৭. মহাৰগ্গো
১. অস্সুতৰাসুত্তং
৬১. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে…পে… ‘‘অস্সুতৰা, ভিক্খৰে, পুথুজ্জনো ইমস্মিং চাতুমহাভূতিকস্মিং কাযস্মিং নিব্বিন্দেয্যপি ৰিরজ্জেয্যপি ৰিমুচ্চেয্যপি. তং কিস্স হেতু? [চাতুম্মহাভূতিকস্মিং (সী. স্যা. কং.)] দিস্সতি, ভিক্খৰে [দিস্সতি হি ভিক্খৰে (সী. স্যা. কং.)], ইমস্স চাতুমহাভূতিকস্স কাযস্স আচযোপি অপচযোপি আদানম্পি নিক্খেপনম্পি. তস্মা তত্রাস্সুতৰা পুথুজ্জনো নিব্বিন্দেয্যপি ৰিরজ্জেয্যপি ৰিমুচ্চেয্যপি’’.
‘‘যঞ্চ খো এতং, ভিক্খৰে, ৰুচ্চতি চিত্তং ইতিপি, মনো ইতিপি, ৰিঞ্ঞাণং ইতিপি, তত্রাস্সুতৰা পুথুজ্জনো নালং নিব্বিন্দিতুং নালং ৰিরজ্জিতুং নালং ৰিমুচ্চিতুং. তং কিস্স হেতু? দীঘরত্তঞ্হেতং, ভিক্খৰে, অস্সুতৰতো পুথুজ্জনস্স অজ্ঝোসিতং মমাযিতং পরামট্ঠং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি. তস্মা তত্রাস্সুতৰা পুথুজ্জনো নালং নিব্বিন্দিতুং নালং ৰিরজ্জিতুং নালং ৰিমুচ্চিতুং.
‘‘ৰরং, ভিক্খৰে, অস্সুতৰা পুথুজ্জনো ইমং চাতুমহাভূতিকং কাযং অত্ততো উপগচ্ছেয্য, ন ত্ৰেৰ চিত্তং. তং কিস্স হেতু? দিস্সতাযং, ভিক্খৰে, চাতুমহাভূতিকো কাযো একম্পি ৰস্সং তিট্ঠমানো দ্ৰেপি ৰস্সানি তিট্ঠমানো তীণিপি ৰস্সানি তিট্ঠমানো চত্তারিপি ৰস্সানি তিট্ঠমানো পঞ্চপি ৰস্সানি তিট্ঠমানো দসপি ৰস্সানি তিট্ঠমানো ৰীসতিপি ৰস্সানি তিট্ঠমানো তিংসম্পি ৰস্সানি তিট্ঠমানো চত্তারীসম্পি ৰস্সানি তিট্ঠমানো পঞ্ঞাসম্পি ৰস্সানি তিট্ঠমানো ৰস্সসতম্পি তিট্ঠমানো, ভিয্যোপি তিট্ঠমানো.
‘‘যঞ্চ খো এতং, ভিক্খৰে, ৰুচ্চতি চিত্তং ইতিপি, মনো ইতিপি, ৰিঞ্ঞাণং ইতিপি, তং রত্তিযা চ দিৰসস্স চ অঞ্ঞদেৰ উপ্পজ্জতি অঞ্ঞং নিরুজ্ঝতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, মক্কটো অরঞ্ঞে পৰনে চরমানো সাখং গণ্হতি, তং মুঞ্চিত্ৰা অঞ্ঞং গণ্হতি, তং মুঞ্চিত্ৰা অঞ্ঞং গণ্হতি; এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, যমিদং ৰুচ্চতি চিত্তং ইতিপি, মনো ইতিপি, ৰিঞ্ঞাণং ইতিপি, তং রত্তিযা চ দিৰসস্স চ অঞ্ঞদেৰ উপ্পজ্জতি অঞ্ঞং নিরুজ্ঝতি.
‘‘তত্র, ভিক্খৰে, সুতৰা অরিযসাৰকো পটিচ্চসমুপ্পাদংযেৰ সাধুকং যোনিসো মনসি করোতি – ‘ইতি ইমস্মিং সতি ইদং হোতি, ইমস্সুপ্পাদা ইদং উপ্পজ্জতি; ইমস্মিং অসতি ইদং ন হোতি, ইমস্স নিরোধা ইদং নিরুজ্ঝতি – যদিদং অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা; সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণং…পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি. অৰিজ্জায ত্ৰেৰ অসেসৰিরাগনিরোধা সঙ্খারনিরোধো; সঙ্খারনিরোধা ৰিঞ্ঞাণনিরোধো…পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিরোধো হোতী’’’তি.
‘‘এৰং পস্সং, ভিক্খৰে, সুতৰা অরিযসাৰকো রূপস্মিম্পি নিব্বিন্দতি, ৰেদনাযপি নিব্বিন্দতি, সঞ্ঞাযপি নিব্বিন্দতি, সঙ্খারেসুপি নিব্বিন্দতি, ৰিঞ্ঞাণস্মিম্পি নিব্বিন্দতি; নিব্বিন্দং ৰিরজ্জতি, ৰিরাগা ৰিমুচ্চতি, ৰিমুত্তস্মিং ৰিমুত্তমিতি ঞাণং হোতি. ‘খীণা জাতি, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযা’তি পজানাতী’’তি. পঠমং.
২. দুতিযঅস্সুতৰাসুত্তং
৬২. সাৰত্থিযং ৰিহরতি…পে… ‘‘অস্সুতৰা, ভিক্খৰে, পুথুজ্জনো ইমস্মিং চাতুমহাভূতিকস্মিং কাযস্মিং নিব্বিন্দেয্যপি ৰিরজ্জেয্যপি ৰিমুচ্চেয্যপি. তং কিস্স হেতু? দিস্সতি, ভিক্খৰে, ইমস্স চাতুমহাভূতিকস্স কাযস্স আচযোপি অপচযোপি আদানম্পি নিক্খেপনম্পি. তস্মা তত্রাস্সুতৰা পুথুজ্জনো নিব্বিন্দেয্যপি ৰিরজ্জেয্যপি ৰিমুচ্চেয্যপি. যঞ্চ খো এতং, ভিক্খৰে, ৰুচ্চতি চিত্তং ইতিপি, মনো ইতিপি, ৰিঞ্ঞাণং ইতিপি, তত্রাস্সুতৰা পুথুজ্জনো নালং নিব্বিন্দিতুং নালং ৰিরজ্জিতুং নালং ৰিমুচ্চিতুং. তং কিস্স হেতু? দীঘরত্তঞ্হেতং, ভিক্খৰে, অস্সুতৰতো পুথুজ্জনস্স অজ্ঝোসিতং মমাযিতং পরামট্ঠং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি. তস্মা তত্রাস্সুতৰা পুথুজ্জনো নালং নিব্বিন্দিতুং নালং ৰিরজ্জিতুং নালং ৰিমুচ্চিতুং’’.
‘‘ৰরং, ভিক্খৰে, অস্সুতৰা পুথুজ্জনো ইমং চাতুমহাভূতিকং কাযং অত্ততো উপগচ্ছেয্য, ন ত্ৰেৰ চিত্তং. তং কিস্স হেতু? দিস্সতাযং, ভিক্খৰে, চাতুমহাভূতিকো কাযো একম্পি ৰস্সং তিট্ঠমানো দ্ৰেপি ৰস্সানি তিট্ঠমানো তীণিপি ৰস্সানি তিট্ঠমানো চত্তারিপি ৰস্সানি তিট্ঠমানো পঞ্চপি ৰস্সানি তিট্ঠমানো দসপি ৰস্সানি তিট্ঠমানো ৰীসতিপি ৰস্সানি তিট্ঠমানো তিংসম্পি ৰস্সানি তিট্ঠমানো চত্তারীসম্পি ৰস্সানি তিট্ঠমানো পঞ্ঞাসম্পি ৰস্সানি তিট্ঠমানো ৰস্সসতম্পি তিট্ঠমানো, ভিয্যোপি তিট্ঠমানো. যঞ্চ খো এতং, ভিক্খৰে, ৰুচ্চতি চিত্তং ইতিপি, মনো ইতিপি, ৰিঞ্ঞাণং ইতিপি, তং রত্তিযা চ দিৰসস্স চ অঞ্ঞদেৰ উপ্পজ্জতি অঞ্ঞং নিরুজ্ঝতি.
‘‘তত্র, ভিক্খৰে, সুতৰা অরিযসাৰকো পটিচ্চসমুপ্পাদংযেৰ সাধুকং যোনিসো মনসি করোতি – ‘ইতি ইমস্মিং সতি ইদং হোতি, ইমস্সুপ্পাদা ইদং উপ্পজ্জতি; ইমস্মিং অসতি ইদং ন হোতি, ইমস্স নিরোধা ইদং নিরুজ্ঝতী’তি. সুখৰেদনিযং, ভিক্খৰে, ফস্সং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখৰেদনা. তস্সেৰ সুখৰেদনিযস্স ফস্সস্স নিরোধা যং তজ্জং ৰেদযিতং সুখৰেদনিযং ফস্সং পটিচ্চ উপ্পন্না সুখৰেদনা সা নিরুজ্ঝতি সা ৰূপসম্মতি. দুক্খৰেদনিযং, ভিক্খৰে, ফস্সং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি দুক্খৰেদনা. তস্সেৰ দুক্খৰেদনিযস্স ফস্সস্স নিরোধা যং তজ্জং ৰেদযিতং দুক্খৰেদনিযং ফস্সং পটিচ্চ উপ্পন্না দুক্খৰেদনা সা নিরুজ্ঝতি সা ৰূপসম্মতি. অদুক্খমসুখৰেদনিযং, ভিক্খৰে, ফস্সং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি অদুক্খমসুখৰেদনা. তস্সেৰ অদুক্খমসুখৰেদনিযস্স ফস্সস্স নিরোধা যং তজ্জং ৰেদযিতং অদুক্খমসুখৰেদনিযং ফস্সং পটিচ্চ উপ্পন্না অদুক্খমসুখৰেদনা সা নিরুজ্ঝতি সা ৰূপসম্মতি.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, দ্ৰিন্নং কট্ঠানং সঙ্ঘট্টনসমোধানা উস্মা জাযতি তেজো অভিনিব্বত্ততি. তেসংযেৰ দ্ৰিন্নং কট্ঠানং নানাকতৰিনিব্ভোগা [নানাভাৰাৰিনিক্খেপা (সী. পী.) ম. নি. ৩.৩৫৭] যা তজ্জা উস্মা সা নিরুজ্ঝতি সা ৰূপসম্মতি; এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, সুখৰেদনিযং ফস্সং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখৰেদনা. তস্সেৰ সুখৰেদনিযস্স ফস্সস্স নিরোধা যং তজ্জং ৰেদযিতং সুখৰেদনিযং ফস্সং পটিচ্চ উপ্পন্না সুখৰেদনা সা নিরুজ্ঝতি সা ৰূপসম্মতি…পে… অদুক্খমসুখৰেদনিযং ফস্সং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি অদুক্খমসুখৰেদনা. তস্সেৰ অদুক্খমসুখৰেদনিযস্স ফস্সস্স নিরোধা যং তজ্জং ৰেদযিতং অদুক্খমসুখৰেদনিযং ফস্সং পটিচ্চ উপ্পন্না অদুক্খমসুখৰেদনা সা নিরুজ্ঝতি সা ৰূপসম্মতি.
‘‘এৰং পস্সং, ভিক্খৰে, সুতৰা অরিযসাৰকো ফস্সেপি নিব্বিন্দতি, ৰেদনাযপি নিব্বিন্দতি, সঞ্ঞাযপি নিব্বিন্দতি, সঙ্খারেসুপি নিব্বিন্দতি, ৰিঞ্ঞাণস্মিম্পি নিব্বিন্দতি; নিব্বিন্দং ৰিরজ্জতি, ৰিরাগা ৰিমুচ্চতি, ৰিমুত্তস্মিং ৰিমুত্তমিতি ঞাণং হোতি. ‘খীণা জাতি, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযা’তি পজানাতী’’তি. দুতিযং.
