৫. গহপতিৰগ্গো
১. পঞ্চৰেরভযসুত্তং
৪১. সাৰত্থিযং ৰিহরতি. অথ খো অনাথপিণ্ডিকো গহপতি যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো অনাথপিণ্ডিকং গহপতিং ভগৰা এতদৰোচ –
‘‘যতো খো, গহপতি, অরিযসাৰকস্স পঞ্চ ভযানি ৰেরানি ৰূপসন্তানি হোন্তি, চতূহি চ সোতাপত্তিযঙ্গেহি সমন্নাগতো হোতি, অরিযো চস্স ঞাযো পঞ্ঞায সুদিট্ঠো হোতি সুপ্পটিৰিদ্ধো, সো আকঙ্খমানো অত্তনাৰ অত্তানং ব্যাকরেয্য – ‘খীণনিরযোম্হি খীণতিরচ্ছানযোনি খীণপেত্তিৰিসযো খীণাপাযদুগ্গতিৰিনিপাতো, সোতাপন্নোহমস্মি অৰিনিপাতধম্মো নিযতো সম্বোধিপরাযনো’’’তি.
‘‘কতমানি পঞ্চ ভযানি ৰেরানি ৰূপসন্তানি হোন্তি? যং, গহপতি, পাণাতিপাতী পাণাতিপাতপচ্চযা দিট্ঠধম্মিকম্পি ভযং ৰেরং পসৰতি, সম্পরাযিকম্পি ভযং ৰেরং পসৰতি, চেতসিকম্পি দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৰেদযতি, পাণাতিপাতা পটিৰিরতস্স এৰং তং ভযং ৰেরং ৰূপসন্তং হোতি.
‘‘যং, গহপতি, অদিন্নাদাযী অদিন্নাদানপচ্চযা দিট্ঠধম্মিকম্পি ভযং ৰেরং পসৰতি, সম্পরাযিকম্পি ভযং ৰেরং পসৰতি, চেতসিকম্পি দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৰেদযতি, অদিন্নাদানা পটিৰিরতস্স এৰং তং ভযং ৰেরং ৰূপসন্তং হোতি.
‘‘যং, গহপতি, কামেসুমিচ্ছাচারী কামেসুমিচ্ছাচারপচ্চযা দিট্ঠধম্মিকম্পি ভযং ৰেরং পসৰতি, সম্পরাযিকম্পি ভযং ৰেরং পসৰতি, চেতসিকম্পি দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৰেদযতি, কামেসুমিচ্ছাচারা পটিৰিরতস্স এৰং তং ভযং ৰেরং ৰূপসন্তং হোতি.
‘‘যং, গহপতি, মুসাৰাদী মুসাৰাদপচ্চযা দিট্ঠধম্মিকম্পি ভযং ৰেরং পসৰতি, সম্পরাযিকম্পি ভযং ৰেরং পসৰতি, চেতসিকম্পি দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৰেদযতি, মুসাৰাদা পটিৰিরতস্স এৰং তং ভযং ৰেরং ৰূপসন্তং হোতি.
‘‘যং, গহপতি, সুরামেরযমজ্জপমাদট্ঠাযী সুরামেরযমজ্জপমাদট্ঠানপচ্চযা দিট্ঠধম্মিকম্পি ভযং ৰেরং পসৰতি, সম্পরাযিকম্পি ভযং ৰেরং পসৰতি, চেতসিকম্পি দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৰেদযতি, সুরামেরযমজ্জপমাদট্ঠানা পটিৰিরতস্স এৰং তং ভযং ৰেরং ৰূপসন্তং হোতি. ইমানি পঞ্চ ভযানি ৰেরানি ৰূপসন্তানি হোন্তি.
‘‘কতমেহি চতূহি সোতাপত্তিযঙ্গেহি সমন্নাগতো হোতি? ইধ, গহপতি, অরিযসাৰকো বুদ্ধে অৰেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতো হোতি – ‘ইতিপি সো ভগৰা অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো ৰিজ্জাচরণসম্পন্নো সুগতো লোকৰিদূ অনুত্তরো পুরিসদম্মসারথি সত্থা দেৰমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৰা’’’তি.
‘‘ধম্মে অৰেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতো হোতি – ‘স্ৰাক্খাতো ভগৰতা ধম্মো সন্দিট্ঠিকো অকালিকো এহিপস্সিকো ওপনেয্যিকো পচ্চত্তং ৰেদিতব্বো ৰিঞ্ঞূহী’’’তি.
