৮. খজ্জনীযৰগ্গো

১. অস্সাদসুত্তং

৭৩. সাৰত্থিনিদানং. ‘‘অস্সুতৰা, ভিক্খৰে, পুথুজ্জনো রূপস্স অস্সাদঞ্চ আদীনৰঞ্চ নিস্সরণঞ্চ যথাভূতং নপ্পজানাতি. ৰেদনায… সঞ্ঞায… সঙ্খারানং… ৰিঞ্ঞাণস্স অস্সাদঞ্চ আদীনৰঞ্চ নিস্সরণঞ্চ যথাভূতং নপ্পজানাতি. সুতৰা চ খো, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো রূপস্স অস্সাদঞ্চ আদীনৰঞ্চ নিস্সরণঞ্চ যথাভূতং পজানাতি. ৰেদনা … সঞ্ঞায… সঙ্খারানং… ৰিঞ্ঞাণস্স অস্সাদঞ্চ আদীনৰঞ্চ নিস্সরণঞ্চ যথাভূতং পজানাতী’’তি. পঠমং.

২. সমুদযসুত্তং

৭৪. সাৰত্থিনিদানং. ‘‘অস্সুতৰা, ভিক্খৰে, পুথুজ্জনো রূপস্স সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৰঞ্চ নিস্সরণঞ্চ যথাভূতং নপ্পজানাতি. ৰেদনায… সঞ্ঞায… সঙ্খারানং… ৰিঞ্ঞাণস্স সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৰঞ্চ নিস্সরণঞ্চ যথাভূতং নপ্পজানাতি. সুতৰা চ খো, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো রূপস্স সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৰঞ্চ নিস্সরণঞ্চ যথাভূতং পজানাতি. ৰেদনায… সঞ্ঞায… সঙ্খারানং… ৰিঞ্ঞাণস্স সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৰঞ্চ নিস্সরণঞ্চ যথাভূতং পজানাতী’’তি. দুতিযং.

৩. দুতিযসমুদযসুত্তং

৭৫. সাৰত্থিনিদানং. ‘‘সুতৰা, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো রূপস্স সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৰঞ্চ নিস্সরণঞ্চ যথাভূতং পজানাতি. ৰেদনায… সঞ্ঞায… সঙ্খারানং… ৰিঞ্ঞাণস্স সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৰঞ্চ নিস্সরণঞ্চ যথাভূতং পজানাতী’’তি. ততিযং.

৪. অরহন্তসুত্তং

৭৬. সাৰত্থিনিদানং. ‘‘রূপং, ভিক্খৰে, অনিচ্চং. যদনিচ্চং তং দুক্খং; যং দুক্খং তদনত্তা; যদনত্তা তং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং. ৰেদনা… সঞ্ঞা… সঙ্খারা… ৰিঞ্ঞাণং অনিচ্চং. যদনিচ্চং তং দুক্খং; যং দুক্খং তদনত্তা; যদনত্তা তং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং’’.

‘‘এৰং পস্সং, ভিক্খৰে, সুতৰা অরিযসাৰকো রূপস্মিম্পি নিব্বিন্দতি, ৰেদনাযপি… সঞ্ঞাযপি… সঙ্খারেসুপি… ৰিঞ্ঞাণস্মিম্পি নিব্বিন্দতি. নিব্বিন্দং ৰিরজ্জতি; ৰিরাগা ৰিমুচ্চতি. ৰিমুত্তস্মিং ৰিমুত্তমিতি ঞাণং হোতি. ‘খীণা জাতি, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযা’তি পজানাতি. যাৰতা, ভিক্খৰে, সত্তাৰাসা, যাৰতা ভৰগ্গং, এতে অগ্গা, এতে সেট্ঠা লোকস্মিং যদিদং অরহন্তো’’তি.

ইদমৰোচ ভগৰা. ইদং ৰত্ৰান সুগতো অথাপরং এতদৰোচ সত্থা –

‘‘সুখিনো ৰত অরহন্তো, তণ্হা তেসং ন ৰিজ্জতি;

অস্মিমানো সমুচ্ছিন্নো, মোহজালং পদালিতং.

‘‘অনেজং তে অনুপ্পত্তা, চিত্তং তেসং অনাৰিলং;

লোকে অনুপলিত্তা তে, ব্রহ্মভূতা অনাসৰা.

‘‘পঞ্চক্খন্ধে পরিঞ্ঞায, সত্ত সদ্ধম্মগোচরা;

পসংসিযা সপ্পুরিসা, পুত্তা বুদ্ধস্স ওরসা.

‘‘সত্তরতনসম্পন্না, তীসু সিক্খাসু সিক্খিতা;

অনুৰিচরন্তি মহাৰীরা, পহীনভযভেরৰা.

‘‘দসহঙ্গেহি সম্পন্না, মহানাগা সমাহিতা;

এতে খো সেট্ঠা লোকস্মিং, তণ্হা তেসং ন ৰিজ্জতি.

‘‘অসেখঞাণমুপ্পন্নং, অন্তিমোযং [অন্তিমস্স (ক.)] সমুস্সযো;

যো সারো ব্রহ্মচরিযস্স, তস্মিং অপরপচ্চযা.

‘‘ৰিধাসু ন ৰিকম্পন্তি, ৰিপ্পমুত্তা পুনব্ভৰা;

দন্তভূমিমনুপ্পত্তা, তে লোকে ৰিজিতাৰিনো.

‘‘উদ্ধং তিরিযং অপাচীনং, নন্দী তেসং ন ৰিজ্জতি;

নদন্তি তে সীহনাদং, বুদ্ধা লোকে অনুত্তরা’’তি. চতুত্থং;

৫. দুতিযঅরহন্তসুত্তং

৭৭. সাৰত্থিনিদানং. ‘‘রূপং, ভিক্খৰে, অনিচ্চং. যদনিচ্চং তং দুক্খং; যং দুক্খং তদনত্তা; যদনত্তা তং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি…পে… এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং’’.

‘‘এৰং পস্সং, ভিক্খৰে, সুতৰা অরিযসাৰকো রূপস্মিম্পি নিব্বিন্দতি, ৰেদনাযপি… সঞ্ঞাযপি… সঙ্খারেসুপি… ৰিঞ্ঞাণস্মিম্পি নিব্বিন্দতি. নিব্বিন্দং ৰিরজ্জতি; ৰিরাগা ৰিমুচ্চতি. ৰিমুত্তস্মিং ৰিমুত্তমিতি ঞাণং হোতি. ‘খীণা জাতি, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযা’তি পজানাতি. যাৰতা, ভিক্খৰে, সত্তাৰাসা, যাৰতা ভৰগ্গং, এতে অগ্গা, এতে সেট্ঠা লোকস্মিং যদিদং অরহন্তো’’তি. পঞ্চমং.

৬. সীহসুত্তং

৭৮. সাৰত্থিনিদানং. ‘‘সীহো, ভিক্খৰে, মিগরাজা সাযন্হসমযং আসযা নিক্খমতি; আসযা নিক্খমিত্ৰা ৰিজম্ভতি; ৰিজম্ভিত্ৰা সমন্তা চতুদ্দিসা অনুৰিলোকেতি; সমন্তা চতুদ্দিসা অনুৰিলোকেত্ৰা তিক্খত্তুং সীহনাদং নদতি; তিক্খত্তুং সীহনাদং নদিত্ৰা গোচরায পক্কমতি. যে হি কেচি, ভিক্খৰে, তিরচ্ছানগতা পাণা সীহস্স মিগরঞ্ঞো নদতো সদ্দং সুণন্তি; যেভুয্যেন ভযং সংৰেগং সন্তাসং আপজ্জন্তি; বিলং বিলাসযা পৰিসন্তি; দকং দকাসযা পৰিসন্তি; ৰনং ৰনাসযা পৰিসন্তি; আকাসং পক্খিনো ভজন্তি. যেপি তে, ভিক্খৰে, রঞ্ঞো নাগা গামনিগমরাজধানীসু, দল়্হেহি ৰরত্তেহি বদ্ধা, তেপি তানি বন্ধনানি সঞ্ছিন্দিত্ৰা সম্পদালেত্ৰা ভীতা মুত্তকরীসং চজমানা [মোচন্তা (পী. ক.)], যেন ৰা তেন ৰা পলাযন্তি. এৰং মহিদ্ধিকো খো, ভিক্খৰে, সীহো মিগরাজা তিরচ্ছানগতানং পাণানং, এৰং মহেসক্খো, এৰং মহানুভাৰো’’.