৩. পুত্তমংসূপমসুত্তং
৬৩. সাৰত্থিযং …পে… ‘‘চত্তারোমে, ভিক্খৰে, আহারা ভূতানং ৰা সত্তানং ঠিতিযা সম্ভৰেসীনং ৰা অনুগ্গহায. কতমে চত্তারো? কবল়ীকারো আহারো ওল়ারিকো ৰা সুখুমো ৰা, ফস্সো দুতিযো, মনোসঞ্চেতনা ততিযা, ৰিঞ্ঞাণং চতুত্থং. ইমে খো, ভিক্খৰে, চত্তারো আহারা ভূতানং ৰা সত্তানং ঠিতিযা সম্ভৰেসীনং ৰা অনুগ্গহায’’.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, কবল়ীকারো আহারো দট্ঠব্বো? সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, দ্ৰে জাযম্পতিকা [জযম্পতিকা (সী. পী.) টীকা ওলোকেতব্বা] পরিত্তং সম্বলং আদায কন্তারমগ্গং পটিপজ্জেয্যুং. তেসমস্স একপুত্তকো পিযো মনাপো. অথ খো তেসং, ভিক্খৰে, দ্ৰিন্নং জাযম্পতিকানং কন্তারগতানং যা পরিত্তা সম্বলমত্তা, সা পরিক্খযং পরিযাদানং গচ্ছেয্য. সিযা চ নেসং কন্তারাৰসেসো অনতিণ্ণো. অথ খো তেসং, ভিক্খৰে, দ্ৰিন্নং জাযম্পতিকানং এৰমস্স – ‘অম্হাকং খো যা পরিত্তা সম্বলমত্তা সা পরিক্খীণা পরিযাদিণ্ণা [পরিযাদিন্না (স্যা. কং.)]. অত্থি চাযং কন্তারাৰসেসো অনিত্তিণ্ণো [অনিত্থিণ্ণো (স্যা. কং.), অনতিণ্ণো (ক.)]. যংনূন মযং ইমং একপুত্তকং পিযং মনাপং ৰধিত্ৰা ৰল্লূরঞ্চ সোণ্ডিকঞ্চ করিত্ৰা পুত্তমংসানি খাদন্তা এৰং তং কন্তারাৰসেসং নিত্থরেয্যাম, মা সব্বেৰ তযো ৰিনস্সিম্হা’তি. অথ খো তে, ভিক্খৰে, দ্ৰে জাযম্পতিকা তং একপুত্তকং পিযং মনাপং ৰধিত্ৰা ৰল্লূরঞ্চ সোণ্ডিকঞ্চ করিত্ৰা পুত্তমংসানি খাদন্তা এৰং তং কন্তারাৰসেসং নিত্থরেয্যুং. তে পুত্তমংসানি চেৰ খাদেয্যুং, উরে চ পটিপিসেয্যুং – ‘কহং, একপুত্তক, কহং, একপুত্তকা’তি.
‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৰে, অপি নু তে দৰায ৰা আহারং আহারেয্যুং, মদায ৰা আহারং আহারেয্যুং, মণ্ডনায ৰা আহারং আহারেয্যুং, ৰিভূসনায ৰা আহারং আহারেয্যু’’ন্তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘ননু তে, ভিক্খৰে, যাৰদেৰ কন্তারস্স নিত্থরণত্থায আহারং আহারেয্যু’’ন্তি? ‘‘এৰং, ভন্তে’’. ‘‘এৰমেৰ খ্ৰাহং, ভিক্খৰে, কবল়ীকারো আহারো দট্ঠব্বো’’তি ৰদামি. কবল়ীকারে, ভিক্খৰে, আহারে পরিঞ্ঞাতে পঞ্চকামগুণিকো রাগো পরিঞ্ঞাতো হোতি. পঞ্চকামগুণিকে রাগে পরিঞ্ঞাতে নত্থি তং সংযোজনং যেন সংযোজনেন সংযুত্তো অরিযসাৰকো পুন ইমং লোকং আগচ্ছেয্য.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ফস্সাহারো দট্ঠব্বো? সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, গাৰী নিচ্চম্মা কুট্টং চে [কুড্ডঞ্চে (সী. স্যা. কং. পী.)] নিস্সায তিট্ঠেয্য. যে কুট্টনিস্সিতা পাণা তে নং খাদেয্যুং. রুক্খং চে নিস্সায তিট্ঠেয্য, যে রুক্খনিস্সিতা পাণা তে নং খাদেয্যুং. উদকং চে নিস্সায তিট্ঠেয্য, যে উদকনিস্সিতা পাণা তে নং খাদেয্যুং. আকাসং চে নিস্সায তিট্ঠেয্য, যে আকাসনিস্সিতা পাণা তে নং খাদেয্যুং. যং যদেৰ হি সা, ভিক্খৰে, গাৰী নিচ্চম্মা নিস্সায তিট্ঠেয্য, যে তন্নিস্সিতা [যে তন্নিস্সিতা তন্নিস্সিতা (সী. স্যা. কং. পী.)] পাণা তে নং খাদেয্যুং. এৰমেৰ খ্ৰাহং, ভিক্খৰে, ‘‘ফস্সাহারো দট্ঠব্বো’’তি ৰদামি. ফস্সে, ভিক্খৰে, আহারে পরিঞ্ঞাতে তিস্সো ৰেদনা পরিঞ্ঞাতা হোন্তি. তীসু ৰেদনাসু পরিঞ্ঞাতাসু অরিযসাৰকস্স নত্থি কিঞ্চি উত্তরিকরণীযন্তি [উত্তরিংকরণীযন্তি (সী. পী.)] ৰদামি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, মনোসঞ্চেতনাহারো দট্ঠব্বো? সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, অঙ্গারকাসু সাধিকপোরিসা পুণ্ণা অঙ্গারানং ৰীতচ্চিকানং ৰীতধূমানং. অথ পুরিসো আগচ্ছেয্য জীৰিতুকামো অমরিতুকামো সুখকামো দুক্খপ্পটিকূলো. তমেনং দ্ৰে বলৰন্তো পুরিসা নানাবাহাসু গহেত্ৰা তং অঙ্গারকাসুং উপকড্ঢেয্যুং. অথ খো, ভিক্খৰে, তস্স পুরিসস্স আরকাৰস্স চেতনা আরকা পত্থনা আরকা পণিধি. তং কিস্স হেতু? এৰঞ্হি, ভিক্খৰে, তস্স পুরিসস্স হোতি – ‘ইমং চাহং অঙ্গারকাসুং পপতিস্সামি, ততোনিদানং মরণং ৰা নিগচ্ছামি মরণমত্তং ৰা দুক্খ’ন্তি. এৰমেৰ খ্ৰাহং, ভিক্খৰে, ‘মনোসঞ্চেতনাহারো দট্ঠব্বো’তি ৰদামি. মনোসঞ্চেতনায, ভিক্খৰে, আহারে পরিঞ্ঞাতে তিস্সো তণ্হা পরিঞ্ঞাতা হোন্তি. তীসু তণ্হাসু পরিঞ্ঞাতাসু অরিযসাৰকস্স নত্থি কিঞ্চি উত্তরিকরণীযন্তি ৰদামি.
‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ৰিঞ্ঞাণাহারো দট্ঠব্বো? সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, চোরং আগুচারিং গহেত্ৰা রঞ্ঞো দস্সেয্যুং – ‘অযং তে, দেৰ, চোরো আগুচারী, ইমস্স যং ইচ্ছসি তং দণ্ডং পণেহী’তি. তমেনং রাজা এৰং ৰদেয্য – ‘গচ্ছথ, ভো, ইমং পুরিসং পুব্বণ্হসমযং সত্তিসতেন হনথা’তি. তমেনং পুব্বণ্হসমযং সত্তিসতেন হনেয্যুং. অথ রাজা মজ্ঝন্হিকসমযং এৰং ৰদেয্য – ‘অম্ভো, কথং সো পুরিসো’তি? ‘তথেৰ, দেৰ, জীৰতী’তি. তমেনং রাজা এৰং ৰদেয্য – ‘গচ্ছথ, ভো, তং পুরিসং মজ্ঝন্হিকসমযং সত্তিসতেন হনথা’তি. তমেনং মজ্ঝন্হিকসমযং সত্তিসতেন হনেয্যুং. অথ রাজা সাযন্হসমযং এৰং ৰদেয্য – ‘অম্ভো, কথং সো পুরিসো’তি? ‘তথেৰ, দেৰ, জীৰতী’তি. তমেনং রাজা এৰং ৰদেয্য – ‘গচ্ছথ, ভো, তং পুরিসং সাযন্হসমযং সত্তিসতেন হনথা’তি. তমেনং সাযন্হসমযং সত্তিসতেন হনেয্যুং. তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৰে, অপি নু সো পুরিসো দিৰসং তীহি সত্তিসতেহি হঞ্ঞমানো ততোনিদানং দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৰেদিযেথা’’তি? ‘‘একিস্সাপি, ভন্তে, সত্তিযা হঞ্ঞমানো ততোনিদানং দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৰেদিযেথ; কো পন ৰাদো তীহি সত্তিসতেহি হঞ্ঞমানো’’তি! ‘‘এৰমেৰ খ্ৰাহং, ভিক্খৰে, ৰিঞ্ঞাণাহারো দট্ঠব্বোতি ৰদামি. ৰিঞ্ঞাণে, ভিক্খৰে, আহারে পরিঞ্ঞাতে নামরূপং পরিঞ্ঞাতং হোতি, নামরূপে পরিঞ্ঞাতে অরিযসাৰকস্স নত্থি কিঞ্চি উত্তরিকরণীযন্তি ৰদামী’’তি. ততিযং.
৪. অত্থিরাগসুত্তং
৬৪. সাৰত্থিযং ৰিহরতি…পে… ‘‘চত্তারোমে, ভিক্খৰে, আহারা ভূতানং ৰা সত্তানং ঠিতিযা সম্ভৰেসীনং ৰা অনুগ্গহায. কতমে চত্তারো? কবল়ীকারো আহারো ওল়ারিকো ৰা সুখুমো ৰা, ফস্সো দুতিযো, মনোসঞ্চেতনা ততিযা, ৰিঞ্ঞাণং চতুত্থং. ইমে খো, ভিক্খৰে, চত্তারো আহারা ভূতানং ৰা সত্তানং ঠিতিযা সম্ভৰেসীনং ৰা অনুগ্গহায’’.
‘‘কবল়ীকারে চে, ভিক্খৰে, আহারে অত্থি রাগো অত্থি নন্দী অত্থি তণ্হা, পতিট্ঠিতং তত্থ ৰিঞ্ঞাণং ৰিরূল়্হং. যত্থ পতিট্ঠিতং ৰিঞ্ঞাণং ৰিরূল়্হং, অত্থি তত্থ নামরূপস্স অৰক্কন্তি. যত্থ অত্থি নামরূপস্স অৰক্কন্তি, অত্থি তত্থ সঙ্খারানং ৰুদ্ধি. যত্থ অত্থি সঙ্খারানং ৰুদ্ধি, অত্থি তত্থ আযতিং পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তি. যত্থ অত্থি আযতিং পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তি, অত্থি তত্থ আযতিং জাতিজরামরণং. যত্থ অত্থি আযতিং জাতিজরামরণং, সসোকং তং, ভিক্খৰে, সদরং সউপাযাসন্তি ৰদামি.
‘‘ফস্সে চে, ভিক্খৰে, আহারে…পে… মনোসঞ্চেতনায চে, ভিক্খৰে, আহারে… ৰিঞ্ঞাণে চে, ভিক্খৰে, আহারে অত্থি রাগো অত্থি নন্দী অত্থি তণ্হা, পতিট্ঠিতং তত্থ ৰিঞ্ঞাণং ৰিরূল়্হং. যত্থ পতিট্ঠিতং ৰিঞ্ঞাণং ৰিরূল়্হং, অত্থি তত্থ নামরূপস্স অৰক্কন্তি. যত্থ অত্থি নামরূপস্স অৰক্কন্তি, অত্থি তত্থ সঙ্খারানং ৰুদ্ধি. যত্থ অত্থি সঙ্খারানং ৰুদ্ধি, অত্থি তত্থ আযতিং পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তি. যত্থ অত্থি আযতিং পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তি, অত্থি তত্থ আযতিং জাতিজরামরণং. যত্থ অত্থি আযতিং জাতিজরামরণং, সসোকং তং, ভিক্খৰে, সদরং সউপাযাসন্তি ৰদামি.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, রজকো ৰা চিত্তকারকো ৰা সতি রজনায ৰা লাখায ৰা হলিদ্দিযা ৰা নীলিযা ৰা মঞ্জিট্ঠায ৰা সুপরিমট্ঠে ৰা ফলকে ভিত্তিযা ৰা দুস্সপট্টে ৰা ইত্থিরূপং ৰা পুরিসরূপং ৰা অভিনিম্মিনেয্য সব্বঙ্গপচ্চঙ্গং; এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, কবল়ীকারে চে আহারে অত্থি রাগো অত্থি নন্দী অত্থি তণ্হা, পতিট্ঠিতং তত্থ ৰিঞ্ঞাণং ৰিরূল়্হং. যত্থ পতিট্ঠিতং ৰিঞ্ঞাণং ৰিরূল়্হং, অত্থি তত্থ নামরূপস্স অৰক্কন্তি. যত্থ অত্থি নামরূপস্স অৰক্কন্তি, অত্থি তত্থ সঙ্খারানং ৰুদ্ধি. যত্থ অত্থি সঙ্খারানং ৰুদ্ধি, অত্থি তত্থ আযতিং পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তি. যত্থ অত্থি আযতিং পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তি, অত্থি তত্থ আযতিং জাতিজরামরণং. যত্থ অত্থি আযতিং জাতিজরামরণং, সসোকং তং, ভিক্খৰে, সদরং সউপাযাসন্তি ৰদামি.
