৬. দুক্খৰগ্গো
১. পরিৰীমংসনসুত্তং
৫১. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. তত্র খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৰো’’তি. ‘‘ভদন্তে’’তি তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং. ভগৰা এতদৰোচ –
‘‘কিত্তাৰতা নু খো, ভিক্খৰে, ভিক্খূ পরিৰীমংসমানো পরিৰীমংসেয্য সব্বসো সম্মা দুক্খক্খযাযা’’তি? ‘‘ভগৰংমূলকা নো, ভন্তে, ধম্মা ভগৰংনেত্তিকা ভগৰংপটিসরণা. সাধু ৰত, ভন্তে, ভগৰন্তংযেৰ পটিভাতু এতস্স ভাসিতস্স অত্থো. ভগৰতো সুত্ৰা ভিক্খূ ধারেস্সন্তী’’তি. ‘‘তেন হি, ভিক্খৰে, সুণাথ, সাধুকং মনসি করোথ, ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং. ভগৰা এতদৰোচ –
‘‘ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু পরিৰীমংসমানো পরিৰীমংসতি – ‘যং খো ইদং অনেকৰিধং নানপ্পকারকং দুক্খং লোকে উপ্পজ্জতি জরামরণং; ইদং নু খো দুক্খং কিংনিদানং কিংসমুদযং কিংজাতিকং কিংপভৰং? কিস্মিং সতি জরামরণং হোতি, কিস্মিং অসতি জরামরণং ন হোতী’তি? সো পরিৰীমংসমানো এৰং পজানাতি – ‘যং খো ইদং অনেকৰিধং নানপ্পকারকং দুক্খং লোকে উপ্পজ্জতি জরামরণং, ইদং খো দুক্খং জাতিনিদানং জাতিসমুদযং জাতিজাতিকং জাতিপ্পভৰং. জাতিযা সতি জরামরণং হোতি, জাতিযা অসতি জরামরণং ন হোতী’’’তি.
‘‘সো জরামরণঞ্চ পজানাতি, জরামরণসমুদযঞ্চ পজানাতি, জরামরণনিরোধঞ্চ পজানাতি, যা চ জরামরণনিরোধসারুপ্পগামিনী পটিপদা তঞ্চ পজানাতি, তথা পটিপন্নো চ হোতি অনুধম্মচারী; অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ভিক্খু সব্বসো সম্মা দুক্খক্খযায পটিপন্নো জরামরণনিরোধায.
‘‘অথাপরং পরিৰীমংসমানো পরিৰীমংসতি – ‘জাতি পনাযং কিংনিদানা কিংসমুদযা কিংজাতিকা কিংপভৰা, কিস্মিং সতি জাতি হোতি, কিস্মিং অসতি জাতি ন হোতী’তি? সো পরিৰীমংসমানো এৰং পজানাতি – ‘জাতি ভৰনিদানা ভৰসমুদযা ভৰজাতিকা ভৰপ্পভৰা; ভৰে সতি জাতি হোতি, ভৰে অসতি জাতি ন হোতী’’’তি.
‘‘সো জাতিঞ্চ পজানাতি, জাতিসমুদযঞ্চ পজানাতি, জাতিনিরোধঞ্চ পজানাতি, যা চ জাতিনিরোধসারুপ্পগামিনী পটিপদা তঞ্চ পজানাতি, তথা পটিপন্নো চ হোতি অনুধম্মচারী; অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ভিক্খু সব্বসো সম্মা দুক্খক্খযায পটিপন্নো জাতিনিরোধায.
‘‘অথাপরং পরিৰীমংসমানো পরিৰীমংসতি – ‘ভৰো পনাযং কিংনিদানো…পে… উপাদানং পনিদং কিংনিদানং… তণ্হা পনাযং কিংনিদানা… ৰেদনা… ফস্সো… সল়াযতনং পনিদং কিংনিদানং… নামরূপং পনিদং… ৰিঞ্ঞাণং পনিদং… সঙ্খারা পনিমে কিংনিদানা কিংসমুদযা কিংজাতিকা কিংপভৰা; কিস্মিং সতি সঙ্খারা হোন্তি, কিস্মিং অসতি সঙ্খারা ন হোন্তী’তি? সো পরিৰীমংসমানো এৰং পজানাতি – ‘সঙ্খারা অৰিজ্জানিদানা অৰিজ্জাসমুদযা অৰিজ্জাজাতিকা অৰিজ্জাপভৰা; অৰিজ্জায সতি সঙ্খারা হোন্তি, অৰিজ্জায অসতি সঙ্খারা ন হোন্তী’’’তি.
