২. দুতিযৰগ্গো

১. সনঙ্কুমারসুত্তং

১৮২. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা রাজগহে ৰিহরতি সপ্পিনীতীরে. অথ খো ব্রহ্মা সনঙ্কুমারো অভিক্কন্তায রত্তিযা অভিক্কন্তৰণ্ণো কেৰলকপ্পং সপ্পিনীতীরং ওভাসেত্ৰা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং অট্ঠাসি. একমন্তং ঠিতো খো ব্রহ্মা সনঙ্কুমারো ভগৰতো সন্তিকে ইমং গাথং অভাসি –

‘‘খত্তিযো সেট্ঠো জনেতস্মিং, যে গোত্তপটিসারিনো;

ৰিজ্জাচরণসম্পন্নো, সো সেট্ঠো দেৰমানুসে’’তি.

ইদমৰোচ ব্রহ্মা সনঙ্কুমারো. সমনুঞ্ঞো সত্থা অহোসি. অথ খো ব্রহ্মা সনঙ্কুমারো ‘‘সমনুঞ্ঞো মে সত্থা’’তি ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা তত্থেৰন্তরধাযীতি.

২. দেৰদত্তসুত্তং

১৮৩. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা রাজগহে ৰিহরতি গিজ্ঝকূটে পব্বতে অচিরপক্কন্তে দেৰদত্তে. অথ খো ব্রহ্মা সহম্পতি অভিক্কন্তায রত্তিযা অভিক্কন্তৰণ্ণো কেৰলকপ্পং গিজ্ঝকূটং পব্বতং ওভাসেত্ৰা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং অট্ঠাসি. একমন্তং ঠিতো খো ব্রহ্মা সহম্পতি দেৰদত্তং আরব্ভ ভগৰতো সন্তিকে ইমং গাথং অভাসি –

‘‘ফলং ৰে কদলিং হন্তি, ফলং ৰেল়ুং ফলং নল়ং;

সক্কারো কাপুরিসং হন্তি, গব্ভো অস্সতরিং যথা’’তি.

৩. অন্ধকৰিন্দসুত্তং

১৮৪. একং সমযং ভগৰা মাগধেসু ৰিহরতি অন্ধকৰিন্দে. তেন খো পন সমযেন ভগৰা রত্তন্ধকারতিমিসাযং অব্ভোকাসে নিসিন্নো হোতি, দেৰো চ একমেকং ফুসাযতি. অথ খো ব্রহ্মা সহম্পতি অভিক্কন্তায রত্তিযা অভিক্কন্তৰণ্ণো কেৰলকপ্পং অন্ধকৰিন্দং ওভাসেত্ৰা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং অট্ঠাসি. একমন্তং ঠিতো খো ব্রহ্মা সহম্পতি ভগৰতো সন্তিকে ইমা গাথাযো অভাসি –

‘‘সেৰেথ পন্তানি সেনাসনানি,

চরেয্য সংযোজনৰিপ্পমোক্খা;

সচে রতিং নাধিগচ্ছেয্য তত্থ,

সঙ্ঘে ৰসে রক্খিতত্তো সতীমা.

‘‘কুলাকুলং পিণ্ডিকায চরন্তো,

ইন্দ্রিযগুত্তো নিপকো সতীমা;

সেৰেথ পন্তানি সেনাসনানি,

ভযা পমুত্তো অভযে ৰিমুত্তো.

‘‘যত্থ ভেরৰা সরীসপা [সিরিং সপা (সী. স্যা. কং. পী.)],

ৰিজ্জু সঞ্চরতি থনযতি দেৰো;

অন্ধকারতিমিসায রত্তিযা,

নিসীদি তত্থ ভিক্খু ৰিগতলোমহংসো.

‘‘ইদঞ্হি জাতু মে দিট্ঠং, নযিদং ইতিহীতিহং;

একস্মিং ব্রহ্মচরিযস্মিং, সহস্সং মচ্চুহাযিনং.

