১০. পুণ্ণমসুত্তং
৮২. একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি পুব্বারামে মিগারমাতুপাসাদে মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং. তেন খো পন সমযেন ভগৰা তদহুপোসথে পন্নরসে পুণ্ণায পুণ্ণমায রত্তিযা ভিক্খুসঙ্ঘপরিৰুতো অজ্ঝোকাসে নিসিন্নো হোতি.
অথ খো অঞ্ঞতরো ভিক্খু উট্ঠাযাসনা একংসং উত্তরাসঙ্গং করিত্ৰা যেন ভগৰা তেনঞ্জলিং পণামেত্ৰা ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘পুচ্ছেয্যাহং, ভন্তে, ভগৰন্তং কিঞ্চিদেৰ [কঞ্চিদেৰ (?)] দেসং, সচে মে ভগৰা ওকাসং করোতি পঞ্হস্স ৰেয্যাকরণাযা’’তি? ‘‘তেন হি ত্ৰং, ভিক্খু, সকে আসনে নিসীদিত্ৰা পুচ্ছ যদাকঙ্খসী’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো সো ভিক্খু ভগৰতো পটিস্সুত্ৰা সকে আসনে নিসীদিত্ৰা ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘ইমে নু খো, ভন্তে, পঞ্চুপাদানক্খন্ধা, সেয্যথিদং – রূপুপাদানক্খন্ধো, ৰেদনুপাদানক্খন্ধো, সঞ্ঞুপাদানক্খন্ধো, সঙ্খারুপাদানক্খন্ধো, ৰিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধো’’তি.
‘‘ইমে খো পন, ভিক্খু, পঞ্চুপাদানক্খন্ধা; সেয্যথিদং – রূপুপাদানক্খন্ধো…পে… ৰিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধো’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি খো সো ভিক্খু ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দিত্ৰা অনুমোদিত্ৰা ভগৰন্তং উত্তরিং পঞ্হং অপুচ্ছি –
‘‘ইমে খো পন, ভন্তে, পঞ্চুপাদানক্খন্ধা কিংমূলকা’’তি? ‘‘ইমে খো, ভিক্খু, পঞ্চুপাদানক্খন্ধা ছন্দমূলকা’’তি…পে… তঞ্ঞেৰ নু খো, ভন্তে, উপাদানং তে পঞ্চুপাদানক্খন্ধা উদাহু অঞ্ঞত্র পঞ্চহি উপাদানক্খন্ধেহি উপাদানন্তি? ‘‘ন খো, ভিক্খু, তঞ্ঞেৰ উপাদানং তে পঞ্চুপাদানক্খন্ধা নাপি অঞ্ঞত্র পঞ্চহি উপাদানক্খন্ধেহি উপাদানং, অপি চ যো তত্থ ছন্দরাগো তং তত্থ উপাদান’’ন্তি. ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি খো সো ভিক্খু…পে… উত্তরিং পঞ্হং অপুচ্ছি –
‘‘সিযা পন, ভন্তে, পঞ্চুপাদানক্খন্ধেসু ছন্দরাগৰেমত্ততা’’তি? ‘‘সিযা, ভিক্খূ’’তি ভগৰা অৰোচ – ‘‘ইধ, ভিক্খু, একচ্চস্স এৰং হোতি – ‘এৰংরূপো সিযং অনাগতমদ্ধানং, এৰংৰেদনো সিযং অনাগতমদ্ধানং, এৰংসঞ্ঞো সিযং অনাগতমদ্ধানং, এৰংসঙ্খারো সিযং অনাগতমদ্ধানং, এৰংৰিঞ্ঞাণো সিযং অনাগতমদ্ধান’ন্তি. এৰং খো, ভিক্খু, সিযা পঞ্চুপাদানক্খন্ধেসু ছন্দরাগৰেমত্ততা’’তি? ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি খো সো ভিক্খু…পে… উত্তরিং পঞ্হং অপুচ্ছি –
‘‘কিত্তাৰতা নু খো, ভন্তে, খন্ধানং খন্ধাধিৰচন’’ন্তি? ‘‘যং কিঞ্চি, ভিক্খু, রূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৰা বহিদ্ধা ৰা ওল়ারিকং ৰা সুখুমং ৰা হীনং ৰা পণীতং ৰা যং দূরে সন্তিকে ৰা, অযং ৰুচ্চতি রূপক্খন্ধো. যা কাচি ৰেদনা… যা কাচি সঞ্ঞা … যে কেচি সঙ্খারা… যং কিঞ্চি ৰিঞ্ঞাণং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৰা বহিদ্ধা ৰা ওল়ারিকং ৰা সুখুমং ৰা হীনং ৰা পণীতং ৰা যং দূরে সন্তিকে ৰা, অযং ৰুচ্চতি ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো. এত্তাৰতা খো, ভিক্খু, খন্ধানং খন্ধাধিৰচন’’ন্তি. ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি খো সো ভিক্খু…পে… অপুচ্ছি –