‘‘সঙ্ঘে অৰেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতো হোতি – ‘সুপ্পটিপন্নো ভগৰতো সাৰকসঙ্ঘো, উজুপ্পটিপন্নো ভগৰতো সাৰকসঙ্ঘো, ঞাযপ্পটিপন্নো ভগৰতো সাৰকসঙ্ঘো, সামীচিপ্পটিপন্নো ভগৰতো সাৰকসঙ্ঘো, যদিদং চত্তারি পুরিসযুগানি অট্ঠ পুরিসপুগ্গলা, এস ভগৰতো সাৰকসঙ্ঘো আহুনেয্যো পাহুনেয্যো দক্খিণেয্যো অঞ্জলিকরণীযো অনুত্তরং পুঞ্ঞক্খেত্তং লোকস্সা’’’তি.
‘‘অরিযকন্তেহি সীলেহি সমন্নাগতো হোতি অখণ্ডেহি অচ্ছিদ্দেহি অসবলেহি অকম্মাসেহি ভুজিস্সেহি ৰিঞ্ঞুপ্পসত্থেহি অপরামট্ঠেহি সমাধিসংৰত্তনিকেহি. ইমেহি চতূহি সোতাপত্তিযঙ্গেহি সমন্নাগতো হোতি.
‘‘কতমো চস্স অরিযো ঞাযো পঞ্ঞায সুদিট্ঠো হোতি সুপ্পটিৰিদ্ধো? ইধ, গহপতি, অরিযসাৰকো পটিচ্চসমুপ্পাদঞ্ঞেৰ সাধুকং যোনিসো মনসি করোতি – ‘ইতি ইমস্মিং সতি ইদং হোতি, ইমস্মিং অসতি ইদং ন হোতি; ইমস্সুপ্পাদা ইদং উপ্পজ্জতি, ইমস্স নিরোধা ইদং নিরুজ্ঝতি. যদিদং অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা; সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণং…পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি. অৰিজ্জায ত্ৰেৰ অসেসৰিরাগনিরোধা সঙ্খারনিরোধো; সঙ্খারনিরোধা ৰিঞ্ঞাণনিরোধো…পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিরোধো হোতী’’’তি. অযমস্স অরিযো ঞাযো পঞ্ঞায সুদিট্ঠো হোতি সুপ্পটিৰিদ্ধো.
‘‘যতো খো, গহপতি, অরিযসাৰকস্স ইমানি পঞ্চ ভযানি ৰেরানি ৰূপসন্তানি হোন্তি, ইমেহি চতূহি সোতাপত্তিযঙ্গেহি সমন্নাগতো হোতি, অযঞ্চস্স অরিযো ঞাযো পঞ্ঞায সুদিট্ঠো হোতি সুপ্পটিৰিদ্ধো, সো আকঙ্খমানো অত্তনাৰ অত্তানং ব্যাকরেয্য – ‘খীণনিরযোম্হি খীণতিরচ্ছানযোনি খীণপেত্তিৰিসযো খীণাপাযদুগ্গতিৰিনিপাতো, সোতাপন্নোহমস্মি অৰিনিপাতধম্মো নিযতো সম্বোধিপরাযনো’’’তি.
২. দুতিযপঞ্চৰেরভযসুত্তং
৪২. সাৰত্থিযং ৰিহরতি…পে… ‘‘যতো খো, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকস্স পঞ্চ ভযানি ৰেরানি ৰূপসন্তানি হোন্তি, চতূহি চ সোতাপত্তিযঙ্গেহি সমন্নাগতো হোতি, অরিযো চস্স ঞাযো পঞ্ঞায সুদিট্ঠো হোতি সুপ্পটিৰিদ্ধো, সো আকঙ্খমানো অত্তনাৰ অত্তানং ব্যাকরেয্য – ‘খীণনিরযোম্হি খীণতিরচ্ছানযোনি খীণপেত্তিৰিসযো খীণাপাযদুগ্গতিৰিনিপাতো, সোতাপন্নোহমস্মি অৰিনিপাতধম্মো নিযতো সম্বোধিপরাযনো’’’তি.