‘‘এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, যদা তথাগতো লোকে উপ্পজ্জতি অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো ৰিজ্জাচরণসম্পন্নো সুগতো লোকৰিদূ অনুত্তরো পুরিসদম্মসারথি সত্থা দেৰমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৰা. সো ধম্মং দেসেতি – ‘ইতি রূপং, ইতি রূপস্স সমুদযো, ইতি রূপস্স অত্থঙ্গমো; ইতি ৰেদনা… ইতি সঞ্ঞা… ইতি সঙ্খারা… ইতি ৰিঞ্ঞাণং, ইতি ৰিঞ্ঞাণস্স সমুদযো, ইতি ৰিঞ্ঞাণস্স অত্থঙ্গমো’তি. যেপি তে, ভিক্খৰে, দেৰা দীঘাযুকা ৰণ্ণৰন্তো সুখবহুলা উচ্চেসু ৰিমানেসু চিরট্ঠিতিকা তেপি তথাগতস্স ধম্মদেসনং সুত্ৰা যেভুয্যেন ভযং সংৰেগং সন্তাসং আপজ্জন্তি – ‘অনিচ্চাৰ কির, ভো, মযং সমানা নিচ্চম্হাতি অমঞ্ঞিম্হ. অদ্ধুৰাৰ কির, ভো, মযং সমানা ধুৰম্হাতি অমঞ্ঞিম্হ. অসস্সতাৰ কির, ভো, মযং সমানা সস্সতম্হাতি অমঞ্ঞিম্হ. মযম্পি কির, ভো, অনিচ্চা অদ্ধুৰা অসস্সতা সক্কাযপরিযাপন্না’তি. এৰং মহিদ্ধিকো খো, ভিক্খৰে, তথাগতো সদেৰকস্স লোকস্স, এৰং মহেসক্খো, এৰং মহানুভাৰো’’তি. ইদমৰোচ ভগৰা…পে… এতদৰোচ সত্থা –

‘‘যদা বুদ্ধো অভিঞ্ঞায, ধম্মচক্কং পৰত্তযি;

সদেৰকস্স লোকস্স, সত্থা অপ্পটিপুগ্গলো.

‘‘সক্কাযঞ্চ নিরোধঞ্চ, সক্কাযস্স চ সম্ভৰং;

অরিযঞ্চট্ঠঙ্গিকং মগ্গং, দুক্খূপসমগামিনং.

‘‘যেপি দীঘাযুকা দেৰা, ৰণ্ণৰন্তো যসস্সিনো;

ভীতা সন্তাসমাপাদুং, সীহস্সেৰিতরে মিগা.

অৰীতিৰত্তা সক্কাযং, অনিচ্চা কির ভো মযং;

সুত্ৰা অরহতো ৰাক্যং, ৰিপ্পমুত্তস্স তাদিনো’’তি. ছট্ঠং;

৭. খজ্জনীযসুত্তং

৭৯. সাৰত্থিনিদানং. ‘‘যে হি কেচি, ভিক্খৰে, সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা অনেকৰিহিতং পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরমানা অনুস্সরন্তি সব্বেতে পঞ্চুপাদানক্খন্ধে অনুস্সরন্তি এতেসং ৰা অঞ্ঞতরং. কতমে পঞ্চ? ‘এৰংরূপো অহোসিং অতীতমদ্ধান’ন্তি – ইতি ৰা হি, ভিক্খৰে, অনুস্সরমানো রূপংযেৰ অনুস্সরতি. ‘এৰংৰেদনো অহোসিং অতীতমদ্ধান’ন্তি – ইতি ৰা হি, ভিক্খৰে, অনুস্সরমানো ৰেদনংযেৰ অনুস্সরতি. ‘এৰংসঞ্ঞো অহোসিং অতীতমদ্ধান’ন্তি… ‘এৰংসঙ্খারো অহোসিং অতীতমদ্ধান’ন্তি… ‘এৰংৰিঞ্ঞাণো অহোসিং অতীতমদ্ধান’ন্তি – ইতি ৰা হি, ভিক্খৰে, অনুস্সরমানো ৰিঞ্ঞাণমেৰ অনুস্সরতি’’.

‘‘কিঞ্চ, ভিক্খৰে, রূপং ৰদেথ? রুপ্পতীতি খো, ভিক্খৰে, তস্মা ‘রূপ’ন্তি ৰুচ্চতি. কেন রুপ্পতি? সীতেনপি রুপ্পতি, উণ্হেনপি রুপ্পতি, জিঘচ্ছাযপি রুপ্পতি, পিপাসাযপি রুপ্পতি, ডংসমকসৰাতাতপসরীসপসম্ফস্সেনপি [… সিরিংসপসম্ফস্সেনপি (সী. পী.)] রুপ্পতি. রুপ্পতীতি খো, ভিক্খৰে, তস্মা ‘রূপ’ন্তি ৰুচ্চতি.

‘‘কিঞ্চ, ভিক্খৰে, ৰেদনং ৰদেথ? ৰেদযতীতি খো, ভিক্খৰে, তস্মা ‘ৰেদনা’তি ৰুচ্চতি. কিঞ্চ ৰেদযতি? সুখম্পি ৰেদযতি, দুক্খম্পি ৰেদযতি, অদুক্খমসুখম্পি ৰেদযতি. ৰেদযতীতি খো, ভিক্খৰে, তস্মা ‘ৰেদনা’তি ৰুচ্চতি.

‘‘কিঞ্চ, ভিক্খৰে, সঞ্ঞং ৰদেথ? সঞ্জানাতীতি খো, ভিক্খৰে, তস্মা ‘সঞ্ঞা’তি ৰুচ্চতি. কিঞ্চ সঞ্জানাতি? নীলম্পি সঞ্জানাতি, পীতকম্পি সঞ্জানাতি, লোহিতকম্পি সঞ্জানাতি, ওদাতম্পি সঞ্জানাতি. সঞ্জানাতীতি খো, ভিক্খৰে, তস্মা ‘সঞ্ঞা’তি ৰুচ্চতি.

‘‘কিঞ্চ, ভিক্খৰে, সঙ্খারে ৰদেথ? সঙ্খতমভিসঙ্খরোন্তীতি খো, ভিক্খৰে, তস্মা ‘সঙ্খারা’তি ৰুচ্চতি. কিঞ্চ সঙ্খতমভিসঙ্খরোন্তি? রূপং রূপত্তায [রূপত্থায (ক.)] সঙ্খতমভিসঙ্খরোন্তি, ৰেদনং ৰেদনত্তায সঙ্খতমভিসঙ্খরোন্তি, সঞ্ঞং সঞ্ঞত্তায সঙ্খতমভিসঙ্খরোন্তি, সঙ্খারে সঙ্খারত্তায সঙ্খতমভিসঙ্খরোন্তি, ৰিঞ্ঞাণং ৰিঞ্ঞাণত্তায সঙ্খতমভিসঙ্খরোন্তি. সঙ্খতমভিসঙ্খরোন্তীতি খো, ভিক্খৰে, তস্মা ‘সঙ্খারা’তি ৰুচ্চতি.

‘‘কিঞ্চ, ভিক্খৰে, ৰিঞ্ঞাণং ৰদেথ? ৰিজানাতীতি খো, ভিক্খৰে, তস্মা ‘ৰিঞ্ঞাণ’ন্তি ৰুচ্চতি. কিঞ্চ ৰিজানাতি? অম্বিলম্পি ৰিজানাতি, তিত্তকম্পি ৰিজানাতি, কটুকম্পি ৰিজানাতি, মধুরম্পি ৰিজানাতি, খারিকম্পি ৰিজানাতি, অখারিকম্পি ৰিজানাতি, লোণিকম্পি ৰিজানাতি, অলোণিকম্পি ৰিজানাতি. ৰিজানাতীতি খো, ভিক্খৰে, তস্মা ‘ৰিঞ্ঞাণ’ন্তি ৰুচ্চতি.

