১. পরিৰীমংসনসুত্তং
৫১. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. তত্র খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৰো’’তি. ‘‘ভদন্তে’’তি তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং. ভগৰা এতদৰোচ –
‘‘কিত্তাৰতা নু খো, ভিক্খৰে, ভিক্খূ পরিৰীমংসমানো পরিৰীমংসেয্য সব্বসো সম্মা দুক্খক্খযাযা’’তি? ‘‘ভগৰংমূলকা নো, ভন্তে, ধম্মা ভগৰংনেত্তিকা ভগৰংপটিসরণা. সাধু ৰত, ভন্তে, ভগৰন্তংযেৰ পটিভাতু এতস্স ভাসিতস্স অত্থো. ভগৰতো সুত্ৰা ভিক্খূ ধারেস্সন্তী’’তি. ‘‘তেন হি, ভিক্খৰে, সুণাথ, সাধুকং মনসি করোথ, ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং. ভগৰা এতদৰোচ –
‘‘ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু পরিৰীমংসমানো পরিৰীমংসতি – ‘যং খো ইদং অনেকৰিধং নানপ্পকারকং দুক্খং লোকে উপ্পজ্জতি জরামরণং; ইদং নু খো দুক্খং কিংনিদানং কিংসমুদযং কিংজাতিকং কিংপভৰং? কিস্মিং সতি জরামরণং হোতি, কিস্মিং অসতি জরামরণং ন হোতী’তি? সো পরিৰীমংসমানো এৰং পজানাতি – ‘যং খো ইদং অনেকৰিধং নানপ্পকারকং দুক্খং লোকে উপ্পজ্জতি জরামরণং, ইদং খো দুক্খং জাতিনিদানং জাতিসমুদযং জাতিজাতিকং জাতিপ্পভৰং. জাতিযা সতি জরামরণং হোতি, জাতিযা অসতি জরামরণং ন হোতী’’’তি.
‘‘সো জরামরণঞ্চ পজানাতি, জরামরণসমুদযঞ্চ পজানাতি, জরামরণনিরোধঞ্চ পজানাতি, যা চ জরামরণনিরোধসারুপ্পগামিনী পটিপদা তঞ্চ পজানাতি, তথা পটিপন্নো চ হোতি অনুধম্মচারী; অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ভিক্খু সব্বসো সম্মা দুক্খক্খযায পটিপন্নো জরামরণনিরোধায.
‘‘অথাপরং পরিৰীমংসমানো পরিৰীমংসতি – ‘জাতি পনাযং কিংনিদানা কিংসমুদযা কিংজাতিকা কিংপভৰা, কিস্মিং সতি জাতি হোতি, কিস্মিং অসতি জাতি ন হোতী’তি? সো পরিৰীমংসমানো এৰং পজানাতি – ‘জাতি ভৰনিদানা ভৰসমুদযা ভৰজাতিকা ভৰপ্পভৰা; ভৰে সতি জাতি হোতি, ভৰে অসতি জাতি ন হোতী’’’তি.
‘‘সো জাতিঞ্চ পজানাতি, জাতিসমুদযঞ্চ পজানাতি, জাতিনিরোধঞ্চ পজানাতি, যা চ জাতিনিরোধসারুপ্পগামিনী পটিপদা তঞ্চ পজানাতি, তথা পটিপন্নো চ হোতি অনুধম্মচারী; অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ভিক্খু সব্বসো সম্মা দুক্খক্খযায পটিপন্নো জাতিনিরোধায.