‘‘সো সঙ্খারে চ পজানাতি, সঙ্খারসমুদযঞ্চ পজানাতি, সঙ্খারনিরোধঞ্চ পজানাতি, যা চ সঙ্খারনিরোধসারুপ্পগামিনী পটিপদা তঞ্চ পজানাতি, তথা পটিপন্নো চ হোতি অনুধম্মচারী; অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ভিক্খু সব্বসো সম্মা দুক্খক্খযায পটিপন্নো সঙ্খারনিরোধায.
‘‘অৰিজ্জাগতো যং, ভিক্খৰে, পুরিসপুগ্গলো পুঞ্ঞং চে সঙ্খারং অভিসঙ্খরোতি, পুঞ্ঞূপগং হোতি ৰিঞ্ঞাণং. অপুঞ্ঞং চে সঙ্খারং অভিসঙ্খরোতি, অপুঞ্ঞূপগং হোতি ৰিঞ্ঞাণং. আনেঞ্জং চে সঙ্খারং অভিসঙ্খরোতি আনেঞ্জূপগং হোতি ৰিঞ্ঞাণং. যতো খো, ভিক্খৰে, ভিক্খুনো অৰিজ্জা পহীনা হোতি ৰিজ্জা উপ্পন্না, সো অৰিজ্জাৰিরাগা ৰিজ্জুপ্পাদা নেৰ পুঞ্ঞাভিসঙ্খারং অভিসঙ্খরোতি ন অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারং অভিসঙ্খরোতি ন আনেঞ্জাভিসঙ্খারং অভিসঙ্খরোতি. অনভিসঙ্খরোন্তো অনভিসঞ্চেতযন্তো ন কিঞ্চি লোকে উপাদিযতি; অনুপাদিযং ন পরিতস্সতি, অপরিতস্সং পচ্চত্তঞ্ঞেৰ পরিনিব্বাযতি. ‘খীণা জাতি, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযা’তি পজানাতি.
‘‘সো সুখং চে ৰেদনং ৰেদযতি, সা অনিচ্চাতি পজানাতি, অনজ্ঝোসিতাতি পজানাতি, অনভিনন্দিতাতি পজানাতি. দুক্খং চে ৰেদনং ৰেদযতি, সা অনিচ্চাতি পজানাতি, অনজ্ঝোসিতাতি পজানাতি, অনভিনন্দিতাতি পজানাতি. অদুক্খমসুখং চে ৰেদনং ৰেদযতি, সা অনিচ্চাতি পজানাতি, অনজ্ঝোসিতাতি পজানাতি, অনভিনন্দিতাতি পজানাতি. সো সুখং চে ৰেদনং ৰেদযতি, ৰিসংযুত্তো নং ৰেদযতি. দুক্খং চে ৰেদনং ৰেদযতি, ৰিসংযুত্তো নং [তং ৰেদনং (সী. পী.), ৰেদনং (ক.)] ৰেদযতি. অদুক্খমসুখং চে ৰেদনং ৰেদযতি, ৰিসংযুত্তো নং ৰেদযতি.
‘‘সো কাযপরিযন্তিকং ৰেদনং ৰেদযমানো কাযপরিযন্তিকং ৰেদনং ৰেদযামীতি পজানাতি, জীৰিতপরিযন্তিকং ৰেদনং ৰেদযমানো জীৰিতপরিযন্তিকং ৰেদনং ৰেদযামীতি পজানাতি. কাযস্স ভেদা উদ্ধং জীৰিতপরিযাদানা ইধেৰ সব্বৰেদযিতানি অনভিনন্দিতানি সীতীভৰিস্সন্তি, সরীরানি অৰসিস্সন্তীতি পজানাতি.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, পুরিসো কুম্ভকারপাকা উণ্হং কুম্ভং উদ্ধরিত্ৰা সমে ভূমিভাগে পটিসিস্সেয্য [পটিৰিসেয্য (সী.), পতিট্ঠপেয্য (স্যা. কং. পী.), পটিসেৰেয্য (টীকা)]. তত্র যাযং উস্মা সা তত্থেৰ ৰূপসমেয্য, কপল্লানি অৰসিস্সেয্যুং. এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু কাযপরিযন্তিকং ৰেদনং ৰেদযমানো কাযপরিযন্তিকং ৰেদনং ৰেদযামীতি পজানাতি, জীৰিতপরিযন্তিকং ৰেদনং ৰেদযমানো জীৰিতপরিযন্তিকং ৰেদনং ৰেদযামীতি পজানাতি. কাযস্স ভেদা উদ্ধং জীৰিতপরিযাদানা ইধেৰ সব্বৰেদযিতানি অনভিনন্দিতানি সীতীভৰিস্সন্তি, সরীরানি অৰসিস্সন্তীতি পজানাতি.
‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৰে, অপি নু খো খীণাসৰো ভিক্খু পুঞ্ঞাভিসঙ্খারং ৰা অভিসঙ্খরেয্য অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারং ৰা অভিসঙ্খরেয্য আনেঞ্জাভিসঙ্খারং ৰা অভিসঙ্খরেয্যা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘সব্বসো ৰা পন সঙ্খারেসু অসতি, সঙ্খারনিরোধা অপি নু খো ৰিঞ্ঞাণং পঞ্ঞাযেথা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘সব্বসো ৰা পন ৰিঞ্ঞাণে অসতি, ৰিঞ্ঞাণনিরোধা অপি নু খো নামরূপং পঞ্ঞাযেথা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘সব্বসো ৰা পন নামরূপে অসতি, নামরূপনিরোধা অপি নু খো সল়াযতনং পঞ্ঞাযেথা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘সব্বসো ৰা পন সল়াযতনে অসতি, সল়াযতননিরোধা অপি নু খো ফস্সো পঞ্ঞাযেথা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘সব্বসো ৰা পন ফস্সে অসতি, ফস্সনিরোধা অপি নু খো ৰেদনা পঞ্ঞাযেথা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘সব্বসো ৰা পন ৰেদনায অসতি, ৰেদনানিরোধা অপি নু খো তণ্হা পঞ্ঞাযেথা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘সব্বসো ৰা পন তণ্হায অসতি, তণ্হানিরোধা অপি নু খো উপাদানং পঞ্ঞাযেথা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘সব্বসো ৰা পন উপাদানে অসতি, উপাদাননিরোধা অপি নু খো ভৰো পঞ্ঞাযেথা’’তি. ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘সব্বসো ৰা পন ভৰে অসতি, ভৰনিরোধা অপি নু খো জাতি পঞ্ঞাযেথা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘সব্বসো ৰা পন জাতিযা অসতি, জাতিনিরোধা অপি নু খো জরামরণং পঞ্ঞাযেথা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.
‘‘সাধু সাধু, ভিক্খৰে, এৰমেতং, ভিক্খৰে, নেতং অঞ্ঞথা. সদ্দহথ মে তং, ভিক্খৰে, অধিমুচ্চথ, নিক্কঙ্খা এত্থ হোথ নিব্বিচিকিচ্ছা. এসেৰন্তো দুক্খস্সা’’তি. পঠমং.
২. উপাদানসুত্তং
৫২. সাৰত্থিযং ৰিহরতি…পে… ‘‘উপাদানিযেসু, ভিক্খৰে, ধম্মেসু অস্সাদানুপস্সিনো ৰিহরতো তণ্হা পৰড্ঢতি. তণ্হাপচ্চযা উপাদানং; উপাদানপচ্চযা ভৰো; ভৰপচ্চযা জাতি; জাতিপচ্চযা জরামরণং সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা সম্ভৰন্তি. এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি’’.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, দসন্নং ৰা কট্ঠৰাহানং ৰীসায ৰা কট্ঠৰাহানং তিংসায ৰা কট্ঠৰাহানং চত্তারীসায ৰা কট্ঠৰাহানং মহাঅগ্গিক্খন্ধো জলেয্য. তত্র পুরিসো কালেন কালং সুক্খানি চেৰ তিণানি পক্খিপেয্য, সুক্খানি চ গোমযানি পক্খিপেয্য, সুক্খানি চ কট্ঠানি পক্খিপেয্য. এৰঞ্হি সো, ভিক্খৰে, মহাঅগ্গিক্খন্ধো তদাহারো তদুপাদানো চিরং দীঘমদ্ধানং জলেয্য. এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, উপাদানিযেসু ধম্মেসু অস্সাদানুপস্সিনো ৰিহরতো তণ্হা পৰড্ঢতি. তণ্হাপচ্চযা উপাদানং…পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি.
