১. পঠমৰগ্গো

১. ব্রহ্মাযাচনসুত্তং

১৭২. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা উরুৰেলাযং ৰিহরতি নজ্জা নেরঞ্জরায তীরে অজপালনিগ্রোধমূলে পঠমাভিসম্বুদ্ধো. অথ খো ভগৰতো রহোগতস্স পটিসল্লীনস্স এৰং চেতসো পরিৰিতক্কো উদপাদি – ‘‘অধিগতো খো ম্যাযং ধম্মো গম্ভীরো দুদ্দসো দুরনুবোধো সন্তো পণীতো অতক্কাৰচরো নিপুণো পণ্ডিতৰেদনীযো. আলযরামা খো পনাযং পজা আলযরতা আলযসম্মুদিতা. আলযরামায খো পন পজায আলযরতায আলযসম্মুদিতায দুদ্দসং ইদং ঠানং যদিদং ইদপ্পচ্চযতাপটিচ্চসমুপ্পাদো. ইদম্পি খো ঠানং দুদ্দসং যদিদং সব্বসঙ্খারসমথো সব্বূপধিপটিনিস্সগ্গো তণ্হাক্খযো ৰিরাগো নিরোধো নিব্বানং. অহঞ্চেৰ খো পন ধম্মং দেসেয্যং; পরে চ মে ন আজানেয্যুং; সো মমস্স কিলমথো, সা মমস্স ৰিহেসা’’তি. অপিস্সু ভগৰন্তং ইমা অনচ্ছরিযা গাথাযো পটিভংসু পুব্বে অস্সুতপুব্বা –

‘‘কিচ্ছেন মে অধিগতং, হলং দানি পকাসিতুং;

রাগদোসপরেতেহি, নাযং ধম্মো সুসম্বুধো.

‘‘পটিসোতগামিং নিপুণং, গম্ভীরং দুদ্দসং অণুং;

রাগরত্তা ন দক্খন্তি, তমোখন্ধেন আৰুটা’’তি [তমোক্খন্ধেন আৰুতাতি (সী. স্যা. কং. পী.)].

ইতিহ ভগৰতো পটিসঞ্চিক্খতো অপ্পোস্সুক্কতায চিত্তং নমতি, নো ধম্মদেসনায.

অথ খো ব্রহ্মুনো সহম্পতিস্স ভগৰতো চেতসা চেতোপরিৰিতক্কমঞ্ঞায এতদহোসি – ‘‘নস্সতি ৰত ভো লোকো, ৰিনস্সতি ৰত ভো লোকো, যত্র হি নাম তথাগতস্স অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স অপ্পোস্সুক্কতায চিত্তং নমতি [নমিস্সতি (?)], নো ধম্মদেসনাযা’’তি. অথ খো ব্রহ্মা সহম্পতি – সেয্যথাপি নাম বলৰা পুরিসো সমিঞ্জিতং [সম্মিঞ্জিতং (সী. স্যা. কং. পী.)] ৰা বাহং পসারেয্য, পসারিতং ৰা বাহং সমিঞ্জেয্য এৰমেৰ – ব্রহ্মলোকে অন্তরহিতো ভগৰতো পুরতো পাতুরহোসি. অথ খো ব্রহ্মা সহম্পতি একংসং উত্তরাসঙ্গং করিত্ৰা দক্খিণজাণুমণ্ডলং পথৰিযং নিহন্ত্ৰা যেন ভগৰা তেনঞ্জলিং পণামেত্ৰা ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘দেসেতু, ভন্তে, ভগৰা ধম্মং, দেসেতু সুগতো ধম্মং. সন্তি সত্তা অপ্পরজক্খজাতিকা, অস্সৰনতা ধম্মস্স পরিহাযন্তি. ভৰিস্সন্তি ধম্মস্স অঞ্ঞাতারো’’তি. ইদমৰোচ ব্রহ্মা সহম্পতি, ইদং ৰত্ৰা অথাপরং এতদৰোচ –

‘‘পাতুরহোসি মগধেসু পুব্বে,

ধম্মো অসুদ্ধো সমলেহি চিন্তিতো;

অপাপুরেতং [অৰাপুরেতং (সী.)] অমতস্স দ্ৰারং,

সুণন্তু ধম্মং ৰিমলেনানুবুদ্ধং.

‘‘সেলে যথা পব্বতমুদ্ধনিট্ঠিতো,

যথাপি পস্সে জনতং সমন্ততো;

তথূপমং ধম্মমযং সুমেধ,

পাসাদমারুয্হ সমন্তচক্খু;

সোকাৰতিণ্ণং [সোকাৰকিণ্ণং (সী.)] জনতমপেতসোকো,

অৰেক্খস্সু জাতিজরাভিভূতং.

