১. নিদানসংযুত্তং
১. বুদ্ধৰগ্গো
১. পটিচ্চসমুপ্পাদসুত্তং
১. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. তত্র খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৰো’’তি. ‘‘ভদন্তে’’তি তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং. ভগৰা এতদৰোচ – ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদং ৰো, ভিক্খৰে, দেসেস্সামি; তং সুণাথ, সাধুকং মনসি করোথ; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং. ভগৰা এতদৰোচ –
‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, পটিচ্চসমুপ্পাদো? অৰিজ্জাপচ্চযা, ভিক্খৰে, সঙ্খারা; সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণং; ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপং; নামরূপপচ্চযা সল়াযতনং; সল়াযতনপচ্চযা ফস্সো; ফস্সপচ্চযা ৰেদনা; ৰেদনাপচ্চযা তণ্হা; তণ্হাপচ্চযা উপাদানং; উপাদানপচ্চযা ভৰো; ভৰপচ্চযা জাতি; জাতিপচ্চযা জরামরণং সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা সম্ভৰন্তি. এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, পটিচ্চসমুপ্পাদো.
‘‘অৰিজ্জায ত্ৰেৰ অসেসৰিরাগনিরোধা সঙ্খারনিরোধো; সঙ্খারনিরোধা ৰিঞ্ঞাণনিরোধো; ৰিঞ্ঞাণনিরোধা নামরূপনিরোধো; নামরূপনিরোধা সল়াযতননিরোধো; সল়াযতননিরোধা ফস্সনিরোধো; ফস্সনিরোধা ৰেদনানিরোধো; ৰেদনানিরোধা তণ্হানিরোধো; তণ্হানিরোধা উপাদাননিরোধো; উপাদাননিরোধা ভৰনিরোধো; ভৰনিরোধা জাতিনিরোধো; জাতিনিরোধা জরামরণং সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা নিরুজ্ঝন্তি. এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিরোধো হোতী’’তি. ইদমৰোচ ভগৰা. অত্তমনা তে ভিক্খূ ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দুন্তি. পঠমং.
২. ৰিভঙ্গসুত্তং
২. সাৰত্থিযং ৰিহরতি…পে… ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদং ৰো, ভিক্খৰে, দেসেস্সামি ৰিভজিস্সামি. তং সুণাথ, সাধুকং মনসি করোথ; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং. ভগৰা এতদৰোচ –
‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, পটিচ্চসমুপ্পাদো? অৰিজ্জাপচ্চযা, ভিক্খৰে, সঙ্খারা; সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণং; ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপং; নামরূপপচ্চযা সল়াযতনং; সল়াযতনপচ্চযা ফস্সো; ফস্সপচ্চযা ৰেদনা; ৰেদনাপচ্চযা তণ্হা; তণ্হাপচ্চযা উপাদানং; উপাদানপচ্চযা ভৰো; ভৰপচ্চযা জাতি; জাতিপচ্চযা জরামরণং সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা সম্ভৰন্তি. এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি.
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৰে, জরামরণং? যা তেসং তেসং সত্তানং তম্হি তম্হি সত্তনিকাযে জরা জীরণতা খণ্ডিচ্চং পালিচ্চং ৰলিত্তচতা আযুনো সংহানি ইন্দ্রিযানং পরিপাকো; অযং ৰুচ্চতি জরা. যা তেসং তেসং সত্তানং তম্হা তম্হা সত্তনিকাযা চুতি চৰনতা ভেদো অন্তরধানং মচ্চু মরণং কালকিরিযা খন্ধানং ভেদো কল়েৰরস্স নিক্খেপো ( ) [(জীৰিতিন্দ্রিযস্স উপচ্ছেদো) (স্যা. কং.) এৰমুপরিপি, অট্ঠকথাযং পন ন দিস্সতি], ইদং ৰুচ্চতি মরণং. ইতি অযঞ্চ জরা, ইদঞ্চ মরণং. ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, জরামরণং.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৰে, জাতি? যা তেসং তেসং সত্তানং তম্হি তম্হি সত্তনিকাযে জাতি সঞ্জাতি ওক্কন্তি নিব্বত্তি অভিনিব্বত্তি খন্ধানং পাতুভাৰো আযতনানং পটিলাভো. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, জাতি.
‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, ভৰো? তযো মে, ভিক্খৰে, ভৰা – কামভৰো, রূপভৰো, অরূপভৰো. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ভৰো.
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৰে, উপাদানং? চত্তারিমানি, ভিক্খৰে, উপাদানানি – কামুপাদানং, দিট্ঠুপাদানং, সীলব্বতুপাদানং, অত্তৰাদুপাদানং. ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, উপাদানং.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৰে, তণ্হা? ছযিমে, ভিক্খৰে, তণ্হাকাযা – রূপতণ্হা, সদ্দতণ্হা, গন্ধতণ্হা, রসতণ্হা, ফোট্ঠব্বতণ্হা, ধম্মতণ্হা. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, তণ্হা.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৰে, ৰেদনা? ছযিমে, ভিক্খৰে, ৰেদনাকাযা – চক্খুসম্ফস্সজা ৰেদনা, সোতসম্ফস্সজা ৰেদনা, ঘানসম্ফস্সজা ৰেদনা, জিৰ্হাসম্ফস্সজা ৰেদনা, কাযসম্ফস্সজা ৰেদনা, মনোসম্ফস্সজা ৰেদনা. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ৰেদনা.
‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, ফস্সো? ছযিমে, ভিক্খৰে, ফস্সকাযা – চক্খুসম্ফস্সো, সোতসম্ফস্সো, ঘানসম্ফস্সো, জিৰ্হাসম্ফস্সো, কাযসম্ফস্সো, মনোসম্ফস্সো. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ফস্সো.
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৰে, সল়াযতনং? চক্খাযতনং, সোতাযতনং, ঘানাযতনং, জিৰ্হাযতনং, কাযাযতনং, মনাযতনং – ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, সল়াযতনং.
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৰে, নামরূপং? ৰেদনা, সঞ্ঞা, চেতনা, ফস্সো, মনসিকারো – ইদং ৰুচ্চতি নামং. চত্তারো চ মহাভূতা, চতুন্নঞ্চ মহাভূতানং উপাদাযরূপং. ইদং ৰুচ্চতি রূপং. ইতি ইদঞ্চ নামং, ইদঞ্চ রূপং. ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, নামরূপং.
‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৰে, ৰিঞ্ঞাণং? ছযিমে, ভিক্খৰে, ৰিঞ্ঞাণকাযা – চক্খুৰিঞ্ঞাণং, সোতৰিঞ্ঞাণং, ঘানৰিঞ্ঞাণং, জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণং, কাযৰিঞ্ঞাণং, মনোৰিঞ্ঞাণং. ইদং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ৰিঞ্ঞাণং.
‘‘কতমে চ, ভিক্খৰে, সঙ্খারা? তযোমে, ভিক্খৰে, সঙ্খারা – কাযসঙ্খারো, ৰচীসঙ্খারো, চিত্তসঙ্খারো. ইমে ৰুচ্চন্তি, ভিক্খৰে, সঙ্খারা.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৰে, অৰিজ্জা? যং খো, ভিক্খৰে, দুক্খে অঞ্ঞাণং, দুক্খসমুদযে অঞ্ঞাণং, দুক্খনিরোধে অঞ্ঞাণং, দুক্খনিরোধগামিনিযা পটিপদায অঞ্ঞাণং. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, অৰিজ্জা.
‘‘ইতি খো, ভিক্খৰে, অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা; সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণং…পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি. অৰিজ্জায ত্ৰেৰ অসেসৰিরাগনিরোধা সঙ্খারনিরোধো; সঙ্খারনিরোধা ৰিঞ্ঞাণনিরোধো…পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিরোধো হোতী’’তি. দুতিযং.
৩. পটিপদাসুত্তং
৩. সাৰত্থিযং ৰিহরতি…পে… ‘‘মিচ্ছাপটিপদঞ্চ ৰো, ভিক্খৰে, দেসেস্সামি সম্মাপটিপদঞ্চ. তং সুণাথ, সাধুকং মনসি করোথ; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৰং ভন্তে’’তি খো তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং. ভগৰা এতদৰোচ –
‘‘কতমা চ, ভিক্খৰে, মিচ্ছাপটিপদা? অৰিজ্জাপচ্চযা, ভিক্খৰে, সঙ্খারা; সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণং…পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, মিচ্ছাপটিপদা.
‘‘কতমা চ, ভিক্খৰে, সম্মাপটিপদা? অৰিজ্জায ত্ৰেৰ অসেসৰিরাগনিরোধা সঙ্খারনিরোধো; সঙ্খারনিরোধা ৰিঞ্ঞাণনিরোধো…পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিরোধো হোতি. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, সম্মাপটিপদা’’তি. ততিযং.
৪. ৰিপস্সীসুত্তং
৪. সাৰত্থিযং ৰিহরতি…পে… ‘‘ৰিপস্সিস্স, ভিক্খৰে, ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স পুব্বেৰ সম্বোধা অনভিসম্বুদ্ধস্স বোধিসত্তস্সেৰ সতো এতদহোসি – ‘কিচ্ছং ৰতাযং লোকো আপন্নো জাযতি চ জীযতি চ মীযতি চ চৰতি চ উপপজ্জতি চ. অথ চ পনিমস্স দুক্খস্স নিস্সরণং নপ্পজানাতি জরামরণস্স. কুদাস্সু নাম ইমস্স দুক্খস্স নিস্সরণং পঞ্ঞাযিস্সতি জরামরণস্সা’’’তি?