‘‘ফস্সে চে, ভিক্খৰে, আহারে…পে… মনোসঞ্চেতনায চে, ভিক্খৰে, আহারে… ৰিঞ্ঞাণে চে, ভিক্খৰে, আহারে অত্থি রাগো অত্থি নন্দী অত্থি তণ্হা, পতিট্ঠিতং তত্থ ৰিঞ্ঞাণং ৰিরূল়্হং. যত্থ পতিট্ঠিতং ৰিঞ্ঞাণং ৰিরূল়্হং, অত্থি তত্থ নামরূপস্স অৰক্কন্তি. যত্থ অত্থি নামরূপস্স অৰক্কন্তি, অত্থি তত্থ সঙ্খারানং ৰুদ্ধি. যত্থ অত্থি সঙ্খারানং ৰুদ্ধি, অত্থি তত্থ আযতিং পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তি. যত্থ অত্থি আযতিং পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তি, অত্থি তত্থ আযতিং জাতিজরামরণং. যত্থ অত্থি আযতিং জাতিজরামরণং, সসোকং তং, ভিক্খৰে, সদরং সউপাযাসন্তি ৰদামি.
‘‘কবল়ীকারে চে, ভিক্খৰে, আহারে নত্থি রাগো নত্থি নন্দী নত্থি তণ্হা, অপ্পতিট্ঠিতং তত্থ ৰিঞ্ঞাণং অৰিরূল়্হং. যত্থ অপ্পতিট্ঠিতং ৰিঞ্ঞাণং অৰিরূল়্হং, নত্থি তত্থ নামরূপস্স অৰক্কন্তি. যত্থ নত্থি নামরূপস্স অৰক্কন্তি, নত্থি তত্থ সঙ্খারানং ৰুদ্ধি. যত্থ নত্থি সঙ্খারানং ৰুদ্ধি, নত্থি তত্থ আযতিং পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তি. যত্থ নত্থি আযতিং পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তি, নত্থি তত্থ আযতিং জাতিজরামরণং. যত্থ নত্থি আযতিং জাতিজরামরণং, অসোকং তং, ভিক্খৰে, অদরং অনুপাযাসন্তি ৰদামি.
‘‘ফস্সে চে, ভিক্খৰে, আহারে…পে… মনোসঞ্চেতনায চে, ভিক্খৰে, আহারে… ৰিঞ্ঞাণে চে, ভিক্খৰে, আহারে নত্থি রাগো নত্থি নন্দী নত্থি তণ্হা, অপ্পতিট্ঠিতং তত্থ ৰিঞ্ঞাণং অৰিরূল়্হং. যত্থ অপ্পতিট্ঠিতং ৰিঞ্ঞাণং অৰিরূল়্হং, নত্থি তত্থ নামরূপস্স অৰক্কন্তি. যত্থ নত্থি নামরূপস্স অৰক্কন্তি, নত্থি তত্থ সঙ্খারানং ৰুদ্ধি. যত্থ নত্থি সঙ্খারানং ৰুদ্ধি, নত্থি তত্থ আযতিং পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তি. যত্থ নত্থি আযতিং পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তি, নত্থি তত্থ আযতিং জাতিজরামরণং. যত্থ নত্থি আযতিং জাতিজরামরণং, অসোকং তং, ভিক্খৰে, অদরং অনুপাযাসন্তি ৰদামি.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, কূটাগারং ৰা কূটাগারসালং ৰা উত্তরায ৰা দক্খিণায ৰা পাচীনায ৰা ৰাতপানা সূরিযে উগ্গচ্ছন্তে ৰাতপানেন রস্মি পৰিসিত্ৰা ক্ৰাস্স পতিট্ঠিতা’’ [কত্থ পতিট্ঠিতা (ক.)] তি? ‘‘পচ্ছিমাযং, ভন্তে, ভিত্তিয’’ন্তি. ‘‘পচ্ছিমা চে, ভিক্খৰে, ভিত্তি নাস্স ক্ৰাস্স পতিট্ঠিতা’’তি? ‘‘পথৰিযং, ভন্তে’’তি. ‘‘পথৰী চে, ভিক্খৰে, নাস্স ক্ৰাস্স পতিট্ঠিতা’’তি? ‘‘আপস্মিং, ভন্তে’’তি. ‘‘আপো চে, ভিক্খৰে, নাস্স ক্ৰাস্স পতিট্ঠিতা’’তি? ‘‘অপ্পতিট্ঠিতা, ভন্তে’’তি. ‘‘এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, কবল়ীকারে চে আহারে নত্থি রাগো নত্থি নন্দী নত্থি তণ্হা…পে….
‘‘ফস্সে চে, ভিক্খৰে, আহারে… মনোসঞ্চেতনায চে, ভিক্খৰে, আহারে… ৰিঞ্ঞাণে চে, ভিক্খৰে, আহারে নত্থি রাগো নত্থি নন্দী নত্থি তণ্হা, অপ্পতিট্ঠিতং তত্থ ৰিঞ্ঞাণং অৰিরূল়্হং. যত্থ অপ্পতিট্ঠিতং ৰিঞ্ঞাণং অৰিরূল়্হং, নত্থি তত্থ নামরূপস্স অৰক্কন্তি. যত্থ নত্থি নামরূপস্স অৰক্কন্তি, নত্থি তত্থ সঙ্খারানং ৰুদ্ধি. যত্থ নত্থি সঙ্খারানং ৰুদ্ধি, নত্থি তত্থ আযতিং পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তি. যত্থ নত্থি আযতিং পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তি, নত্থি তত্থ আযতিং জাতিজরামরণং. যত্থ নত্থি আযতিং জাতিজরামরণং অসোকং তং, ভিক্খৰে, অদরং অনুপাযাসন্তি ৰদামী’’তি. চতুত্থং.
৫. নগরসুত্তং
৬৫. সাৰত্থিযং ৰিহরতি…পে… ‘‘পুব্বে মে, ভিক্খৰে, সম্বোধা অনভিসম্বুদ্ধস্স বোধিসত্তস্সেৰ সতো এতদহোসি – ‘কিচ্ছা ৰতাযং লোকো আপন্নো জাযতি চ জীযতি চ মীযতি চ চৰতি চ উপপজ্জতি চ. অথ চ পনিমস্স দুক্খস্স নিস্সরণং নপ্পজানাতি জরামরণস্স. কুদাস্সু নাম ইমস্স দুক্খস্স নিস্সরণং পঞ্ঞাযিস্সতি জরামরণস্সা’তি? তস্স ময্হং, ভিক্খৰে, এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো সতি জরামরণং হোতি, কিংপচ্চযা জরামরণ’ন্তি? তস্স ময্হং, ভিক্খৰে, যোনিসো মনসিকারা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘জাতিযা খো সতি জরামরণং হোতি, জাতিপচ্চযা জরামরণ’’’ন্তি.
‘‘তস্স ময্হং, ভিক্খৰে, এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো সতি জাতি হোতি…পে… ভৰো হোতি… উপাদানং হোতি… তণ্হা হোতি… ৰেদনা হোতি… ফস্সো হোতি… সল়াযতনং হোতি… নামরূপং হোতি… কিংপচ্চযা নামরূপ’ন্তি? তস্স ময্হং, ভিক্খৰে, যোনিসো মনসিকারা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘ৰিঞ্ঞাণে খো সতি নামরূপং হোতি, ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপ’ন্তি. তস্স ময্হং, ভিক্খৰে, এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো সতি ৰিঞ্ঞাণং হোতি, কিংপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণ’ন্তি? তস্স ময্হং, ভিক্খৰে, যোনিসো মনসিকারা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘নামরূপে খো সতি ৰিঞ্ঞাণং হোতি, নামরূপপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণ’’’ন্তি.
‘‘তস্স ময্হং, ভিক্খৰে, এতদহোসি – পচ্চুদাৰত্ততি খো ইদং ৰিঞ্ঞাণং নামরূপম্হা ন পরং গচ্ছতি. এত্তাৰতা জাযেথ ৰা জীযেথ ৰা মীযেথ ৰা চৰেথ ৰা উপপজ্জেথ ৰা, যদিদং নামরূপপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণং; ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপং; নামরূপপচ্চযা সল়াযতনং; সল়াযতনপচ্চযা ফস্সো…পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি. ‘সমুদযো, সমুদযো’তি খো মে, ভিক্খৰে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি ঞাণং উদপাদি পঞ্ঞা উদপাদি ৰিজ্জা উদপাদি আলোকো উদপাদি.
‘‘তস্স ময্হং, ভিক্খৰে, এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো অসতি, জরামরণং ন হোতি; কিস্স নিরোধা জরামরণনিরোধো’তি? তস্স ময্হং, ভিক্খৰে, যোনিসো মনসিকারা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘জাতিযা খো অসতি, জরামরণং ন হোতি; জাতিনিরোধা জরামরণনিরোধো’তি. তস্স ময্হং, ভিক্খৰে, এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো অসতি জাতি ন হোতি…পে… ভৰো ন হোতি… উপাদানং ন হোতি… তণ্হা ন হোতি… ৰেদনা ন হোতি… ফস্সো ন হোতি… সল়াযতনং ন হোতি… নামরূপং ন হোতি. কিস্স নিরোধা নামরূপনিরোধো’তি? তস্স ময্হং, ভিক্খৰে, যোনিসো মনসিকারা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘ৰিঞ্ঞাণে খো অসতি, নামরূপং ন হোতি; ৰিঞ্ঞাণনিরোধা নামরূপনিরোধো’’’তি.
‘‘তস্স ময্হং, ভিক্খৰে, এতদহোসি – ‘কিম্হি নু খো অসতি ৰিঞ্ঞাণং ন হোতি; কিস্স নিরোধা ৰিঞ্ঞাণনিরোধো’তি? তস্স ময্হং, ভিক্খৰে, যোনিসো মনসিকারা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো – ‘নামরূপে খো অসতি, ৰিঞ্ঞাণং ন হোতি; নামরূপনিরোধা ৰিঞ্ঞাণনিরোধো’’’তি.
‘‘তস্স ময্হং, ভিক্খৰে, এতদহোসি – অধিগতো খো ম্যাযং মগ্গো বোধায যদিদং – নামরূপনিরোধা ৰিঞ্ঞাণনিরোধো; ৰিঞ্ঞাণনিরোধা নামরূপনিরোধো; নামরূপনিরোধা সল়াযতননিরোধো; সল়াযতননিরোধা ফস্সনিরোধো…পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিরোধো হোতি. ‘নিরোধো, নিরোধো’তি খো মে, ভিক্খৰে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি ঞাণং উদপাদি পঞ্ঞা উদপাদি ৰিজ্জা উদপাদি আলোকো উদপাদি.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, পুরিসো অরঞ্ঞে পৰনে চরমানো পস্সেয্য পুরাণং মগ্গং পুরাণঞ্জসং পুব্বকেহি মনুস্সেহি অনুযাতং. সো তমনুগচ্ছেয্য. তমনুগচ্ছন্তো পস্সেয্য পুরাণং নগরং পুরাণং রাজধানিং পুব্বকেহি মনুস্সেহি অজ্ঝাৰুট্ঠং [অজ্ঝাৰুত্থং (সী. স্যা. কং. পী.)] আরামসম্পন্নং ৰনসম্পন্নং পোক্খরণীসম্পন্নং উদ্ধাপৰন্তং [উদ্দাপৰন্তং (সী. স্যা. কং. পী.)] রমণীযং. অথ খো সো, ভিক্খৰে, পুরিসো রঞ্ঞো ৰা রাজমহামত্তস্স ৰা আরোচেয্য – ‘যগ্ঘে, ভন্তে, জানেয্যাসি – অহং অদ্দসং অরঞ্ঞে পৰনে চরমানো পুরাণং মগ্গং পুরাণঞ্জসং পুব্বকেহি মনুস্সেহি অনুযাতং তমনুগচ্ছিং. তমনুগচ্ছন্তো অদ্দসং পুরাণং নগরং পুরাণং রাজধানিং পুব্বকেহি মনুস্সেহি অজ্ঝাৰুট্ঠং আরামসম্পন্নং ৰনসম্পন্নং পোক্খরণীসম্পন্নং উদ্ধাপৰন্তং রমণীযং. তং, ভন্তে, নগরং মাপেহী’তি. অথ খো সো, ভিক্খৰে, রাজা ৰা রাজমহামত্তো ৰা তং নগরং মাপেয্য. তদস্স নগরং অপরেন সমযেন ইদ্ধঞ্চেৰ ফীতঞ্চ বাহুজঞ্ঞং আকিণ্ণমনুস্সং ৰুদ্ধিৰেপুল্লপ্পত্তং. এৰমেৰ খ্ৰাহং, ভিক্খৰে, অদ্দসং পুরাণং মগ্গং পুরাণঞ্জসং পুব্বকেহি সম্মাসম্বুদ্ধেহি অনুযাতং.