‘‘তত্র, ভিক্খৰে, সুতৰা অরিযসাৰকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘অহং খো এতরহি রূপেন খজ্জামি. অতীতম্পাহং অদ্ধানং এৰমেৰ রূপেন খজ্জিং, সেয্যথাপি এতরহি পচ্চুপ্পন্নেন রূপেন খজ্জামি. অহঞ্চেৰ খো পন অনাগতং রূপং অভিনন্দেয্যং, অনাগতম্পাহং অদ্ধানং এৰমেৰ রূপেন খজ্জেয্যং, সেয্যথাপি এতরহি পচ্চুপ্পন্নেন রূপেন খজ্জামী’তি. সো ইতি পটিসঙ্খায অতীতস্মিং রূপস্মিং অনপেক্খো হোতি; অনাগতং রূপং নাভিনন্দতি; পচ্চুপ্পন্নস্স রূপস্স নিব্বিদায ৰিরাগায নিরোধায পটিপন্নো হোতি.

‘‘‘অহং খো এতরহি ৰেদনায খজ্জামি. অতীতম্পাহং অদ্ধানং এৰমেৰ ৰেদনায খজ্জিং, সেয্যথাপি এতরহি পচ্চুপ্পন্নায ৰেদনায খজ্জামি. অহঞ্চেৰ খো পন অনাগতং ৰেদনং অভিনন্দেয্যং; অনাগতম্পাহং অদ্ধানং এৰমেৰ ৰেদনায খজ্জেয্যং, সেয্যথাপি এতরহি পচ্চুপ্পন্নায ৰেদনায খজ্জামী’তি. সো ইতি পটিসঙ্খায অতীতায ৰেদনায অনপেক্খো হোতি; অনাগতং ৰেদনং নাভিনন্দতি; পচ্চুপ্পন্নায ৰেদনায নিব্বিদায ৰিরাগায নিরোধায পটিপন্নো হোতি.

‘‘‘অহং খো এতরহি সঞ্ঞায খজ্জামি…পে… অহং খো এতরহি সঙ্খারেহি খজ্জামি. অতীতম্পাহং অদ্ধানং এৰমেৰ সঙ্খারেহি খজ্জিং, সেয্যথাপি এতরহি পচ্চুপ্পন্নেহি সঙ্খারেহি খজ্জামীতি. অহঞ্চেৰ খো পন অনাগতে সঙ্খারে অভিনন্দেয্যং; অনাগতম্পাহং অদ্ধানং এৰমেৰ সঙ্খারেহি খজ্জেয্যং, সেয্যথাপি এতরহি পচ্চুপ্পন্নেহি সঙ্খারেহি খজ্জামী’তি. সো ইতি পটিসঙ্খায অতীতেসু সঙ্খারেসু অনপেক্খো হোতি; অনাগতে সঙ্খারে নাভিনন্দতি; পচ্চুপ্পন্নানং সঙ্খারানং নিব্বিদায ৰিরাগায নিরোধায পটিপন্নো হোতি.

‘‘‘অহং খো এতরহি ৰিঞ্ঞাণেন খজ্জামি. অতীতম্পি অদ্ধানং এৰমেৰ ৰিঞ্ঞাণেন খজ্জিং, সেয্যথাপি এতরহি পচ্চুপ্পন্নেন ৰিঞ্ঞাণেন খজ্জামি. অহঞ্চেৰ খো পন অনাগতং ৰিঞ্ঞাণং অভিনন্দেয্যং; অনাগতম্পাহং অদ্ধানং এৰমেৰ ৰিঞ্ঞাণেন খজ্জেয্যং, সেয্যথাপি এতরহি পচ্চুপ্পন্নেন ৰিঞ্ঞাণেন খজ্জামী’তি. সো ইতি পটিসঙ্খায অতীতস্মিং ৰিঞ্ঞাণস্মিং অনপেক্খো হোতি; অনাগতং ৰিঞ্ঞাণং নাভিনন্দতি; পচ্চুপ্পন্নস্স ৰিঞ্ঞাণস্স নিব্বিদায ৰিরাগায নিরোধায পটিপন্নো হোতি.

‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৰে, রূপং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰা তং সুখং ৰা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘ৰেদনা … সঞ্ঞা… সঙ্খারা… ৰিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং, দুক্খং ৰা তং সুখং ৰা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তস্মাতিহ, ভিক্খৰে, যং কিঞ্চি রূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৰা বহিদ্ধা ৰা ওল়ারিকং ৰা সুখুমং ৰা হীনং ৰা পণীতং ৰা যং দূরে সন্তিকে ৰা, সব্বং রূপং – ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং. যা কাচি ৰেদনা… যা কাচি সঞ্ঞা… যে কেচি সঙ্খারা… যং কিঞ্চি ৰিঞ্ঞাণং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং…পে… যং দূরে সন্তিকে ৰা, সব্বং ৰিঞ্ঞাণং – ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং’’.

‘‘অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো অপচিনাতি, নো আচিনাতি; পজহতি [নো (সী.)], ন উপাদিযতি; ৰিসিনেতি [নো (সী.)], ন উস্সিনেতি; ৰিধূপেতি [নো (সী.)], ন সন্ধূপেতি. কিঞ্চ অপচিনাতি, নো আচিনাতি? রূপং অপচিনাতি, নো আচিনাতি; ৰেদনং … সঞ্ঞং… সঙ্খারে… ৰিঞ্ঞাণং অপচিনাতি, নো আচিনাতি. কিঞ্চ পজহতি, ন উপাদিযতি? রূপং পজহতি, ন উপাদিযতি; ৰেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খারে… ৰিঞ্ঞাণং পজহতি, ন উপাদিযতি. কিঞ্চ ৰিসিনেতি, ন উস্সিনেতি? রূপং ৰিসিনেতি, ন উস্সিনেতি; ৰেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খারে… ৰিঞ্ঞাণং ৰিসিনেতি, ন উস্সিনেতি. কিঞ্চ ৰিধূপেতি, ন সন্ধূপেতি? রূপং ৰিধূপেতি, ন সন্ধূপেতি; ৰেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খারে… ৰিঞ্ঞাণং ৰিধূপেতি, ন সন্ধূপেতি.

‘‘এৰং পস্সং, ভিক্খৰে, সুতৰা অরিযসাৰকো রূপস্মিম্পি নিব্বিন্দতি, ৰেদনাযপি… সঞ্ঞাযপি… সঙ্খারেসুপি… ৰিঞ্ঞাণস্মিম্পি নিব্বিন্দতি. নিব্বিন্দং ৰিরজ্জতি; ৰিরাগা ৰিমুচ্চতি. ৰিমুত্তস্মিং ৰিমুত্তমিতি ঞাণং হোতি. ‘খীণা জাতি, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযা’তি পজানাতি.

‘‘অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ভিক্খু নেৰাচিনাতি ন অপচিনাতি, অপচিনিত্ৰা ঠিতো নেৰ পজহতি ন উপাদিযতি, পজহিত্ৰা ঠিতো নেৰ ৰিসিনেতি ন উস্সিনেতি, ৰিসিনেত্ৰা ঠিতো নেৰ ৰিধূপেতি ন সন্ধূপেতি. ৰিধূপেত্ৰা ঠিতো কিঞ্চ নেৰাচিনাতি ন অপচিনাতি? অপচিনিত্ৰা ঠিতো রূপং নেৰাচিনাতি ন অপচিনাতি; অপচিনিত্ৰা ঠিতো ৰেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খারে… ৰিঞ্ঞাণং নেৰাচিনাতি ন অপচিনাতি. অপচিনিত্ৰা ঠিতো কিঞ্চ নেৰ পজহতি ন উপাদিযতি? পজহিত্ৰা ঠিতো রূপং নেৰ পজহতি ন উপাদিযতি; পজহিত্ৰা ঠিতো ৰেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খারে… ৰিঞ্ঞাণং নেৰ পজহতি ন উপাদিযতি. পজহিত্ৰা ঠিতো কিঞ্চ নেৰ ৰিসিনেতি ন উস্সিনেতি? ৰিসিনেত্ৰা ঠিতো রূপং নেৰ ৰিসিনেতি ন উস্সিনেতি; ৰিসিনেত্ৰা ঠিতো ৰেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খারে… ৰিঞ্ঞাণং নেৰ ৰিসিনেতি ন উস্সিনেতি. ৰিসিনেত্ৰা ঠিতো কিঞ্চ নেৰ ৰিধূপেতি ন সন্ধূপেতি? ৰিধূপেত্ৰা ঠিতো রূপং নেৰ ৰিধূপেতি ন সন্ধূপেতি; ৰিধূপেত্ৰা ঠিতো ৰেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খারে… ৰিঞ্ঞাণং নেৰ ৰিধূপেতি ন সন্ধূপেতি. ৰিধূপেত্ৰা ঠিতো এৰংৰিমুত্তচিত্তং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খুং সইন্দা দেৰা সব্রহ্মকা সপজাপতিকা আরকাৰ নমস্সন্তি –