‘‘অথ খো ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো সতি জরামরণং হোতি, কিংপচ্চযা জরামরণ’ন্তি? অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকারা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘জাতিযা খো সতি জরামরণং হোতি, জাতিপচ্চযা জরামরণ’’’ন্তি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো সতি জাতি হোতি, কিংপচ্চযা জাতী’তি? অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকারা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘ভৰে খো সতি জাতি হোতি, ভৰপচ্চযা জাতী’’’তি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো সতি ভৰো হোতি, কিংপচ্চযা ভৰো’তি? অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকারা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘উপাদানে খো সতি ভৰো হোতি, উপাদানপচ্চযা ভৰো’’’তি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো সতি উপাদানং হোতি, কিংপচ্চযা উপাদান’ন্তি? অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকারা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘তণ্হায খো সতি উপাদানং হোতি, তণ্হাপচ্চযা উপাদান’’’ন্তি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো সতি তণ্হা হোতি, কিংপচ্চযা তণ্হা’তি? অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকারা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘ৰেদনায খো সতি তণ্হা হোতি, ৰেদনাপচ্চযা তণ্হা’’’তি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো সতি ৰেদনা হোতি, কিংপচ্চযা ৰেদনা’তি? অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকারা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘ফস্সে খো সতি ৰেদনা হোতি, ফস্সপচ্চযা ৰেদনা’’’তি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো সতি ফস্সো হোতি, কিংপচ্চযা ফস্সো’তি? অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকারা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘সল়াযতনে খো সতি ফস্সো হোতি, সল়াযতনপচ্চযা ফস্সো’’’তি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো সতি সল়াযতনং হোতি, কিংপচ্চযা সল়াযতন’ন্তি? অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকারা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘নামরূপে খো সতি সল়াযতনং হোতি, নামরূপপচ্চযা সল়াযতন’’’ন্তি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো সতি নামরূপং হোতি, কিংপচ্চযা নামরূপ’ন্তি? অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকারা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘ৰিঞ্ঞাণে খো সতি নামরূপং হোতি, ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপ’’’ন্তি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো সতি ৰিঞ্ঞাণং হোতি, কিংপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণ’ন্তি? অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকারা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘সঙ্খারেসু খো সতি ৰিঞ্ঞাণং হোতি, সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণ’’’ন্তি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো সতি সঙ্খারা হোন্তি, কিংপচ্চযা সঙ্খারা’তি? অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকারা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘অৰিজ্জায খো সতি সঙ্খারা হোন্তি, অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা’’’তি.
‘‘ইতি হিদং অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা; সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণং…পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি. ‘সমুদযো, সমুদযো’তি খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৰিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো অসতি জরামরণং ন হোতি, কিস্স নিরোধা জরামরণনিরোধো’তি? অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকারা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘জাতিযা খো অসতি জরামরণং ন হোতি, জাতিনিরোধা জরামরণনিরোধো’’’তি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো অসতি জাতি ন হোতি, কিস্স নিরোধা জাতিনিরোধো’তি? অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকারা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘ভৰে খো অসতি জাতি ন হোতি, ভৰনিরোধা জাতিনিরোধো’’’তি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো অসতি ভৰো ন হোতি, কিস্স নিরোধা ভৰনিরোধো’তি? অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকারা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘উপাদানে খো অসতি ভৰো ন হোতি, উপাদাননিরোধা ভৰনিরোধো’’’তি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো অসতি উপাদানং ন হোতি, কিস্স নিরোধা উপাদাননিরোধো’তি? অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকারা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘তণ্হায খো অসতি উপাদানং ন হোতি, তণ্হানিরোধা উপাদাননিরোধো’’’তি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো অসতি তণ্হা ন হোতি, কিস্স নিরোধা তণ্হানিরোধো’তি? অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকারা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘ৰেদনায খো অসতি তণ্হা ন হোতি, ৰেদনানিরোধা তণ্হানিরোধো’’’তি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো অসতি ৰেদনা ন হোতি, কিস্স নিরোধা ৰেদনানিরোধো’তি? অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকারা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘ফস্সে খো অসতি ৰেদনা ন হোতি, ফস্সনিরোধা ৰেদনানিরোধো’’’তি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো অসতি ফস্সো ন হোতি, কিস্স নিরোধা ফস্সনিরোধো’তি? অথ খো ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকারা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘সল়াযতনে খো অসতি ফস্সো ন হোতি, সল়াযতননিরোধা ফস্সনিরোধো’’’তি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো অসতি সল়াযতনং ন হোতি, কিস্স নিরোধা সল়াযতননিরোধো’তি? অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকারা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘নামরূপে খো অসতি সল়াযতনং ন হোতি, নামরূপনিরোধা সল়াযতননিরোধো’’’তি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো অসতি নামরূপং ন হোতি, কিস্স নিরোধা নামরূপনিরোধো’তি? অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকারা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘ৰিঞ্ঞাণে খো অসতি নামরূপং ন হোতি, ৰিঞ্ঞাণনিরোধা নামরূপনিরোধো’’’তি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো অসতি ৰিঞ্ঞাণং ন হোতি, কিস্স নিরোধা ৰিঞ্ঞাণনিরোধো’তি? অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকারা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘সঙ্খারেসু খো অসতি ৰিঞ্ঞাণং ন হোতি, সঙ্খারনিরোধা ৰিঞ্ঞাণনিরোধো’’’তি.
‘‘অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো অসতি সঙ্খারা ন হোন্তি, কিস্স নিরোধা সঙ্খারনিরোধো’তি? অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স যোনিসো মনসিকারা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘অৰিজ্জায খো অসতি সঙ্খারা ন হোন্তি, অৰিজ্জানিরোধা সঙ্খারনিরোধো’’’তি.
‘‘ইতি হিদং অৰিজ্জানিরোধা সঙ্খারনিরোধো; সঙ্খারনিরোধা ৰিঞ্ঞাণনিরোধো…পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিরোধো হোতীতি. ‘নিরোধো, নিরোধো’তি খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৰিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি’’. চতুত্থং.
(সত্তন্নম্পি বুদ্ধানং এৰং ৰিত্থারেতব্বো).
৫. সিখীসুত্তং
৫. সিখিস্স, ভিক্খৰে, ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স…পে….
৬. ৰেস্সভূসুত্তং
৬. ৰেস্সভুস্স, ভিক্খৰে, ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স…পে….
৭. ককুসন্ধসুত্তং
৭. ককুসন্ধস্স, ভিক্খৰে, ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স…পে….
৮. কোণাগমনসুত্তং
৮. কোণাগমনস্স, ভিক্খৰে, ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স…পে….
৯. কস্সপসুত্তং
৯. কস্সপস্স, ভিক্খৰে, ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স…পে….
১০. গোতমসুত্তং
১০. ‘‘পুব্বেৰ মে, ভিক্খৰে, সম্বোধা অনভিসম্বুদ্ধস্স বোধিসত্তস্সেৰ সতো এতদহোসি – ‘কিচ্ছং ৰতাযং লোকো আপন্নো জাযতি চ জীযতি চ মীযতি চ চৰতি চ উপপজ্জতি চ. অথ চ পনিমস্স দুক্খস্স নিস্সরণং নপ্পজানাতি জরামরণস্স. কুদাস্সু নাম ইমস্স দুক্খস্স নিস্সরণং পঞ্ঞাযিস্সতি জরামরণস্সা’’’তি?
‘‘তস্স ময্হং, ভিক্খৰে, এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো সতি জরামরণং হোতি, কিংপচ্চযা জরামরণ’ন্তি? তস্স ময্হং, ভিক্খৰে, যোনিসো মনসিকারা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘জাতিযা খো সতি জরামরণং হোতি, জাতিপচ্চযা জরামরণ’’’ন্তি.
‘‘তস্স ময্হং, ভিক্খৰে, এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো সতি জাতি হোতি…পে… ভৰো… উপাদানং… তণ্হা… ৰেদনা… ফস্সো… সল়াযতনং… নামরূপং… ৰিঞ্ঞাণং… সঙ্খারা হোন্তি, কিংপচ্চযা সঙ্খারা’তি? তস্স ময্হং, ভিক্খৰে, যোনিসো মনসিকারা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘অৰিজ্জায খো সতি সঙ্খারা হোন্তি, অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা’’’তি.
‘‘ইতি হিদং অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা; সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণং…পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি. ‘সমুদযো, সমুদযো’তি খো মে, ভিক্খৰে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৰিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি.
‘‘তস্স ময্হং, ভিক্খৰে, এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো অসতি জরামরণং ন হোতি, কিস্স নিরোধা জরামরণনিরোধো’তি? তস্স ময্হং, ভিক্খৰে, যোনিসো মনসিকারা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘জাতিযা খো অসতি জরামরণং ন হোতি, জাতিনিরোধা জরামরণনিরোধো’’’তি.