‘‘ভিয্যো [ভীযো (সী. স্যা. কং. পী.)] পঞ্চসতা সেক্খা, দসা চ দসধা দস;

সব্বে সোতসমাপন্না, অতিরচ্ছানগামিনো.

‘‘অথাযং [অত্থাযং-ইতিপি দী. নি. ২.২৯০] ইতরা পজা, পুঞ্ঞভাগাতি মে মনো;

সঙ্খাতুং নোপি সক্কোমি, মুসাৰাদস্স ওত্তপ’’ন্তি [ওত্তপেতি (সী. স্যা. কং. পী.), ওত্তপ্পেতি (ক.)].

৪. অরুণৰতীসুত্তং

১৮৫. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি…পে… তত্র খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৰো’’তি. ‘‘ভদন্তে’’তি তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং. ভগৰা এতদৰোচ –

‘‘ভূতপুব্বং, ভিক্খৰে, রাজা অহোসি অরুণৰা নাম. রঞ্ঞো খো পন, ভিক্খৰে, অরুণৰতো অরুণৰতী নাম রাজধানী অহোসি. অরুণৰতিং খো পন, ভিক্খৰে, রাজধানিং [অরুণৰতিযং খো পন ভিক্খৰে রাজধানিযং (পী. ক.)] সিখী ভগৰা অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো উপনিস্সায ৰিহাসি. সিখিস্স খো পন, ভিক্খৰে, ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স অভিভূসম্ভৰং নাম সাৰকযুগং অহোসি অগ্গং ভদ্দযুগং. অথ খো, ভিক্খৰে, সিখী ভগৰা অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো অভিভুং ভিক্খুং আমন্তেসি – ‘আযাম, ব্রাহ্মণ, যেন অঞ্ঞতরো ব্রহ্মলোকো তেনুপসঙ্কমিস্সাম, যাৰ ভত্তস্স কালো ভৰিস্সতী’তি. ‘এৰং, ভন্তে’তি খো ভিক্খৰে, অভিভূ ভিক্খু সিখিস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স পচ্চস্সোসি. অথ খো, ভিক্খৰে, সিখী ভগৰা অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো অভিভূ চ ভিক্খু – সেয্যথাপি নাম বলৰা পুরিসো সমিঞ্জিতং ৰা বাহং পসারেয্য, পসারিতং ৰা বাহং সমিঞ্জেয্য এৰমেৰ – অরুণৰতিযা রাজধানিযা অন্তরহিতা তস্মিং ব্রহ্মলোকে পাতুরহেসুং.

‘‘অথ খো, ভিক্খৰে, সিখী ভগৰা অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো অভিভুং ভিক্খুং আমন্তেসি – ‘পটিভাতু, ব্রাহ্মণ, তং ব্রহ্মুনো চ ব্রহ্মপরিসায চ ব্রহ্মপারিসজ্জানঞ্চ ধম্মী কথা’তি. ‘এৰং, ভন্তে’তি খো, ভিক্খৰে, অভিভূ ভিক্খু সিখিস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স পটিস্সুত্ৰা, ব্রহ্মানঞ্চ ব্রহ্মপরিসঞ্চ ব্রহ্মপারিসজ্জে চ ধম্মিযা কথায সন্দস্সেসি সমাদপেসি সমুত্তেজেসি সম্পহংসেসি. তত্র সুদং, ভিক্খৰে, ব্রহ্মা চ ব্রহ্মপরিসা চ ব্রহ্মপারিসজ্জা চ উজ্ঝাযন্তি খিয্যন্তি [খীযন্তি (সী. স্যা. কং. পী.)] ৰিপাচেন্তি – ‘অচ্ছরিযং ৰত, ভো, অব্ভুতং ৰত ভো, কথঞ্হি নাম সত্থরি সম্মুখীভূতে সাৰকো ধম্মং দেসেস্সতী’’’তি!