‘‘অথাপরং পরিৰীমংসমানো পরিৰীমংসতি – ‘ভৰো পনাযং কিংনিদানো…পে… উপাদানং পনিদং কিংনিদানং… তণ্হা পনাযং কিংনিদানা… ৰেদনা… ফস্সো… সল়াযতনং পনিদং কিংনিদানং… নামরূপং পনিদং… ৰিঞ্ঞাণং পনিদং… সঙ্খারা পনিমে কিংনিদানা কিংসমুদযা কিংজাতিকা কিংপভৰা; কিস্মিং সতি সঙ্খারা হোন্তি, কিস্মিং অসতি সঙ্খারা ন হোন্তী’তি? সো পরিৰীমংসমানো এৰং পজানাতি – ‘সঙ্খারা অৰিজ্জানিদানা অৰিজ্জাসমুদযা অৰিজ্জাজাতিকা অৰিজ্জাপভৰা; অৰিজ্জায সতি সঙ্খারা হোন্তি, অৰিজ্জায অসতি সঙ্খারা ন হোন্তী’’’তি.
‘‘সো সঙ্খারে চ পজানাতি, সঙ্খারসমুদযঞ্চ পজানাতি, সঙ্খারনিরোধঞ্চ পজানাতি, যা চ সঙ্খারনিরোধসারুপ্পগামিনী পটিপদা তঞ্চ পজানাতি, তথা পটিপন্নো চ হোতি অনুধম্মচারী; অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ভিক্খু সব্বসো সম্মা দুক্খক্খযায পটিপন্নো সঙ্খারনিরোধায.
‘‘অৰিজ্জাগতো যং, ভিক্খৰে, পুরিসপুগ্গলো পুঞ্ঞং চে সঙ্খারং অভিসঙ্খরোতি, পুঞ্ঞূপগং হোতি ৰিঞ্ঞাণং. অপুঞ্ঞং চে সঙ্খারং অভিসঙ্খরোতি, অপুঞ্ঞূপগং হোতি ৰিঞ্ঞাণং. আনেঞ্জং চে সঙ্খারং অভিসঙ্খরোতি আনেঞ্জূপগং হোতি ৰিঞ্ঞাণং. যতো খো, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো অৰিজ্জা পহীনা হোতি ৰিজ্জা উপ্পন্না, সো অৰিজ্জাৰিরাগা ৰিজ্জুপ্পাদা নেৰ পুঞ্ঞাভিসঙ্খারং অভিসঙ্খরোতি ন অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারং অভিসঙ্খরোতি ন আনেঞ্জাভিসঙ্খারং অভিসঙ্খরোতি. অনভিসঙ্খরোন্তো অনভিসঞ্চেতযন্তো ন কিঞ্চি লোকে উপাদিযতি; অনুপাদিযং ন পরিতস্সতি, অপরিতস্সং পচ্চত্তঞ্ঞেৰ পরিনিব্বাযতি. ‘খীণা জাতি, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযা’তি পজানাতি.
‘‘সো সুখং চে ৰেদনং ৰেদযতি, সা অনিচ্চাতি পজানাতি, অনজ্ঝোসিতাতি পজানাতি, অনভিনন্দিতাতি পজানাতি. দুক্খং চে ৰেদনং ৰেদযতি, সা অনিচ্চাতি পজানাতি, অনজ্ঝোসিতাতি পজানাতি, অনভিনন্দিতাতি পজানাতি. অদুক্খমসুখং চে ৰেদনং ৰেদযতি, সা অনিচ্চাতি পজানাতি, অনজ্ঝোসিতাতি পজানাতি, অনভিনন্দিতাতি পজানাতি. সো সুখং চে ৰেদনং ৰেদযতি, ৰিসংযুত্তো নং ৰেদযতি. দুক্খং চে ৰেদনং ৰেদযতি, ৰিসংযুত্তো নং [তং ৰেদনং (সী. পী.), ৰেদনং (ক.)] ৰেদযতি. অদুক্খমসুখং চে ৰেদনং ৰেদযতি, ৰিসংযুত্তো নং ৰেদযতি.