‘‘উট্ঠেহি ৰীর ৰিজিতসঙ্গাম,

সত্থৰাহ অনণ [অণণ (রূপসিদ্ধিটীকা)] ৰিচর লোকে;

দেসস্সু [দেসেতু (স্যা. কং. পী. ক.)] ভগৰা ধম্মং,

অঞ্ঞাতারো ভৰিস্সন্তী’’তি.

অথ খো ভগৰা ব্রহ্মুনো চ অজ্ঝেসনং ৰিদিত্ৰা সত্তেসু চ কারুঞ্ঞতং পটিচ্চ বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৰোলোকেসি. অদ্দসা খো ভগৰা বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৰোলোকেন্তো সত্তে অপ্পরজক্খে মহারজক্খে তিক্খিন্দ্রিযে মুদিন্দ্রিযে স্ৰাকারে দ্ৰাকারে সুৰিঞ্ঞাপযে দুৰিঞ্ঞাপযে, অপ্পেকচ্চে পরলোকৰজ্জভযদস্সাৰিনে ৰিহরন্তে, অপ্পেকচ্চে ন পরলোকৰজ্জভযদস্সাৰিনে [দস্সাৰিনো (সী. স্যা. কং. পী.)] ৰিহরন্তে. সেয্যথাপি নাম উপ্পলিনিযং ৰা পদুমিনিযং ৰা পুণ্ডরীকিনিযং ৰা অপ্পেকচ্চানি উপ্পলানি ৰা পদুমানি ৰা পুণ্ডরীকানি ৰা উদকে জাতানি উদকে সংৰড্ঢানি উদকানুগ্গতানি অন্তো নিমুগ্গপোসীনি, অপ্পেকচ্চানি উপ্পলানি ৰা পদুমানি ৰা পুণ্ডরীকানি ৰা উদকে জাতানি উদকে সংৰড্ঢানি সমোদকং ঠিতানি, অপ্পেকচ্চানি উপ্পলানি ৰা পদুমানি ৰা পুণ্ডরীকানি ৰা উদকে জাতানি উদকে সংৰড্ঢানি উদকা অচ্চুগ্গম্ম ঠিতানি [তিট্ঠন্তি (সী. স্যা. কং. পী.)] অনুপলিত্তানি উদকেন; এৰমেৰ ভগৰা বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৰোলোকেন্তো অদ্দস সত্তে অপ্পরজক্খে মহারজক্খে তিক্খিন্দ্রিযে মুদিন্দ্রিযে স্ৰাকারে দ্ৰাকারে সুৰিঞ্ঞাপযে দুৰিঞ্ঞাপযে, অপ্পেকচ্চে পরলোকৰজ্জভযদস্সাৰিনে ৰিহরন্তে, অপ্পেকচ্চে ন পরলোকৰজ্জভযদস্সাৰিনে ৰিহরন্তে. দিস্ৰান ব্রহ্মানং সহম্পতিং গাথায পচ্চভাসি –

‘‘অপারুতা তেসং অমতস্স দ্ৰারা,

যে সোতৰন্তো পমুঞ্চন্তু সদ্ধং;

ৰিহিংসসঞ্ঞী পগুণং ন ভাসিং,

ধম্মং পণীতং মনুজেসু ব্রহ্মে’’তি.

অথ খো ব্রহ্মা সহম্পতি ‘‘কতাৰকাসো খোম্হি ভগৰতা ধম্মদেসনাযা’’তি ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা তত্থেৰন্তরধাযীতি.

২. গারৰসুত্তং

১৭৩. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা উরুৰেলাযং ৰিহরতি নজ্জা নেরঞ্জরায তীরে অজপালনিগ্রোধমূলে পঠমাভিসম্বুদ্ধো. অথ খো ভগৰতো রহোগতস্স পটিসল্লীনস্স এৰং চেতসো পরিৰিতক্কো উদপাদি – ‘‘দুক্খং খো অগারৰো ৰিহরতি অপ্পতিস্সো, কং নু খ্ৰাহং সমণং ৰা ব্রাহ্মণং ৰা সক্কত্ৰা গরুং কত্ৰা [গরুকত্ৰা (সী. স্যা. কং. পী.)] উপনিস্সায ৰিহরেয্য’’ন্তি?

অথ খো ভগৰতো এতদহোসি – ‘‘অপরিপুণ্ণস্স খো সীলক্খন্ধস্স পারিপূরিযা অঞ্ঞং সমণং ৰা ব্রাহ্মণং ৰা সক্কত্ৰা গরুং কত্ৰা উপনিস্সায ৰিহরেয্যং. ন খো পনাহং পস্সামি সদেৰকে লোকে সমারকে সব্রহ্মকে সস্সমণব্রাহ্মণিযা পজায সদেৰমনুস্সায অত্তনা সীলসম্পন্নতরং অঞ্ঞং সমণং ৰা ব্রাহ্মণং ৰা, যমহং সক্কত্ৰা গরুং কত্ৰা উপনিস্সায ৰিহরেয্যং.