‘‘নমো তে পুরিসাজঞ্ঞ, নমো তে পুরিসুত্তম;

যস্স তে নাভিজানাম, যম্পি নিস্সায ঝাযসী’’তি. সত্তমং;

৮. পিণ্ডোল্যসুত্তং

৮০. একং সমযং ভগৰা সক্কেসু ৰিহরতি কপিলৰত্থুস্মিং নিগ্রোধারামে. অথ খো ভগৰা কিস্মিঞ্চিদেৰ পকরণে ভিক্খুসঙ্ঘং পণামেত্ৰা পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায কপিলৰত্থুং পিণ্ডায পাৰিসি. কপিলৰত্থুস্মিং পিণ্ডায চরিত্ৰা পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো যেন মহাৰনং তেনুপসঙ্কমি দিৰাৰিহারায. মহাৰনং অজ্ঝোগাহেত্ৰা বেলুৰলট্ঠিকায মূলে দিৰাৰিহারং নিসীদি.

অথ খো ভগৰতো রহোগতস্স পটিসল্লীনস্স এৰং চেতসো পরিৰিতক্কো উদপাদি – ‘‘মযা খো ভিক্খুসঙ্ঘো পবাল়্হো. সন্তেত্থ ভিক্খূ নৰা অচিরপব্বজিতা অধুনাগতা ইমং ধম্মৰিনযং. তেসং মমং অপস্সন্তানং সিযা অঞ্ঞথত্তং সিযা ৰিপরিণামো. সেয্যথাপি নাম ৰচ্ছস্স তরুণস্স মাতরং অপস্সন্তস্স সিযা অঞ্ঞথত্তং সিযা ৰিপরিণামো, এৰমেৰ সন্তেত্থ ভিক্খূ নৰা অচিরপব্বজিতা অধুনাগতা ইমং ধম্মৰিনযং তেসং মমং অপস্সন্তানং সিযা অঞ্ঞথত্তং সিযা ৰিপরিণামো. সেয্যথাপি নাম বীজানং তরুণানং উদকং অলভন্তানং সিযা অঞ্ঞথত্তং সিযা ৰিপরিণামো, এৰমেৰ সন্তেত্থ…পে… তেসং মমং অলভন্তানং দস্সনায সিযা অঞ্ঞথত্তং সিযা ৰিপরিণামো. যংনূনাহং যথেৰ মযা পুব্বে ভিক্খুসঙ্ঘো অনুগ্গহিতো, এৰমেৰ এতরহি অনুগ্গণ্হেয্যং ভিক্খুসঙ্ঘ’’ন্তি.

অথ খো ব্রহ্মা সহম্পতি ভগৰতো চেতসা চেতোপরিৰিতক্কমঞ্ঞায – সেয্যথাপি নাম বলৰা পুরিসো সমিঞ্জিতং [সম্মিঞ্জিতং (সী. স্যা. কং. পী.)] ৰা বাহং পসারেয্য পসারিতং ৰা বাহং সমিঞ্জেয্য এৰমেৰ – ব্রহ্মলোকে অন্তরহিতো ভগৰতো পুরতো পাতুরহোসি. অথ খো ব্রহ্মা সহম্পতি একংসং উত্তরাসঙ্গং করিত্ৰা যেন ভগৰা তেনঞ্জলিং পণামেত্ৰা ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘এৰমেতং, ভগৰা; এৰমেতং, সুগত! ভগৰতো, ভন্তে, ভিক্খুসঙ্ঘো পবাল়্হো. সন্তেত্থ ভিক্খূ নৰা অচিরপব্বজিতা অধুনাগতা ইমং ধম্মৰিনযং. তেসং ভগৰন্তং অপস্সন্তানং সিযা অঞ্ঞথত্তং সিযা ৰিপরিণামো. সেয্যথাপি নাম ৰচ্ছস্স তরুণস্স মাতরং অপস্সন্তস্স সিযা অঞ্ঞথত্তং সিযা ৰিপরিণামো, এৰমেৰ সন্তেত্থ ভিক্খূ নৰা অচিরপব্বজিতা অধুনাগতা ইমং ধম্মৰিনযং তেসং ভগৰন্তং অপস্সন্তানং সিযা অঞ্ঞথত্তং সিযা ৰিপরিণামো. সেয্যথাপি নাম বীজানং তরুণানং উদকং অলভন্তানং সিযা অঞ্ঞথত্তং সিযা ৰিপরিণামো, এৰমেৰ সন্তেত্থ ভিক্খূ নৰা অচিরপব্বজিতা অধুনাগতা ইমং ধম্মৰিনযং, তেসং ভগৰন্তং অলভন্তানং দস্সনায সিযা অঞ্ঞথত্তং সিযা ৰিপরিণামো. অভিনন্দতু, ভন্তে, ভগৰা ভিক্খুসঙ্ঘং; অভিৰদতু, ভন্তে, ভগৰা ভিক্খুসঙ্ঘং. যথেৰ ভগৰতা পুব্বে ভিক্খুসঙ্ঘো অনুগ্গহিতো, এৰমেৰ এতরহি অনুগ্গণ্হাতু ভিক্খুসঙ্ঘ’’ন্তি.

অধিৰাসেসি ভগৰা তুণ্হীভাৰেন. অথ খো ব্রহ্মা সহম্পতি ভগৰতো অধিৰাসনং ৰিদিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা তত্থেৰন্তরধাযি.

অথ খো ভগৰা সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৰুট্ঠিতো যেন নিগ্রোধারামো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. নিসজ্জ খো ভগৰা তথারূপং ইদ্ধাভিসঙ্খারং অভিসঙ্খাসি [অভিসঙ্খারেসি (স্যা. কং.), অভিসঙ্খাযি (পী.), অভিসঙ্খরোতি (ক.)] যথা তে ভিক্খূ (একদ্ৰীহিকায সারজ্জমানরূপা যেনাহং [যেন ভগৰা (?)] তেনুপসঙ্কমেয্যুং. তেপি ভিক্খূ ) [( ) সী. স্যা. কং. পোত্থকেসু নত্থি] একদ্ৰীহিকায সারজ্জমানরূপা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্নে খো তে ভিক্খূ ভগৰা এতদৰোচ –

‘‘অন্তমিদং, ভিক্খৰে, জীৰিকানং যদিদং পিণ্ডোল্যং. অভিসাপোযং, ভিক্খৰে, লোকস্মিং পিণ্ডোলো ৰিচরসি পত্তপাণীতি. তঞ্চ খো এতং, ভিক্খৰে, কুলপুত্তা উপেন্তি অত্থৰসিকা, অত্থৰসং পটিচ্চ; নেৰ রাজাভিনীতা, ন চোরাভিনীতা, ন ইণট্টা, ন ভযট্টা, ন আজীৰিকাপকতা; অপি চ খো ওতিণ্ণাম্হ জাতিযা জরায মরণেন সোকেহি পরিদেৰেহি দুক্খেহি দোমনস্সেহি উপাযাসেহি দুক্খোতিণ্ণা দুক্খপরেতা অপ্পেৰ নাম ইমস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স অন্তকিরিযা পঞ্ঞাযেথাতি.