‘‘অথ খো, ভিক্খৰে, সিখী ভগৰা অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো অভিভুং ভিক্খুং আমন্তেসি – ‘উজ্ঝাযন্তি খো তে, ব্রাহ্মণ, ব্রহ্মা চ ব্রহ্মপরিসা চ ব্রহ্মপারিসজ্জা চ – অচ্ছরিযং ৰত, ভো, অব্ভুতং ৰত, ভো, কথঞ্হি নাম সত্থরি সম্মুখীভূতে সাৰকো ধম্মং দেসেস্সতীতি! তেন হি ত্ৰং ব্রাহ্মণ, ভিয্যোসোমত্তায ব্রহ্মানঞ্চ ব্রহ্মপরিসঞ্চ ব্রহ্মপারিসজ্জে চ সংৰেজেহী’তি. ‘এৰং, ভন্তে’তি খো, ভিক্খৰে, অভিভূ ভিক্খু সিখিস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স পটিস্সুত্ৰা দিস্সমানেনপি কাযেন ধম্মং দেসেসি, অদিস্সমানেনপি কাযেন ধম্মং দেসেসি, দিস্সমানেনপি হেট্ঠিমেন উপড্ঢকাযেন অদিস্সমানেন উপরিমেন উপড্ঢকাযেন ধম্মং দেসেসি, দিস্সমানেনপি উপরিমেন উপড্ঢকাযেন অদিস্সমানেন হেট্ঠিমেন উপড্ঢকাযেন ধম্মং দেসেসি. তত্র সুদং, ভিক্খৰে, ব্রহ্মা চ ব্রহ্মপরিসা চ ব্রহ্মপারিসজ্জা চ অচ্ছরিযব্ভুতচিত্তজাতা অহেসুং – ‘অচ্ছরিযং ৰত, ভো, অব্ভুতং ৰত, ভো, সমণস্স মহিদ্ধিকতা মহানুভাৰতা’’’তি!

‘‘অথ খো অভিভূ ভিক্খু সিখিং ভগৰন্তং অরহন্তং সম্মাসম্বুদ্ধং এতদৰোচ – ‘অভিজানামি খ্ৰাহং, ভন্তে, ভিক্খুসঙ্ঘস্স মজ্ঝে এৰরূপিং ৰাচং ভাসিতা – পহোমি খ্ৰাহং আৰুসো, ব্রহ্মলোকে ঠিতো সহস্সিলোকধাতুং [সহস্সীলোকধাতুং (সী. স্যা. কং. পী.)] সরেন ৰিঞ্ঞাপেতু’ন্তি. ‘এতস্স, ব্রাহ্মণ, কালো, এতস্স, ব্রাহ্মণ, কালো; যং ত্ৰং, ব্রাহ্মণ, ব্রহ্মলোকে ঠিতো সহস্সিলোকধাতুং সরেন ৰিঞ্ঞাপেয্যাসী’তি. ‘এৰং, ভন্তে’তি খো, ভিক্খৰে, অভিভূ ভিক্খু সিখিস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স পটিস্সুত্ৰা ব্রহ্মলোকে ঠিতো ইমা গাথাযো অভাসি –

‘‘আরম্ভথ [আরব্ভথ (সব্বত্থ)] নিক্কমথ [নিক্খমথ (সী. পী.)], যুঞ্জথ বুদ্ধসাসনে;

ধুনাথ মচ্চুনো সেনং, নল়াগারংৰ কুঞ্জরো.

‘‘যো ইমস্মিং ধম্মৰিনযে, অপ্পমত্তো ৰিহস্সতি;

পহায জাতিসংসারং, দুক্খস্সন্তং করিস্সতী’’তি.