‘‘কতমো চ সো, ভিক্খৰে, পুরাণমগ্গো পুরাণঞ্জসো পুব্বকেহি সম্মাসম্বুদ্ধেহি অনুযাতো? অযমেৰ অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো, সেয্যথিদং – সম্মাদিট্ঠি…পে… সম্মাসমাধি. অযং খো সো, ভিক্খৰে, পুরাণমগ্গো পুরাণঞ্জসো পুব্বকেহি সম্মাসম্বুদ্ধেহি অনুযাতো, তমনুগচ্ছিং; তমনুগচ্ছন্তো জরামরণং অব্ভঞ্ঞাসিং; জরামরণসমুদযং অব্ভঞ্ঞাসিং; জরামরণনিরোধং অব্ভঞ্ঞাসিং; জরামরণনিরোধগামিনিং পটিপদং অব্ভঞ্ঞাসিং. তমনুগচ্ছিং; তমনুগচ্ছন্তো জাতিং অব্ভঞ্ঞাসিং…পে… ভৰং অব্ভঞ্ঞাসিং… উপাদানং অব্ভঞ্ঞাসিং… তণ্হং অব্ভঞ্ঞাসিং… ৰেদনং অব্ভঞ্ঞাসিং… ফস্সং অব্ভঞ্ঞাসিং… সল়াযতনং অব্ভঞ্ঞাসিং… নামরূপং অব্ভঞ্ঞাসিং… ৰিঞ্ঞাণং অব্ভঞ্ঞাসিং. তমনুগচ্ছিং; তমনুগচ্ছন্তো সঙ্খারে অব্ভঞ্ঞাসিং; সঙ্খারসমুদযং অব্ভঞ্ঞাসিং; সঙ্খারনিরোধং অব্ভঞ্ঞাসিং; সঙ্খারনিরোধগামিনিং পটিপদং অব্ভঞ্ঞাসিং. তদভিঞ্ঞা আচিক্খিং ভিক্খূনং ভিক্খুনীনং উপাসকানং উপাসিকানং. তযিদং, ভিক্খৰে, ব্রহ্মচরিযং ইদ্ধঞ্চেৰ ফীতঞ্চ ৰিত্থারিকং বাহুজঞ্ঞং পুথুভূতং যাৰ দেৰমনুস্সেহি সুপ্পকাসিত’’ন্তি. পঞ্চমং.
৬. সম্মসসুত্তং
৬৬. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা কুরূসু ৰিহরতি কম্মাসধম্মং নাম কুরূনং নিগমো. তত্র খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৰো’’তি. ‘‘ভদন্তে’’তি তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং. ভগৰা এতদৰোচ – ‘‘সম্মসথ নো তুম্হে, ভিক্খৰে, অন্তরং সম্মস’’ন্তি [অন্তরা সম্মসনন্তি (সী.)]. এৰং ৰুত্তে, অঞ্ঞতরো ভিক্খু ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘অহং খো, ভন্তে, সম্মসামি অন্তরং সম্মস’’ন্তি. ‘‘যথা কথং পন ত্ৰং, ভিক্খু, সম্মসসি অন্তরং সম্মস’’ন্তি? অথ খো সো ভিক্খু ব্যাকাসি. যথা সো ভিক্খু ব্যাকাসি ন সো ভিক্খু ভগৰতো চিত্তং আরাধেসি.
এৰং ৰুত্তে, আযস্মা আনন্দো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘এতস্স, ভগৰা, কালো; এতস্স, সুগত, কালো; যং ভগৰা অন্তরং সম্মসং ভাসেয্য. ভগৰতো সুত্ৰা ভিক্খূ ধারেস্সন্তী’’তি. ‘‘তেনহানন্দ, সুণাথ, সাধুকং মনসি করোথ; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং. ভগৰা এতদৰোচ –
‘‘ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু সম্মসমানো সম্মসতি অন্তরং সম্মসং [সম্মসনং (সী.)] – ‘যং খো ইদং অনেকৰিধং নানপ্পকারকং দুক্খং লোকে উপ্পজ্জতি জরামরণং. ইদং খো দুক্খং কিংনিদানং কিংসমুদযং কিংজাতিকং কিংপভৰং, কিস্মিং সতি জরামরণং হোতি, কিস্মিং অসতি জরামরণং ন হোতী’তি? সো সম্মসমানো এৰং জানাতি – ‘যং খো ইদং অনেকৰিধং নানপ্পকারকং দুক্খং লোকে উপ্পজ্জতি জরামরণং. ইদং খো দুক্খং উপধিনিদানং উপধিসমুদযং উপধিজাতিকং উপধিপভৰং, উপধিস্মিং সতি জরামরণং হোতি, উপধিস্মিং অসতি জরামরণং ন হোতী’তি. সো জরামরণঞ্চ পজানাতি জরামরণসমুদযঞ্চ পজানাতি জরামরণনিরোধঞ্চ পজানাতি যা চ জরামরণনিরোধসারুপ্পগামিনী পটিপদা তঞ্চ পজানাতি. তথাপটিপন্নো চ হোতি অনুধম্মচারী. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ভিক্খু সব্বসো সম্মা দুক্খক্খযায পটিপন্নো জরামরণনিরোধায.
‘‘অথাপরং সম্মসমানো সম্মসতি অন্তরং সম্মসং – ‘উপধি পনাযং কিংনিদানো কিংসমুদযো কিংজাতিকো কিংপভৰো, কিস্মিং সতি উপধি হোতি, কিস্মিং অসতি উপধি ন হোতী’তি? সো সম্মসমানো এৰং জানাতি – ‘উপধি তণ্হানিদানো তণ্হাসমুদযো তণ্হাজাতিকো তণ্হাপভৰো, তণ্হায সতি উপধি হোতি, তণ্হায অসতি উপধি ন হোতী’তি. সো উপধিঞ্চ পজানাতি উপধিসমুদযঞ্চ পজানাতি উপধিনিরোধঞ্চ পজানাতি যা চ উপধিনিরোধসারুপ্পগামিনী পটিপদা তঞ্চ পজানাতি. তথা পটিপন্নো চ হোতি অনুধম্মচারী. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, ভিক্খু সব্বসো সম্মা দুক্খক্খযায পটিপন্নো উপধিনিরোধায.
‘‘অথাপরং সম্মসমানো সম্মসতি অন্তরং সম্মসং – ‘তণ্হা পনাযং কত্থ উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জতি, কত্থ নিৰিসমানা নিৰিসতী’তি? সো সম্মসমানো এৰং জানাতি – যং খো লোকে পিযরূপং সাতরূপং এত্থেসা তণ্হা উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জতি, এত্থ নিৰিসমানা নিৰিসতি. কিঞ্চ লোকে পিযরূপং সাতরূপং? চক্খুং লোকে পিযরূপং, সাতরূপং. এত্থেসা তণ্হা উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জতি, এত্থ নিৰিসমানা নিৰিসতি. সোতং লোকে পিযরূপং সাতরূপং…পে… ঘানং লোকে পিযরূপং সাতরূপং… জিৰ্হা লোকে পিযরূপং সাতরূপং… কাযো লোকে পিযরূপং সাতরূপং… মনো লোকে পিযরূপং সাতরূপং এত্থেসা তণ্হা উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জতি এত্থ নিৰিসমানা নিৰিসতি.
‘‘যে হি কেচি, ভিক্খৰে, অতীতমদ্ধানং সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা যং লোকে পিযরূপং সাতরূপং তং নিচ্চতো অদ্দক্খুং সুখতো অদ্দক্খুং অত্ততো অদ্দক্খুং আরোগ্যতো অদ্দক্খুং খেমতো অদ্দক্খুং. তে তণ্হং ৰড্ঢেসুং. যে তণ্হং ৰড্ঢেসুং তে উপধিং ৰড্ঢেসুং. যে উপধিং ৰড্ঢেসুং তে দুক্খং ৰড্ঢেসুং. যে দুক্খং ৰড্ঢেসুং তে ন পরিমুচ্চিংসু জাতিযা জরায মরণেন সোকেহি পরিদেৰেহি দুক্খেহি দোমনস্সেহি উপাযাসেহি, ন পরিমুচ্চিংসু দুক্খস্মাতি ৰদামি.
‘‘যেপি হি কেচি, ভিক্খৰে, অনাগতমদ্ধানং সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা যং লোকে পিযরূপং সাতরূপং তং নিচ্চতো দক্খিস্সন্তি [দক্খিন্তি (সী.)] সুখতো দক্খিস্সন্তি অত্ততো দক্খিস্সন্তি আরোগ্যতো দক্খিস্সন্তি খেমতো দক্খিস্সন্তি. তে তণ্হং ৰড্ঢিস্সন্তি. যে তণ্হং ৰড্ঢিস্সন্তি তে উপধিং ৰড্ঢিস্সন্তি. যে উপধিং ৰড্ঢিস্সন্তি তে দুক্খং ৰড্ঢিস্সন্তি. যে দুক্খং ৰড্ঢিস্সন্তি তে ন পরিমুচ্চিস্সন্তি জাতিযা জরায মরণেন সোকেহি পরিদেৰেহি দুক্খেহি দোমনস্সেহি উপাযাসেহি, ন পরিমুচ্চিস্সন্তি দুক্খস্মাতি ৰদামি.
‘‘যেপি হি কেচি, ভিক্খৰে, এতরহি সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা যং লোকে পিযরূপং সাতরূপং তং নিচ্চতো পস্সন্তি সুখতো পস্সন্তি অত্ততো পস্সন্তি আরোগ্যতো পস্সন্তি খেমতো পস্সন্তি. তে তণ্হং ৰড্ঢেন্তি. যে তণ্হং ৰড্ঢেন্তি তে উপধিং ৰড্ঢেন্তি. যে উপধিং ৰড্ঢেন্তি তে দুক্খং ৰড্ঢেন্তি. যে দুক্খং ৰড্ঢেন্তি তে ন পরিমুচ্চন্তি জাতিযা জরায মরণেন সোকেহি পরিদেৰেহি দুক্খেহি দোমনস্সেহি উপাযাসেহি, ন পরিমুচ্চন্তি দুক্খস্মাতি ৰদামি.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, আপানীযকংসো ৰণ্ণসম্পন্নো গন্ধসম্পন্নো রসসম্পন্নো. সো চ খো ৰিসেন সংসট্ঠো. অথ পুরিসো আগচ্ছেয্য ঘম্মাভিতত্তো ঘম্মপরেতো কিলন্তো তসিতো পিপাসিতো. তমেনং এৰং ৰদেয্যুং – ‘অযং তে, অম্ভো পুরিস, আপানীযকংসো ৰণ্ণসম্পন্নো গন্ধসম্পন্নো রসসম্পন্নো; সো চ খো ৰিসেন সংসট্ঠো. সচে আকঙ্খসি পিৰ. পিৰতো হি খো তং ছাদেস্সতি ৰণ্ণেনপি গন্ধেনপি রসেনপি, পিৰিত্ৰা চ পন ততোনিদানং মরণং ৰা নিগচ্ছসি মরণমত্তং ৰা দুক্খ’ন্তি. সো তং আপানীযকংসং সহসা অপ্পটিসঙ্খা পিৰেয্য, নপ্পটিনিস্সজ্জেয্য. সো ততোনিদানং মরণং ৰা নিগচ্ছেয্য মরণমত্তং ৰা দুক্খং. এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, যে হি কেচি অতীতমদ্ধানং সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা যং লোকে পিযরূপং…পে… অনাগতমদ্ধানং…পে… এতরহি সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা যং লোকে পিযরূপং সাতরূপং তং নিচ্চতো পস্সন্তি সুখতো পস্সন্তি অত্ততো পস্সন্তি আরোগ্যতো পস্সন্তি খেমতো পস্সন্তি, তে তণ্হং ৰড্ঢেন্তি. যে তণ্হং ৰড্ঢেন্তি তে উপধিং ৰড্ঢেন্তি. যে উপধিং ৰড্ঢেন্তি তে দুক্খং ৰড্ঢেন্তি. যে দুক্খং ৰড্ঢেন্তি তে ন পরিমুচ্চন্তি জাতিযা জরায মরণেন সোকেহি পরিদেৰেহি দুক্খেহি দোমনস্সেহি উপাযাসেহি, ন পরিমুচ্চন্তি দুক্খস্মাতি ৰদামি.
‘‘যে চ খো কেচি, ভিক্খৰে, অতীতমদ্ধানং সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা যং লোকে পিযরূপং সাতরূপং তং অনিচ্চতো অদ্দক্খুং দুক্খতো অদ্দক্খুং অনত্ততো অদ্দক্খুং রোগতো অদ্দক্খুং ভযতো অদ্দক্খুং, তে তণ্হং পজহিংসু. যে তণ্হং পজহিংসু তে উপধিং পজহিংসু. যে উপধিং পজহিংসু তে দুক্খং পজহিংসু. যে দুক্খং পজহিংসু তে পরিমুচ্চিংসু জাতিযা জরায মরণেন সোকেহি পরিদেৰেহি দুক্খেহি দোমনস্সেহি উপাযাসেহি, পরিমুচ্চিংসু দুক্খস্মাতি ৰদামি.
‘‘যেপি হি কেচি, ভিক্খৰে, অনাগতমদ্ধানং সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা যং লোকে পিযরূপং সাতরূপং তং অনিচ্চতো দক্খিস্সন্তি দুক্খতো দক্খিস্সন্তি অনত্ততো দক্খিস্সন্তি রোগতো দক্খিস্সন্তি ভযতো দক্খিস্সন্তি, তে তণ্হং পজহিস্সন্তি. যে তণ্হং পজহিস্সন্তি…পে… পরিমুচ্চিস্সন্তি দুক্খস্মাতি ৰদামি.