‘‘এৰং পব্বজিতো চাযং, ভিক্খৰে, কুলপুত্তো. সো চ হোতি অভিজ্ঝালু কামেসু তিব্বসারাগো ব্যাপন্নচিত্তো পদুট্ঠমনসঙ্কপ্পো মুট্ঠস্সতি অসম্পজানো অসমাহিতো ৰিব্ভন্তচিত্তো পাকতিন্দ্রিযো. সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, ছৰালাতং উভতোপদিত্তং মজ্ঝে গূথগতং, নেৰ গামে কট্ঠত্থং ফরতি, নারঞ্ঞে কট্ঠত্থং ফরতি. তথূপমাহং, ভিক্খৰে, ইমং পুগ্গলং ৰদামি গিহিভোগা চ পরিহীনো, সামঞ্ঞত্থঞ্চ ন পরিপূরেতি.

‘‘তযোমে, ভিক্খৰে, অকুসলৰিতক্কা – কামৰিতক্কো, ব্যাপাদৰিতক্কো, ৰিহিংসাৰিতক্কো. ইমে চ ভিক্খৰে, তযো অকুসলৰিতক্কা ক্ৰ অপরিসেসা নিরুজ্ঝন্তি? চতূসু ৰা সতিপট্ঠানেসু সুপ্পতিট্ঠিতচিত্তস্স ৰিহরতো অনিমিত্তং ৰা সমাধিং ভাৰযতো. যাৰঞ্চিদং, ভিক্খৰে, অলমেৰ অনিমিত্তো সমাধি ভাৰেতুং. অনিমিত্তো, ভিক্খৰে, সমাধি ভাৰিতো বহুলীকতো মহপ্ফলো হোতি মহানিসংসো.

‘‘দ্ৰেমা, ভিক্খৰে, দিট্ঠিযো – ভৰদিট্ঠি চ ৰিভৰদিট্ঠি চ. তত্র খো, ভিক্খৰে, সুতৰা অরিযসাৰকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘অত্থি নু খো তং কিঞ্চি লোকস্মিং যমহং উপাদিযমানো ন ৰজ্জৰা অস্স’ন্তি? সো এৰং পজানাতি – ‘নত্থি নু খো তং কিঞ্চি লোকস্মিং যমহং উপাদিযমানো ন ৰজ্জৰা অস্সং. অহঞ্হি রূপঞ্ঞেৰ উপাদিযমানো উপাদিযেয্যং ৰেদনঞ্ঞেৰ… সঞ্ঞঞ্ঞেৰ… সঙ্খারেযেৰ ৰিঞ্ঞাণঞ্ঞেৰ উপাদিযমানো উপাদিযেয্যং. তস্স মে অস্স [অযং (ক.)] উপাদানপচ্চযা ভৰো; ভৰপচ্চযা জাতি; জাতিপচ্চযা জরামরণং সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা সম্ভৰেয্যুং. এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো অস্সা’’’তি.

‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৰে, রূপং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰা তং সুখং ৰা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘ৰেদনা… সঞ্ঞা… সঙ্খারা… ৰিঞ্ঞাণং…পে… তস্মাতিহ, ভিক্খৰে, এৰং পস্সং… নাপরং ইত্থত্তাযাতি পজানাতী’’তি. অট্ঠমং.

৯. পালিলেয্যসুত্তং

৮১. একং সমযং ভগৰা কোসম্বিযং ৰিহরতি ঘোসিতারামে. অথ খো ভগৰা পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায কোসম্বিং পিণ্ডায পাৰিসি. কোসম্বিযং পিণ্ডায চরিত্ৰা পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো সামং সেনাসনং সংসামেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায অনামন্তেত্ৰা উপট্ঠাকে অনপলোকেত্ৰা ভিক্খুসঙ্ঘং একো অদুতিযো চারিকং পক্কামি.

অথ খো অঞ্ঞতরো ভিক্খু অচিরপক্কন্তস্স ভগৰতো যেনাযস্মা আনন্দো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মন্তং আনন্দং এতদৰোচ – ‘‘এসাৰুসো, আনন্দ, ভগৰা সামং সেনাসনং সংসামেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায অনামন্তেত্ৰা উপট্ঠাকে অনপলোকেত্ৰা ভিক্খুসঙ্ঘং একো অদুতিযো চারিকং পক্কন্তো’’তি. ‘‘যস্মিং, আৰুসো, সমযে ভগৰা সামং সেনাসনং সংসামেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায অনামন্তেত্ৰা উপট্ঠাকে অনপলোকেত্ৰা ভিক্খুসঙ্ঘং একো অদুতিযো চারিকং পক্কমতি, একোৰ ভগৰা তস্মিং সমযে ৰিহরিতুকামো হোতি; ন ভগৰা তস্মিং সমযে কেনচি অনুবন্ধিতব্বো হোতী’’তি.

অথ খো ভগৰা অনুপুব্বেন চারিকং চরমানো যেন পালিলেয্যকং [পারিলেয্যকং (সী. পী.)] তদৰসরি. তত্র সুদং ভগৰা পালিলেয্যকে ৰিহরতি ভদ্দসালমূলে. অথ খো সম্বহুলা ভিক্খূ যেনাযস্মা আনন্দো তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মতা আনন্দেন সদ্ধিং সম্মোদিংসু. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো তে ভিক্খূ আযস্মন্তং আনন্দং এতদৰোচুং – ‘‘চিরস্সুতা খো নো, আৰুসো আনন্দ, ভগৰতো সম্মুখা ধম্মী কথা; ইচ্ছাম মযং, আৰুসো আনন্দ, ভগৰতো সম্মুখা ধম্মিং কথং সোতু’’ন্তি.

অথ খো আযস্মা আনন্দো তেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং যেন পালিলেয্যকং ভদ্দসালমূলং যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নে খো তে ভিক্খূ ভগৰা ধম্মিযা কথায সন্দস্সেসি সমাদপেসি সমুত্তেজেসি সম্পহংসেসি. তেন খো পন সমযেন অঞ্ঞতরস্স ভিক্খুনো এৰং চেতসো পরিৰিতক্কো উদপাদি – ‘‘কথং নু খো জানতো কথং পস্সতো অনন্তরা আসৰানং খযো হোতী’’তি? অথ খো ভগৰা তস্স ভিক্খুনো চেতসা চেতোপরিৰিতক্কমঞ্ঞায ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ৰিচযসো দেসিতো, ভিক্খৰে, মযা ধম্মো; ৰিচযসো দেসিতা চত্তারো সতিপট্ঠানা; ৰিচযসো দেসিতা চত্তারো সম্মপ্পধানা; ৰিচযসো দেসিতা চত্তারো ইদ্ধিপাদা; ৰিচযসো দেসিতানি পঞ্চিন্দ্রিযানি; ৰিচযসো দেসিতানি পঞ্চ বলানি; ৰিচযসো দেসিতা সত্তবোজ্ঝঙ্গা; ৰিচযসো দেসিতো অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো. এৰং ৰিচযসো দেসিতো, ভিক্খৰে, মযা ধম্মো. এৰং ৰিচযসো দেসিতে খো, ভিক্খৰে, মযা ধম্মে অথ চ পনিধেকচ্চস্স ভিক্খুনো এৰং চেতসো পরিৰিতক্কো উদপাদি – ‘কথং নু খো জানতো কথং পস্সতো অনন্তরা আসৰানং খযো হোতী’’’তি?