‘‘অথ খো, ভিক্খৰে, সিখী চ ভগৰা অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো অভিভূ চ ভিক্খু ব্রহ্মানঞ্চ ব্রহ্মপরিসঞ্চ ব্রহ্মপারিসজ্জে চ সংৰেজেত্ৰা – সেয্যথাপি নাম…পে… তস্মিং ব্রহ্মলোকে অন্তরহিতা অরুণৰতিযা রাজধানিযা পাতুরহেসুং. অথ খো, ভিক্খৰে, সিখী ভগৰা অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘অস্সুত্থ নো, তুম্হে, ভিক্খৰে, অভিভুস্স ভিক্খুনো ব্রহ্মলোকে ঠিতস্স গাথাযো ভাসমানস্সা’তি? ‘অস্সুম্হ খো মযং, ভন্তে, অভিভুস্স ভিক্খুনো ব্রহ্মলোকে ঠিতস্স গাথাযো ভাসমানস্সা’তি. ‘যথা কথং পন তুম্হে, ভিক্খৰে, অস্সুত্থ অভিভুস্স ভিক্খুনো ব্রহ্মলোকে ঠিতস্স গাথাযো ভাসমানস্সা’’’তি? এৰং খো মযং, ভন্তে, অস্সুম্হ অভিভুস্স ভিক্খুনো ব্রহ্মলোকে ঠিতস্স গাথাযো ভাসমানস্স –

‘‘আরম্ভথ নিক্কমথ, যুঞ্জথ বুদ্ধসাসনে;

ধুনাথ মচ্চুনো সেনং, নল়াগারংৰ কুঞ্জরো.

‘‘যো ইমস্মিং ধম্মৰিনযে, অপ্পমত্তো ৰিহস্সতি;

পহায জাতিসংসারং, দুক্খস্সন্তং করিস্সতী’’তি.

‘‘‘এৰং খো মযং, ভন্তে, অস্সুম্হ অভিভুস্স ভিক্খুনো ব্রহ্মলোকে ঠিতস্স গাথাযো ভাসমানস্সা’তি. ‘সাধু সাধু, ভিক্খৰে; সাধু খো তুম্হে, ভিক্খৰে! অস্সুত্থ অভিভুস্স ভিক্খুনো ব্রহ্মলোকে ঠিতস্স গাথাযো ভাসমানস্সা’’’তি.

ইদমৰোচ ভগৰা, অত্তমনা তে ভিক্খূ ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দুন্তি.

৫. পরিনিব্বানসুত্তং

১৮৬. একং সমযং ভগৰা কুসিনারাযং ৰিহরতি উপৰত্তনে মল্লানং সালৰনে অন্তরেন যমকসালানং পরিনিব্বানসমযে. অথ খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘হন্দ দানি, ভিক্খৰে, আমন্তযামি ৰো – ‘ৰযধম্মা সঙ্খারা, অপ্পমাদেন সম্পাদেথা’তি. অযং তথাগতস্স পচ্ছিমা ৰাচা’’.

অথ খো ভগৰা পঠমং ঝানং [পঠমজ্ঝানং (স্যা. কং.) এৰং দুতিযং ঝানং ইচ্চাদীসুপি] সমাপজ্জি. পঠমা ঝানা [পঠমজ্ঝানা (স্যা. কং.) এৰং দুতিযা ঝানা ইচ্চাদীসুপি] ৰুট্ঠহিত্ৰা দুতিযং ঝানং সমাপজ্জি. দুতিযা ঝানা ৰুট্ঠহিত্ৰা ততিযং ঝানং সমাপজ্জি. ততিযা ঝানা ৰুট্ঠহিত্ৰা চতুত্থং ঝানং সমাপজ্জি. চতুত্থা ঝানা ৰুট্ঠহিত্ৰা আকাসানঞ্চাযতনং সমাপজ্জি. আকাসানঞ্চাযতনা ৰুট্ঠহিত্ৰা ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং সমাপজ্জি. ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনা ৰুট্ঠহিত্ৰা আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং সমাপজ্জি. আকিঞ্চঞ্ঞাযতনা ৰুট্ঠহিত্ৰা নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং সমাপজ্জি. নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনা ৰুট্ঠহিত্ৰা সঞ্ঞাৰেদযিতনিরোধং সমাপজ্জি.

