা সত্তন্নং বোজ্ঝঙ্গানং, ভাৰিতত্তা অরিযস্স অট্ঠঙ্গিকস্স মগ্গস্স.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, কুক্কুটিযা অণ্ডানি অট্ঠ ৰা দস ৰা দ্ৰাদস ৰা. তানস্সু কুক্কুটিযা সম্মা অধিসযিতানি, সম্মা পরিসেদিতানি, সম্মা পরিভাৰিতানি. কিঞ্চাপি তস্সা কুক্কুটিযা ন এৰং ইচ্ছা উপ্পজ্জেয্য – ‘অহো ৰত মে কুক্কুটপোতকা পাদনখসিখায ৰা মুখতুণ্ডকেন ৰা অণ্ডকোসং পদালেত্ৰা সোত্থিনা অভিনিব্ভিজ্জেয্যু’ন্তি, অথ খো ভব্বাৰ তে কুক্কুটপোতকা পাদনখসিখায ৰা মুখতুণ্ডকেন ৰা অণ্ডকোসং পদালেত্ৰা সোত্থিনা অভিনিব্ভিজ্জিতুং. তং কিস্স হেতু? তথা হি পন, ভিক্খৰে, কুক্কুটিযা অণ্ডানি অট্ঠ ৰা দস ৰা দ্ৰাদস ৰা; তানস্সু কুক্কুটিযা সম্মা অধিসযিতানি, সম্মা পরিসেদিতানি, সম্মা পরিভাৰিতানি. এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, ভাৰনানুযোগং অনুযুত্তস্স ভিক্খুনো ৰিহরতো কিঞ্চাপি ন এৰং ইচ্ছা উপ্পজ্জেয্য – ‘অহো ৰত মে অনুপাদায আসৰেহি চিত্তং ৰিমুচ্চেয্যা’তি, অথ খ্ৰস্স অনুপাদায আসৰেহি চিত্তং ৰিমুচ্চতি. তং কিস্স হেতু? ‘ভাৰিতত্তা’তিস্স ৰচনীযং. কিস্স ভাৰিতত্তা? ভাৰিতত্তা চতুন্নং সতিপট্ঠানানং…পে… ভাৰিতত্তা অরিযস্স অট্ঠঙ্গিকস্স মগ্গস্স.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, পলগণ্ডস্স ৰা পলগণ্ডন্তেৰাসিস্স ৰা ৰাসিজটে দিস্সন্তেৰ অঙ্গুলিপদানি দিস্সতি অঙ্গুট্ঠপদং. নো চ খ্ৰস্স এৰং ঞাণং হোতি – ‘এত্তকং ৰত মে অজ্জ ৰাসিজটস্স খীণং, এত্তকং হিয্যো, এত্তকং পরে’তি. অথ খ্ৰস্স খীণে খীণন্ত্ৰেৰ ঞাণং হোতি. এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, ভাৰনানুযোগং অনুযুত্তস্স ভিক্খুনো ৰিহরতো কিঞ্চাপি ন এৰং ঞাণং হোতি – ‘এত্তকং ৰত মে অজ্জ আসৰানং খীণং, এত্তকং হিয্যো, এত্তকং পরে’তি, অথ খ্ৰস্স খীণে খীণন্ত্ৰেৰ ঞাণং হোতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, সামুদ্দিকায নাৰায ৰেত্তবন্ধনবদ্ধায ৰস্সমাসানি উদকে পরিযাদায হেমন্তিকেন থলং উক্খিত্তায ৰাতাতপপরেতানি ৰেত্তবন্ধনানি. তানি পাৰুসকেন মেঘেন অভিপ্পৰুট্ঠানি অপ্পকসিরেনেৰ পটিপ্পস্সম্ভন্তি পূতিকানি ভৰন্তি; এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, ভাৰনানুযোগং অনুযুত্তস্স ভিক্খুনো ৰিহরতো অপ্পকসিরেনেৰ সংযোজনানি পটিপ্পস্সম্ভন্তি পূতিকানি ভৰন্তী’’তি. নৰমং.