‘‘তস্স ময্হং, ভিক্খৰে, এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো অসতি জাতি ন হোতি…পে… ভৰো… উপাদানং… তণ্হা… ৰেদনা… ফস্সো… সল়াযতনং… নামরূপং… ৰিঞ্ঞাণং… সঙ্খারা ন হোন্তি, কিস্স নিরোধা সঙ্খারনিরোধো’তি? তস্স ময্হং, ভিক্খৰে, যোনিসো মনসিকারা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘অৰিজ্জায খো অসতি সঙ্খারা ন হোন্তি, অৰিজ্জানিরোধা সঙ্খারনিরোধো’’’তি.
‘‘ইতি হিদং অৰিজ্জানিরোধা সঙ্খারনিরোধো; সঙ্খারনিরোধা ৰিঞ্ঞাণনিরোধো…পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিরোধো হোতি. ‘নিরোধো, নিরোধো’তি খো মে, ভিক্খৰে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৰিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদী’’তি. দসমো.
বুদ্ধৰগ্গো পঠমো.
তস্সুদ্দানং –
দেসনা ৰিভঙ্গপটিপদা চ,
ৰিপস্সী সিখী চ ৰেস্সভূ;
ককুসন্ধো কোণাগমনো কস্সপো,
মহাসক্যমুনি চ গোতমোতি.
২. আহারৰগ্গো
১. আহারসুত্তং
১১. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে…পে… এতদৰোচ – ‘‘চত্তারোমে, ভিক্খৰে, আহারা ভূতানং ৰা সত্তানং ঠিতিযা সম্ভৰেসীনং ৰা অনুগ্গহায. কতমে চত্তারো? কবল়ীকারো [কবল়িংকারো (সী. পী.), কৰল়ীকারো (স্যা. কং.)] আহারো – ওল়ারিকো ৰা সুখুমো ৰা, ফস্সো দুতিযো, মনোসঞ্চেতনা ততিযা, ৰিঞ্ঞাণং চতুত্থং. ইমে খো, ভিক্খৰে, চত্তারো আহারা ভূতানং ৰা সত্তানং ঠিতিযা সম্ভৰেসীনং ৰা অনুগ্গহায’’.
‘‘ইমে, ভিক্খৰে, চত্তারো আহারা কিংনিদানা কিংসমুদযা কিংজাতিকা কিংপভৰা? ইমে চত্তারো আহারা তণ্হানিদানা তণ্হাসমুদযা তণ্হাজাতিকা তণ্হাপভৰা. তণ্হা চাযং, ভিক্খৰে, কিংনিদানা কিংসমুদযা কিংজাতিকা কিংপভৰা? তণ্হা ৰেদনানিদানা ৰেদনাসমুদযা ৰেদনাজাতিকা ৰেদনাপভৰা. ৰেদনা চাযং, ভিক্খৰে, কিংনিদানা কিংসমুদযা কিংজাতিকা কিংপভৰা? ৰেদনা ফস্সনিদানা ফস্সসমুদযা ফস্সজাতিকা ফস্সপভৰা. ফস্সো চাযং, ভিক্খৰে, কিংনিদানো কিংসমুদযো কিংজাতিকো কিংপভৰো? ফস্সো সল়াযতননিদানো সল়াযতনসমুদযো সল়াযতনজাতিকো সল়াযতনপভৰো. সল়াযতনঞ্চিদং, ভিক্খৰে, কিংনিদানং কিংসমুদযং কিংজাতিকং কিংপভৰং? সল়াযতনং নামরূপনিদানং নামরূপসমুদযং নামরূপজাতিকং নামরূপপভৰং. নামরূপঞ্চিদং, ভিক্খৰে, কিংনিদানং কিংসমুদযং কিংজাতিকং কিংপভৰং? নামরূপং ৰিঞ্ঞাণনিদানং ৰিঞ্ঞাণসমুদযং ৰিঞ্ঞাণজাতিকং ৰিঞ্ঞাণপভৰং. ৰিঞ্ঞাণঞ্চিদং, ভিক্খৰে, কিংনিদানং কিংসমুদযং কিংজাতিকং কিংপভৰং? ৰিঞ্ঞাণং সঙ্খারনিদানং সঙ্খারসমুদযং সঙ্খারজাতিকং সঙ্খারপভৰং. সঙ্খারা চিমে, ভিক্খৰে, কিংনিদানা কিংসমুদযা কিংজাতিকা কিংপভৰা? সঙ্খারা অৰিজ্জানিদানা অৰিজ্জাসমুদযা অৰিজ্জাজাতিকা অৰিজ্জাপভৰা.
‘‘ইতি খো, ভিক্খৰে, অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা; সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণং…পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি. অৰিজ্জায ত্ৰেৰ অসেসৰিরাগনিরোধা সঙ্খারনিরোধো; সঙ্খারনিরোধা ৰিঞ্ঞাণনিরোধো …পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিরোধো হোতী’’তি. পঠমং.
২. মোল়িযফগ্গুনসুত্তং
১২. সাৰত্থিযং ৰিহরতি…পে… ‘‘চত্তারোমে, ভিক্খৰে, আহারা ভূতানং ৰা সত্তানং ঠিতিযা সম্ভৰেসীনং ৰা অনুগ্গহায. কতমে চত্তারো? কবল়ীকারো আহারো – ওল়ারিকো ৰা সুখুমো ৰা, ফস্সো দুতিযো, মনোসঞ্চেতনা ততিযা, ৰিঞ্ঞাণং চতুত্থং. ইমে খো, ভিক্খৰে, চত্তারো আহারা ভূতানং ৰা সত্তানং ঠিতিযা সম্ভৰেসীনং ৰা অনুগ্গহাযা’’তি.
এৰং ৰুত্তে, আযস্মা মোল়িযফগ্গুনো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘কো নু খো, ভন্তে, ৰিঞ্ঞাণাহারং আহারেতী’’তি? ‘‘নো কল্লো পঞ্হো’’তি ভগৰা অৰোচ – ‘‘‘আহারেতী’তি অহং ন ৰদামি. ‘আহারেতী’তি চাহং ৰদেয্যং, তত্রস্স কল্লো পঞ্হো – ‘কো নু খো, ভন্তে, আহারেতী’তি? এৰং চাহং ন ৰদামি. এৰং মং অৰদন্তং যো এৰং পুচ্ছেয্য – ‘কিস্স নু খো, ভন্তে, ৰিঞ্ঞাণাহারো’তি, এস কল্লো পঞ্হো. তত্র কল্লং ৰেয্যাকরণং – ‘ৰিঞ্ঞাণাহারো আযতিং পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তিযা পচ্চযো, তস্মিং ভূতে সতি সল়াযতনং, সল়াযতনপচ্চযা ফস্সো’’’তি.
‘‘কো নু খো, ভন্তে, ফুসতী’’তি? ‘‘নো কল্লো পঞ্হো’’তি ভগৰা অৰোচ – ‘‘‘ফুসতী’তি অহং ন ৰদামি. ‘ফুসতী’তি চাহং ৰদেয্যং, তত্রস্স কল্লো পঞ্হো – ‘কো নু খো, ভন্তে, ফুসতী’তি? এৰং চাহং ন ৰদামি. এৰং মং অৰদন্তং যো এৰং পুচ্ছেয্য – ‘কিংপচ্চযা নু খো, ভন্তে, ফস্সো’তি, এস কল্লো পঞ্হো. তত্র কল্লং ৰেয্যাকরণং – ‘সল়াযতনপচ্চযা ফস্সো, ফস্সপচ্চযা ৰেদনা’’’তি.
‘‘কো নু খো, ভন্তে, ৰেদযতী’’তি [ৰেদিযতীতি (সী. পী. ক.)]? ‘‘নো কল্লো পঞ্হো’’তি ভগৰা অৰোচ – ‘‘‘ৰেদযতী’তি অহং ন ৰদামি. ‘ৰেদযতী’তি চাহং ৰদেয্যং, তত্রস্স কল্লো পঞ্হো – ‘কো নু খো, ভন্তে, ৰেদযতী’তি? এৰং চাহং ন ৰদামি. এৰং মং অৰদন্তং যো এৰং পুচ্ছেয্য – ‘কিংপচ্চযা নু খো, ভন্তে, ৰেদনা’তি, এস কল্লো পঞ্হো. তত্র কল্লং ৰেয্যাকরণং – ‘ফস্সপচ্চযা ৰেদনা, ৰেদনাপচ্চযা তণ্হা’’’তি.
‘‘কো নু খো, ভন্তে, তসতী’’তি [তণ্হীযতীতি (সী. স্যা. কং.)]? ‘‘নো কল্লো পঞ্হো’’তি ভগৰা অৰোচ – ‘‘‘তসতী’তি অহং ন ৰদামি. ‘তসতী’তি চাহং ৰদেয্যং, তত্রস্স কল্লো পঞ্হো – ‘কো নু খো, ভন্তে, তসতী’তি? এৰং চাহং ন ৰদামি. এৰং মং অৰদন্তং যো এৰং পুচ্ছেয্য – ‘কিংপচ্চযা নু খো, ভন্তে, তণ্হা’তি, এস কল্লো পঞ্হো. তত্র কল্লং ৰেয্যাকরণং – ‘ৰেদনাপচ্চযা তণ্হা, তণ্হাপচ্চযা উপাদান’’’ন্তি.