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, জানতো কথং পস্সতো অনন্তরা আসৰানং খযো হোতি? ইধ ভিক্খৰে, অস্সুতৰা পুথুজ্জনো অরিযানং অদস্সাৰী অরিযধম্মস্স অকোৰিদো অরিযধম্মে অৰিনীতো, সপ্পুরিসানং অদস্সাৰী সপ্পুরিসধম্মস্স অকোৰিদো সপ্পুরিসধম্মে অৰিনীতো রূপং অত্ততো সমনুপস্সতি. যা খো পন সা, ভিক্খৰে, সমনুপস্সনা সঙ্খারো সো. সো পন সঙ্খারো কিংনিদানো কিংসমুদযো কিংজাতিকো কিংপভৰো? অৰিজ্জাসম্ফস্সজেন, ভিক্খৰে, ৰেদযিতেন ফুট্ঠস্স অস্সুতৰতো পুথুজ্জনস্স উপ্পন্না তণ্হা; ততোজো সো সঙ্খারো. ইতি খো, ভিক্খৰে, সোপি সঙ্খারো অনিচ্চো সঙ্খতো পটিচ্চসমুপ্পন্নো. সাপি তণ্হা অনিচ্চা সঙ্খতা পটিচ্চসমুপ্পন্না. সাপি ৰেদনা অনিচ্চা সঙ্খতা পটিচ্চসমুপ্পন্না. সোপি ফস্সো অনিচ্চো সঙ্খতো পটিচ্চসমুপ্পন্নো. সাপি অৰিজ্জা অনিচ্চা সঙ্খতা পটিচ্চসমুপ্পন্না. এৰম্পি খো, ভিক্খৰে, জানতো এৰং পস্সতো অনন্তরা আসৰানং খযো হোতি.

‘‘ন হেৰ খো রূপং অত্ততো সমনুপস্সতি; অপি চ খো রূপৰন্তং অত্তানং সমনুপস্সতি. যা খো পন সা, ভিক্খৰে, সমনুপস্সনা সঙ্খারো সো. সো পন সঙ্খারো কিংনিদানো কিংসমুদযো কিংজাতিকো কিংপভৰো? অৰিজ্জাসম্ফস্সজেন, ভিক্খৰে, ৰেদযিতেন ফুট্ঠস্স অস্সুতৰতো পুথুজ্জনস্স উপ্পন্না তণ্হা; ততোজো সো সঙ্খারো. ইতি খো, ভিক্খৰে, সোপি সঙ্খারো অনিচ্চো সঙ্খতো পটিচ্চসমুপ্পন্নো. সাপি তণ্হা… সাপি ৰেদনা… সোপি ফস্সো… সাপি অৰিজ্জা অনিচ্চা সঙ্খতা পটিচ্চসমুপ্পন্না. এৰম্পি খো, ভিক্খৰে, জানতো এৰং পস্সতো অনন্তরা আসৰানং খযো হোতি.

‘‘ন হেৰ খো রূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, ন রূপৰন্তং অত্তানং সমনুপস্সতি; অপি চ খো অত্তনি রূপং সমনুপস্সতি. যা খো পন সা, ভিক্খৰে, সমনুপস্সনা সঙ্খারো সো. সো পন সঙ্খারো কিংনিদানো কিংসমুদযো কিংজাতিকো কিংপভৰো? অৰিজ্জাসম্ফস্সজেন, ভিক্খৰে, ৰেদযিতেন ফুট্ঠস্স অস্সুতৰতো পুথুজ্জনস্স উপ্পন্না তণ্হা; ততোজো সো সঙ্খারো. ইতি খো, ভিক্খৰে, সোপি সঙ্খারো অনিচ্চো সঙ্খতো পটিচ্চসমুপ্পন্নো. সাপি তণ্হা… সাপি ৰেদনা… সোপি ফস্সো… সাপি অৰিজ্জা অনিচ্চা সঙ্খতা পটিচ্চসমুপ্পন্না. এৰম্পি খো, ভিক্খৰে, জানতো এৰং পস্সতো অনন্তরা আসৰানং খযো হোতি.

‘‘ন হেৰ খো রূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, ন রূপৰন্তং অত্তানং সমনুপস্সতি, ন অত্তনি রূপং সমনুপস্সতি; অপি চ খো রূপস্মিং অত্তানং সমনুপস্সতি. যা খো পন সা, ভিক্খৰে, সমনুপস্সনা সঙ্খারো সো. সো পন সঙ্খারো কিংনিদানো কিংসমুদযো কিংজাতিকো কিংপভৰো? অৰিজ্জাসম্ফস্সজেন, ভিক্খৰে, ৰেদযিতে ফুট্ঠস্স অস্সুতৰতো পুথুজ্জনস্স উপ্পন্না তণ্হা; ততোজো সো সঙ্খারো. ইতি খো, ভিক্খৰে, সোপি সঙ্খারো অনিচ্চো সঙ্খতো পটিচ্চসমুপ্পন্নো. সাপি তণ্হা … সাপি ৰেদনা… সোপি ফস্সো… সাপি অৰিজ্জা অনিচ্চা সঙ্খতা পটিচ্চসমুপ্পন্না. এৰম্পি খো, ভিক্খৰে, জানতো…পে… আসৰানং খযো হোতি.

‘‘ন হেৰ খো রূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, ন রূপৰন্তং অত্তানং, ন অত্তনি রূপং, ন রূপস্মিং অত্তানং সমনুপস্সতি; অপি চ খো ৰেদনং অত্ততো সমনুপস্সতি, অপি চ খো ৰেদনাৰন্তং অত্তানং সমনুপস্সতি, অপি চ খো অত্তনি ৰেদনং সমনুপস্সতি, অপি চ খো ৰেদনায অত্তানং সমনুপস্সতি; অপি চ খো সঞ্ঞং… অপি চ খো সঙ্খারে অত্ততো সমনুপস্সতি, অপি চ খো সঙ্খারৰন্তং অত্তানং সমনুপস্সতি, অপি চ খো অত্তনি সঙ্খারে সমনুপস্সতি, অপি চ খো সঙ্খারেসু অত্তানং সমনুপস্সতি; অপি চ খো ৰিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি, অপি চ খো ৰিঞ্ঞাণৰন্তং অত্তানং, অপি চ খো অত্তনি ৰিঞ্ঞাণং, অপি চ খো ৰিঞ্ঞাণস্মিং অত্তানং সমনুপস্সতি. যা খো পন সা, ভিক্খৰে, সমনুপস্সনা সঙ্খারো সো. সো পন সঙ্খারো কিংনিদানো…পে… কিংপভৰো? অৰিজ্জাসম্ফস্সজেন, ভিক্খৰে, ৰেদযিতে ফুট্ঠস্স অস্সুতৰতো পুথুজ্জনস্স উপ্পন্না তণ্হা; ততোজো সো সঙ্খারো. ইতি খো, ভিক্খৰে, সোপি সঙ্খারো অনিচ্চো সঙ্খতো পটিচ্চসমুপ্পন্নো. সাপি তণ্হা… সাপি ৰেদনা… সোপি ফস্সো … সাপি অৰিজ্জা অনিচ্চা সঙ্খতা পটিচ্চসমুপ্পন্না. এৰং খো, ভিক্খৰে, জানতো এৰং পস্সতো অনন্তরা আসৰানং খযো হোতি.

‘‘ন হেৰ খো রূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, ন ৰেদনং অত্ততো সমনুপস্সতি, ন সঞ্ঞং… ন সঙ্খারে… ন ৰিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি; অপি চ খো এৰংদিট্ঠি হোতি – ‘সো অত্তা সো লোকো, সো পেচ্চ ভৰিস্সামি নিচ্চো ধুৰো সস্সতো অৰিপরিণামধম্মো’তি. যা খো পন সা, ভিক্খৰে, সস্সতদিট্ঠি সঙ্খারো সো. সো পন সঙ্খারো কিংনিদানো…পে… এৰম্পি খো, ভিক্খৰে, জানতো এৰং পস্সতো অনন্তরা আসৰানং খযো হোতি.

‘‘ন হেৰ খো রূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, ন ৰেদনং … ন সঞ্ঞং… ন সঙ্খারে… ন ৰিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি; নাপি এৰংদিট্ঠি হোতি – ‘সো অত্তা সো লোকো, সো পেচ্চ ভৰিস্সামি নিচ্চো ধুৰো সস্সতো অৰিপরিণামধম্মো’তি. অপি চ খো এৰংদিট্ঠি হোতি – ‘নো চস্সং নো চ মে সিযা নাভৰিস্সং ন মে ভৰিস্সতী’তি. যা খো পন সা, ভিক্খৰে, উচ্ছেদদিট্ঠি সঙ্খারো সো. সো পন সঙ্খারো কিংনিদানো কিংসমুদযো কিংজাতিকো কিংপভৰো? অৰিজ্জাসম্ফস্সজেন, ভিক্খৰে, ৰেদযিতেন ফুট্ঠস্স অস্সুতৰতো পুথুজ্জনস্স উপ্পন্না তণ্হা; ততোজো সো সঙ্খারো. ইতি খো, ভিক্খৰে, সোপি সঙ্খারো অনিচ্চো…পে… এৰম্পি খো, ভিক্খৰে, জানতো এৰং পস্সতো অনন্তরা আসৰানং খযো হোতি.