‘‘সো কাযপরিযন্তিকং ৰেদনং ৰেদযমানো কাযপরিযন্তিকং ৰেদনং ৰেদযামীতি পজানাতি, জীৰিতপরিযন্তিকং ৰেদনং ৰেদযমানো জীৰিতপরিযন্তিকং ৰেদনং ৰেদযামীতি পজানাতি. কাযস্স ভেদা উদ্ধং জীৰিতপরিযাদানা ইধেৰ সব্বৰেদযিতানি অনভিনন্দিতানি সীতীভৰিস্সন্তি, সরীরানি অৰসিস্সন্তীতি পজানাতি.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, পুরিসো কুম্ভকারপাকা উণ্হং কুম্ভং উদ্ধরিত্ৰা সমে ভূমিভাগে পটিসিস্সেয্য [পটিৰিসেয্য (সী.), পতিট্ঠপেয্য (স্যা. কং. পী.), পটিসেৰেয্য (টীকা)]. তত্র যাযং উস্মা সা তত্থেৰ ৰূপসমেয্য, কপল্লানি অৰসিস্সেয্যুং. এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু কাযপরিযন্তিকং ৰেদনং ৰেদযমানো কাযপরিযন্তিকং ৰেদনং ৰেদযামীতি পজানাতি, জীৰিতপরিযন্তিকং ৰেদনং ৰেদযমানো জীৰিতপরিযন্তিকং ৰেদনং ৰেদযামীতি পজানাতি. কাযস্স ভেদা উদ্ধং জীৰিতপরিযাদানা ইধেৰ সব্বৰেদযিতানি অনভিনন্দিতানি সীতীভৰিস্সন্তি, সরীরানি অৰসিস্সন্তীতি পজানাতি.
‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৰে, অপি নু খো খীণাসৰো ভিক্খু পুঞ্ঞাভিসঙ্খারং ৰা অভিসঙ্খরেয্য অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারং ৰা অভিসঙ্খরেয্য আনেঞ্জাভিসঙ্খারং ৰা অভিসঙ্খরেয্যা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘সব্বসো ৰা পন সঙ্খারেসু অসতি, সঙ্খারনিরোধা অপি নু খো ৰিঞ্ঞাণং পঞ্ঞাযেথা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘সব্বসো ৰা পন ৰিঞ্ঞাণে অসতি, ৰিঞ্ঞাণনিরোধা অপি নু খো নামরূপং পঞ্ঞাযেথা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘সব্বসো ৰা পন নামরূপে অসতি, নামরূপনিরোধা অপি নু খো সল়াযতনং পঞ্ঞাযেথা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘সব্বসো ৰা পন সল়াযতনে অসতি, সল়াযতননিরোধা অপি নু খো ফস্সো পঞ্ঞাযেথা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘সব্বসো ৰা পন ফস্সে অসতি, ফস্সনিরোধা অপি নু খো ৰেদনা পঞ্ঞাযেথা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘সব্বসো ৰা পন ৰেদনায অসতি, ৰেদনানিরোধা অপি নু খো তণ্হা পঞ্ঞাযেথা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘সব্বসো ৰা পন তণ্হায অসতি, তণ্হানিরোধা অপি নু খো উপাদানং পঞ্ঞাযেথা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘সব্বসো ৰা পন উপাদানে অসতি, উপাদাননিরোধা অপি নু খো ভৰো পঞ্ঞাযেথা’’তি. ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘সব্বসো ৰা পন ভৰে অসতি, ভৰনিরোধা অপি নু খো জাতি পঞ্ঞাযেথা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘সব্বসো ৰা পন জাতিযা অসতি, জাতিনিরোধা অপি নু খো জরামরণং পঞ্ঞাযেথা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.
‘‘সাধু সাধু, ভিক্খৰে, এৰমেতং, ভিক্খৰে, নেতং অঞ্ঞথা. সদ্দহথ মে তং, ভিক্খৰে, অধিমুচ্চথ, নিক্কঙ্খা এত্থ হোথ নিব্বিচিকিচ্ছা. এসেৰন্তো দুক্খস্সা’’তি. পঠমং.