‘‘অপরিপুণ্ণস্স খো সমাধিক্খন্ধস্স পারিপূরিযা অঞ্ঞং সমণং ৰা ব্রাহ্মণং ৰা সক্কত্ৰা গরুং কত্ৰা উপনিস্সায ৰিহরেয্যং. ন খো পনাহং পস্সামি সদেৰকে লোকে…পে… অত্তনা সমাধিসম্পন্নতরং অঞ্ঞং সমণং ৰা ব্রাহ্মণং ৰা, যমহং সক্কত্ৰা গরুং কত্ৰা উপনিস্সায ৰিহরেয্যং.

‘‘অপরিপুণ্ণস্স পঞ্ঞাক্খন্ধস্স পারিপূরিযা অঞ্ঞং সমণং ৰা ব্রাহ্মণং ৰা সক্কত্ৰা গরুং কত্ৰা উপনিস্সায ৰিহরেয্যং. ন খো পনাহং পস্সামি সদেৰকে…পে… অত্তনা পঞ্ঞাসম্পন্নতরং অঞ্ঞং সমণং ৰা ব্রাহ্মণং ৰা, যমহং সক্কত্ৰা গরুং কত্ৰা উপনিস্সায ৰিহরেয্যং.

‘‘অপরিপুণ্ণস্স খো ৰিমুত্তিক্খন্ধস্স পারিপূরিযা অঞ্ঞং সমণং ৰা ব্রাহ্মণং ৰা সক্কত্ৰা গরুং কত্ৰা উপনিস্সায ৰিহরেয্যং. ন খো পনাহং পস্সামি সদেৰকে…পে… অত্তনা ৰিমুত্তিসম্পন্নতরং অঞ্ঞং সমণং ৰা ব্রাহ্মণং ৰা, যমহং সক্কত্ৰা গরুং কত্ৰা উপনিস্সায ৰিহরেয্যং.

‘‘অপরিপুণ্ণস্স খো ৰিমুত্তিঞাণদস্সনক্খন্ধস্স পারিপূরিযা অঞ্ঞং সমণং ৰা ব্রাহ্মণং ৰা সক্কত্ৰা গরুং কত্ৰা উপনিস্সায ৰিহরেয্যং. ন খো পনাহং পস্সামি সদেৰকে লোকে সমারকে সব্রহ্মকে সস্সমণব্রাহ্মণিযা পজায সদেৰমনুস্সায অত্তনা ৰিমুত্তিঞাণদস্সনসম্পন্নতরং অঞ্ঞং সমণং ৰা ব্রাহ্মণং ৰা, যমহং সক্কত্ৰা গরুং কত্ৰা উপনিস্সায ৰিহরেয্যং. যংনূনাহং য্ৰাযং ধম্মো মযা অভিসম্বুদ্ধো তমেৰ ধম্মং সক্কত্ৰা গরুং কত্ৰা উপনিস্সায ৰিহরেয্য’’ন্তি.

অথ খো ব্রহ্মা সহম্পতি ভগৰতো চেতসা চেতোপরিৰিতক্কমঞ্ঞায – সেয্যথাপি নাম বলৰা পুরিসো সমিঞ্জিতং ৰা বাহং পসারেয্য পসারিতং ৰা বাহং সমিঞ্জেয্য এৰমেৰ – ব্রহ্মলোকে অন্তরহিতো ভগৰতো পুরতো পাতুরহোসি. অথ খো ব্রহ্মা সহম্পতি একংসং উত্তরাসঙ্গং করিত্ৰা যেন ভগৰা তেনঞ্জলিং পণামেত্ৰা ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘এৰমেতং, ভগৰা, এৰমেতং, সুগত! যেপি তে, ভন্তে, অহেসুং অতীতমদ্ধানং অরহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা, তেপি ভগৰন্তো ধম্মঞ্ঞেৰ সক্কত্ৰা গরুং কত্ৰা উপনিস্সায ৰিহরিংসু; যেপি তে, ভন্তে, ভৰিস্সন্তি অনাগতমদ্ধানং অরহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা তেপি ভগৰন্তো ধম্মঞ্ঞেৰ সক্কত্ৰা গরুং কত্ৰা উপনিস্সায ৰিহরিস্সন্তি. ভগৰাপি, ভন্তে, এতরহি অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো ধম্মঞ্ঞেৰ সক্কত্ৰা গরুং কত্ৰা উপনিস্সায ৰিহরতূ’’তি. ইদমৰোচ ব্রহ্মা সহম্পতি, ইদং ৰত্ৰা অথাপরং এতদৰোচ –

‘‘যে চ অতীতা সম্বুদ্ধা, যে চ বুদ্ধা অনাগতা;

যো চেতরহি সম্বুদ্ধো, বহূনং [বহুন্নং (সী. স্যা. কং. পী.)] সোকনাসনো.