‘‘ন হেৰ খো রূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, ন ৰেদনং… ন সঞ্ঞং… ন সঙ্খারে… ন ৰিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি…পে… ন ৰিঞ্ঞাণস্মিং অত্ততো সমনুপস্সতি, নাপি এৰংদিট্ঠি হোতি – ‘সো অত্তা সো লোকো, সো পেচ্চ ভৰিস্সামি নিচ্চো ধুৰো সস্সতো অৰিপরিণামধম্মো’তি; নাপি এৰংদিট্ঠি হোতি – ‘নো চস্সং নো চ মে সিযা নাভৰিস্সং ন মে ভৰিস্সতী’তি; অপি চ খো কঙ্খী হোতি ৰিচিকিচ্ছী অনিট্ঠঙ্গতো সদ্ধম্মে. যা খো পন সা, ভিক্খৰে, কঙ্খিতা ৰিচিকিচ্ছিতা অনিট্ঠঙ্গততা সদ্ধম্মে সঙ্খারো সো. সো পন সঙ্খারো কিংনিদানো কিংসমুদযো কিংজাতিকো কিংপভৰো? অৰিজ্জাসম্ফস্সজেন, ভিক্খৰে, ৰেদযিতেন ফুট্ঠস্স অস্সুতৰতো পুথুজ্জনস্স উপ্পন্না তণ্হা; ততোজো সো সঙ্খারো. ইতি খো, ভিক্খৰে, সোপি সঙ্খারো অনিচ্চো সঙ্খতো পটিচ্চসমুপ্পন্নো. সাপি তণ্হা অনিচ্চা সঙ্খতা পটিচ্চসমুপ্পন্না. সাপি ৰেদনা অনিচ্চা সঙ্খতা পটিচ্চসমুপ্পন্না. সোপি ফস্সো অনিচ্চো সঙ্খতো পটিচ্চসমুপ্পন্নো. সাপি অৰিজ্জা অনিচ্চা সঙ্খতা পটিচ্চসমুপ্পন্না. এৰং খো, ভিক্খৰে, জানতো এৰং পস্সতো অনন্তরা আসৰানং খযো হোতী’’তি. নৰমং.

১০. পুণ্ণমসুত্তং

৮২. একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি পুব্বারামে মিগারমাতুপাসাদে মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং. তেন খো পন সমযেন ভগৰা তদহুপোসথে পন্নরসে পুণ্ণায পুণ্ণমায রত্তিযা ভিক্খুসঙ্ঘপরিৰুতো অজ্ঝোকাসে নিসিন্নো হোতি.

অথ খো অঞ্ঞতরো ভিক্খু উট্ঠাযাসনা একংসং উত্তরাসঙ্গং করিত্ৰা যেন ভগৰা তেনঞ্জলিং পণামেত্ৰা ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘পুচ্ছেয্যাহং, ভন্তে, ভগৰন্তং কিঞ্চিদেৰ [কঞ্চিদেৰ (?)] দেসং, সচে মে ভগৰা ওকাসং করোতি পঞ্হস্স ৰেয্যাকরণাযা’’তি? ‘‘তেন হি ত্ৰং, ভিক্খু, সকে আসনে নিসীদিত্ৰা পুচ্ছ যদাকঙ্খসী’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো সো ভিক্খু ভগৰতো পটিস্সুত্ৰা সকে আসনে নিসীদিত্ৰা ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘ইমে নু খো, ভন্তে, পঞ্চুপাদানক্খন্ধা, সেয্যথিদং – রূপুপাদানক্খন্ধো, ৰেদনুপাদানক্খন্ধো, সঞ্ঞুপাদানক্খন্ধো, সঙ্খারুপাদানক্খন্ধো, ৰিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধো’’তি.

‘‘ইমে খো পন, ভিক্খু, পঞ্চুপাদানক্খন্ধা; সেয্যথিদং – রূপুপাদানক্খন্ধো…পে… ৰিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধো’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি খো সো ভিক্খু ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দিত্ৰা অনুমোদিত্ৰা ভগৰন্তং উত্তরিং পঞ্হং অপুচ্ছি –

‘‘ইমে খো পন, ভন্তে, পঞ্চুপাদানক্খন্ধা কিংমূলকা’’তি? ‘‘ইমে খো, ভিক্খু, পঞ্চুপাদানক্খন্ধা ছন্দমূলকা’’তি…পে… তঞ্ঞেৰ নু খো, ভন্তে, উপাদানং তে পঞ্চুপাদানক্খন্ধা উদাহু অঞ্ঞত্র পঞ্চহি উপাদানক্খন্ধেহি উপাদানন্তি? ‘‘ন খো, ভিক্খু, তঞ্ঞেৰ উপাদানং তে পঞ্চুপাদানক্খন্ধা নাপি অঞ্ঞত্র পঞ্চহি উপাদানক্খন্ধেহি উপাদানং, অপি চ যো তত্থ ছন্দরাগো তং তত্থ উপাদান’’ন্তি. ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি খো সো ভিক্খু…পে… উত্তরিং পঞ্হং অপুচ্ছি –

‘‘সিযা পন, ভন্তে, পঞ্চুপাদানক্খন্ধেসু ছন্দরাগৰেমত্ততা’’তি? ‘‘সিযা, ভিক্খূ’’তি ভগৰা অৰোচ – ‘‘ইধ, ভিক্খু, একচ্চস্স এৰং হোতি – ‘এৰংরূপো সিযং অনাগতমদ্ধানং, এৰংৰেদনো সিযং অনাগতমদ্ধানং, এৰংসঞ্ঞো সিযং অনাগতমদ্ধানং, এৰংসঙ্খারো সিযং অনাগতমদ্ধানং, এৰংৰিঞ্ঞাণো সিযং অনাগতমদ্ধান’ন্তি. এৰং খো, ভিক্খু, সিযা পঞ্চুপাদানক্খন্ধেসু ছন্দরাগৰেমত্ততা’’তি? ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি খো সো ভিক্খু…পে… উত্তরিং পঞ্হং অপুচ্ছি –

‘‘কিত্তাৰতা নু খো, ভন্তে, খন্ধানং খন্ধাধিৰচন’’ন্তি? ‘‘যং কিঞ্চি, ভিক্খু, রূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৰা বহিদ্ধা ৰা ওল়ারিকং ৰা সুখুমং ৰা হীনং ৰা পণীতং ৰা যং দূরে সন্তিকে ৰা, অযং ৰুচ্চতি রূপক্খন্ধো. যা কাচি ৰেদনা… যা কাচি সঞ্ঞা … যে কেচি সঙ্খারা… যং কিঞ্চি ৰিঞ্ঞাণং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৰা বহিদ্ধা ৰা ওল়ারিকং ৰা সুখুমং ৰা হীনং ৰা পণীতং ৰা যং দূরে সন্তিকে ৰা, অযং ৰুচ্চতি ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো. এত্তাৰতা খো, ভিক্খু, খন্ধানং খন্ধাধিৰচন’’ন্তি. ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি খো সো ভিক্খু…পে… অপুচ্ছি –

‘‘কো নু খো, ভন্তে, হেতু কো পচ্চযো রূপক্খন্ধস্স পঞ্ঞাপনায; কো হেতু কো পচ্চযো ৰেদনাক্খন্ধস্স পঞ্ঞাপনায; কো হেতু কো পচ্চযো সঞ্ঞাক্খন্ধস্স পঞ্ঞাপনায; কো হেতু কো পচ্চযো সঙ্খারক্খন্ধস্স পঞ্ঞাপনায; কো হেতু কো পচ্চযো ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধস্স পঞ্ঞাপনাযা’’তি? ‘‘চত্তারো খো, ভিক্খু, মহাভূতা হেতু, চত্তারো মহাভূতা পচ্চযো রূপক্খন্ধস্স পঞ্ঞাপনায. ফস্সো হেতু ফস্সো পচ্চযো ৰেদনাক্খন্ধস্স পঞ্ঞাপনায. ফস্সো হেতু ফস্সো পচ্চযো সঞ্ঞাক্খন্ধস্স পঞ্ঞাপনায. ফস্সো হেতু, ফস্সো পচ্চযো সঙ্খারক্খন্ধস্স পঞ্ঞাপনায. নামরূপং হেতু, নামরূপং পচ্চযো ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধস্স পঞ্ঞাপনাযা’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি খো সো ভিক্খু…পে… অপুচ্ছি –