‘‘কো নু খো, ভন্তে, হেতু কো পচ্চযো রূপক্খন্ধস্স পঞ্ঞাপনায; কো হেতু কো পচ্চযো ৰেদনাক্খন্ধস্স পঞ্ঞাপনায; কো হেতু কো পচ্চযো সঞ্ঞাক্খন্ধস্স পঞ্ঞাপনায; কো হেতু কো পচ্চযো সঙ্খারক্খন্ধস্স পঞ্ঞাপনায; কো হেতু কো পচ্চযো ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধস্স পঞ্ঞাপনাযা’’তি? ‘‘চত্তারো খো, ভিক্খু, মহাভূতা হেতু, চত্তারো মহাভূতা পচ্চযো রূপক্খন্ধস্স পঞ্ঞাপনায. ফস্সো হেতু ফস্সো পচ্চযো ৰেদনাক্খন্ধস্স পঞ্ঞাপনায. ফস্সো হেতু ফস্সো পচ্চযো সঞ্ঞাক্খন্ধস্স পঞ্ঞাপনায. ফস্সো হেতু, ফস্সো পচ্চযো সঙ্খারক্খন্ধস্স পঞ্ঞাপনায. নামরূপং হেতু, নামরূপং পচ্চযো ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধস্স পঞ্ঞাপনাযা’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি খো সো ভিক্খু…পে… অপুচ্ছি –
‘‘কথং নু খো, ভন্তে, সক্কাযদিট্ঠি হোতী’’তি? ‘‘ইধ, ভিক্খু, অস্সুতৰা পুথুজ্জনো অরিযানং অদস্সাৰী অরিযধম্মস্স অকোৰিদো অরিযধম্মে অৰিনীতো, সপ্পুরিসানং অদস্সাৰী সপ্পুরিসধম্মস্স অকোৰিদো সপ্পুরিসধম্মে অৰিনীতো রূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, রূপৰন্তং ৰা অত্তানং; অত্তনি ৰা রূপং, রূপস্মিং ৰা অত্তানং; ৰেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খারে… ৰিঞ্ঞাণং… অত্ততো সমনুপস্সতি, ৰিঞ্ঞাণৰন্তং ৰা অত্তানং; অত্তনি ৰা ৰিঞ্ঞাণং, ৰিঞ্ঞাণস্মিং ৰা অত্তানং. এৰং খো, ভিক্খু, সক্কাযদিট্ঠি হোতী’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি খো সো ভিক্খু…পে… অপুচ্ছি –
‘‘কথং পন, ভন্তে, সক্কাযদিট্ঠি ন হোতী’’তি? ‘‘ইধ, ভিক্খু, সুতৰা অরিযসাৰকো অরিযানং দস্সাৰী অরিযধম্মস্স কোৰিদো অরিযধম্মে সুৰিনীতো, সপ্পুরিসানং দস্সাৰী সপ্পুরিসধম্মস্স কোৰিদো সপ্পুরিসধম্মে সুৰিনীতো ন রূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, ন রূপৰন্তং ৰা অত্তানং; ন অত্তনি ৰা রূপং, ন রূপস্মিং ৰা অত্তানং; ন ৰেদনং… ন সঞ্ঞং… ন সঙ্খারে… ন ৰিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি, ন ৰিঞ্ঞাণৰন্তং ৰা অত্তানং; ন অত্তনি ৰা ৰিঞ্ঞাণং, ন ৰিঞ্ঞাণস্মিং ৰা অত্তানং. এৰং খো, ভিক্খু, সক্কাযদিট্ঠি ন হোতী’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি খো সো ভিক্খু…পে… অপুচ্ছি –