‘‘কো নু খো, ভন্তে, উপাদিযতী’’তি? ‘‘নো কল্লো পঞ্হো’’তি ভগৰা অৰোচ – ‘‘‘উপাদিযতী’তি অহং ন ৰদামি. ‘উপাদিযতী’তি চাহং ৰদেয্যং, তত্রস্স কল্লো পঞ্হো – ‘কো নু খো, ভন্তে, উপাদিযতী’তি? এৰং চাহং ন ৰদামি. এৰং মং অৰদন্তং যো এৰং পুচ্ছেয্য – ‘কিংপচ্চযা নু খো, ভন্তে, উপাদান’ন্তি, এস কল্লো পঞ্হো. তত্র কল্লং ৰেয্যাকরণং – ‘তণ্হাপচ্চযা উপাদানং; উপাদানপচ্চযা ভৰো’তি…পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি.
‘‘ছন্নং ত্ৰেৰ, ফগ্গুন, ফস্সাযতনানং অসেসৰিরাগনিরোধা ফস্সনিরোধো; ফস্সনিরোধা ৰেদনানিরোধো; ৰেদনানিরোধা তণ্হানিরোধো; তণ্হানিরোধা উপাদাননিরোধো; উপাদাননিরোধা ভৰনিরোধো; ভৰনিরোধা জাতিনিরোধো; জাতিনিরোধা জরামরণং সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা নিরুজ্ঝন্তি. এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিরোধো হোতী’’তি. দুতিযং.
৩. সমণব্রাহ্মণসুত্তং
১৩. সাৰত্থিযং ৰিহরতি…পে… ‘‘যে হি কেচি, ভিক্খৰে, সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা জরামরণং নপ্পজানন্তি, জরামরণসমুদযং নপ্পজানন্তি, জরামরণনিরোধং নপ্পজানন্তি, জরামরণনিরোধগামিনিং পটিপদং নপ্পজানন্তি; জাতিং…পে… ভৰং… উপাদানং… তণ্হং… ৰেদনং… ফস্সং… সল়াযতনং… নামরূপং… ৰিঞ্ঞাণং… সঙ্খারে নপ্পজানন্তি, সঙ্খারসমুদযং নপ্পজানন্তি, সঙ্খারনিরোধং নপ্পজানন্তি, সঙ্খারনিরোধগামিনিং পটিপদং নপ্পজানন্তি, ন মে তে, ভিক্খৰে, সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা সমণেসু ৰা সমণসম্মতা ব্রাহ্মণেসু ৰা ব্রাহ্মণসম্মতা; ন চ পন তে আযস্মন্তো সামঞ্ঞত্থং ৰা ব্রহ্মঞ্ঞত্থং [ব্রাহ্মঞ্ঞত্থং (স্যা. কং.) মোগ্গল্লানব্যাকরণং ওলোকেতব্বং] ৰা দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরন্তি.
‘‘যে চ খো কেচি, ভিক্খৰে, সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা জরামরণং পজানন্তি, জরামরণসমুদযং পজানন্তি, জরামরণনিরোধং পজানন্তি, জরামরণনিরোধগামিনিং পটিপদং পজানন্তি; জাতিং…পে… ভৰং… উপাদানং… তণ্হং… ৰেদনং… ফস্সং… সল়াযতনং… নামরূপং… ৰিঞ্ঞাণং… সঙ্খারে পজানন্তি, সঙ্খারসমুদযং পজানন্তি, সঙ্খারনিরোধং পজানন্তি, সঙ্খারনিরোধগামিনিং পটিপদং পজানন্তি, তে খো মে, ভিক্খৰে, সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা সমণেসু চেৰ সমণসম্মতা ব্রাহ্মণেসু চ ব্রাহ্মণসম্মতা; তে চ পনাযস্মন্তো সামঞ্ঞত্থঞ্চ ব্রহ্মঞ্ঞত্থঞ্চ দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরন্তী’’তি. ততিযং.
৪. দুতিযসমণব্রাহ্মণসুত্তং
১৪. সাৰত্থিযং ৰিহরতি…পে… ‘‘যে হি কেচি, ভিক্খৰে, সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা ইমে ধম্মে নপ্পজানন্তি, ইমেসং ধম্মানং সমুদযং নপ্পজানন্তি, ইমেসং ধম্মানং নিরোধং নপ্পজানন্তি, ইমেসং ধম্মানং নিরোধগামিনিং পটিপদং নপ্পজানন্তি, কতমে ধম্মে নপ্পজানন্তি, কতমেসং ধম্মানং সমুদযং নপ্পজানন্তি, কতমেসং ধম্মানং নিরোধং নপ্পজানন্তি, কতমেসং ধম্মানং নিরোধগামিনিং পটিপদং নপ্পজানন্তি’’?
‘‘জরামরণং নপ্পজানন্তি, জরামরণসমুদযং নপ্পজানন্তি, জরামরণনিরোধং নপ্পজানন্তি, জরামরণনিরোধগামিনিং পটিপদং নপ্পজানন্তি; জাতিং…পে… ভৰং… উপাদানং… তণ্হং… ৰেদনং… ফস্সং… সল়াযতনং… নামরূপং… ৰিঞ্ঞাণং… সঙ্খারে নপ্পজানন্তি, সঙ্খারসমুদযং নপ্পজানন্তি, সঙ্খারনিরোধং নপ্পজানন্তি, সঙ্খারনিরোধগামিনিং পটিপদং নপ্পজানন্তি. ইমে ধম্মে নপ্পজানন্তি, ইমেসং ধম্মানং সমুদযং নপ্পজানন্তি, ইমেসং ধম্মানং নিরোধং নপ্পজানন্তি, ইমেসং ধম্মানং নিরোধগামিনিং পটিপদং নপ্পজানন্তি. ন মে তে, ভিক্খৰে, সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা সমণেসু ৰা সমণসম্মতা ব্রাহ্মণেসু ৰা ব্রাহ্মণসম্মতা, ন চ পন তে আযস্মন্তো সামঞ্ঞত্থং ৰা ব্রহ্মঞ্ঞত্থং ৰা দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরন্তি.
‘‘যে চ খো কেচি, ভিক্খৰে, সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা ইমে ধম্মে পজানন্তি, ইমেসং ধম্মানং সমুদযং পজানন্তি, ইমেসং ধম্মানং নিরোধং পজানন্তি, ইমেসং ধম্মানং নিরোধগামিনিং পটিপদং পজানন্তি, কতমে ধম্মে পজানন্তি, কতমেসং ধম্মানং সমুদযং পজানন্তি, কতমেসং ধম্মানং নিরোধং পজানন্তি, কতমেসং ধম্মানং নিরোধগামিনিং পটিপদং পজানন্তি?
‘‘জরামরণং পজানন্তি, জরামরণসমুদযং পজানন্তি, জরামরণনিরোধং পজানন্তি, জরামরণনিরোধগামিনিং পটিপদং পজানন্তি; জাতিং…পে… ভৰং… উপাদানং… তণ্হং… ৰেদনং… ফস্সং… সল়াযতনং… নামরূপং… ৰিঞ্ঞাণং… সঙ্খারে পজানন্তি, সঙ্খারসমুদযং পজানন্তি, সঙ্খারনিরোধং পজানন্তি, সঙ্খারনিরোধগামিনিং পটিপদং পজানন্তি. ইমে ধম্মে পজানন্তি, ইমেসং ধম্মানং সমুদযং পজানন্তি, ইমেসং ধম্মানং নিরোধং পজানন্তি, ইমেসং ধম্মানং নিরোধগামিনিং পটিপদং পজানন্তি. তে খো মে, ভিক্খৰে, সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা সমণেসু চেৰ সমণসম্মতা, ব্রাহ্মণেসু চ ব্রাহ্মণসম্মতা. তে চ পনাযস্মন্তো সামঞ্ঞত্থঞ্চ ব্রহ্মঞ্ঞত্থঞ্চ দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরন্তী’’তি. চতুত্থং.
৫. কচ্চানগোত্তসুত্তং
১৫. সাৰত্থিযং ৰিহরতি. অথ খো আযস্মা কচ্চানগোত্তো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা কচ্চানগোত্তো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘‘সম্মাদিট্ঠি সম্মাদিট্ঠী’তি, ভন্তে, ৰুচ্চতি. কিত্তাৰতা নু খো, ভন্তে, সম্মাদিট্ঠি হোতী’’তি?
‘‘দ্ৰযনিস্সিতো খ্ৰাযং, কচ্চান, লোকো যেভুয্যেন – অত্থিতঞ্চেৰ নত্থিতঞ্চ. লোকসমুদযং খো, কচ্চান, যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতো যা লোকে নত্থিতা সা ন হোতি. লোকনিরোধং খো, কচ্চান, যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতো যা লোকে অত্থিতা সা ন হোতি. উপযুপাদানাভিনিৰেসৰিনিবন্ধো [উপাযুপাদানাভিনিৰেসৰিনিবন্ধো (সী. স্যা. কং. পী.)] খ্ৰাযং, কচ্চান, লোকো যেভুয্যেন. তঞ্চাযং উপযুপাদানং চেতসো অধিট্ঠানং অভিনিৰেসানুসযং ন উপেতি ন উপাদিযতি নাধিট্ঠাতি – ‘অত্তা মে’তি. ‘দুক্খমেৰ উপ্পজ্জমানং উপ্পজ্জতি, দুক্খং নিরুজ্ঝমানং নিরুজ্ঝতী’তি ন কঙ্খতি ন ৰিচিকিচ্ছতি অপরপচ্চযা ঞাণমেৰস্স এত্থ হোতি. এত্তাৰতা খো, কচ্চান, সম্মাদিট্ঠি হোতি.