‘‘কথং নু খো, ভন্তে, সক্কাযদিট্ঠি হোতী’’তি? ‘‘ইধ, ভিক্খু, অস্সুতৰা পুথুজ্জনো অরিযানং অদস্সাৰী অরিযধম্মস্স অকোৰিদো অরিযধম্মে অৰিনীতো, সপ্পুরিসানং অদস্সাৰী সপ্পুরিসধম্মস্স অকোৰিদো সপ্পুরিসধম্মে অৰিনীতো রূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, রূপৰন্তং ৰা অত্তানং; অত্তনি ৰা রূপং, রূপস্মিং ৰা অত্তানং; ৰেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খারে… ৰিঞ্ঞাণং… অত্ততো সমনুপস্সতি, ৰিঞ্ঞাণৰন্তং ৰা অত্তানং; অত্তনি ৰা ৰিঞ্ঞাণং, ৰিঞ্ঞাণস্মিং ৰা অত্তানং. এৰং খো, ভিক্খু, সক্কাযদিট্ঠি হোতী’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি খো সো ভিক্খু…পে… অপুচ্ছি –

‘‘কথং পন, ভন্তে, সক্কাযদিট্ঠি ন হোতী’’তি? ‘‘ইধ, ভিক্খু, সুতৰা অরিযসাৰকো অরিযানং দস্সাৰী অরিযধম্মস্স কোৰিদো অরিযধম্মে সুৰিনীতো, সপ্পুরিসানং দস্সাৰী সপ্পুরিসধম্মস্স কোৰিদো সপ্পুরিসধম্মে সুৰিনীতো ন রূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, ন রূপৰন্তং ৰা অত্তানং; ন অত্তনি ৰা রূপং, ন রূপস্মিং ৰা অত্তানং; ন ৰেদনং… ন সঞ্ঞং… ন সঙ্খারে… ন ৰিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি, ন ৰিঞ্ঞাণৰন্তং ৰা অত্তানং; ন অত্তনি ৰা ৰিঞ্ঞাণং, ন ৰিঞ্ঞাণস্মিং ৰা অত্তানং. এৰং খো, ভিক্খু, সক্কাযদিট্ঠি ন হোতী’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি খো সো ভিক্খু…পে… অপুচ্ছি –

‘‘কো নু খো, ভন্তে, রূপস্স অস্সাদো, কো আদীনৰো, কিং নিস্সরণং; কো ৰেদনায… কো সঞ্ঞায… কো সঙ্খারানং… কো ৰিঞ্ঞাণস্স অস্সাদো, কো আদীনৰো, কিং নিস্সরণ’’ন্তি? ‘‘যং খো, ভিক্খু, রূপং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং – অযং রূপস্স অস্সাদো. যং রূপং অনিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং – অযং রূপস্স আদীনৰো. যো রূপস্মিং ছন্দরাগৰিনযো ছন্দরাগপ্পহানং – ইদং রূপস্স নিস্সরণং. যং ৰেদনং পটিচ্চ… যং সঞ্ঞং পটিচ্চ… যে সঙ্খারে পটিচ্চ… যং ৰিঞ্ঞাণং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং – অযং ৰিঞ্ঞাণস্স অস্সাদো. যং ৰিঞ্ঞাণং অনিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং – অযং ৰিঞ্ঞাণস্স আদীনৰো. যো ৰিঞ্ঞাণস্মিং ছন্দরাগৰিনযো ছন্দরাগপ্পহানং – ইদং ৰিঞ্ঞাণস্স নিস্সরণ’’ন্তি. ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি খো সো ভিক্খু ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দিত্ৰা অনুমোদিত্ৰা ভগৰন্তং উত্তরিং পঞ্হং অপুচ্ছি –

‘‘কথং নু খো, ভন্তে, জানতো, কথং পস্সতো ইমস্মিঞ্চ সৰিঞ্ঞাণকে কাযে বহিদ্ধা চ সব্বনিমিত্তেসু অহঙ্কারমমঙ্কারমানানুসযা ন হোন্তী’’তি? ‘‘যং কিঞ্চি, ভিক্খু, রূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৰা বহিদ্ধা ৰা ওল়ারিকং ৰা সুখুমং ৰা হীনং ৰা পণীতং ৰা যং দূরে সন্তিকে ৰা, সব্বং রূপং – ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতি. যা কাচি ৰেদনা… যা কাচি সঞ্ঞা… যে কেচি সঙ্খারা… যং কিঞ্চি ৰিঞ্ঞাণং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৰা বহিদ্ধা ৰা ওল়ারিকং ৰা সুখুমং ৰা হীনং ৰা পণীতং ৰা যং দূরে সন্তিকে ৰা, সব্বং ৰিঞ্ঞাণং – ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতি. এৰং খো, ভিক্খু, জানতো এৰং পস্সতো ইমস্মিঞ্চ সৰিঞ্ঞাণকে কাযে বহিদ্ধা চ সব্বনিমিত্তেসু অহঙ্কারমমঙ্কারমানানুসযা ন হোন্তী’’তি.

তেন খো পন সমযেন অঞ্ঞতরস্স ভিক্খুনো এৰং চেতসো পরিৰিতক্কো উদপাদি – ‘‘ইতি কির ভো রূপং অনত্তা, ৰেদনা… সঞ্ঞা… সঙ্খারা… ৰিঞ্ঞাণং অনত্তা; অনত্তকতানি কম্মানি কথমত্তানং [কতমত্তানং (পী.), কম্মত্তানং (স্যা. কং. ক.)] ফুসিস্সন্তী’’তি. অথ খো ভগৰা তস্স ভিক্খুনো চেতসা চেতো পরিৰিতক্কমঞ্ঞায ভিক্খূ আমন্তেসি –

‘‘ঠানং খো পনেতং, ভিক্খৰে, ৰিজ্জতি যং ইধেকচ্চো মোঘপুরিসো অৰিদ্ৰা অৰিজ্জাগতো তণ্হাধিপতেয্যেন চেতসা সত্থুসাসনং অতিধাৰিতব্বং মঞ্ঞেয্য. ইতি কির, ভো, রূপং অনত্তা, ৰেদনা… সঞ্ঞা… সঙ্খারা… ৰিঞ্ঞাণং অনত্তা. অনত্তকতানি কম্মানি কথমত্তানং ফুসিস্সন্তীতি? পটিপুচ্ছাৰিনীতা খো মে তুম্হে, ভিক্খৰে, তত্র তত্র তেসু তেসু ধম্মেসু.

‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৰে, রূপং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’. ‘‘ৰেদনা… সঞ্ঞা… সঙ্খারা… ৰিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰা তং সুখং ৰা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. তস্মাতিহ…পে… এৰং পস্সং…পে… নাপরং ইত্থত্তাযাতি পজানাতী’’তি.

‘‘দ্ৰে খন্ধা তঞ্ঞেৰ সিযং, অধিৰচনঞ্চ হেতুনা;

সক্কাযেন দুৰে ৰুত্তা, অস্সাদৰিঞ্ঞাণকেন চ;

এতে দসৰিধা ৰুত্তা, হোতি ভিক্খু পুচ্ছাযা’’তি. দসমং;

খজ্জনীযৰগ্গো অট্ঠমো.

তস্সুদ্দানং –

অস্সাদো দ্ৰে সমুদযা, অরহন্তেহি অপরে দ্ৰে;

সীহো খজ্জনী পিণ্ডোল্যং, পালিলেয্যেন পুণ্ণমাতি.