‘‘উপাদানিযেসু, ভিক্খৰে, ধম্মেসু আদীনৰানুপস্সিনো ৰিহরতো তণ্হা নিরুজ্ঝতি. তণ্হানিরোধা উপাদাননিরোধো; উপাদাননিরোধা ভৰনিরোধো; ভৰনিরোধা জাতিনিরোধো; জাতিনিরোধা জরামরণং সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা নিরুজ্ঝন্তি. এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিরোধো হোতি.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, দসন্নং ৰা কট্ঠৰাহানং ৰীসায ৰা তিংসায ৰা চত্তারীসায ৰা কট্ঠৰাহানং মহাঅগ্গিক্খন্ধো জলেয্য; তত্র পুরিসো ন কালেন কালং সুক্খানি চেৰ তিণানি পক্খিপেয্য, ন সুক্খানি চ গোমযানি পক্খিপেয্য, ন সুক্খানি চ কট্ঠানি পক্খিপেয্য. এৰঞ্হি সো, ভিক্খৰে, মহাঅগ্গিক্খন্ধো পুরিমস্স চ উপাদানস্স পরিযাদানা অঞ্ঞস্স চ অনুপহারা [অনুপাহারা (পী.)] অনাহারো নিব্বাযেয্য. এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, উপাদানিযেসু ধম্মেসু আদীনৰানুপস্সিনো ৰিহরতো তণ্হা নিরুজ্ঝতি, তণ্হানিরোধা উপাদাননিরোধো…পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিরোধো হোতী’’তি. দুতিযং.
৩. সংযোজনসুত্তং
৫৩. সাৰত্থিযং ৰিহরতি …পে… ‘‘সংযোজনিযেসু, ভিক্খৰে, ধম্মেসু অস্সাদানুপস্সিনো ৰিহরতো তণ্হা পৰড্ঢতি. তণ্হাপচ্চযা উপাদানং; উপাদানপচ্চযা ভৰো; ভৰপচ্চযা জাতি; জাতিপচ্চযা জরামরণং সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা সম্ভৰন্তি. এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি’’.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, তেলঞ্চ পটিচ্চ ৰট্টিঞ্চ পটিচ্চ তেলপ্পদীপো ঝাযেয্য. তত্র পুরিসো কালেন কালং তেলং আসিঞ্চেয্য ৰট্টিং উপসংহরেয্য. এৰঞ্হি সো, ভিক্খৰে, তেলপ্পদীপো তদাহারো তদুপাদানো চিরং দীঘমদ্ধানং জলেয্য. এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, সংযোজনিযেসু ধম্মেসু অস্সাদানুপস্সিনো ৰিহরতো তণ্হা পৰড্ঢতি. তণ্হাপচ্চযা উপাদানং; উপাদানপচ্চযা ভৰো; ভৰপচ্চযা জাতি; জাতিপচ্চযা জরামরণং সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা সম্ভৰন্তি. এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি.
‘‘সংযোজনিযেসু, ভিক্খৰে, ধম্মেসু আদীনৰানুপস্সিনো ৰিহরতো তণ্হা নিরুজ্ঝতি. তণ্হানিরোধা উপাদাননিরোধো; উপাদাননিরোধা ভৰনিরোধো; ভৰনিরোধা জাতিনিরোধো; জাতিনিরোধা জরামরণং সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা নিরুজ্ঝন্তি. এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিরোধো হোতি.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, তেলঞ্চ পটিচ্চ ৰট্টিঞ্চ পটিচ্চ তেলপ্পদীপো ঝাযেয্য. তত্র পুরিসো ন কালেন কালং তেলং আসিঞ্চেয্য ন ৰট্টিং উপসংহরেয্য. এৰঞ্হি সো, ভিক্খৰে, তেলপ্পদীপো পুরিমস্স চ উপাদানস্স পরিযাদানা অঞ্ঞস্স চ অনুপহারা অনাহারো নিব্বাযেয্য. এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, সংযোজনিযেসু ধম্মেসু আদীনৰানুপস্সিনো ৰিহরতো তণ্হা নিরুজ্ঝতি. তণ্হানিরোধা উপাদাননিরোধো…পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিরোধো হোতী’’তি. ততিযং.