‘‘কতমানি পঞ্চ ভযানি ৰেরানি ৰূপসন্তানি হোন্তি? যং, ভিক্খৰে, পাণাতিপাতী …পে… যং, ভিক্খৰে, অদিন্নাদাযী…পে… যং, ভিক্খৰে, কামেসুমিচ্ছাচারী… যং, ভিক্খৰে, মুসাৰাদী… যং, ভিক্খৰে, সুরামেরযমজ্জপমাদট্ঠাযী…পে… ইমানি পঞ্চ ভযানি ৰেরানি ৰূপসন্তানি হোন্তি.
‘‘কতমেহি চতূহি সোতাপত্তিযঙ্গেহি সমন্নাগতো হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো বুদ্ধে…পে… ধম্মে… সঙ্ঘে… অরিযকন্তেহি সীলেহি সমন্নাগতো হোতি. ইমেহি চতূহি সোতাপত্তিযঙ্গেহি সমন্নাগতো হোতি.
‘‘কতমো চস্স অরিযো ঞাযো পঞ্ঞায সুদিট্ঠো হোতি সুপ্পটিৰিদ্ধো? ইধ, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো পটিচ্চসমুপ্পাদঞ্ঞেৰ সাধুকং যোনিসো মনসি করোতি…পে… অযমস্স অরিযো ঞাযো পঞ্ঞায সুদিট্ঠো হোতি সুপ্পটিৰিদ্ধো.
‘‘যতো খো, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকস্স ইমানি পঞ্চ ভযানি ৰেরানি ৰূপসন্তানি হোন্তি, ইমেহি চ চতূহি সোতাপত্তিযঙ্গেহি সমন্নাগতো হোতি, অযঞ্চস্স অরিযো ঞাযো পঞ্ঞায সুদিট্ঠো হোতি সুপ্পটিৰিদ্ধো, সো আকঙ্খমানো অত্তনাৰ অত্তানং ব্যাকরেয্য – ‘খীণনিরযোম্হি খীণতিরচ্ছানযোনি খীণপেত্তিৰিসযো খীণাপাযদুগ্গতিৰিনিপাতো, সোতাপন্নোহমস্মি অৰিনিপাতধম্মো নিযতো সম্বোধিপরাযনো’’’তি. দুতিযং.
৩. দুক্খসুত্তং
৪৩. সাৰত্থিযং ৰিহরতি…পে… ‘‘দুক্খস্স, ভিক্খৰে, সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ দেসেস্সামি. তং সুণাথ, সাধুকং মনসি করোথ; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং. ভগৰা এতদৰোচ –
‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, দুক্খস্স সমুদযো? চক্খুঞ্চ পটিচ্চ রূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৰিঞ্ঞাণং. তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো. ফস্সপচ্চযা ৰেদনা; ৰেদনাপচ্চযা তণ্হা. অযং খো, ভিক্খৰে, দুক্খস্স সমুদযো.
‘‘সোতঞ্চ পটিচ্চ সদ্দে চ উপ্পজ্জতি সোতৰিঞ্ঞাণং…পে… ঘানঞ্চ পটিচ্চ গন্ধে চ…পে… জিৰ্হঞ্চ পটিচ্চ রসে চ…পে… কাযঞ্চ পটিচ্চ ফোট্ঠব্বে চ…পে… মনঞ্চ পটিচ্চ ধম্মে চ উপ্পজ্জতি মনোৰিঞ্ঞাণং. তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো. ফস্সপচ্চযা ৰেদনা; ৰেদনাপচ্চযা তণ্হা. অযং খো, ভিক্খৰে, দুক্খস্স সমুদযো.
‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, দুক্খস্স অত্থঙ্গমো? চক্খুঞ্চ পটিচ্চ রূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৰিঞ্ঞাণং. তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো. ফস্সপচ্চযা ৰেদনা; ৰেদনাপচ্চযা তণ্হা. তস্সাযেৰ তণ্হায অসেসৰিরাগনিরোধা উপাদাননিরোধো; উপাদাননিরোধা ভৰনিরোধো; ভৰনিরোধা জাতিনিরোধো; জাতিনিরোধা জরামরণং সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা নিরুজ্ঝন্তি. এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিরোধো হোতি. অযং খো, ভিক্খৰে, দুক্খস্স অত্থঙ্গমো.