‘‘‘সব্বং অত্থী’তি খো, কচ্চান, অযমেকো অন্তো. ‘সব্বং নত্থী’তি অযং দুতিযো অন্তো. এতে তে, কচ্চান, উভো অন্তে অনুপগম্ম মজ্ঝেন তথাগতো ধম্মং দেসেতি – ‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা; সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণং…পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি. অৰিজ্জায ত্ৰেৰ অসেসৰিরাগনিরোধা সঙ্খারনিরোধো; সঙ্খারনিরোধা ৰিঞ্ঞাণনিরোধো…পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিরোধো হোতী’’’তি. পঞ্চমং.
৬. ধম্মকথিকসুত্তং
১৬. সাৰত্থিযং …পে… অথ খো অঞ্ঞতরো ভিক্খু যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো সো ভিক্খু ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘‘ধম্মকথিকো ধম্মকথিকো’তি, ভন্তে, ৰুচ্চতি. কিত্তাৰতা নু খো, ভন্তে, ধম্মকথিকো হোতী’’তি?
‘‘জরামরণস্স চে ভিক্খু নিব্বিদায ৰিরাগায নিরোধায ধম্মং দেসেতি, ‘ধম্মকথিকো ভিক্খূ’তি অলং ৰচনায. জরামরণস্স চে ভিক্খু নিব্বিদায ৰিরাগায নিরোধায পটিপন্নো হোতি, ‘ধম্মানুধম্মপ্পটিপন্নো ভিক্খূ’তি অলং ৰচনায. জরামরণস্স চে ভিক্খু নিব্বিদা ৰিরাগা নিরোধা অনুপাদাৰিমুত্তো হোতি, ‘দিট্ঠধম্মনিব্বানপ্পত্তো ভিক্খূ’তি অলং ৰচনায.
‘‘জাতিযা চে ভিক্খু…পে… ভৰস্স চে ভিক্খু… উপাদানস্স চে ভিক্খু… তণ্হায চে ভিক্খু… ৰেদনায চে ভিক্খু… ফস্সস্স চে ভিক্খু… সল়াযতনস্স চে ভিক্খু… নামরূপস্স চে ভিক্খু… ৰিঞ্ঞাণস্স চে ভিক্খু… সঙ্খারানং চে ভিক্খু… অৰিজ্জায চে ভিক্খু নিব্বিদায ৰিরাগায নিরোধায ধম্মং দেসেতি, ‘ধম্মকথিকো ভিক্খূ’তি অলং ৰচনায. অৰিজ্জায চে ভিক্খু নিব্বিদায ৰিরাগায নিরোধায পটিপন্নো হোতি, ‘ধম্মানুধম্মপ্পটিপন্নো ভিক্খূ’তি অলং ৰচনায. অৰিজ্জায চে ভিক্খু নিব্বিদা ৰিরাগা নিরোধা অনুপাদাৰিমুত্তো হোতি, ‘দিট্ঠধম্মনিব্বানপ্পত্তো ভিক্খূ’তি অলং ৰচনাযা’’তি.
৭. অচেলকস্সপসুত্তং
১৭. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা রাজগহে ৰিহরতি ৰেল়ুৰনে কলন্দকনিৰাপে. অথ খো ভগৰা পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায রাজগহং পিণ্ডায পাৰিসি. অদ্দসা খো অচেলো কস্সপো ভগৰন্তং দূরতোৰ আগচ্ছন্তং. দিস্ৰান যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং অট্ঠাসি. একমন্তং ঠিতো খো অচেলো কস্সপো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘পুচ্ছেয্যাম মযং ভৰন্তং গোতমং কঞ্চিদেৰ [কিঞ্চিদেৰ (ক.)] দেসং, সচে নো ভৰং গোতমো ওকাসং করোতি পঞ্হস্স ৰেয্যাকরণাযা’’তি.
‘‘অকালো খো তাৰ, কস্সপ, পঞ্হস্স; অন্তরঘরং পৰিট্ঠম্হা’’তি. দুতিযম্পি খো অচেলো কস্সপো ভগৰন্তং এতদৰোচ ‘‘পুচ্ছেয্যাম মযং ভৰন্তং গোতমং কঞ্চিদেৰ দেসং, সচে নো ভৰং গোতমো ওকাসং করোতি পঞ্হস্স ৰেয্যাকরণাযা’’তি. ‘‘অকালো খো তাৰ, কস্সপ, পঞ্হস্স; অন্তরঘরং পৰিট্ঠম্হা’’তি. ততিযম্পি খো অচেলো কস্সপো…পে… অন্তরঘরং পৰিট্ঠম্হাতি. এৰং ৰুত্তে, অচেলো কস্সপো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘ন খো পন মযং ভৰন্তং গোতমং বহুদেৰ পুচ্ছিতুকামা’’তি. ‘‘পুচ্ছ, কস্সপ, যদাকঙ্খসী’’তি.
‘‘কিং নু খো, ভো গোতম, ‘সযংকতং দুক্খ’ন্তি? ‘মা হেৰং, কস্সপা’তি ভগৰা অৰোচ. ‘কিং পন, ভো গোতম, পরংকতং দুক্খ’ন্তি? ‘মা হেৰং, কস্সপা’তি ভগৰা অৰোচ. ‘কিং নু খো, ভো গোতম, সযংকতঞ্চ পরংকতঞ্চ দুক্খ’ন্তি? ‘মা হেৰং, কস্সপা’তি ভগৰা অৰোচ. ‘কিং পন ভো গোতম, অসযংকারং অপরংকারং অধিচ্চসমুপ্পন্নং দুক্খ’ন্তি? ‘মা হেৰং, কস্সপা’তি ভগৰা অৰোচ. ‘কিং নু খো, ভো গোতম, নত্থি দুক্খ’ন্তি? ‘ন খো, কস্সপ, নত্থি দুক্খং. অত্থি খো, কস্সপ, দুক্খ’ন্তি. ‘তেন হি ভৰং গোতমো দুক্খং ন জানাতি, ন পস্সতী’তি. ‘ন খ্ৰাহং, কস্সপ, দুক্খং ন জানামি, ন পস্সামি. জানামি খ্ৰাহং, কস্সপ, দুক্খং; পস্সামি খ্ৰাহং, কস্সপ, দুক্খ’’’ন্তি.
‘‘কি নু খো, ভো গোতম, ‘সযংকতং দুক্খ’ন্তি ইতি পুট্ঠো সমানো ‘মা হেৰং, কস্সপা’তি ৰদেসি. ‘কিং পন, ভো গোতম, পরংকতং দুক্খ’ন্তি ইতি পুট্ঠো সমানো ‘মা হেৰং, কস্সপা’তি ৰদেসি. ‘কিং নু খো, ভো গোতম, সযংকতঞ্চ পরংকতঞ্চ দুক্খ’ন্তি ইতি পুট্ঠো সমানো ‘মা হেৰং, কস্সপা’তি ৰদেসি. ‘কিং পন, ভো গোতম, অসযংকারং অপরংকারং অধিচ্চসমুপ্পন্নং দুক্খ’ন্তি ইতি পুট্ঠো সমানো ‘মা হেৰং, কস্সপা’তি ৰদেসি. ‘কিং নু খো, ভো গোতম, নত্থি দুক্খ’ন্তি ইতি পুট্ঠো সমানো ‘ন খো, কস্সপ, নত্থি দুক্খং, অত্থি খো, কস্সপ, দুক্খ’ন্তি ৰদেসি. ‘তেন হি ভৰং গোতমো দুক্খং ন জানাতি ন পস্সতী’তি ইতি পুট্ঠো সমানো ‘ন খ্ৰাহং, কস্সপ, দুক্খং ন জানামি ন পস্সামি. জানামি খ্ৰাহং, কস্সপ, দুক্খং; পস্সামি খ্ৰাহং, কস্সপ, দুক্খ’ন্তি ৰদেসি. আচিক্খতু চ [অযং চকারো সী. পোত্থকে নত্থি] মে, ভন্তে, ভগৰা দুক্খং. দেসেতু চ [অযং চকারো সী. পোত্থকে নত্থি] মে, ভন্তে, ভগৰা দুক্খ’’ন্তি.
‘‘‘সো করোতি সো পটিসংৰেদযতী’তি [পটিসংৰেদিযতীতি (সী. পী. ক.)] খো, কস্সপ, আদিতো সতো ‘সযংকতং দুক্খ’ন্তি ইতি ৰদং সস্সতং এতং পরেতি. ‘অঞ্ঞো করোতি অঞ্ঞো পটিসংৰেদযতী’তি খো, কস্সপ, ৰেদনাভিতুন্নস্স সতো ‘পরংকতং দুক্খ’ন্তি ইতি ৰদং উচ্ছেদং এতং পরেতি. এতে তে, কস্সপ, উভো অন্তে অনুপগম্ম মজ্ঝেন তথাগতো ধম্মং দেসেতি – ‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা; সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণং…পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি. অৰিজ্জায ত্ৰেৰ অসেসৰিরাগনিরোধা সঙ্খারনিরোধো; সঙ্খারনিরোধা ৰিঞ্ঞাণনিরোধো…পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিরোধো হোতী’’’তি.