৪. দুতিযসংযোজনসুত্তং
৫৪. সাৰত্থিযং ৰিহরতি …পে… ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, তেলঞ্চ পটিচ্চ ৰট্টিঞ্চ পটিচ্চ তেলপ্পদীপো ঝাযেয্য. তত্র পুরিসো কালেন কালং তেলং আসিঞ্চেয্য ৰট্টিং উপসংহরেয্য. এৰঞ্হি সো, ভিক্খৰে, তেলপ্পদীপো তদাহারো তদুপাদানো চিরং দীঘমদ্ধানং জলেয্য. এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, সংযোজনিযেসু ধম্মেসু অস্সাদানুপস্সিনো ৰিহরতো তণ্হা পৰড্ঢতি. তণ্হাপচ্চযা উপাদানং…পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি’’.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, তেলঞ্চ পটিচ্চ ৰট্টিঞ্চ পটিচ্চ তেলপ্পদীপো ঝাযেয্য. তত্র পুরিসো ন কালেন কালং তেলং আসিঞ্চেয্য ন ৰট্টিং উপসংহরেয্য. এৰঞ্হি সো, ভিক্খৰে, তেলপ্পদীপো পুরিমস্স চ উপাদানস্স পরিযাদানা অঞ্ঞস্স চ অনুপহারা অনাহারো নিব্বাযেয্য. এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, সংযোজনিযেসু ধম্মেসু আদীনৰানুপস্সিনো ৰিহরতো তণ্হা নিরুজ্ঝতি. তণ্হানিরোধা উপাদাননিরোধো…পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিরোধো হোতী’’তি. চতুত্থং.
৫. মহারুক্খসুত্তং
৫৫. সাৰত্থিযং ৰিহরতি…পে… ‘‘উপাদানিযেসু, ভিক্খৰে, ধম্মেসু অস্সাদানুপস্সিনো ৰিহরতো তণ্হা পৰড্ঢতি. তণ্হাপচ্চযা উপাদানং; উপাদানপচ্চযা ভৰো…পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি’’.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, মহারুক্খো. তস্স যানি চেৰ মূলানি অধোগমানি, যানি চ তিরিযঙ্গমানি, সব্বানি তানি উদ্ধং ওজং অভিহরন্তি. এৰঞ্হি সো, ভিক্খৰে, মহারুক্খো তদাহারো তদুপাদানো চিরং দীঘমদ্ধানং তিট্ঠেয্য. এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, উপাদানিযেসু ধম্মেসু অস্সাদানুপস্সিনো ৰিহরতো তণ্হা পৰড্ঢতি. তণ্হাপচ্চযা উপাদানং…পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি.
‘‘উপাদানিযেসু, ভিক্খৰে, ধম্মেসু আদীনৰানুপস্সিনো ৰিহরতো তণ্হা নিরুজ্ঝতি. তণ্হানিরোধা উপাদাননিরোধো; উপাদাননিরোধা ভৰনিরোধো…পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিরোধো হোতি.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, মহারুক্খো. অথ পুরিসো আগচ্ছেয্য কুদ্দালপিটকং [কুদালপিটকং (অঞ্ঞত্থ)] আদায. সো তং রুক্খং মূলে ছিন্দেয্য, মূলং ছিন্দিত্ৰা পলিখণেয্য [পলিংখণেয্য (পী. ক.)], পলিখণিত্ৰা মূলানি উদ্ধরেয্য অন্তমসো উসীরনাল়িমত্তানিপি. সো তং রুক্খং খণ্ডাখণ্ডিকং ছিন্দেয্য, খণ্ডাখণ্ডিকং ছিন্দিত্ৰা ফালেয্য, ফালেত্ৰা সকলিকং সকলিকং করেয্য, সকলিকং সকলিকং করিত্ৰা ৰাতাতপে ৰিসোসেয্য; ৰাতাতপে ৰিসোসেত্ৰা অগ্গিনা ডহেয্য, অগ্গিনা ডহেত্ৰা মসিং করেয্য, মসিং করিত্ৰা মহাৰাতে ৰা ওফুণেয্য [ওপুনেয্য (সী. পী.), ওফুনেয্য (স্যা. কং. ক.)] নদিযা ৰা সীঘসোতায পৰাহেয্য. এৰঞ্হি সো, ভিক্খৰে, মহারুক্খো উচ্ছিন্নমূলো অস্স তালাৰত্থুকতো অনভাৰংকতো [অনভাৰকতো (সী.), অনভাৰঙ্গতো (স্যা. কং.)] আযতিং অনুপ্পাদধম্মো. এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, উপাদানিযেসু ধম্মেসু আদীনৰানুপস্সিনো ৰিহরতো তণ্হা নিরুজ্ঝতি. তণ্হানিরোধা উপাদাননিরোধো; উপাদাননিরোধা ভৰনিরোধো…পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিরোধো হোতী’’তি. পঞ্চমং.