‘‘যেপি হি কেচি, ভিক্খৰে, এতরহি সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা যং লোকে পিযরূপং সাতরূপং তং অনিচ্চতো পস্সন্তি দুক্খতো পস্সন্তি অনত্ততো পস্সন্তি রোগতো পস্সন্তি ভযতো পস্সন্তি, তে তণ্হং পজহন্তি. যে তণ্হং পজহন্তি তে উপধিং পজহন্তি. যে উপধিং পজহন্তি তে দুক্খং পজহন্তি. যে দুক্খং পজহন্তি তে পরিমুচ্চন্তি জাতিযা জরায মরণেন সোকেহি পরিদেৰেহি দুক্খেহি দোমনস্সেহি উপাযাসেহি, পরিমুচ্চন্তি দুক্খস্মাতি ৰদামি.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, আপানীযকংসো ৰণ্ণসম্পন্নো গন্ধসম্পন্নো রসসম্পন্নো. সো চ খো ৰিসেন সংসট্ঠো. অথ পুরিসো আগচ্ছেয্য ঘম্মাভিতত্তো ঘম্মপরেতো কিলন্তো তসিতো পিপাসিতো. তমেনং এৰং ৰদেয্যুং – ‘অযং তে, অম্ভো পুরিস, আপানীযকংসো ৰণ্ণসম্পন্নো গন্ধসম্পন্নো রসসম্পন্নো সো চ খো ৰিসেন সংসট্ঠো. সচে আকঙ্খসি পিৰ. পিৰতো হি খো তং ছাদেস্সতি ৰণ্ণেনপি গন্ধেনপি রসেনপি; পিৰিত্ৰা চ পন ততোনিদানং মরণং ৰা নিগচ্ছসি মরণমত্তং ৰা দুক্খ’ন্তি. অথ খো, ভিক্খৰে, তস্স পুরিসস্স এৰমস্স – ‘সক্কা খো মে অযং সুরাপিপাসিতা [সুরাপিপাসা (?)] পানীযেন ৰা ৰিনেতুং দধিমণ্ডকেন ৰা ৰিনেতুং ভট্ঠলোণিকায [মট্ঠলোণিকায (সী. স্যা. কং. পী.)] ৰা ৰিনেতুং লোণসোৰীরকেন ৰা ৰিনেতুং, ন ত্ৰেৰাহং তং পিৰেয্যং, যং মম অস্স দীঘরত্তং হিতায সুখাযা’তি. সো তং আপানীযকংসং পটিসঙ্খা ন পিৰেয্য, পটিনিস্সজ্জেয্য. সো ততোনিদানং ন মরণং ৰা নিগচ্ছেয্য মরণমত্তং ৰা দুক্খং. এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, যে হি কেচি অতীতমদ্ধানং সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা যং লোকে পিযরূপং সাতরূপং তং অনিচ্চতো অদ্দক্খুং দুক্খতো অদ্দক্খুং অনত্ততো অদ্দক্খুং রোগতো অদ্দক্খুং ভযতো অদ্দক্খুং, তে তণ্হং পজহিংসু. যে তণ্হং পজহিংসু তে উপধিং পজহিংসু. যে উপধিং পজহিংসু তে দুক্খং পজহিংসু. যে দুক্খং পজহিংসু তে পরিমুচ্চিংসু জাতিযা জরায মরণেন সোকেহি পরিদেৰেহি দুক্খেহি দোমনস্সেহি উপাযাসেহি, পরিমুচ্চিংসু দুক্খস্মাতি ৰদামি.
‘‘যেপি হি কেচি, ভিক্খৰে, অনাগতমদ্ধানং…পে… এতরহি সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা যং লোকে পিযরূপং সাতরূপং তং অনিচ্চতো পস্সন্তি দুক্খতো পস্সন্তি অনত্ততো পস্সন্তি রোগতো পস্সন্তি ভযতো পস্সন্তি, তে তণ্হং পজহন্তি. যে তণ্হং পজহন্তি তে উপধিং পজহন্তি. যে উপধিং পজহন্তি তে দুক্খং পজহন্তি. যে দুক্খং পজহন্তি তে পরিমুচ্চন্তি জাতিযা জরায মরণেন সোকেহি পরিদেৰেহি দুক্খেহি দোমনস্সেহি উপাযাসেহি, পরিমুচ্চন্তি দুক্খস্মাতি ৰদামী’’তি. ছট্ঠং.
৭. নল়কলাপীসুত্তং
৬৭. একং সমযং আযস্মা চ সারিপুত্তো আযস্মা চ মহাকোট্ঠিকো [মহাকোট্ঠিতো (সী. স্যা. কং. পী.)] বারাণসিযং ৰিহরন্তি ইসিপতনে মিগদাযে. অথ খো আযস্মা মহাকোট্ঠিকো সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৰুট্ঠিতো যেনাযস্মা সারিপুত্তো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মতা সারিপুত্তেন সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা মহাকোট্ঠিকো আযস্মন্তং সারিপুত্তং এতদৰোচ – ‘‘কিং নু খো, আৰুসো সারিপুত্ত, সযংকতং জরামরণং, পরংকতং জরামরণং, সযংকতঞ্চ পরংকতঞ্চ জরামরণং, উদাহু অসযংকারং অপরংকারং অধিচ্চসমুপ্পন্নং জরামরণ’’ন্তি? ‘‘ন খো, আৰুসো কোট্ঠিক, সযংকতং জরামরণং, ন পরংকতং জরামরণং, ন সযংকতঞ্চ পরংকতঞ্চ জরামরণং, নাপি অসযংকারং অপরংকারং অধিচ্চসমুপ্পন্নং জরামরণং. অপি চ, জাতিপচ্চযা জরামরণ’’ন্তি.
‘‘কিং নু খো, আৰুসো সারিপুত্ত, সযংকতা জাতি, পরংকতা জাতি, সযংকতা চ পরংকতা চ জাতি, উদাহু অসযংকারা অপরংকারা অধিচ্চসমুপ্পন্না জাতী’’তি? ‘‘ন খো, আৰুসো কোট্ঠিক, সযংকতা জাতি, ন পরংকতা জাতি, ন সযংকতা চ পরংকতা চ জাতি, নাপি অসযংকারা অপরংকারা অধিচ্চসমুপ্পন্না জাতি. অপি চ, ভৰপচ্চযা জাতী’’তি.
‘‘কিং নু খো, আৰুসো সারিপুত্ত, সযংকতো ভৰো…পে… সযংকতং উপাদানং… সযংকতা তণ্হা… সযংকতা ৰেদনা… সযংকতো ফস্সো… সযংকতং সল়াযতনং… সযংকতং নামরূপং, পরংকতং নামরূপং, সযংকতঞ্চ পরংকতঞ্চ নামরূপং, উদাহু অসযংকারং অপরংকারং অধিচ্চসমুপ্পন্নং নামরূপ’’ন্তি? ‘‘ন খো, আৰুসো কোট্ঠিক, সযংকতং নামরূপং, ন পরংকতং নামরূপং, ন সযংকতঞ্চ পরংকতঞ্চ নামরূপং, নাপি অসযংকারং অপরংকারং, অধিচ্চসমুপ্পন্নং নামরূপং. অপি চ, ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপ’’ন্তি.
‘‘কিং নু খো, আৰুসো সারিপুত্ত, সযঙ্কতং ৰিঞ্ঞাণং, পরঙ্কতং ৰিঞ্ঞাণং, সযংকতঞ্চ পরংকতঞ্চ ৰিঞ্ঞাণং, উদাহু অসযংকারং অপরংকারং অধিচ্চসমুপ্পন্নং ৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি? ‘‘ন খো, আৰুসো কোট্ঠিক, সযংকতং ৰিঞ্ঞাণং, ন পরংকতং ৰিঞ্ঞাণং ন সযংকতঞ্চ পরংকতঞ্চ ৰিঞ্ঞাণং, নাপি অসযংকারং অপরংকারং অধিচ্চসমুপ্পন্নং ৰিঞ্ঞাণং. অপি চ, নামরূপপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি.
‘‘ইদানেৰ খো মযং আযস্মতো সারিপুত্তস্স ভাসিতং এৰং আজানাম – ‘ন খ্ৰাৰুসো কোট্ঠিক, সযংকতং নামরূপং, ন পরংকতং নামরূপং, ন সযংকতঞ্চ পরংকতঞ্চ নামরূপং, নাপি অসযংকারং অপরংকারং অধিচ্চসমুপ্পন্নং নামরূপং. অপি চ, ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপ’’’ন্তি.
‘‘ইদানেৰ চ পন মযং আযস্মতো সারিপুত্তস্স ভাসিতং এৰং আজানাম – ‘ন খ্ৰাৰুসো কোট্ঠিক, সযংকতং ৰিঞ্ঞাণং, ন পরংকতং ৰিঞ্ঞাণং, ন সযংকতঞ্চ পরংকতঞ্চ ৰিঞ্ঞাণং, নাপি অসযংকারং অপরংকারং অধিচ্চসমুপ্পন্নং ৰিঞ্ঞাণং. অপি চ, নামরূপপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণ’’’ন্তি.
‘‘যথা কথং পনাৰুসো সারিপুত্ত, ইমস্স ভাসিতস্স অত্থো দট্ঠব্বো’’তি? ‘‘তেনহাৰুসো, উপমং তে করিস্সামি. উপমাযপিধেকচ্চে ৰিঞ্ঞূ পুরিসা ভাসিতস্স অত্থং জানন্তি. সেয্যথাপি, আৰুসো, দ্ৰে নল়কলাপিযো অঞ্ঞমঞ্ঞং নিস্সায তিট্ঠেয্যুং. এৰমেৰ খো, আৰুসো, নামরূপপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণং; ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপং; নামরূপপচ্চযা সল়াযতনং; সল়াযতনপচ্চযা ফস্সো…পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি. তাসং চে, আৰুসো, নল়কলাপীনং একং আকড্ঢেয্য, একা পপতেয্য; অপরং চে আকড্ঢেয্য, অপরা পপতেয্য. এৰমেৰ খো, আৰুসো, নামরূপনিরোধা ৰিঞ্ঞাণনিরোধো; ৰিঞ্ঞাণনিরোধা নামরূপনিরোধো; নামরূপনিরোধা সল়াযতননিরোধো; সল়াযতননিরোধা ফস্সনিরোধো…পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিরোধো হোতী’’তি. ‘‘অচ্ছরিযং, আৰুসো সারিপুত্ত; অব্ভুতং, আৰুসো সারিপুত্ত! যাৰসুভাসিতং চিদং আযস্মতা সারিপুত্তেন. ইদঞ্চ পন মযং আযস্মতো সারিপুত্তস্স ভাসিতং ইমেহি ছত্তিংসায ৰত্থূহি অনুমোদাম – ‘জরামরণস্স চে, আৰুসো, ভিক্খু নিব্বিদায ৰিরাগায নিরোধায ধম্মং দেসেতি, ধম্মকথিকো ভিক্খূতি অলং ৰচনায. জরামরণস্স চে, আৰুসো, ভিক্খু নিব্বিদায ৰিরাগায নিরোধায পটিপন্নো হোতি, ধম্মানুধম্মপ্পটিপন্নো ভিক্খূতি অলং ৰচনায. জরামরণস্স চে, আৰুসো, ভিক্খু নিব্বিদা ৰিরাগা নিরোধা অনুপাদা ৰিমুত্তো হোতি, দিট্ঠধম্মনিব্বানপ্পত্তো ভিক্খূতি অলং ৰচনায. জাতিযা চে… ভৰস্স চে… উপাদানস্স চে… তণ্হায চে… ৰেদনায চে… ফস্সস্স চে… সল়াযতনস্স চে… নামরূপস্স চে… ৰিঞ্ঞাণস্স চে… সঙ্খারানং চে… অৰিজ্জায চে, আৰুসো, ভিক্খু নিব্বিদায ৰিরাগায নিরোধায ধম্মং দেসেতি, ধম্মকথিকো ভিক্খূতি অলং ৰচনায. অৰিজ্জায চে, আৰুসো, ভিক্খু নিব্বিদায ৰিরাগায নিরোধায পটিপন্নো হোতি, ধম্মানুধম্মপ্পটিপন্নো ভিক্খূতি অলং ৰচনায. অৰিজ্জায চে, আৰুসো, ভিক্খু নিব্বিদা ৰিরাগা নিরোধা অনুপাদা ৰিমুত্তো হোতি, দিট্ঠধম্মনিব্বানপ্পত্তো ভিক্খূতি অলং ৰচনাযা’’’তি. সত্তমং.