‘‘সোতঞ্চ পটিচ্চ সদ্দে চ উপ্পজ্জতি সোতৰিঞ্ঞাণং…পে… ঘানঞ্চ পটিচ্চ গন্ধে চ…পে… জিৰ্হঞ্চ পটিচ্চ রসে চ…পে… কাযঞ্চ পটিচ্চ ফোট্ঠব্বে চ…পে… মনঞ্চ পটিচ্চ ধম্মে চ উপ্পজ্জতি মনোৰিঞ্ঞাণং. তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো. ফস্সপচ্চযা ৰেদনা; ৰেদনাপচ্চযা তণ্হা. তস্সাযেৰ তণ্হায অসেসৰিরাগনিরোধা উপাদাননিরোধো; উপাদাননিরোধা ভৰনিরোধো; ভৰনিরোধা জাতিনিরোধো; জাতিনিরোধা জরামরণং সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা নিরুজ্ঝন্তি. এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিরোধো হোতি. অযং খো, ভিক্খৰে, দুক্খস্স অত্থঙ্গমো’’তি. ততিযং.
৪. লোকসুত্তং
৪৪. সাৰত্থিযং ৰিহরতি…পে… ‘‘লোকস্স, ভিক্খৰে, সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ দেসেস্সামি. তং সুণাথ, সাধুকং মনসি করোথ; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং. ভগৰা এতদৰোচ –
‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, লোকস্স সমুদযো? চক্খুঞ্চ পটিচ্চ রূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৰিঞ্ঞাণং. তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো. ফস্সপচ্চযা ৰেদনা; ৰেদনাপচ্চযা তণ্হা; তণ্হাপচ্চযা উপাদানং; উপাদানপচ্চযা ভৰো; ভৰপচ্চযা জাতি; জাতিপচ্চযা জরামরণং সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা সম্ভৰন্তি. অযং খো, ভিক্খৰে, লোকস্স সমুদযো.
‘‘সোতঞ্চ পটিচ্চ সদ্দে চ…পে… ঘানঞ্চ পটিচ্চ গন্ধে চ… জিৰ্হঞ্চ পটিচ্চ রসে চ… কাযঞ্চ পটিচ্চ ফোট্ঠব্বে চ… মনঞ্চ পটিচ্চ ধম্মে চ উপ্পজ্জতি মনোৰিঞ্ঞাণং. তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো. ফস্সপচ্চযা ৰেদনা…পে… জাতিপচ্চযা জরামরণং সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা সম্ভৰন্তি. অযং খো, ভিক্খৰে, লোকস্স সমুদযো.
‘‘কতমো চ, ভিক্খৰে, লোকস্স অত্থঙ্গমো? চক্খুঞ্চ পটিচ্চ রূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৰিঞ্ঞাণং. তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো. ফস্সপচ্চযা ৰেদনা; ৰেদনাপচ্চযা তণ্হা. তস্সাযেৰ তণ্হায অসেসৰিরাগনিরোধা উপাদাননিরোধো; উপাদাননিরোধা ভৰনিরোধো…পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিরোধো হোতি. অযং খো, ভিক্খৰে, লোকস্স অত্থঙ্গমো.
‘‘সোতঞ্চ পটিচ্চ সদ্দে চ…পে… ঘানঞ্চ পটিচ্চ গন্ধে চ… জিৰ্হঞ্চ পটিচ্চ রসে চ… কাযঞ্চ পটিচ্চ ফোট্ঠব্বে চ… মনঞ্চ পটিচ্চ ধম্মে চ উপ্পজ্জতি মনোৰিঞ্ঞাণং. তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো. ফস্সপচ্চযা ৰেদনা; ৰেদনাপচ্চযা তণ্হা. তস্সাযেৰ তণ্হায অসেসৰিরাগনিরোধা উপাদাননিরোধো; উপাদাননিরোধা ভৰনিরোধো…পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিরোধো হোতি. অযং খো, ভিক্খৰে, লোকস্স অত্থঙ্গমো’’তি. চতুত্থং.
৫. ঞাতিকসুত্তং
৪৫. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা ঞাতিকে ৰিহরতি গিঞ্জকাৰসথে. অথ খো ভগৰা রহোগতো পটিসল্লানো ইমং ধম্মপরিযাযং অভাসি –
‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চ রূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৰিঞ্ঞাণং. তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো. ফস্সপচ্চযা ৰেদনা, ৰেদনাপচ্চযা তণ্হা; তণ্হাপচ্চযা উপাদানং…পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি.