সঞ্ঞাৰেদযিতনিরোধা ৰুট্ঠহিত্ৰা নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং সমাপজ্জি. নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনা ৰুট্ঠহিত্ৰা আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং সমাপজ্জি. আকিঞ্চঞ্ঞাযতনা ৰুট্ঠহিত্ৰা ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং সমাপজ্জি. ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনা ৰুট্ঠহিত্ৰা আকাসানঞ্চাযতনং সমাপজ্জি. আকাসানঞ্চাযতনা ৰুট্ঠহিত্ৰা চতুত্থং ঝানং সমাপজ্জি. চতুত্থা ঝানা ৰুট্ঠহিত্ৰা ততিযং ঝানং সমাপজ্জি. ততিযা ঝানা ৰুট্ঠহিত্ৰা দুতিযং ঝানং সমাপজ্জি. দুতিযা ঝানা ৰুট্ঠহিত্ৰা পঠমং ঝানং সমাপজ্জি. পঠমা ঝানা ৰুট্ঠহিত্ৰা দুতিযং ঝানং সমাপজ্জি. দুতিযা ঝানা ৰুট্ঠহিত্ৰা ততিযং ঝানং সমাপজ্জি. ততিযা ঝানা ৰুট্ঠহিত্ৰা চতুত্থং ঝানং সমাপজ্জি. চতুত্থা ঝানা ৰুট্ঠহিত্ৰা সমনন্তরং ভগৰা পরিনিব্বাযি. পরিনিব্বুতে ভগৰতি সহ পরিনিব্বানা ব্রহ্মা সহম্পতি ইমং গাথং অভাসি –

‘‘সব্বেৰ নিক্খিপিস্সন্তি, ভূতা লোকে সমুস্সযং;

যত্থ এতাদিসো সত্থা, লোকে অপ্পটিপুগ্গলো;

তথাগতো বলপ্পত্তো, সম্বুদ্ধো পরিনিব্বুতো’’তি.

পরিনিব্বুতে ভগৰতি সহ পরিনিব্বানা সক্কো দেৰানমিন্দো ইমং গাথং অভাসি –

‘‘অনিচ্চা ৰত সঙ্খারা, উপ্পাদৰযধম্মিনো;

উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুজ্ঝন্তি, তেসং ৰূপসমো সুখো’’তি.

পরিনিব্বুতে ভগৰতি সহ পরিনিব্বানা আযস্মা আনন্দো ইমং গাথং অভাসি –

‘‘তদাসি যং ভিংসনকং, তদাসি লোমহংসনং;

সব্বাকারৰরূপেতে, সম্বুদ্ধে পরিনিব্বুতে’’তি.

পরিনিব্বুতে ভগৰতি সহ পরিনিব্বানা আযস্মা অনুরুদ্ধো ইমা গাথাযো অভাসি –

‘‘নাহু অস্সাসপস্সাসো, ঠিতচিত্তস্স তাদিনো;

অনেজো সন্তিমারব্ভ, চক্খুমা পরিনিব্বুতো [যং কালমকরী মুনি (মহাপরিনিব্বানসুত্তে)].

‘‘অসল্লীনেন চিত্তেন, ৰেদনং অজ্ঝৰাসযি;

পজ্জোতস্সেৰ নিব্বানং, ৰিমোক্খো চেতসো অহূ’’তি.

দুতিযো ৰগ্গো.

তস্সুদ্দানং –

ব্রহ্মাসনং দেৰদত্তো, অন্ধকৰিন্দো অরুণৰতী;

পরিনিব্বানেন চ দেসিতং, ইদং ব্রহ্মপঞ্চকন্তি.

ব্রহ্মসংযুত্তং সমত্তং. [ইতো পরং মরম্মপোত্থকেসু এৰম্পি দিস্সতি –§ব্রহ্মাযাচনং অগারৰঞ্চ, ব্রহ্মদেৰো বকো চ ব্রহ্মা.§অঞ্ঞতরো চ ব্রহ্মাকোকালিকঞ্চ, তিস্সকঞ্চ তুরূ চ.§ব্রহ্মা কোকালিকভিক্খু, সনঙ্কুমারেন দেৰদত্তং.§অন্ধকৰিন্দং অরুণৰতি, পরিনিব্বানেন পন্নরসাতি.]