এৰং ৰুত্তে, অচেলো কস্সপো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘অভিক্কন্তং, ভন্তে, অভিক্কন্তং, ভন্তে! সেয্যথাপি, ভন্তে, নিক্কুজ্জিতং ৰা উক্কুজ্জেয্য…পে… চক্খুমন্তো রূপানি দক্খন্তীতি; এৰমেৰং ভগৰতা অনেকপরিযাযেন ধম্মো পকাসিতো. এসাহং, ভন্তে, ভগৰন্তং সরণং গচ্ছামি ধম্মঞ্চ ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ. লভেয্যাহং, ভন্তে, ভগৰতো সন্তিকে পব্বজ্জং, লভেয্যং উপসম্পদ’’ন্তি.
‘‘যো খো, কস্সপ, অঞ্ঞতিত্থিযপুব্বো ইমস্মিং ধম্মৰিনযে আকঙ্খতি পব্বজ্জং, আকঙ্খতি উপসম্পদং, সো চত্তারো মাসে পরিৰসতি. চতুন্নং মাসানং অচ্চযেন [অচ্চযেন পরিৰুট্ঠপরিৰাসং (স্যা. কং. পী. ক.)] (পরিৰুত্থপরিৰাসং) আরদ্ধচিত্তা ভিক্খূ [ভিক্খূ আকঙ্খমানা (স্যা. কং. পী. ক.)] পব্বাজেন্তি উপসম্পাদেন্তি ভিক্খুভাৰায. অপি চ মযা পুগ্গলৰেমত্ততা ৰিদিতা’’তি.
‘‘সচে, ভন্তে, অঞ্ঞতিত্থিযপুব্বো ইমস্মিং ধম্মৰিনযে আকঙ্খতি পব্বজ্জং, আকঙ্খতি উপসম্পদং, চত্তারো মাসে পরিৰসতি. চতুন্নং মাসানং অচ্চযেন [অচ্চযেন পরিৰুট্ঠপরিৰাসং (স্যা. কং. পী. ক.)] (পরিৰুত্থপরিৰাসং) আরদ্ধচিত্তা ভিক্খূ [ভিক্খূ আকঙ্খমানা (স্যা. কং. পী. ক.)] পব্বাজেন্তি উপসম্পাদেন্তি ভিক্খুভাৰায. অহং চত্তারি ৰস্সানি পরিৰসিস্সামি, চতুন্নং ৰস্সানং অচ্চযেন [অচ্চযেন পরিৰুট্ঠপরিৰাসং (স্যা. কং. পী. ক.)] (পরিৰুত্থপরিৰাসং) আরদ্ধচিত্তা ভিক্খূ পব্বাজেন্তু উপসম্পাদেন্তু ভিক্খুভাৰাযা’’তি.
অলত্থ খো অচেলো কস্সপো ভগৰতো সন্তিকে পব্বজ্জং, অলত্থ উপসম্পদং. অচিরূপসম্পন্নো চ পনাযস্মা কস্সপো একো ৰূপকট্ঠো অপ্পমত্তো আতাপী পহিতত্তো ৰিহরন্তো নচিরস্সেৰ – যস্সত্থায কুলপুত্তা সম্মদেৰ অগারস্মা অনগারিযং পব্বজন্তি তদনুত্তরং – ব্রহ্মচরিযপরিযোসানং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহাসি. ‘‘খীণা জাতি ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযা’’তি অব্ভঞ্ঞাসি. অঞ্ঞতরো চ পনাযস্মা কস্সপো অরহতং অহোসীতি. সত্তমং.
৮. তিম্বরুকসুত্তং
১৮. সাৰত্থিযং ৰিহরতি. অথ খো তিম্বরুকো পরিব্বাজকো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো তিম্বরুকো পরিব্বাজকো ভগৰন্তং এতদৰোচ –
‘‘‘কিং নু খো, ভো গোতম, সযংকতং সুখদুক্খ’ন্তি? ‘মা হেৰং, তিম্বরুকা’তি ভগৰা অৰোচ. ‘কিং পন, ভো গোতম, পরংকতং সুখদুক্খ’ন্তি? ‘মা হেৰং, তিম্বরুকা’তি ভগৰা অৰোচ. ‘কিং নু খো, ভো গোতম, সযংকতঞ্চ পরংকতঞ্চ সুখদুক্খ’ন্তি? ‘মা হেৰং, তিম্বরুকা’তি ভগৰা অৰোচ. ‘কিং পন, ভো গোতম, অসযংকারং অপরংকারং অধিচ্চসমুপ্পন্নং সুখদুক্খ’ন্তি? ‘মা হেৰং, তিম্বরুকা’তি ভগৰা অৰোচ. ‘কিং নু খো, ভো গোতম, নত্থি সুখদুক্খ’ন্তি? ‘ন খো, তিম্বরুক, নত্থি সুখদুক্খং; অত্থি খো, তিম্বরুক, সুখদুক্খ’ন্তি. ‘তেন হি ভৰং গোতমো সুখদুক্খং ন জানাতি, ন পস্সতী’তি? ‘ন খ্ৰাহং, তিম্বরুক, সুখদুক্খং ন জানামি, ন পস্সামি. জানামি খ্ৰাহং, তিম্বরুক, সুখদুক্খং; পস্সামি খ্ৰাহং, তিম্বরুক, সুখদুক্খ’’’ন্তি.
‘‘‘কিং নু খো, ভো গোতম, সযংকতং সুখদুক্খ’ন্তি ইতি পুট্ঠো সমানো ‘মা হেৰং, তিম্বরুকা’তি ৰদেসি. ‘কিং পন, ভো গোতম, পরংকতং সুখদুক্খ’ন্তি ইতি পুট্ঠো সমানো ‘মা হেৰং, তিম্বরুকা’তি ৰদেসি. ‘কিং নু খো, ভো গোতম, সযংকতঞ্চ পরংকতঞ্চ সুখদুক্খ’ন্তি ইতি পুট্ঠো সমানো ‘মা হেৰং, তিম্বরুকা’তি ৰদেসি. ‘কিং পন, ভো গোতম, অসযংকারং অপরংকারং অধিচ্চসমুপ্পন্নং সুখদুক্খ’ন্তি ইতি পুট্ঠো সমানো ‘মা হেৰং, তিম্বরুকা’তি ৰদেসি. ‘কিং নু খো, ভো গোতম, নত্থি সুখদুক্খ’ন্তি ইতি পুট্ঠো সমানো ‘ন খো, তিম্বরুক, নত্থি সুখদুক্খং; অত্থি খো, তিম্বরুক, সুখদুক্খ’ন্তি ৰদেসি. ‘তেন হি ভৰং গোতমো সুখদুক্খং ন জানাতি, ন পস্সতী’তি ইতি পুট্ঠো সমানো ‘ন খ্ৰাহং, তিম্বরুক, সুখদুক্খং ন জানামি, ন পস্সামি. জানামি খ্ৰাহং, তিম্বরুক, সুখদুক্খং; পস্সামি খ্ৰাহং, তিম্বরুক, সুখদুক্খ’ন্তি ৰদেসি. আচিক্খতু চ মে ভৰং গোতমো সুখদুক্খং. দেসেতু চ মে ভৰং গোতমো সুখদুক্খ’’ন্তি.
‘‘‘সা ৰেদনা, সো ৰেদযতী’তি খো, তিম্বরুক, আদিতো সতো ‘সযংকতং সুখদুক্খ’ন্তি এৰম্পাহং ন ৰদামি. ‘অঞ্ঞা ৰেদনা, অঞ্ঞো ৰেদযতী’তি খো, তিম্বরুক, ৰেদনাভিতুন্নস্স সতো ‘পরংকতং সুখদুক্খ’ন্তি এৰম্পাহং ন ৰদামি. এতে তে, তিম্বরুক, উভো অন্তে অনুপগম্ম মজ্ঝেন তথাগতো ধম্মং দেসেতি – ‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা; সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণং…পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি. অৰিজ্জায ত্ৰেৰ অসেসৰিরাগনিরোধা সঙ্খারনিরোধো; সঙ্খারনিরোধা ৰিঞ্ঞাণনিরোধো…পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিরোধো হোতী’’’তি.
এৰং ৰুত্তে, তিম্বরুকো পরিব্বাজকো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘অভিক্কন্তং, ভো গোতম…পে… এসাহং ভৰন্তং গোতমং সরণং গচ্ছামি ধম্মঞ্চ ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ. উপাসকং মং ভৰং গোতমো ধারেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সরণং গত’’ন্তি. অট্ঠমং.
৯. বালপণ্ডিতসুত্তং
১৯. সাৰত্থিযং ৰিহরতি…পে… ‘‘অৰিজ্জানীৰরণস্স, ভিক্খৰে, বালস্স তণ্হায সম্পযুত্তস্স এৰমযং কাযো সমুদাগতো. ইতি অযঞ্চেৰ কাযো বহিদ্ধা চ নামরূপং, ইত্থেতং দ্ৰযং, দ্ৰযং পটিচ্চ ফস্সো সল়েৰাযতনানি [সল়াযতনানি (ক.)], যেহি ফুট্ঠো বালো সুখদুক্খং পটিসংৰেদযতি এতেসং ৰা অঞ্ঞতরেন’’.
‘‘অৰিজ্জানীৰরণস্স, ভিক্খৰে, পণ্ডিতস্স তণ্হায সম্পযুত্তস্স এৰমযং কাযো সমুদাগতো. ইতি অযঞ্চেৰ কাযো বহিদ্ধা চ নামরূপং, ইত্থেতং দ্ৰযং, দ্ৰযং পটিচ্চ ফস্সো সল়েৰাযতনানি, যেহি ফুট্ঠো পণ্ডিতো সুখদুক্খং পটিসংৰেদযতি এতেসং ৰা অঞ্ঞতরেন’’.