‘‘সোতঞ্চ পটিচ্চ সদ্দে চ…পে… ঘানঞ্চ পটিচ্চ গন্ধে চ… জিৰ্হঞ্চ পটিচ্চ রসে চ… কাযঞ্চ পটিচ্চ ফোট্ঠব্বে চ… মনঞ্চ পটিচ্চ ধম্মে চ উপ্পজ্জতি মনোৰিঞ্ঞাণং. তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো. ফস্সপচ্চযা ৰেদনা; ৰেদনাপচ্চযা তণ্হা; তণ্হাপচ্চযা উপাদানং…পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি.
‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চ রূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৰিঞ্ঞাণং. তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো. ফস্সপচ্চযা ৰেদনা; ৰেদনাপচ্চযা তণ্হা. তস্সাযেৰ তণ্হায অসেসৰিরাগনিরোধা উপাদাননিরোধো; উপাদাননিরোধা ভৰনিরোধো…পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিরোধো হোতি.
‘‘সোতঞ্চ পটিচ্চ সদ্দে চ…পে… মনঞ্চ পটিচ্চ ধম্মে চ উপ্পজ্জতি মনোৰিঞ্ঞাণং. তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো. ফস্সপচ্চযা ৰেদনা; ৰেদনাপচ্চযা তণ্হা. তস্সাযেৰ তণ্হায অসেসৰিরাগনিরোধা উপাদাননিরোধো; উপাদাননিরোধা ভৰনিরোধো…পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিরোধো হোতী’’তি.
তেন খো পন সমযেন অঞ্ঞতরো ভিক্খু ভগৰতো উপস্সুতি [উপস্সুতিং (সী. পী.)] ঠিতো হোতি. অদ্দসা খো ভগৰা তং ভিক্খুং উপস্সুতি ঠিতং. দিস্ৰান তং ভিক্খুং এতদৰোচ – ‘‘অস্সোসি নো ত্ৰং, ভিক্খু, ইমং ধম্মপরিযায’’ন্তি? ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি. ‘‘উগ্গণ্হাহি ত্ৰং, ভিক্খু, ইমং ধম্মপরিযাযং; পরিযাপুণাহি ত্ৰং, ভিক্খু, ইমং ধম্মপরিযাযং; ধারেহি ত্ৰং, ভিক্খু, ইমং ধম্মপরিযাযং. অত্থসংহিতো অযং [অত্থসংহিতোযং (সী. স্যা. কং.), অত্থসংহিতাযং (পী. ক.)], ভিক্খু, ধম্মপরিযাযো আদিব্রহ্মচরিযকো’’তি. পঞ্চমং.
৬. অঞ্ঞতরব্রাহ্মণসুত্তং
৪৬. সাৰত্থিযং ৰিহরতি. অথ খো অঞ্ঞতরো ব্রাহ্মণো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো সো ব্রাহ্মণো ভগৰন্তং এতদৰোচ –
‘‘কিং নু খো, ভো গোতম, সো করোতি সো পটিসংৰেদযতী’’তি? ‘‘‘সো করোতি সো পটিসংৰেদযতী’তি খো, ব্রাহ্মণ, অযমেকো অন্তো’’.
‘‘কিং পন, ভো গোতম, অঞ্ঞো করোতি, অঞ্ঞো পটিসংৰেদযতী’’তি? ‘‘‘অঞ্ঞো করোতি, অঞ্ঞো পটিসংৰেদযতী’তি খো, ব্রাহ্মণ, অযং দুতিযো অন্তো. এতে তে, ব্রাহ্মণ, উভো অন্তে অনুপগম্ম মজ্ঝেন তথাগতো ধম্মং দেসেতি – ‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা; সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণং…পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি. অৰিজ্জায ত্ৰেৰ অসেসৰিরাগনিরোধা সঙ্খারনিরোধো; সঙ্খারনিরোধা ৰিঞ্ঞাণনিরোধো …পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিরোধো হোতী’’’তি.
এৰং ৰুত্তে, সো ব্রাহ্মণো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘অভিক্কন্তং, ভো গোতম, অভিক্কন্তং, ভো গোতম,…পে… উপাসকং মং ভৰং গোতমো ধারেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সরণং গত’’ন্তি. ছট্ঠং.