৮. কোসম্বিসুত্তং
৬৮. একং সমযং আযস্মা চ মুসিলো [মূসিলো (সী.), মুসীলো (পী.)] আযস্মা চ পৰিট্ঠো [সৰিট্ঠো (সী. পী.)] আযস্মা চ নারদো আযস্মা চ আনন্দো কোসম্বিযং ৰিহরন্তি ঘোসিতারামে. অথ খো আযস্মা পৰিট্ঠো আযস্মন্তং মুসিলং এতদৰোচ – ‘‘অঞ্ঞত্রেৰ, আৰুসো মুসিল, সদ্ধায অঞ্ঞত্র রুচিযা অঞ্ঞত্র অনুস্সৰা অঞ্ঞত্র আকারপরিৰিতক্কা অঞ্ঞত্র দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযা অত্থাযস্মতো মুসিলস্স পচ্চত্তমেৰ ঞাণং – ‘জাতিপচ্চযা জরামরণ’’’ন্তি? ‘‘অঞ্ঞত্রেৰ, আৰুসো পৰিট্ঠ, সদ্ধায অঞ্ঞত্র রুচিযা অঞ্ঞত্র অনুস্সৰা অঞ্ঞত্র আকারপরিৰিতক্কা অঞ্ঞত্র দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযা অহমেতং জানামি অহমেতং পস্সামি – ‘জাতিপচ্চযা জরামরণ’’’ন্তি.
‘‘অঞ্ঞত্রেৰ, আৰুসো মুসিল, সদ্ধায অঞ্ঞত্র রুচিযা অঞ্ঞত্র অনুস্সৰা অঞ্ঞত্র আকারপরিৰিতক্কা অঞ্ঞত্র দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযা অত্থাযস্মতো মুসিলস্স পচ্চত্তমেৰ ঞাণং – ‘ভৰপচ্চযা জাতীতি…পে… উপাদানপচ্চযা ভৰোতি… তণ্হাপচ্চযা উপাদানন্তি… ৰেদনাপচ্চযা তণ্হাতি… ফস্সপচ্চযা ৰেদনাতি… সল়াযতনপচ্চযা ফস্সোতি… নামরূপপচ্চযা সল়াযতনন্তি… ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপন্তি… সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণন্তি… অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা’’’তি? ‘‘অঞ্ঞত্রেৰ, আৰুসো পৰিট্ঠ, সদ্ধায অঞ্ঞত্র রুচিযা অঞ্ঞত্র অনুস্সৰা অঞ্ঞত্র আকারপরিৰিতক্কা অঞ্ঞত্র দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযা অহমেতং জানামি অহমেতং পস্সামি – ‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা’’’তি.
‘‘অঞ্ঞত্রেৰ, আৰুসো মুসিল, সদ্ধায অঞ্ঞত্র রুচিযা অঞ্ঞত্র অনুস্সৰা অঞ্ঞত্র আকারপরিৰিতক্কা অঞ্ঞত্র দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযা অত্থাযস্মতো মুসিলস্স পচ্চত্তমেৰ ঞাণং – ‘জাতিনিরোধা জরামরণনিরোধো’’’তি? ‘‘অঞ্ঞত্রেৰ, আৰুসো পৰিট্ঠ, সদ্ধায অঞ্ঞত্র রুচিযা অঞ্ঞত্র অনুস্সৰা অঞ্ঞত্র আকারপরিৰিতক্কা অঞ্ঞত্র দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযা অহমেতং জানামি অহমেতং পস্সামি – ‘জাতিনিরোধা জরামরণনিরোধো’’’তি.
‘‘অঞ্ঞত্রেৰ, আৰুসো মুসিল, সদ্ধায অঞ্ঞত্র রুচিযা অঞ্ঞত্র অনুস্সৰা অঞ্ঞত্র আকারপরিৰিতক্কা অঞ্ঞত্র দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযা অত্থাযস্মতো মুসিলস্স পচ্চত্তমেৰ ঞাণং – ‘ভৰনিরোধা জাতিনিরোধোতি…পে… উপাদাননিরোধা ভৰনিরোধোতি… তণ্হানিরোধা উপাদাননিরোধোতি… ৰেদনানিরোধা তণ্হানিরোধোতি… ফস্সনিরোধা ৰেদনানিরোধোতি… সল়াযতননিরোধা ফস্সনিরোধোতি… নামরূপনিরোধা সল়াযতননিরোধোতি… ৰিঞ্ঞাণনিরোধা নামরূপনিরোধোতি … সঙ্খারনিরোধা ৰিঞ্ঞাণনিরোধোতি… অৰিজ্জানিরোধা সঙ্খারনিরোধো’’’তি? ‘‘অঞ্ঞত্রেৰ, আৰুসো পৰিট্ঠ, সদ্ধায অঞ্ঞত্র রুচিযা অঞ্ঞত্র অনুস্সৰা অঞ্ঞত্র আকারপরিৰিতক্কা অঞ্ঞত্র দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযা অহমেতং জানামি অহমেতং পস্সামি – ‘অৰিজ্জানিরোধা সঙ্খারনিরোধো’’’তি.
‘‘অঞ্ঞত্রেৰ, আৰুসো মুসিল, সদ্ধায অঞ্ঞত্র রুচিযা অঞ্ঞত্র অনুস্সৰা অঞ্ঞত্র আকারপরিৰিতক্কা অঞ্ঞত্র দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযা অত্থাযস্মতো মুসিলস্স পচ্চত্তমেৰ ঞাণং – ‘ভৰনিরোধো নিব্বান’’’ন্তি? ‘‘অঞ্ঞত্রেৰ, আৰুসো পৰিট্ঠ, সদ্ধায অঞ্ঞত্র রুচিযা অঞ্ঞত্র অনুস্সৰা অঞ্ঞত্র আকারপরিৰিতক্কা অঞ্ঞত্র দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযা অহমেতং জানামি অহমেতং পস্সামি – ‘ভৰনিরোধো নিব্বান’’’ন্তি.
‘‘তেনহাযস্মা মুসিলো অরহং খীণাসৰো’’তি? এৰং ৰুত্তে, আযস্মা মুসিলো তুণ্হী অহোসি. অথ খো আযস্মা নারদো আযস্মন্তং পৰিট্ঠং এতদৰোচ – ‘‘সাধাৰুসো পৰিট্ঠ, অহং এতং পঞ্হং লভেয্যং. মং এতং পঞ্হং পুচ্ছ. অহং তে এতং পঞ্হং ব্যাকরিস্সামী’’তি. ‘‘লভতাযস্মা নারদো এতং পঞ্হং. পুচ্ছামহং আযস্মন্তং নারদং এতং পঞ্হং. ব্যাকরোতু চ মে আযস্মা নারদো এতং পঞ্হং’’.
‘‘অঞ্ঞত্রেৰ, আৰুসো নারদ, সদ্ধায অঞ্ঞত্র রুচিযা অঞ্ঞত্র অনুস্সৰা অঞ্ঞত্র আকারপরিৰিতক্কা অঞ্ঞত্র দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযা অত্থাযস্মতো নারদস্স পচ্চত্তমেৰ ঞাণং – ‘জাতিপচ্চযা জরামরণ’’’ন্তি? ‘‘অঞ্ঞত্রেৰ, আৰুসো পৰিট্ঠ, সদ্ধায অঞ্ঞত্র রুচিযা অঞ্ঞত্র অনুস্সৰা অঞ্ঞত্র আকারপরিৰিতক্কা অঞ্ঞত্র দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযা অহমেতং জানামি অহমেতং পস্সামি – ‘জাতিপচ্চযা জরামরণ’’’ন্তি.
‘‘অঞ্ঞত্রেৰ, আৰুসো নারদ, সদ্ধায অঞ্ঞত্র রুচিযা অঞ্ঞত্র অনুস্সৰা অঞ্ঞত্র আকারপরিৰিতক্কা অঞ্ঞত্র দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযা অত্থাযস্মতো নারদস্স পচ্চত্তমেৰ ঞাণং – ভৰপচ্চযা জাতি…পে… অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা’’তি? ‘‘অঞ্ঞত্রেৰ, আৰুসো পৰিট্ঠ, সদ্ধায অঞ্ঞত্র রুচিযা অঞ্ঞত্র অনুস্সৰা অঞ্ঞত্র আকারপরিৰিতক্কা অঞ্ঞত্র দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযা অহমেতং জানামি অহমেতং পস্সামি – ‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা’’’তি.
‘‘অঞ্ঞত্রেৰ, আৰুসো নারদ, সদ্ধায অঞ্ঞত্র রুচিযা অঞ্ঞত্র অনুস্সৰা অঞ্ঞত্র আকারপরিৰিতক্কা অঞ্ঞত্র দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযা অত্থাযস্মতো নারদস্স পচ্চত্তমেৰ ঞাণং – ‘জাতিনিরোধা জরামরণনিরোধো’’’তি? ‘‘অঞ্ঞত্রেৰ, আৰুসো পৰিট্ঠ, সদ্ধায অঞ্ঞত্র রুচিযা অঞ্ঞত্র অনুস্সৰা অঞ্ঞত্র আকারপরিৰিতক্কা অঞ্ঞত্র দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযা অহমেতং জানামি অহমেতং পস্সামি – ‘জাতিনিরোধা জরামরণনিরোধো’’’তি.
‘‘অঞ্ঞত্রেৰ, আৰুসো নারদ, সদ্ধায অঞ্ঞত্র রুচিযা অঞ্ঞত্র অনুস্সৰা অঞ্ঞত্র আকারপরিৰিতক্কা অঞ্ঞত্র দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযা অত্থাযস্মতো নারদস্স পচ্চত্তমেৰ ঞাণং – ‘ভৰনিরোধা জাতিনিরোধোতি…পে… অৰিজ্জানিরোধা সঙ্খারনিরোধো’’’তি? ‘‘অঞ্ঞত্রেৰ, আৰুসো পৰিট্ঠ, সদ্ধায অঞ্ঞত্র রুচিযা অঞ্ঞত্র অনুস্সৰা অঞ্ঞত্র আকারপরিৰিতক্কা অঞ্ঞত্র দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযা অহমেতং জানামি অহমেতং পস্সামি – ‘অৰিজ্জানিরোধা সঙ্খারনিরোধো’’’তি.
‘‘অঞ্ঞত্রেৰ, আৰুসো নারদ, সদ্ধায অঞ্ঞত্র রুচিযা অঞ্ঞত্র অনুস্সৰা অঞ্ঞত্র আকারপরিৰিতক্কা অঞ্ঞত্র দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযা অত্থাযস্মতো নারদস্স পচ্চত্তমেৰ ঞাণং – ‘ভৰনিরোধো নিব্বান’’’ন্তি? ‘‘অঞ্ঞত্রেৰ, আৰুসো পৰিট্ঠ, সদ্ধায অঞ্ঞত্র রুচিযা অঞ্ঞত্র অনুস্সৰা অঞ্ঞত্র আকারপরিৰিতক্কা অঞ্ঞত্র দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযা অহমেতং জানামি অহমেতং পস্সামি – ‘ভৰনিরোধো নিব্বান’’’ন্তি.
‘‘তেনহাযস্মা নারদো অরহং খীণাসৰো’’তি? ‘‘‘ভৰনিরোধো নিব্বান’ন্তি খো মে, আৰুসো, যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায সুদিট্ঠং, ন চম্হি অরহং খীণাসৰো. সেয্যথাপি, আৰুসো, কন্তারমগ্গে উদপানো. তত্র নেৰস্স রজ্জু ন উদকৰারকো. অথ পুরিসো আগচ্ছেয্য ঘম্মাভিতত্তো ঘম্মপরেতো কিলন্তো তসিতো পিপাসিতো, সো তং উদপানং ওলোকেয্য. তস্স ‘উদক’ন্তি হি খো ঞাণং অস্স, ন চ কাযেন ফুসিত্ৰা ৰিহরেয্য. এৰমেৰ খো, আৰুসো, ‘ভৰনিরোধো নিব্বান’ন্তি যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায সুদিট্ঠং, ন চম্হি অরহং খীণাসৰো’’তি.
এৰং ৰুত্তে, আযস্মা আনন্দো আযস্মন্তং পৰিট্ঠং এতদৰোচ – ‘‘এৰংৰাদী [এৰংৰাদিং (?)] ত্ৰং, আৰুসো পৰিট্ঠ, আযস্মন্তং নারদং কিং ৰদেসী’’তি? ‘‘এৰংৰাদাহং, আৰুসো আনন্দ, আযস্মন্তং নারদং ন কিঞ্চি ৰদামি অঞ্ঞত্র কল্যাণা অঞ্ঞত্র কুসলা’’তি. অট্ঠমং.
৯. উপযন্তিসুত্তং
৬৯. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. তত্র খো…পে… ‘‘মহাসমুদ্দো, ভিক্খৰে, উপযন্তো মহানদিযো উপযাপেতি, মহানদিযো উপযন্তিযো কুন্নদিযো উপযাপেন্তি, কুন্নদিযো উপযন্তিযো মহাসোব্ভে উপযাপেন্তি, মহাসোব্ভা উপযন্তা কুসোব্ভে উপযাপেন্তি. এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, অৰিজ্জা উপযন্তী সঙ্খারে উপযাপেতি, সঙ্খারা উপযন্তা ৰিঞ্ঞাণং উপযাপেন্তি, ৰিঞ্ঞাণং উপযন্তং নামরূপং উপযাপেতি, নামরূপং উপযন্তং সল়াযতনং উপযাপেতি, সল়াযতনং উপযন্তং ফস্সং উপযাপেতি, ফস্সো উপযন্তো ৰেদনং উপযাপেতি, ৰেদনা উপযন্তী তণ্হং উপযাপেতি, তণ্হা উপযন্তী উপাদানং উপযাপেতি, উপাদানং উপযন্তং ভৰং উপযাপেতি, ভৰো উপযন্তো জাতিং উপযাপেতি, জাতি উপযন্তী জরামরণং উপযাপেতি.