‘‘তত্র, ভিক্খৰে, কো ৰিসেসো কো অধিপ্পযাসো [অধিপ্পাযো (সী. পী. ক.), অধিপ্পাযসো (স্যা. কং.) অধি + প + যসু + ণ + সী = অধিপ্পযাসো] কিং নানাকরণং পণ্ডিতস্স বালেনা’’তি? ‘‘ভগৰংমূলকা নো, ভন্তে, ধম্মা, ভগৰংনেত্তিকা, ভগৰংপটিসরণা. সাধু ৰত, ভন্তে, ভগৰন্তংযেৰ পটিভাতু এতস্স ভাসিতস্স অত্থো. ভগৰতো সুত্ৰা ভিক্খূ ধারেস্সন্তী’’তি.
‘‘তেন হি, ভিক্খৰে, সুণাথ, সাধুকং মনসি করোথ, ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং. ভগৰা এতদৰোচ –
‘‘যায চ, ভিক্খৰে, অৰিজ্জায নিৰুতস্স বালস্স যায চ তণ্হায সম্পযুত্তস্স অযং কাযো সমুদাগতো, সা চেৰ অৰিজ্জা বালস্স অপ্পহীনা সা চ তণ্হা অপরিক্খীণা. তং কিস্স হেতু? ন, ভিক্খৰে, বালো অচরি ব্রহ্মচরিযং সম্মা দুক্খক্খযায. তস্মা বালো কাযস্স ভেদা কাযূপগো হোতি, সো কাযূপগো সমানো ন পরিমুচ্চতি জাতিযা জরামরণেন সোকেহি পরিদেৰেহি দুক্খেহি দোমনস্সেহি উপাযাসেহি. ন পরিমুচ্চতি দুক্খস্মাতি ৰদামি.
‘‘যায চ, ভিক্খৰে, অৰিজ্জায নিৰুতস্স পণ্ডিতস্স যায চ তণ্হায সম্পযুত্তস্স অযং কাযো সমুদাগতো, সা চেৰ অৰিজ্জা পণ্ডিতস্স পহীনা, সা চ তণ্হা পরিক্খীণা. তং কিস্স হেতু? অচরি, ভিক্খৰে, পণ্ডিতো ব্রহ্মচরিযং সম্মা দুক্খক্খযায. তস্মা পণ্ডিতো কাযস্স ভেদা ন কাযূপগো হোতি. সো অকাযূপগো সমানো পরিমুচ্চতি জাতিযা জরামরণেন সোকেহি পরিদেৰেহি দুক্খেহি দোমনস্সেহি উপাযাসেহি. পরিমুচ্চতি দুক্খস্মাতি ৰদামি. অযং খো, ভিক্খৰে, ৰিসেসো, অযং অধিপ্পযাসো, ইদং নানাকরণং পণ্ডিতস্স বালেন যদিদং ব্রহ্মচরিযৰাসো’’তি. নৰমং.
১০. পচ্চযসুত্তং
২০. সাৰত্থিযং ৰিহরতি…পে… ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদঞ্চ ৰো, ভিক্খৰে, দেসেস্সামি পটিচ্চসমুপ্পন্নে চ ধম্মে. তং সুণাথ, সাধুকং মনসি করোথ, ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং. ভগৰা এতদৰোচ –
‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, পটিচ্চসমুপ্পাদো? জাতিপচ্চযা, ভিক্খৰে, জরামরণং. উপ্পাদা ৰা তথাগতানং অনুপ্পাদা ৰা তথাগতানং, ঠিতাৰ সা ধাতু ধম্মট্ঠিততা ধম্মনিযামতা ইদপ্পচ্চযতা. তং তথাগতো অভিসম্বুজ্ঝতি অভিসমেতি. অভিসম্বুজ্ঝিত্ৰা অভিসমেত্ৰা আচিক্খতি দেসেতি পঞ্ঞাপেতি পট্ঠপেতি ৰিৰরতি ৰিভজতি উত্তানীকরোতি. ‘পস্সথা’তি চাহ – ‘জাতিপচ্চযা, ভিক্খৰে, জরামরণং’’’.
‘‘ভৰপচ্চযা, ভিক্খৰে, জাতি…পে… উপাদানপচ্চযা, ভিক্খৰে, ভৰো… তণ্হাপচ্চযা, ভিক্খৰে, উপাদানং… ৰেদনাপচ্চযা, ভিক্খৰে, তণ্হা… ফস্সপচ্চযা, ভিক্খৰে, ৰেদনা… সল়াযতনপচ্চযা, ভিক্খৰে, ফস্সো… নামরূপপচ্চযা, ভিক্খৰে, সল়াযতনং… ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা, ভিক্খৰে, নামরূপং… সঙ্খারপচ্চযা, ভিক্খৰে, ৰিঞ্ঞাণং… অৰিজ্জাপচ্চযা, ভিক্খৰে, সঙ্খারা উপ্পাদা ৰা তথাগতানং অনুপ্পাদা ৰা তথাগতানং, ঠিতাৰ সা ধাতু ধম্মট্ঠিততা ধম্মনিযামতা ইদপ্পচ্চযতা. তং তথাগতো অভিসম্বুজ্ঝতি অভিসমেতি. অভিসম্বুজ্ঝিত্ৰা অভিসমেত্ৰা আচিক্খতি দেসেতি পঞ্ঞাপেতি পট্ঠপেতি ৰিৰরতি ৰিভজতি উত্তানীকরোতি. ‘পস্সথা’তি চাহ ‘অৰিজ্জাপচ্চযা, ভিক্খৰে, সঙ্খারা’. ইতি খো, ভিক্খৰে, যা তত্র তথতা অৰিতথতা অনঞ্ঞথতা ইদপ্পচ্চযতা – অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, পটিচ্চসমুপ্পাদো.
‘‘কতমে চ, ভিক্খৰে, পটিচ্চসমুপ্পন্না ধম্মা? জরামরণং, ভিক্খৰে, অনিচ্চং সঙ্খতং পটিচ্চসমুপ্পন্নং খযধম্মং ৰযধম্মং ৰিরাগধম্মং নিরোধধম্মং. জাতি, ভিক্খৰে, অনিচ্চা সঙ্খতা পটিচ্চসমুপ্পন্না খযধম্মা ৰযধম্মা ৰিরাগধম্মা নিরোধধম্মা. ভৰো, ভিক্খৰে, অনিচ্চো সঙ্খতো পটিচ্চসমুপ্পন্নো খযধম্মো ৰযধম্মো ৰিরাগধম্মো নিরোধধম্মো. উপাদানং ভিক্খৰে…পে… তণ্হা, ভিক্খৰে… ৰেদনা, ভিক্খৰে… ফস্সো, ভিক্খৰে… সল়াযতনং, ভিক্খৰে… নামরূপং, ভিক্খৰে… ৰিঞ্ঞাণং, ভিক্খৰে… সঙ্খারা, ভিক্খৰে… অৰিজ্জা, ভিক্খৰে, অনিচ্চা সঙ্খতা পটিচ্চসমুপ্পন্না খযধম্মা ৰযধম্মা ৰিরাগধম্মা নিরোধধম্মা. ইমে ৰুচ্চন্তি, ভিক্খৰে, পটিচ্চসমুপ্পন্না ধম্মা.
‘‘যতো খো, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকস্স ‘অযঞ্চ পটিচ্চসমুপ্পাদো, ইমে চ পটিচ্চসমুপ্পন্না ধম্মা’ যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায সুদিট্ঠা হোন্তি, সো ৰত পুব্বন্তং ৰা পটিধাৰিস্সতি – ‘অহোসিং নু খো অহং [নু খ্ৰাহং (স্যা. কং. পী. ক.)] অতীতমদ্ধানং, ননু খো অহোসিং অতীতমদ্ধানং, কিং নু খো অহোসিং অতীতমদ্ধানং, কথং নু খো অহোসিং অতীতমদ্ধানং, কিং হুত্ৰা কিং অহোসিং নু খো অহং অতীতমদ্ধান’ন্তি; অপরন্তং ৰা উপধাৰিস্সতি [অপধাৰিস্সতি (ক.)] – ‘ভৰিস্সামি নু খো অহং অনাগতমদ্ধানং, ননু খো ভৰিস্সামি অনাগতমদ্ধানং, কিং নু খো ভৰিস্সামি অনাগতমদ্ধানং, কথং নু খো ভৰিস্সামি অনাগতমদ্ধানং, কিং হুত্ৰা কিং ভৰিস্সামি নু খো অহং অনাগতমদ্ধান’ন্তি; এতরহি ৰা পচ্চুপ্পন্নং অদ্ধানং অজ্ঝত্তং কথংকথী ভৰিস্সতি – ‘অহং নু খোস্মি, নো নু খোস্মি, কিং নু খোস্মি, কথং নু খোস্মি, অযং নু খো সত্তো কুতো আগতো, সো কুহিং গমিস্সতী’তি – নেতং ঠানং ৰিজ্জতি. তং কিস্স হেতু? তথাহি, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকস্স অযঞ্চ পটিচ্চসমুপ্পাদো ইমে চ পটিচ্চসমুপ্পন্না ধম্মা যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায সুদিট্ঠা’’তি. দসমং.
আহারৰগ্গো দুতিযো.