৬. দুতিযমহারুক্খসুত্তং
৫৬. সাৰত্থিযং ৰিহরতি…পে… ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, মহারুক্খো. তস্স যানি চেৰ মূলানি অধোগমানি, যানি চ তিরিযঙ্গমানি, সব্বানি তানি উদ্ধং ওজং অভিহরন্তি. এৰঞ্হি সো, ভিক্খৰে, মহারুক্খো তদাহারো তদুপাদানো চিরং দীঘমদ্ধানং তিট্ঠেয্য. এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, উপাদানিযেসু ধম্মেসু অস্সাদানুপস্সিনো ৰিহরতো তণ্হা পৰড্ঢতি. তণ্হাপচ্চযা উপাদানং …পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি’’.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, মহারুক্খো. অথ পুরিসো আগচ্ছেয্য কুদ্দালপিটকং আদায. সো তং রুক্খং মূলে ছিন্দেয্য, মূলে ছেত্ৰা পলিখণেয্য, পলিখণিত্ৰা মূলানি উদ্ধরেয্য…পে… নদিযা ৰা সীঘসোতায পৰাহেয্য. এৰঞ্হি সো, ভিক্খৰে, মহারুক্খো উচ্ছিন্নমূলো অস্স তালাৰত্থুকতো অনভাৰঙ্কতো আযতিং অনুপ্পাদধম্মো. এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, উপাদানিযেসু ধম্মেসু আদীনৰানুপস্সিনো ৰিহরতো তণ্হা নিরুজ্ঝতি. তণ্হানিরোধা উপাদাননিরোধো…পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিরোধো হোতী’’তি. ছট্ঠং.
৭. তরুণরুক্খসুত্তং
৫৭. সাৰত্থিযং ৰিহরতি…পে… ‘‘সংযোজনিযেসু, ভিক্খৰে, ধম্মেসু অস্সাদানুপস্সিনো ৰিহরতো তণ্হা পৰড্ঢতি. তণ্হাপচ্চযা উপাদানং…পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি’’.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, তরুণো রুক্খো. তস্স পুরিসো কালেন কালং মূলানি পলিমজ্জেয্য [পলিসন্নেয্য (সী.), পলিসজ্জেয্য (স্যা. কং. পী.), পলিপট্ঠেয্য (ক.), পলিসন্দেয্য, পলিবন্ধেয্য (টীকানুরূপং)] কালেন কালং পংসুং দদেয্য, কালেন কালং উদকং দদেয্য. এৰঞ্হি সো, ভিক্খৰে, তরুণো রুক্খো তদাহারো তদুপাদানো ৰুদ্ধিং ৰিরূল়্হিং ৰেপুল্লং আপজ্জেয্য. এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, সংযোজনিযেসু ধম্মেসু অস্সাদানুপস্সিনো ৰিহরতো তণ্হা পৰড্ঢতি. তণ্হাপচ্চযা উপাদানং…পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি.
‘‘সংযোজনিযেসু, ভিক্খৰে, ধম্মেসু আদীনৰানুপস্সিনো ৰিহরতো তণ্হা নিরুজ্ঝতি. তণ্হানিরোধা উপাদাননিরোধো…পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিরোধো হোতি.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, তরুণো রুক্খো. অথ পুরিসো আগচ্ছেয্য কুদ্দালপিটকং আদায…পে… নদিযা ৰা সীঘসোতায পৰাহেয্য. এৰঞ্হি সো, ভিক্খৰে, তরুণো রুক্খো উচ্ছিন্নমূলো অস্স তালাৰত্থুকতো অনভাৰঙ্কতো আযতিং অনুপ্পাদধম্মো. এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, সংযোজনিযেসু ধম্মেসু আদীনৰানুপস্সিনো ৰিহরতো তণ্হা নিরুজ্ঝতি. তণ্হানিরোধা উপাদাননিরোধো…পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিরোধো হোতী’’তি. সত্তমং.