৭. জাণুস্সোণিসুত্তং
৪৭. সাৰত্থিযং ৰিহরতি. অথ খো জাণুস্সোণি ব্রাহ্মণো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰতা সদ্ধিং…পে… একমন্তং নিসিন্নো খো জাণুস্সোণি ব্রাহ্মণো ভগৰন্তং এতদৰোচ –
‘‘কিং নু খো, ভো, গোতম, সব্বমত্থী’’তি? ‘‘‘সব্বমত্থী’তি খো, ব্রাহ্মণ, অযমেকো অন্তো’’.
‘‘কিং পন, ভো গোতম, সব্বং নত্থী’’তি? ‘‘‘সব্বং নত্থী’তি খো, ব্রাহ্মণ, অযং দুতিযো অন্তো. এতে তে, ব্রাহ্মণ, উভো অন্তে অনুপগম্ম মজ্ঝেন তথাগতো ধম্মং দেসেতি – ‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা; সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণং…পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি. অৰিজ্জায ত্ৰেৰ অসেসৰিরাগনিরোধা সঙ্খারনিরোধো; সঙ্খারনিরোধা ৰিঞ্ঞাণনিরোধো…পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিরোধো হোতী’’’তি.
এৰং ৰুত্তে, জাণুস্সোণি ব্রাহ্মণো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘অভিক্কন্তং ভো গোতম…পে… পাণুপেতং সরণং গত’’ন্তি. সত্তমং.
৮. লোকাযতিকসুত্তং
৪৮. সাৰত্থিযং ৰিহরতি. অথ খো লোকাযতিকো ব্রাহ্মণো যেন ভগৰা…পে… একমন্তং নিসিন্নো খো লোকাযতিকো ব্রাহ্মণো ভগৰন্তং এতদৰোচ –
‘‘কিং নু খো, ভো গোতম, সব্বমত্থী’’তি? ‘‘‘সব্বমত্থী’তি খো, ব্রাহ্মণ, জেট্ঠমেতং লোকাযতং’’.
‘‘কিং পন, ভো গোতম, সব্বং নত্থী’’তি? ‘‘‘সব্বং নত্থী’তি খো, ব্রাহ্মণ, দুতিযমেতং লোকাযতং’’.
‘‘কিং নু খো, ভো গোতম, সব্বমেকত্ত’’ন্তি? ‘‘‘সব্বমেকত্ত’ন্তি খো, ব্রাহ্মণ, ততিযমেতং লোকাযতং’’.
‘‘কিং পন, ভো গোতম, সব্বং পুথুত্ত’’ন্তি? ‘‘‘সব্বং পুথুত্ত’ন্তি খো, ব্রাহ্মণ, চতুত্থমেতং লোকাযতং’’.
‘‘এতে তে, ব্রাহ্মণ, উভো অন্তে অনুপগম্ম মজ্ঝেন তথাগতো ধম্মং দেসেতি – ‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা; সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণং…পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি. অৰিজ্জায ত্ৰেৰ অসেসৰিরাগনিরোধা সঙ্খারনিরোধো; সঙ্খারনিরোধা ৰিঞ্ঞাণনিরোধো…পে… এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিরোধো হোতী’’’তি.
এৰং ৰুত্তে, লোকাযতিকো ব্রাহ্মণো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘অভিক্কন্তং, ভো গোতম…পে… অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সরণং গত’’ন্তি. অট্ঠমং.
৯. অরিযসাৰকসুত্তং
৪৯. সাৰত্থিযং ৰিহরতি…পে… ‘‘ন, ভিক্খৰে, সুতৰতো অরিযসাৰকস্স এৰং হোতি – ‘কিং নু খো কিস্মিং সতি কিং হোতি, কিস্সুপ্পাদা কিং উপ্পজ্জতি? (কিস্মিং সতি সঙ্খারা হোন্তি, কিস্মিং সতি ৰিঞ্ঞাণং হোতি,) [( ) এত্থন্তরে পাঠা কেসুচি পোত্থকেসু ন দিস্সন্তীতি সী. পী. পোত্থকেসু দস্সিতা. তথা সতি অনন্তরসুত্তটীকায সমেতি] কিস্মিং সতি নামরূপং হোতি, কিস্মিং সতি সল়াযতনং হোতি, কিস্মিং সতি ফস্সো হোতি, কিস্মিং সতি ৰেদনা হোতি, কিস্মিং সতি তণ্হা হোতি, কিস্মিং সতি উপাদানং হোতি, কিস্মিং সতি ভৰো হোতি, কিস্মিং সতি জাতি হোতি, কিস্মিং সতি জরামরণং হোতী’’’তি?