‘‘মহাসমুদ্দো, ভিক্খৰে, অপযন্তো মহানদিযো অপযাপেতি, মহানদিযো অপযন্তিযো কুন্নদিযো অপযাপেন্তি, কুন্নদিযো অপযন্তিযো মহাসোব্ভে অপযাপেন্তি, মহাসোব্ভা অপযন্তা কুসোব্ভে অপযাপেন্তি. এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, অৰিজ্জা অপযন্তী সঙ্খারে অপযাপেতি, সঙ্খারা অপযন্তা ৰিঞ্ঞাণং অপযাপেন্তি, ৰিঞ্ঞাণং অপযন্তং নামরূপং অপযাপেতি, নামরূপং অপযন্তং সল়াযতনং অপযাপেতি, সল়াযতনং অপযন্তং ফস্সং অপযাপেতি, ফস্সো অপযন্তো ৰেদনং অপযাপেতি, ৰেদনা অপযন্তী তণ্হং অপযাপেতি, তণ্হা অপযন্তী উপাদানং অপযাপেতি, উপাদানং অপযন্তং ভৰং অপযাপেতি, ভৰো অপযন্তো জাতিং অপযাপেতি, জাতি অপযন্তী জরামরণং অপযাপেতী’’তি. নৰমং.
১০. সুসিমসুত্তং
৭০. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা রাজগহে ৰিহরতি ৰেল়ুৰনে কলন্দকনিৰাপে. তেন খো পন সমযেন ভগৰা সক্কতো হোতি গরুকতো মানিতো পূজিতো অপচিতো লাভী চীৰর-পিণ্ডপাত-সেনাসন-গিলানপ্পচ্চয-ভেসজ্জপরিক্খারানং. ভিক্খুসঙ্ঘোপি সক্কতো হোতি গরুকতো মানিতো পূজিতো অপচিতো লাভী চীৰর-পিণ্ডপাত-সেনাসনগিলানপ্পচ্চয-ভেসজ্জপরিক্খারানং. অঞ্ঞতিত্থিযা পন পরিব্বাজকা অসক্কতা হোন্তি অগরুকতা অমানিতা অপূজিতা অনপচিতা, ন লাভিনো চীৰর-পিণ্ডপাত-সেনাসনগিলানপ্পচ্চয-ভেসজ্জপরিক্খারানং.
তেন খো পন সমযেন সুসিমো [সুসীমো (সী. ক.)] পরিব্বাজকো রাজগহে পটিৰসতি মহতিযা পরিব্বাজকপরিসায সদ্ধিং. অথ খো সুসিমস্স পরিব্বাজকস্স পরিসা সুসিমং পরিব্বাজকং এতদৰোচুং – ‘‘এহি ত্ৰং, আৰুসো সুসিম, সমণে গোতমে ব্রহ্মচরিযং চর. ত্ৰং ধম্মং পরিযাপুণিত্ৰা অম্হে ৰাচেয্যাসি [ৰাচেস্সসি (পী. ক.)]. তং মযং ধম্মং পরিযাপুণিত্ৰা গিহীনং ভাসিস্সাম. এৰং মযম্পি সক্কতা ভৰিস্সাম গরুকতা মানিতা পূজিতা অপচিতা লাভিনো চীৰর-পিণ্ডপাতসেনাসন-গিলানপ্পচ্চয-ভেসজ্জপরিক্খারান’’ন্তি. ‘‘এৰমাৰুসো’’তি খো সুসিমো পরিব্বাজকো সকায পরিসায পটিস্সুণিত্ৰা যেনাযস্মা আনন্দো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মতা আনন্দেন সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো সুসিমো পরিব্বাজকো আযস্মন্তং আনন্দং এতদৰোচ – ‘‘ইচ্ছামহং, আৰুসো আনন্দ, ইমস্মিং ধম্মৰিনযে ব্রহ্মচরিযং চরিতু’’ন্তি.
অথ খো আযস্মা আনন্দো সুসিমং পরিব্বাজকং আদায যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা আনন্দো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘অযং, ভন্তে, সুসিমো পরিব্বাজকো এৰমাহ – ‘ইচ্ছামহং, আৰুসো আনন্দ, ইমস্মিং ধম্মৰিনযে ব্রহ্মচরিযং চরিতু’’ন্তি. ‘‘তেনহানন্দ, সুসিমং পব্বাজেথা’’তি. অলত্থ খো সুসিমো পরিব্বাজকো ভগৰতো সন্তিকে পব্বজ্জং, অলত্থ উপসম্পদং.
তেন খো পন সমযেন সম্বহুলেহি ভিক্খূহি ভগৰতো সন্তিকে অঞ্ঞা ব্যাকতা হোতি – ‘‘খীণা জাতি, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযাতি পজানামা’’তি. অস্সোসি খো আযস্মা সুসিমো – ‘‘সম্বহুলেহি কির ভিক্খূহি ভগৰতো সন্তিকে অঞ্ঞা ব্যাকতা – ‘খীণা জাতি, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযা’তি পজানামা’’তি. অথ খো আযস্মা সুসিমো যেন তে ভিক্খূ তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা তেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা সুসিমো তে ভিক্খূ এতদৰোচ – ‘‘সচ্চং কিরাযস্মন্তেহি ভগৰতো সন্তিকে অঞ্ঞা ব্যাকতা – ‘খীণা জাতি, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযা’তি পজানামা’’তি? ‘‘এৰমাৰুসো’’তি.
‘‘অপি পন [অপি নু (সী. স্যা. কং.) এৰমুপরিপি] তুম্হে আযস্মন্তো এৰং জানন্তা এৰং পস্সন্তা অনেকৰিহিতং ইদ্ধিৰিধং পচ্চনুভোথ – একোপি হুত্ৰা বহুধা হোথ, বহুধাপি হুত্ৰা একো হোথ; আৰিভাৰং, তিরোভাৰং, তিরোকুট্টং তিরোপাকারং তিরোপব্বতং অসজ্জমানা গচ্ছথ, সেয্যথাপি আকাসে; পথৰিযাপি উম্মুজ্জনিমুজ্জং করোথ, সেয্যথাপি উদকে; উদকেপি অভিজ্জমানে গচ্ছথ, সেয্যথাপি পথৰিযং; আকাসেপি পল্লঙ্কেন কমথ, সেয্যথাপি পক্খী সকুণো; ইমেপি চন্দিমসূরিযে এৰংমহিদ্ধিকে এৰংমহানুভাৰে পাণিনা পরিমসথ পরিমজ্জথ, যাৰ ব্রহ্মলোকাপি কাযেন ৰসং ৰত্তেথা’’তি? ‘‘নো হেতং, আৰুসো’’.
‘‘অপি পন তুম্হে আযস্মন্তো এৰং জানন্তা এৰং পস্সন্তা দিব্বায সোতধাতুযা ৰিসুদ্ধায অতিক্কন্তমানুসিকায উভো সদ্দে সুণাথ দিব্বে চ মানুসে চ যে দূরে সন্তিকে চা’’তি? ‘‘নো হেতং, আৰুসো’’.
‘‘অপি পন তুম্হে আযস্মন্তো এৰং জানন্তা এৰং পস্সন্তা পরসত্তানং পরপুগ্গলানং চেতসা চেতো পরিচ্চ পজানাথ – সরাগং ৰা চিত্তং সরাগং চিত্তন্তি পজানাথ; ৰীতরাগং ৰা চিত্তং ৰীতরাগং চিত্তন্তি পজানাথ; সদোসং ৰা চিত্তং সদোসং চিত্তন্তি পজানাথ; ৰীতদোসং ৰা চিত্তং ৰীতদোসং চিত্তন্তি পজানাথ; সমোহং ৰা চিত্তং সমোহং চিত্তন্তি পজানাথ; ৰীতমোহং ৰা চিত্তং ৰীতমোহং চিত্তন্তি পজানাথ; সংখিত্তং ৰা চিত্তং সংখিত্তং চিত্তন্তি পজানাথ; ৰিক্খিত্তং ৰা চিত্তং ৰিক্খিত্তং চিত্তন্তি পজানাথ; মহগ্গতং ৰা চিত্তং মহগ্গতং চিত্তন্তি পজানাথ; অমহগ্গতং ৰা চিত্তং অমহগ্গতং চিত্তন্তি পজানাথ; সউত্তরং ৰা চিত্তং সউত্তরং চিত্তন্তি পজানাথ; অনুত্তরং ৰা চিত্তং অনুত্তরং চিত্তন্তি পজানাথ; সমাহিতং ৰা চিত্তং সমাহিতং চিত্তন্তি পজানাথ; অসমাহিতং ৰা চিত্তং অসমাহিতং চিত্তন্তি পজানাথ; ৰিমুত্তং ৰা চিত্তং ৰিমুত্তং চিত্তন্তি পজানাথ; অৰিমুত্তং ৰা চিত্তং অৰিমুত্তং চিত্তন্তি পজানাথা’’তি? ‘‘নো হেতং, আৰুসো’’.
‘‘অপি পন তুম্হে আযস্মন্তো এৰং জানন্তা এৰং পস্সন্তা অনেকৰিহিতং পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরথ, সেয্যথিদং – একম্পি জাতিং দ্ৰেপি জাতিযো তিস্সোপি জাতিযো চতস্সোপি জাতিযো পঞ্চপি জাতিযো দসপি জাতিযো ৰীসম্পি জাতিযো তিংসম্পি জাতিযো চত্তারীসম্পি জাতিযো পঞ্ঞাসম্পি জাতিযো জাতিসতম্পি জাতিসহস্সম্পি জাতিসতসহস্সম্পি, অনেকেপি সংৰট্টকপ্পে অনেকেপি ৰিৰট্টকপ্পে অনেকেপি সংৰট্টৰিৰট্টকপ্পে – ‘অমুত্রাসিং এৰংনামো এৰংগোত্তো এৰংৰণ্ণো এৰমাহারো এৰংসুখদুক্খপটিসংৰেদী এৰমাযুপরিযন্তো, সো ততো চুতো অমুত্র উদপাদিং; তত্রাপাসিং এৰংনামো এৰংগোত্তো এৰংৰণ্ণো এৰমাহারো এৰংসুখদুক্খপটিসংৰেদী এৰমাযুপরিযন্তো, সো ততো চুতো ইধূপপন্নো’তি. ইতি সাকারং সউদ্দেসং অনেকৰিহিতং পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরথা’’তি? ‘‘নো হেতং, আৰুসো’’.
‘‘অপি পন তুম্হে আযস্মন্তো এৰং জানন্তা এৰং পস্সন্তা দিব্বেন চক্খুনা ৰিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সত্তে পস্সথ চৰমানে উপপজ্জমানে হীনে পণীতে সুৰণ্ণে দুব্বণ্ণে, সুগতে দুগ্গতে যথাকম্মূপগে সত্তে পজানাথ – ‘ইমে ৰত ভোন্তো সত্তা কাযদুচ্চরিতেন সমন্নাগতা ৰচীদুচ্চরিতেন সমন্নাগতা মনোদুচ্চরিতেন সমন্নাগতা, অরিযানং উপৰাদকা মিচ্ছাদিট্ঠিকা মিচ্ছাদিট্ঠিকম্মসমাদানা, তে কাযস্স ভেদা পরং মরণা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং নিরযং উপপন্না; ইমে ৰা পন ভোন্তো সত্তা কাযসুচরিতেন সমন্নাগতা ৰচীসুচরিতেন সমন্নাগতা মনোসুচরিতেন সমন্নাগতা, অরিযানং অনুপৰাদকা সম্মাদিট্ঠিকা সম্মাদিট্ঠিকম্মসমাদানা তে কাযস্স ভেদা পরং মরণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপন্না’তি, ইতি দিব্বেন চক্খুনা ৰিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সত্তে পস্সথ চৰমানে উপপজ্জমানে হীনে পণীতে সুৰণ্ণে দুব্বণ্ণে, সুগতে দুগ্গতে যথাকম্মূপগে সত্তে পজানাথা’’তি? ‘‘নো হেতং, আৰুসো’’.
‘‘অপি পন তুম্হে আযস্মন্তো এৰং জানন্তা এৰং পস্সন্তা যে তে সন্তা ৰিমোক্খা অতিক্কম্ম রূপে আরুপ্পা, তে কাযেন ফুসিত্ৰা ৰিহরথা’’তি? ‘‘নো হেতং, আৰুসো’’.
‘‘এত্থ দানি আযস্মন্তো ইদঞ্চ ৰেয্যাকরণং ইমেসঞ্চ ধম্মানং অসমাপত্তি; ইদং নো, আৰুসো, কথ’’ন্তি? ‘‘পঞ্ঞাৰিমুত্তা খো মযং, আৰুসো সুসিমা’’তি.