৮. নামরূপসুত্তং
৫৮. সাৰত্থিযং ৰিহরতি…পে… ‘‘সংযোজনিযেসু, ভিক্খৰে, ধম্মেসু অস্সাদানুপস্সিনো ৰিহরতো নামরূপস্স অৰক্কন্তি হোতি. নামরূপপচ্চযা সল়াযতনং…পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি’’.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, মহারুক্খো. তস্স যানি চেৰ মূলানি অধোগমানি, যানি চ তিরিযঙ্গমানি, সব্বানি তানি উদ্ধং ওজং অভিহরন্তি. এৰঞ্হি সো, ভিক্খৰে, মহারুক্খো তদাহারো তদুপাদানো চিরং দীঘমদ্ধানং তিট্ঠেয্য. এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, সংযোজনিযেসু ধম্মেসু অস্সাদানুপস্সিনো ৰিহরতো নামরূপস্স অৰক্কন্তি হোতি…পে….
‘‘সংযোজনিযেসু, ভিক্খৰে, ধম্মেসু আদীনৰানুপস্সিনো ৰিহরতো নামরূপস্স অৰক্কন্তি ন হোতি. নামরূপনিরোধা সল়াযতননিরোধো…পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিরোধো হোতি.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, মহারুক্খো. অথ পুরিসো আগচ্ছেয্য কুদ্দালপিটকং আদায…পে… আযতিং অনুপ্পাদধম্মো. এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, সংযোজনিযেসু ধম্মেসু আদীনৰানুপস্সিনো ৰিহরতো নামরূপস্স অৰক্কন্তি ন হোতি. নামরূপনিরোধা সল়াযতননিরোধো…পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিরোধো হোতী’’তি. অট্ঠমং.
৯. ৰিঞ্ঞাণসুত্তং
৫৯. সাৰত্থিযং ৰিহরতি…পে… ‘‘সংযোজনিযেসু, ভিক্খৰে, ধম্মেসু অস্সাদানুপস্সিনো ৰিহরতো ৰিঞ্ঞাণস্স অৰক্কন্তি হোতি. ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপং…পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি’’.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, মহারুক্খো. তস্স যানি চেৰ মূলানি …পে… এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, সংযোজনিযেসু ধম্মেসু অস্সাদানুপস্সিনো ৰিহরতো ৰিঞ্ঞাণস্স অৰক্কন্তি হোতি…পে….
‘‘সংযোজনিযেসু, ভিক্খৰে, ধম্মেসু আদীনৰানুপস্সিনো ৰিহরতো ৰিঞ্ঞাণস্স অৰক্কন্তি ন হোতি. ৰিঞ্ঞাণনিরোধা নামরূপনিরোধো…পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিরোধো হোতি.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, মহারুক্খো. অথ পুরিসো আগচ্ছেয্য কুদ্দালপিটকং আদায…পে… আযতিং অনুপ্পাদধম্মো. এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, সংযোজনিযেসু ধম্মেসু আদীনৰানুপস্সিনো ৰিহরতো ৰিঞ্ঞাণস্স অৰক্কন্তি ন হোতি. ৰিঞ্ঞাণস্স নিরোধা নামরূপনিরোধো…পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিরোধো হোতী’’তি. নৰমং.
১০. নিদানসুত্তং
৬০. একং সমযং ভগৰা কুরূসু ৰিহরতি কম্মাসধম্মং নাম কুরূনং নিগমো. অথ খো আযস্মা আনন্দো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা আনন্দো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘অচ্ছরিযং, ভন্তে, অব্ভুতং, ভন্তে! যাৰ গম্ভীরো চাযং, ভন্তে, পটিচ্চসমুপ্পাদো গম্ভীরাৰভাসো চ, অথ চ পন মে উত্তানকুত্তানকো ৰিয খাযতী’’তি.