‘‘অথ খো, ভিক্খৰে, সুতৰতো অরিযসাৰকস্স অপরপ্পচ্চযা ঞাণমেৰেত্থ হোতি – ‘ইমস্মিং সতি ইদং হোতি, ইমস্সুপ্পাদা ইদং উপ্পজ্জতি. (অৰিজ্জায সতি সঙ্খারা হোন্তি; সঙ্খারেসু সতি ৰিঞ্ঞাণং হোতি;) [( ) এত্থকেসু পাঠা কেসুচি পোত্থকেসু ন দিস্সন্তীতি সী. পী. পোত্থকেসু দস্সিতা. তথা সতি অনন্তরসুত্তটীকায সমেতি] ৰিঞ্ঞাণে সতি নামরূপং হোতি; নামরূপে সতি সল়াযতনং হোতি; সল়াযতনে সতি ফস্সো হোতি; ফস্সে সতি ৰেদনা হোতি; ৰেদনায সতি তণ্হা হোতি; তণ্হায সতি উপাদানং হোতি; উপাদানে সতি ভৰো হোতি; ভৰে সতি জাতি হোতি; জাতিযা সতি জরামরণং হোতী’তি. সো এৰং পজানাতি – ‘এৰমযং লোকো সমুদযতী’’’তি.
‘‘ন, ভিক্খৰে, সুতৰতো অরিযসাৰকস্স এৰং হোতি – ‘কিং নু খো কিস্মিং অসতি কিং ন হোতি, কিস্স নিরোধা কিং নিরুজ্ঝতি? (কিস্মিং অসতি সঙ্খারা ন হোন্তি, কিস্মিং অসতি ৰিঞ্ঞাণং ন হোতি,) [( ) এত্থন্তরে পাঠাপি তত্থ তথেৰ দস্সিতা] কিস্মিং অসতি নামরূপং ন হোতি, কিস্মিং অসতি সল়াযতনং ন হোতি, কিস্মিং অসতি ফস্সো ন হোতি, কিস্মিং অসতি ৰেদনা ন হোতি, কিস্মিং অসতি তণ্হা ন হোতি, কিস্মিং অসতি উপাদানং ন হোতি, কিস্মিং অসতি ভৰো ন হোতি, কিস্মিং অসতি জাতি ন হোতি, কিস্মিং অসতি জরামরণং ন হোতী’’’তি?
‘‘অথ খো, ভিক্খৰে, সুতৰতো অরিযসাৰকস্স অপরপ্পচ্চযা ঞাণমেৰেত্থ হোতি – ‘ইমস্মিং অসতি ইদং ন হোতি, ইমস্স নিরোধা ইদং নিরুজ্ঝতি. (অৰিজ্জায অসতি সঙ্খারা ন হোন্তি; সঙ্খারেসু অসতি ৰিঞ্ঞাণং ন হোতি;) [( ) এত্থন্তরে পাঠাপি তত্থ তথেৰ দস্সিতা] ৰিঞ্ঞাণে অসতি নামরূপং ন হোতি; নামরূপে অসতি সল়াযতনং ন হোতি…পে… ভৰো ন হোতি… জাতি ন হোতি… জাতিযা অসতি জরামরণং ন হোতী’তি. সো এৰং পজানাতি – ‘এৰমযং লোকো নিরুজ্ঝতী’’’তি.
‘‘যতো খো, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো এৰং লোকস্স সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ যথাভূতং পজানাতি, অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো দিট্ঠিসম্পন্নো ইতিপি…পে… অমতদ্ৰারং আহচ্চ তিট্ঠতি ইতিপী’’তি. নৰমং.
১০. দুতিযঅরিযসাৰকসুত্তং
৫০. সাৰত্থিযং ৰিহরতি…পে… ‘‘ন, ভিক্খৰে, সুতৰতো অরিযসাৰকস্স এৰং হোতি – ‘কিং নু খো কিস্মিং সতি কিং হোতি, কিস্সুপ্পাদা কিং উপ্পজ্জতি? কিস্মিং সতি সঙ্খারা হোন্তি, কিস্মিং সতি ৰিঞ্ঞাণং হোতি, কিস্মিং সতি নামরূপং হোতি, কিস্মিং সতি সল়াযতনং হোতি, কিস্মিং সতি ফস্সো হোতি, কিস্মিং সতি ৰেদনা হোতি, কিস্মিং সতি তণ্হা হোতি, কিস্মিং সতি উপাদানং হোতি, কিস্মিং সতি ভৰো হোতি, কিস্মিং সতি জাতি হোতি, কিস্মিং সতি জরামরণং হোতী’’’তি?