‘‘ন খ্ৰাহং ইমস্স আযস্মন্তানং সংখিত্তেন ভাসিতস্স ৰিত্থারেন অত্থং আজানামি. সাধু মে আযস্মন্তো তথা ভাসন্তু যথাহং ইমস্স আযস্মন্তানং সংখিত্তেন ভাসিতস্স ৰিত্থারেন অত্থং আজানেয্য’’ন্তি. ‘‘আজানেয্যাসি ৰা ত্ৰং, আৰুসো সুসিম, ন ৰা ত্ৰং আজানেয্যাসি অথ খো পঞ্ঞাৰিমুত্তা ময’’ন্তি.
অথ খো আযস্মা সুসিমো উট্ঠাযাসনা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা সুসিমো যাৰতকো তেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং অহোসি কথাসল্লাপো তং সব্বং ভগৰতো আরোচেসি. ‘‘পুব্বে খো, সুসিম, ধম্মট্ঠিতিঞাণং, পচ্ছা নিব্বানে ঞাণ’’ন্তি.
‘‘ন খ্ৰাহং, ভন্তে, ইমস্স ভগৰতা [ভগৰতো (পী.)] সংখিত্তেন ভাসিতস্স ৰিত্থারেন অত্থং আজানামি. সাধু মে, ভন্তে, ভগৰা তথা ভাসতু যথাহং ইমস্স ভগৰতা সংখিত্তেন ভাসিতস্স ৰিত্থারেন অত্থং আজানেয্য’’ন্তি. ‘‘আজানেয্যাসি ৰা ত্ৰং, সুসিম, ন ৰা ত্ৰং আজানেয্যাসি, অথ খো ধম্মট্ঠিতিঞাণং পুব্বে, পচ্ছা নিব্বানে ঞাণং’’.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, সুসিম, রূপং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰা তং সুখং ৰা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘ৰেদনা নিচ্চা ৰা অনিচ্চা ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চা, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং, দুক্খং ৰা তং সুখং ৰা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘সঞ্ঞা নিচ্চা ৰা অনিচ্চা ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চা, ভন্তে’’…পে… ‘‘সঙ্খারা নিচ্চা ৰা অনিচ্চা ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চা, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰা তং সুখং ৰা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘ৰিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰা তং সুখং ৰা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.
‘‘তস্মাতিহ, সুসিম, যং কিঞ্চি রূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৰা বহিদ্ধা ৰা ওল়ারিকং ৰা সুখুমং ৰা হীনং ৰা পণীতং ৰা যং দূরে সন্তিকে ৰা, সব্বং রূপং নেতং মম নেসোহমস্মি ন মেসো অত্তাতি; এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং. যা কাচি ৰেদনা অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্না অজ্ঝত্তং ৰা বহিদ্ধা ৰা ওল়ারিকা ৰা সুখুমা ৰা হীনা ৰা পণীতা ৰা যা দূরে সন্তিকে ৰা, সব্বা ৰেদনা নেতং মম নেসোহমস্মি ন মেসো অত্তাতি; এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং. যা কাচি সঞ্ঞা…পে… যে কেচি সঙ্খারা অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্না অজ্ঝত্তং ৰা বহিদ্ধা ৰা ওল়ারিকা ৰা সুখুমা ৰা হীনা ৰা পণীতা ৰা যে দূরে সন্তিকে ৰা, সব্বে সঙ্খারা নেতং মম নেসোহমস্মি ন মেসো অত্তাতি; এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং. যং কিঞ্চি ৰিঞ্ঞাণং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৰা বহিদ্ধা ৰা ওল়ারিকং ৰা সুখুমং ৰা হীনং ৰা পণীতং ৰা যং দূরে সন্তিকে ৰা, সব্বং ৰিঞ্ঞাণং নেতং মম নেসোহমস্মি ন মেসো অত্তাতি; এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং.
‘‘এৰং পস্সং, সুসিম, সুতৰা অরিযসাৰকো রূপস্মিম্পি নিব্বিন্দতি, ৰেদনাযপি নিব্বিন্দতি, সঞ্ঞাযপি নিব্বিন্দতি, সঙ্খারেসুপি নিব্বিন্দতি, ৰিঞ্ঞাণস্মিম্পি নিব্বিন্দতি. নিব্বিন্দং ৰিরজ্জতি, ৰিরাগা ৰিমুচ্চতি, ৰিমুত্তস্মিং ৰিমুত্তমিতি ঞাণং হোতি. ‘খীণা জাতি, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযা’তি পজানাতি.
‘‘‘জাতিপচ্চযা জরামরণ’ন্তি, সুসিম, পস্সসী’’তি? ‘‘এৰং, ভন্তে’’. ‘‘‘ভৰপচ্চযা জাতী’তি, সুসিম, পস্সসী’’তি? ‘‘এৰং, ভন্তে’’. ‘‘‘উপাদানপচ্চযা ভৰো’তি, সুসিম, পস্সসী’’তি? ‘‘এৰং, ভন্তে’’. ‘‘‘তণ্হাপচ্চযা উপাদান’ন্তি, সুসিম, পস্সসী’’তি? ‘‘এৰং, ভন্তে’’. ‘‘ৰেদনাপচ্চযা তণ্হাতি… ফস্সপচ্চযা ৰেদনাতি… সল়াযতনপচ্চযা ফস্সোতি… নামরূপপচ্চযা সল়াযতনন্তি… ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপন্তি… সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণন্তি… অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারাতি, সুসিম, পস্সসী’’তি? ‘‘এৰং, ভন্তে’’.
‘‘‘জাতিনিরোধা জরামরণনিরোধো’তি, সুসিম, পস্সসী’’তি? ‘‘এৰং, ভন্তে’’. ‘‘‘ভৰনিরোধা জাতিনিরোধো’তি সুসিম, পস্সসী’’তি? ‘‘এৰং, ভন্তে’’. ‘‘উপাদাননিরোধা ভৰনিরোধোতি… তণ্হানিরোধা উপাদাননিরোধোতি… ৰেদনানিরোধা তণ্হানিরোধোতি… ফস্সনিরোধা ৰেদনানিরোধোতি… সল়াযতননিরোধা ফস্সনিরোধোতি… নামরূপনিরোধা সল়াযতননিরোধোতি… ৰিঞ্ঞাণনিরোধা নামরূপনিরোধোতি… সঙ্খারনিরোধা ৰিঞ্ঞাণনিরোধোতি… অৰিজ্জানিরোধা সঙ্খারনিরোধোতি, সুসিম, পস্সসী’’তি? ‘‘এৰং, ভন্তে’’.
‘‘অপি পন ত্ৰং, সুসিম, এৰং জানন্তো এৰং পস্সন্তো অনেকৰিহিতং ইদ্ধিৰিধং পচ্চনুভোসি – একোপি হুত্ৰা বহুধা হোসি, বহুধাপি হুত্ৰা একো হোসি; আৰিভাৰং, তিরোভাৰং, তিরোকুট্টং তিরোপাকারং তিরোপব্বতং অসজ্জমানো গচ্ছসি, সেয্যথাপি আকাসে; পথৰিযাপি উম্মুজ্জনিমুজ্জং করোসি, সেয্যথাপি উদকে; উদকেপি অভিজ্জমানো গচ্ছসি, সেয্যথাপি পথৰিযং; আকাসেপি পল্লঙ্কেন কমসি, সেয্যথাপি পক্খী সকুণো; ইমেপি চন্দিমসূরিযে এৰংমহিদ্ধিকে এৰংমহানুভাৰে পাণিনা পরিমসসি পরিমজ্জসি, যাৰ ব্রহ্মলোকাপি কাযেন ৰসং ৰত্তেসী’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.
‘‘অপি পন ত্ৰং, সুসিম, এৰং জানন্তো এৰং পস্সন্তো দিব্বায সোতধাতুযা ৰিসুদ্ধায অতিক্কন্তমানুসিকায উভো সদ্দে সুণসি দিব্বে চ মানুসে চ যে দূরে সন্তিকে চা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.
‘‘অপি পন ত্ৰং, সুসিম, এৰং জানন্তো এৰং পস্সন্তো পরসত্তানং পরপুগ্গলানং চেতসা চেতো পরিচ্চ পজানাসি – সরাগং ৰা চিত্তং সরাগং চিত্তন্তি পজানাসি…পে… ৰিমুত্তং ৰা চিত্তং ৰিমুত্তং চিত্তন্তি পজানাসী’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.
‘‘অপি পন ত্ৰং, সুসিম, এৰং জানন্তো এৰং পস্সন্তো অনেকৰিহিতং পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরসি, সেয্যথিদং – একম্পি জাতিং…পে… ইতি সাকারং সউদ্দেসং অনেকৰিহিতং পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরসী’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.
‘‘অপি পন ত্ৰং, সুসিম, এৰং জানন্তো এৰং পস্সন্তো দিব্বেন চক্খুনা ৰিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সত্তে পস্সসি চৰমানে…পে… যথাকম্মূপগে সত্তে পজানাসী’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.
‘‘অপি পন ত্ৰং, সুসিম, এৰং জানন্তো এৰং পস্সন্তো যে তে সন্তা ৰিমোক্খা অতিক্কম্ম রূপে, আরুপ্পা তে কাযেন ফুসিত্ৰা ৰিহরসী’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.
‘‘এত্থ দানি, সুসিম, ইদঞ্চ ৰেয্যাকরণং ইমেসঞ্চ ধম্মানং অসমাপত্তি, ইদং নো, সুসিম, কথ’’ন্তি?
অথ খো আযস্মা সুসিমো ভগৰতো পাদেসু সিরসা নিপতিত্ৰা ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘অচ্চযো মং, ভন্তে, অচ্চগমা যথাবালং যথামূল়্হং যথাঅকুসলং, য্ৰাহং এৰং স্ৰাক্খাতে ধম্মৰিনযে ধম্মত্থেনকো পব্বজিতো. তস্স মে, ভন্তে, ভগৰা অচ্চযং অচ্চযতো পটিগ্গণ্হাতু আযতিং সংৰরাযা’’তি.
‘‘তগ্ঘ ত্ৰং, সুসিম, অচ্চযো অচ্চগমা যথাবালং যথামূল়্হং যথাঅকুসলং, যো ত্ৰং এৰং স্ৰাক্খাতে ধম্মৰিনযে ধম্মত্থেনকো পব্বজিতো. সেয্যথাপি, সুসিম, চোরং আগুচারিং গহেত্ৰা রঞ্ঞো দস্সেয্যুং – ‘অযং তে, দেৰ, চোরো আগুচারী, ইমস্স যং ইচ্ছসি তং দণ্ডং পণেহী’তি. তমেনং রাজা এৰং ৰদেয্য – ‘গচ্ছথ, ভো, ইমং পুরিসং দল়্হায রজ্জুযা পচ্ছাবাহং গাল়্হবন্ধনং বন্ধিত্ৰা খুরমুণ্ডং করিত্ৰা খরস্সরেন পণৰেন রথিযায রথিযং সিঙ্ঘাটকেন সিঙ্ঘাটকং পরিনেত্ৰা দক্খিণেন দ্ৰারেন নিক্খামেত্ৰা দক্খিণতো নগরস্স সীসং ছিন্দথা’তি. তমেনং রঞ্ঞো পুরিসা দল়্হায রজ্জুযা পচ্ছাবাহং গাল়্হবন্ধনং বন্ধিত্ৰা খুরমুণ্ডং করিত্ৰা খরস্সরেন পণৰেন রথিযায রথিযং সিঙ্ঘাটকেন সিঙ্ঘাটকং পরিনেত্ৰা দক্খিণেন দ্ৰারেন নিক্খামেত্ৰা দক্খিণতো নগরস্স সীসং ছিন্দেয্যুং. তং কিং মঞ্ঞসি, সুসিম, অপি নু সো পুরিসো ততোনিদানং দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৰেদিযেথা’’তি? ‘‘এৰং, ভন্তে’’.
‘‘যং খো সো, সুসিম, পুরিসো ততোনিদানং দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৰেদিযেথ [পটিসংৰেদিযেথ ৰা, ন ৰা পটিসংৰেদিযেথ (ক.)]. যা এৰং স্ৰাক্খাতে ধম্মৰিনযে ধম্মত্থেনকস্স পব্বজ্জা, অযং ততো দুক্খৰিপাকতরা চ কটুকৰিপাকতরা চ, অপি চ ৰিনিপাতায সংৰত্ততি. যতো চ খো ত্ৰং, সুসিম, অচ্চযং অচ্চযতো দিস্ৰা যথাধম্মং পটিকরোসি তং তে মযং পটিগ্গণ্হাম. ৰুদ্ধি হেসা, সুসিম, অরিযস্স ৰিনযে যো অচ্চযং অচ্চযতো দিস্ৰা যথাধম্মং পটিকরোতি, আযতিঞ্চ [আযতিং (স্যা. কং.)] সংৰরং আপজ্জতী’’তি. দসমং.
মহাৰগ্গো সত্তমো.
তস্সুদ্দানং –
দ্ৰে অস্সুতৰতা ৰুত্তা, পুত্তমংসেন চাপরং;
অত্থিরাগো চ নগরং, সম্মসং নল়কলাপিযং;
কোসম্বী উপযন্তি চ, দসমো সুসিমেন চাতি [দসমো ৰুত্তো সুসীমেনাতি (সী.)].