১০. অনিচ্চসঞ্ঞাসুত্তং
১০২. সাৰত্থিনিদানং. ‘‘অনিচ্চসঞ্ঞা, ভিক্খৰে, ভাৰিতা বহুলীকতা সব্বং কামরাগং পরিযাদিযতি, সব্বং রূপরাগং পরিযাদিযতি, সব্বং ভৰরাগং পরিযাদিযতি, সব্বং অৰিজ্জং পরিযাদিযতি, সব্বং অস্মিমানং সমূহনতি’’.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, সরদসমযে কস্সকো মহানঙ্গলেন কসন্তো সব্বানি মূলসন্তানকানি সম্পদালেন্তো কসতি; এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, অনিচ্চসঞ্ঞা ভাৰিতা বহুলীকতা সব্বং কামরাগং পরিযাদিযতি, সব্বং রূপরাগং পরিযাদিযতি, সব্বং ভৰরাগং পরিযাদিযতি, সব্বং অৰিজ্জং পরিযাদিযতি, সব্বং অস্মিমানং সমূহনতি.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, পব্বজলাযকো পব্বজং লাযিত্ৰা অগ্গে গহেত্ৰা ওধুনাতি নিদ্ধুনাতি নিচ্ছোটেতি; এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, অনিচ্চসঞ্ঞা ভাৰিতা বহুলীকতা সব্বং কামরাগং পরিযাদিযতি…পে… সব্বং অস্মিমানং সমূহনতি.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, অম্বপিণ্ডিযা ৰণ্টচ্ছিন্নায যানি তত্থ অম্বানি ৰণ্টপটিবন্ধানি সব্বানি তানি তদন্ৰযানি ভৰন্তি; এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, অনিচ্চসঞ্ঞা ভাৰিতা…পে… সব্বং অস্মিমানং সমূহনতি.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, কূটাগারস্স যা কাচি গোপানসিযো সব্বা তা কূটঙ্গমা কূটনিন্না কূটসমোসরণা, কূটং তাসং অগ্গমক্খাযতি; এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, অনিচ্চসঞ্ঞা ভাৰিতা…পে… সব্বং অস্মিমানং সমূহনতি.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, যে কেচি মূলগন্ধা কাল়ানুসারিগন্ধো তেসং অগ্গমক্খাযতি; এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, অনিচ্চসঞ্ঞা…পে… সব্বং অস্মিমানং সমূহনতি.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, যে কেচি সারগন্ধা, লোহিতচন্দনং তেসং অগ্গমক্খাযতি; এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, অনিচ্চসঞ্ঞা…পে… সব্বং অস্মিমানং সমূহনতি.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, যে কেচি পুপ্ফগন্ধা, ৰস্সিকং তেসং অগ্গমক্খাযতি; এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, অনিচ্চসঞ্ঞা…পে… সব্বং অস্মিমানং সমূহনতি.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, যে কেচি কুট্টরাজানো [কুড্ডরাজানো (সী.)], সব্বেতে রঞ্ঞো চক্কৰত্তিস্স অনুযন্তা ভৰন্তি, রাজা তেসং চক্কৰত্তি অগ্গমক্খাযতি; এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, অনিচ্চসঞ্ঞা…পে… সব্বং অস্মিমানং সমূহনতি.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, যা কাচি তারকরূপানং পভা, সব্বা তা চন্দিমপ্পভায কলং নাগ্ঘন্তি সোল়সিং, চন্দপ্পভা তাসং অগ্গমক্খাযতি; এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, অনিচ্চসঞ্ঞা…পে… সব্বং অস্মিমানং সমূহনতি.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, সরদসমযে ৰিদ্ধে ৰিগতৰলাহকে দেৰে আদিচ্চো নতং অব্ভুস্সক্কমানো, সব্বং আকাসগতং তমগতং অভিৰিহচ্চ ভাসতে চ তপতে চ ৰিরোচতে চ; এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, অনিচ্চসঞ্ঞা ভাৰিতা বহুলীকতা সব্বং কামরাগং পরিযাদিযতি, সব্বং রূপরাগং পরিযাদিযতি, সব্বং ভৰরাগং পরিযাদিযতি, সব্বং অৰিজ্জং পরিযাদিযতি, সব্বং অস্মিমানং সমূহনতি.
‘‘কথং ভাৰিতা চ, ভিক্খৰে, অনিচ্চসঞ্ঞা কথং বহুলীকতা সব্বং কামরাগং পরিযাদিযতি…পে… সব্বং অস্মিমানং সমূহনতি? ‘ইতি রূপং, ইতি রূপস্স সমুদযো, ইতি রূপস্স অত্থঙ্গমো; ইতি ৰেদনা… ইতি সঞ্ঞা… ইতি সঙ্খারা… ইতি ৰিঞ্ঞাণং, ইতি ৰিঞ্ঞাণস্স সমুদযো, ইতি ৰিঞ্ঞাণস্স অত্থঙ্গমো’তি – এৰং ভাৰিতা খো, ভিক্খৰে, অনিচ্চসঞ্ঞা এৰং বহুলীকতা সব্বং কামরাগং পরিযাদিযতি, সব্বং রূপরাগং পরিযাদিযতি, সব্বং ভৰরাগং পরিযাদিযতি, সব্বং অৰিজ্জং পরিযাদিযতি, সব্বং অস্মিমানং সমূহনতী’’তি. দসমং.
পুপ্ফৰগ্গো দসমো.
তস্সুদ্দানং –
নদী পুপ্ফঞ্চ ফেণঞ্চ, গোমযঞ্চ নখাসিখং;
সুদ্ধিকং দ্ৰে চ গদ্দুলা, ৰাসীজটং অনিচ্চতাতি.
মজ্ঝিমপণ্ণাসকো সমত্তো.
তস্স মজ্ঝিমপণ্ণাসকস্স ৰগ্গুদ্দানং –
উপযো অরহন্তো চ, খজ্জনী থেরসৰ্হযং;
পুপ্ফৰগ্গেন পণ্ণাস, দুতিযো তেন ৰুচ্চতীতি.