‘‘অথ খো, ভিক্খৰে, সুতৰতো অরিযসাৰকস্স অপরপ্পচ্চযা ঞাণমেৰেত্থ হোতি – ‘ইমস্মিং সতি ইদং হোতি, ইমস্সুপ্পাদা ইদং উপ্পজ্জতি. অৰিজ্জায সতি সঙ্খারা হোন্তি; সঙ্খারেসু সতি ৰিঞ্ঞাণং হোতি; ৰিঞ্ঞাণে সতি নামরূপং হোতি; নামরূপে সতি সল়াযতনং হোতি; সল়াযতনে সতি ফস্সো হোতি; ফস্সে সতি ৰেদনা হোতি; ৰেদনায সতি তণ্হা হোতি; তণ্হায সতি উপাদানং হোতি; উপাদানে সতি ভৰো হোতি; ভৰে সতি জাতি হোতি; জাতিযা সতি জরামরণং হোতী’তি. সো এৰং পজানাতি – ‘এৰমযং লোকো সমুদযতী’’’তি.
‘‘ন, ভিক্খৰে, সুতৰতো অরিযসাৰকস্স এৰং হোতি – ‘কিং নু খো কিস্মিং অসতি কিং ন হোতি, কিস্স নিরোধা কিং নিরুজ্ঝতি? কিস্মিং অসতি সঙ্খারা ন হোন্তি, কিস্মিং অসতি ৰিঞ্ঞাণং ন হোতি, কিস্মিং অসতি নামরূপং ন হোতি, কিস্মিং অসতি সল়াযতনং ন হোতি, কিস্মিং অসতি ফস্সো ন হোতি, কিস্মিং অসতি ৰেদনা ন হোতি, কিস্মিং অসতি তণ্হা ন হোতি…পে… উপাদানং… ভৰো… জাতি… কিস্মিং অসতি জরামরণং ন হোতী’’’তি?
‘‘অথ খো, ভিক্খৰে, সুতৰতো অরিযসাৰকস্স অপরপ্পচ্চযা ঞাণমেৰেত্থ হোতি – ‘ইমস্মিং অসতি ইদং ন হোতি, ইমস্স নিরোধা ইদং নিরুজ্ঝতি. অৰিজ্জায অসতি সঙ্খারা ন হোন্তি; সঙ্খারেসু অসতি ৰিঞ্ঞাণং ন হোতি; ৰিঞ্ঞাণে অসতি নামরূপং ন হোতি; নামরূপে অসতি সল়াযতনং ন হোতি…পে… জাতিযা অসতি জরামরণং ন হোতী’তি. সো এৰং পজানাতি – ‘এৰমযং লোকো নিরুজ্ঝতী’’’তি.
‘‘যতো খো, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো এৰং লোকস্স সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ যথাভূতং পজানাতি, অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো দিট্ঠিসম্পন্নো ইতিপি, দস্সনসম্পন্নো ইতিপি, আগতো ইমং সদ্ধম্মং ইতিপি, পস্সতি ইমং সদ্ধম্মং ইতিপি, সেক্খেন ঞাণেন সমন্নাগতো ইতিপি, সেক্খায ৰিজ্জায সমন্নাগতো ইতিপি, ধম্মসোতং সমাপন্নো ইতিপি, অরিযো নিব্বেধিকপঞ্ঞো ইতিপি, অমতদ্ৰারং আহচ্চ তিট্ঠতি ইতিপী’’তি. দসমং.
গহপতিৰগ্গো পঞ্চমো.
তস্সুদ্দানং –
দ্ৰে পঞ্চৰেরভযা ৰুত্তা, দুক্খং লোকো চ ঞাতিকং;
অঞ্ঞতরং জাণুস্সোণি চ, লোকাযতিকেন অট্ঠমং;
দ্ৰে অরিযসাৰকা ৰুত্তা, ৰগ্গো তেন পৰুচ্চতীতি.