তস্সুদ্দানং –
আহারং ফগ্গুনো চেৰ, দ্ৰে চ সমণব্রাহ্মণা;
কচ্চানগোত্তো ধম্মকথিকং, অচেলং তিম্বরুকেন চ;
বালপণ্ডিততো চেৰ, দসমো পচ্চযেন চাতি.
৩. দসবলৰগ্গো
১. দসবলসুত্তং
২১. সাৰত্থিযং ৰিহরতি…পে… ‘‘দসবলসমন্নাগতো, ভিক্খৰে, তথাগতো চতূহি চ ৰেসারজ্জেহি সমন্নাগতো আসভং ঠানং পটিজানাতি, পরিসাসু সীহনাদং নদতি, ব্রহ্মচক্কং পৰত্তেতি – ইতি রূপং ইতি রূপস্স সমুদযো ইতি রূপস্স অত্থঙ্গমো, ইতি ৰেদনা ইতি ৰেদনায সমুদযো ইতি ৰেদনায অত্থঙ্গমো, ইতি সঞ্ঞা ইতি সঞ্ঞায সমুদযো ইতি সঞ্ঞায অত্থঙ্গমো, ইতি সঙ্খারা ইতি সঙ্খারানং সমুদযো ইতি সঙ্খারানং অত্থঙ্গমো, ইতি ৰিঞ্ঞাণং ইতি ৰিঞ্ঞাণস্স সমুদযো ইতি ৰিঞ্ঞাণস্স অত্থঙ্গমো. ইতি ইমস্মিং সতি ইদং হোতি, ইমস্সুপ্পাদা ইদং উপ্পজ্জতি. ইমস্মিং অসতি ইদং ন হোতি, ইমস্স নিরোধা ইদং নিরুজ্ঝতি. যদিদং অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা; সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণং…পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি. অৰিজ্জায ত্ৰেৰ অসেসৰিরাগনিরোধা সঙ্খারনিরোধো; সঙ্খারনিরোধা ৰিঞ্ঞাণনিরোধো…পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিরোধো হোতী’’তি. পঠমং.
২. দুতিযদসবলসুত্তং
২২. সাৰত্থিযং ৰিহরতি…পে… ‘‘দসবলসমন্নাগতো, ভিক্খৰে, তথাগতো চতূহি চ ৰেসারজ্জেহি সমন্নাগতো আসভং ঠানং পটিজানাতি, পরিসাসু সীহনাদং নদতি, ব্রহ্মচক্কং পৰত্তেত্তি – ‘ইতি রূপং ইতি রূপস্স সমুদযো ইতি রূপস্স অত্থঙ্গমো, ইতি ৰেদনা ইতি ৰেদনায সমুদযো ইতি ৰেদনায অত্থঙ্গমো, ইতি সঞ্ঞা ইতি সঞ্ঞায সমুদযো ইতি সঞ্ঞায অত্থঙ্গমো, ইতি সঙ্খারা ইতি সঙ্খারানং সমুদযো ইতি সঙ্খারানং অত্থঙ্গমো, ইতি ৰিঞ্ঞাণং ইতি ৰিঞ্ঞাণস্স সমুদযো ইতি ৰিঞ্ঞাণস্স অত্থঙ্গমো. ইতি ইমস্মিং সতি ইদং হোতি, ইমস্সুপ্পাদা ইদং উপ্পজ্জতি; ইমস্মিং অসতি ইদং ন হোতি ইমস্স নিরোধা ইদং নিরুজ্ঝতি. যদিদং অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা; সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণং…পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি. অৰিজ্জায ত্ৰেৰ অসেসৰিরাগনিরোধা সঙ্খারনিরোধো; সঙ্খারনিরোধা ৰিঞ্ঞাণনিরোধো…পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিরোধো হোতি’’’.
‘‘এৰং স্ৰাক্খাতো, ভিক্খৰে, মযা ধম্মো উত্তানো ৰিৰটো পকাসিতো ছিন্নপিলোতিকো. এৰং স্ৰাক্খাতে খো, ভিক্খৰে, মযা ধম্মে উত্তানে ৰিৰটে পকাসিতে ছিন্নপিলোতিকে অলমেৰ সদ্ধাপব্বজিতেন কুলপুত্তেন ৰীরিযং আরভিতুং – ‘কামং তচো চ ন্হারু [নহারু (সী. স্যা. কং. পী.)] চ অট্ঠি চ অৰসিস্সতু, সরীরে উপসুস্সতু [অৰসুস্সতু ম. নি. ২.১৮৪] মংসলোহিতং. যং তং পুরিসথামেন পুরিসৰীরিযেন পুরিসপরক্কমেন পত্তব্বং, ন তং অপাপুণিত্ৰা ৰীরিযস্স সণ্ঠানং ভৰিস্সতী’’’তি.
‘‘দুক্খং, ভিক্খৰে, কুসীতো ৰিহরতি ৰোকিণ্ণো পাপকেহি অকুসলেহি ধম্মেহি, মহন্তঞ্চ সদত্থং পরিহাপেতি. আরদ্ধৰীরিযো চ খো, ভিক্খৰে, সুখং ৰিহরতি পৰিৰিত্তো পাপকেহি অকুসলেহি ধম্মেহি, মহন্তঞ্চ সদত্থং পরিপূরেতি. ন, ভিক্খৰে, হীনেন অগ্গস্স পত্তি হোতি. অগ্গেন চ খো, ভিক্খৰে, অগ্গস্স পত্তি হোতি. মণ্ডপেয্যমিদং, ভিক্খৰে, ব্রহ্মচরিযং, সত্থা সম্মুখীভূতো. তস্মাতিহ, ভিক্খৰে, ৰীরিযং আরভথ অপ্পত্তস্স পত্তিযা, অনধিগতস্স অধিগমায, অসচ্ছিকতস্স সচ্ছিকিরিযায. ‘এৰং নো অযং অম্হাকং পব্বজ্জা অৰঞ্ঝা ভৰিস্সতি সফলা সউদ্রযা. যেসঞ্চ [যেসং (সী. স্যা. কং.), যেসং হি (পী. ক.)] মযং পরিভুঞ্জাম চীৰর-পিণ্ডপাতসেনাসন-গিলানপ্পচ্চযভেসজ্জপরিক্খারং তেসং তে কারা অম্হেসু মহপ্ফলা ভৰিস্সন্তি মহানিসংসা’তি – এৰঞ্হি ৰো, ভিক্খৰে, সিক্খিতব্বং. অত্তত্থং ৰা হি, ভিক্খৰে, সম্পস্সমানেন অলমেৰ অপ্পমাদেন সম্পাদেতুং; পরত্থং ৰা হি, ভিক্খৰে, সম্পস্সমানেন অলমেৰ অপ্পমাদেন সম্পাদেতুং; উভযত্থং ৰা হি, ভিক্খৰে, সম্পস্সমানেন অলমেৰ অপ্পমাদেন সম্পাদেতু’’ন্তি. দুতিযং.
৩. উপনিসসুত্তং
২৩. সাৰত্থিযং ৰিহরতি…পে… ‘‘জানতো অহং, ভিক্খৰে, পস্সতো আসৰানং খযং ৰদামি, নো অজানতো নো অপস্সতো. কিঞ্চ, ভিক্খৰে, জানতো কিং পস্সতো আসৰানং খযো হোতি? ইতি রূপং ইতি রূপস্স সমুদযো ইতি রূপস্স অত্থঙ্গমো, ইতি ৰেদনা…পে… ইতি সঞ্ঞা… ইতি সঙ্খারা… ইতি ৰিঞ্ঞাণং ইতি ৰিঞ্ঞাণস্স সমুদযো ইতি ৰিঞ্ঞাণস্স অত্থঙ্গমোতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, জানতো এৰং পস্সতো আসৰানং খযো হোতি’’.
‘‘যম্পিস্স তং, ভিক্খৰে, খযস্মিং খযেঞ্ঞাণং, তম্পি সউপনিসং ৰদামি, নো অনুপনিসং. কা চ, ভিক্খৰে, খযেঞাণস্স উপনিসা? ‘ৰিমুত্তী’তিস্স ৰচনীযং. ৰিমুত্তিম্পাহং [ৰিমুত্তিম্পহং (সী. স্যা. কং.)], ভিক্খৰে, সউপনিসং ৰদামি, নো অনুপনিসং. কা চ, ভিক্খৰে, ৰিমুত্তিযা উপনিসা? ‘ৰিরাগো’তিস্স ৰচনীযং. ৰিরাগম্পাহং, ভিক্খৰে, সউপনিসং ৰদামি, নো অনুপনিসং. কা চ, ভিক্খৰে, ৰিরাগস্স উপনিসা? ‘নিব্বিদা’তিস্স ৰচনীযং. নিব্বিদম্পাহং, ভিক্খৰে, সউপনিসং ৰদামি, নো অনুপনিসং. কা চ, ভিক্খৰে, নিব্বিদায উপনিসা? ‘যথাভূতঞাণদস্সন’ন্তিস্স ৰচনীযং. যথাভূতঞাণদস্সনম্পাহং, ভিক্খৰে, সউপনিসং ৰদামি, নো অনুপনিসং. কা চ, ভিক্খৰে, যথাভূতঞাণদস্সনস্স উপনিসা? ‘সমাধী’তিস্স ৰচনীযং. সমাধিম্পাহং, ভিক্খৰে, সউপনিসং ৰদামি, নো অনুপনিসং.