‘‘কো নু খো, ভন্তে, রূপস্স অস্সাদো, কো আদীনৰো, কিং নিস্সরণং; কো ৰেদনায… কো সঞ্ঞায… কো সঙ্খারানং… কো ৰিঞ্ঞাণস্স অস্সাদো, কো আদীনৰো, কিং নিস্সরণ’’ন্তি? ‘‘যং খো, ভিক্খু, রূপং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং – অযং রূপস্স অস্সাদো. যং রূপং অনিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং – অযং রূপস্স আদীনৰো. যো রূপস্মিং ছন্দরাগৰিনযো ছন্দরাগপ্পহানং – ইদং রূপস্স নিস্সরণং. যং ৰেদনং পটিচ্চ… যং সঞ্ঞং পটিচ্চ… যে সঙ্খারে পটিচ্চ… যং ৰিঞ্ঞাণং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং – অযং ৰিঞ্ঞাণস্স অস্সাদো. যং ৰিঞ্ঞাণং অনিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং – অযং ৰিঞ্ঞাণস্স আদীনৰো. যো ৰিঞ্ঞাণস্মিং ছন্দরাগৰিনযো ছন্দরাগপ্পহানং – ইদং ৰিঞ্ঞাণস্স নিস্সরণ’’ন্তি. ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি খো সো ভিক্খু ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দিত্ৰা অনুমোদিত্ৰা ভগৰন্তং উত্তরিং পঞ্হং অপুচ্ছি –
‘‘কথং নু খো, ভন্তে, জানতো, কথং পস্সতো ইমস্মিঞ্চ সৰিঞ্ঞাণকে কাযে বহিদ্ধা চ সব্বনিমিত্তেসু অহঙ্কারমমঙ্কারমানানুসযা ন হোন্তী’’তি? ‘‘যং কিঞ্চি, ভিক্খু, রূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৰা বহিদ্ধা ৰা ওল়ারিকং ৰা সুখুমং ৰা হীনং ৰা পণীতং ৰা যং দূরে সন্তিকে ৰা, সব্বং রূপং – ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতি. যা কাচি ৰেদনা… যা কাচি সঞ্ঞা… যে কেচি সঙ্খারা… যং কিঞ্চি ৰিঞ্ঞাণং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৰা বহিদ্ধা ৰা ওল়ারিকং ৰা সুখুমং ৰা হীনং ৰা পণীতং ৰা যং দূরে সন্তিকে ৰা, সব্বং ৰিঞ্ঞাণং – ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতি. এৰং খো, ভিক্খু, জানতো এৰং পস্সতো ইমস্মিঞ্চ সৰিঞ্ঞাণকে কাযে বহিদ্ধা চ সব্বনিমিত্তেসু অহঙ্কারমমঙ্কারমানানুসযা ন হোন্তী’’তি.
তেন খো পন সমযেন অঞ্ঞতরস্স ভিক্খুনো এৰং চেতসো পরিৰিতক্কো উদপাদি – ‘‘ইতি কির ভো রূপং অনত্তা, ৰেদনা… সঞ্ঞা… সঙ্খারা… ৰিঞ্ঞাণং অনত্তা; অনত্তকতানি কম্মানি কথমত্তানং [কতমত্তানং (পী.), কম্মত্তানং (স্যা. কং. ক.)] ফুসিস্সন্তী’’তি. অথ খো ভগৰা তস্স ভিক্খুনো চেতসা চেতো পরিৰিতক্কমঞ্ঞায ভিক্খূ আমন্তেসি –
‘‘ঠানং খো পনেতং, ভিক্খৰে, ৰিজ্জতি যং ইধেকচ্চো মোঘপুরিসো অৰিদ্ৰা অৰিজ্জাগতো তণ্হাধিপতেয্যেন চেতসা সত্থুসাসনং অতিধাৰিতব্বং মঞ্ঞেয্য. ইতি কির, ভো, রূপং অনত্তা, ৰেদনা… সঞ্ঞা… সঙ্খারা… ৰিঞ্ঞাণং অনত্তা. অনত্তকতানি কম্মানি কথমত্তানং ফুসিস্সন্তীতি? পটিপুচ্ছাৰিনীতা খো মে তুম্হে, ভিক্খৰে, তত্র তত্র তেসু তেসু ধম্মেসু.
‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৰে, রূপং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’. ‘‘ৰেদনা… সঞ্ঞা… সঙ্খারা… ৰিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰা তং সুখং ৰা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. তস্মাতিহ…পে… এৰং পস্সং…পে… নাপরং ইত্থত্তাযাতি পজানাতী’’তি.
‘‘দ্ৰে খন্ধা তঞ্ঞেৰ সিযং, অধিৰচনঞ্চ হেতুনা;
সক্কাযেন দুৰে ৰুত্তা, অস্সাদৰিঞ্ঞাণকেন চ;
এতে দসৰিধা ৰুত্তা, হোতি ভিক্খু পুচ্ছাযা’’তি. দসমং;
খজ্জনীযৰগ্গো অট্ঠমো.
তস্সুদ্দানং –
অস্সাদো দ্ৰে সমুদযা, অরহন্তেহি অপরে দ্ৰে;
সীহো খজ্জনী পিণ্ডোল্যং, পালিলেয্যেন পুণ্ণমাতি.