‘‘মা হেৰং, আনন্দ, মা হেৰং, আনন্দ [মা হেৰং আনন্দ অৰচ মা হেৰং আনন্দ অৰচ (দী. নি. ২ মহানিদানসুত্তে)]! গম্ভীরো চাযং, আনন্দ, পটিচ্চসমুপ্পাদো গম্ভীরাৰভাসো চ. এতস্স, আনন্দ, ধম্মস্স অননুবোধা অপ্পটিৰেধা এৰমযং পজা তন্তাকুলকজাতা কুলগণ্ঠিকজাতা [গুল়াগুণ্ঠিকজাতা (সী.), গুল়ীগুণ্ঠিকজাতা (স্যা. কং.)] মুঞ্জপব্বজভূতা [মুঞ্জবব্বজভূতা (সী.)] অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং সংসারং নাতিৰত্ততি.
‘‘উপাদানিযেসু, আনন্দ, ধম্মেসু অস্সাদানুপস্সিনো ৰিহরতো তণ্হা পৰড্ঢতি. তণ্হাপচ্চযা উপাদানং; উপাদানপচ্চযা ভৰো; ভৰপচ্চযা জাতি; জাতিপচ্চযা জরামরণং সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা সম্ভৰন্তি. এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি.
‘‘সেয্যথাপি, আনন্দ, মহারুক্খো. তস্স যানি চেৰ মূলানি অধোগমানি, যানি চ তিরিযঙ্গমানি, সব্বানি তানি উদ্ধং ওজং অভিহরন্তি. এৰঞ্হি সো, আনন্দ, মহারুক্খো তদাহারো তদুপাদানো চিরং দীঘমদ্ধানং তিট্ঠেয্য. এৰমেৰ খো, আনন্দ, উপাদানিযেসু ধম্মেসু অস্সাদানুপস্সিনো ৰিহরতো তণ্হা পৰড্ঢতি. তণ্হাপচ্চযা উপাদানং; উপাদানপচ্চযা ভৰো…পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি.
‘‘উপাদানিযেসু, আনন্দ, ধম্মেসু আদীনৰানুপস্সিনো ৰিহরতো তণ্হা নিরুজ্ঝতি. তণ্হানিরোধা উপাদাননিরোধো; উপাদাননিরোধা ভৰনিরোধো…পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিরোধো হোতি.
‘‘সেয্যথাপি, আনন্দ, মহারুক্খো. অথ পুরিসো আগচ্ছেয্য কুদ্দালপিটকং আদায. সো তং রুক্খং মূলে ছিন্দেয্য, মূলে ছেত্ৰা পলিখণেয্য, পলিখণিত্ৰা মূলানি উদ্ধরেয্য অন্তমসো উসীরনাল়িমত্তানিপি. সো তং রুক্খং খণ্ডাখণ্ডিকং ছিন্দেয্য. খণ্ডাখণ্ডিকং ছিন্দিত্ৰা ফালেয্য; ফালেত্ৰা সকলিকং সকলিকং করেয্য, সকলিকং সকলিকং করিত্ৰা ৰাতাতপে ৰিসোসেয্য, ৰাতাতপে ৰিসোসেত্ৰা অগ্গিনা ডহেয্য, অগ্গিনা ডহেত্ৰা মসিং করেয্য, মসিং করিত্ৰা মহাৰাতে ৰা ওফুণেয্য, নদিযা ৰা সীঘসোতায পৰাহেয্য. এৰঞ্হি সো, আনন্দ, মহারুক্খো উচ্ছিন্নমূলো অস্স তালাৰত্থুকতো অনভাৰঙ্কতো আযতিং অনুপ্পাদধম্মো. এৰমেৰ খো, আনন্দ, উপাদানিযেসু ধম্মেসু আদীনৰানুপস্সিনো ৰিহরতো তণ্হা নিরুজ্ঝতি. তণ্হানিরোধা উপাদাননিরোধো; উপাদাননিরোধা ভৰনিরোধো; ভৰনিরোধা জাতিনিরোধো; জাতিনিরোধা জরামরণং সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা নিরুজ্ঝন্তি. এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিরোধো হোতী’’তি. দসমং.
দুক্খৰগ্গো ছট্ঠো.
তস্সুদ্দানং –
পরিৰীমংসনুপাদানং, দ্ৰে চ সংযোজনানি চ;
মহারুক্খেন দ্ৰে ৰুত্তা, তরুণেন চ সত্তমং;
নামরূপঞ্চ ৰিঞ্ঞাণং, নিদানেন চ তে দসাতি.