‘‘সব্বে সদ্ধম্মগরুনো, ৰিহংসু [ৰিহরিংসু (সী. স্যা. কং. পী.)] ৰিহরন্তি চ;

তথাপি ৰিহরিস্সন্তি, এসা বুদ্ধান ধম্মতা.

‘‘তস্মা হি অত্তকামেন [অত্থকামেন (সী. পী. ক.)], মহত্তমভিকঙ্খতা;

সদ্ধম্মো গরুকাতব্বো, সরং বুদ্ধান সাসন’’ন্তি.

৩. ব্রহ্মদেৰসুত্তং

১৭৪. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. তেন খো পন সমযেন অঞ্ঞতরিস্সা ব্রাহ্মণিযা ব্রহ্মদেৰো নাম পুত্তো ভগৰতো সন্তিকে অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিতো হোতি.

অথ খো আযস্মা ব্রহ্মদেৰো একো ৰূপকট্ঠো অপ্পমত্তো আতাপী পহিতত্তো ৰিহরন্তো নচিরস্সেৰ – যস্সত্থায কুলপুত্তা সম্মদেৰ অগারস্মা অনগারিযং পব্বজন্তি, তদনুত্তরং ব্রহ্মচরিযপরিযোসানং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহাসি. ‘‘খীণা জাতি, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযা’’তি অব্ভঞ্ঞাসি. অঞ্ঞতরো চ পনাযস্মা ব্রহ্মদেৰো অরহতং অহোসি.

অথ খো আযস্মা ব্রহ্মদেৰো পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায সাৰত্থিং পিণ্ডায পাৰিসি. সাৰত্থিযং সপদানং পিণ্ডায চরমানো যেন সকমাতু নিৰেসনং তেনুপসঙ্কমি. তেন খো পন সমযেন আযস্মতো ব্রহ্মদেৰস্স মাতা ব্রাহ্মণী ব্রহ্মুনো আহুতিং নিচ্চং পগ্গণ্হাতি. অথ খো ব্রহ্মুনো সহম্পতিস্স এতদহোসি – ‘‘অযং খো আযস্মতো ব্রহ্মদেৰস্স মাতা ব্রাহ্মণী ব্রহ্মুনো আহুতিং নিচ্চং পগ্গণ্হাতি. যংনূনাহং তং উপসঙ্কমিত্ৰা সংৰেজেয্য’’ন্তি. অথ খো ব্রহ্মা সহম্পতি – সেয্যথাপি নাম বলৰা পুরিসো সমিঞ্জিতং ৰা বাহং পসারেয্য, পসারিতং ৰা বাহং সমিঞ্জেয্য এৰমেৰ – ব্রহ্মলোকে অন্তরহিতো আযস্মতো ব্রহ্মদেৰস্স মাতু নিৰেসনে পাতুরহোসি. অথ খো ব্রহ্মা সহম্পতি ৰেহাসং ঠিতো আযস্মতো ব্রহ্মদেৰস্স মাতরং ব্রাহ্মণিং গাথায অজ্ঝভাসি –

‘‘দূরে ইতো ব্রাহ্মণি ব্রহ্মলোকো,

যস্সাহুতিং পগ্গণ্হাসি নিচ্চং;

নেতাদিসো ব্রাহ্মণি ব্রহ্মভক্খো,

কিং জপ্পসি ব্রহ্মপথং অজানং [অজানন্তী (সী. পী. ক.)].

‘‘এসো হি তে ব্রাহ্মণি ব্রহ্মদেৰো,

নিরূপধিকো অতিদেৰপত্তো;

অকিঞ্চনো ভিক্খু অনঞ্ঞপোসী,

যো তে সো [তে সো (সী. পী.), যো তে স (?)] পিণ্ডায ঘরং পৰিট্ঠো.

‘‘আহুনেয্যো ৰেদগু ভাৰিতত্তো,

নরানং দেৰানঞ্চ দক্খিণেয্যো;

বাহিত্ৰা পাপানি অনূপলিত্তো,

ঘাসেসনং ইরিযতি সীতিভূতো.

‘‘ন তস্স পচ্ছা ন পুরত্থমত্থি,

সন্তো ৰিধূমো অনিঘো নিরাসো;

নিক্খিত্তদণ্ডো তসথাৰরেসু,

সো ত্যাহুতিং ভুঞ্জতু অগ্গপিণ্ডং.

‘‘ৰিসেনিভূতো উপসন্তচিত্তো,

নাগোৰ দন্তো চরতি অনেজো;

ভিক্খু সুসীলো সুৰিমুত্তচিত্তো,

সো ত্যাহুতিং ভুঞ্জতু অগ্গপিণ্ডং.

‘‘তস্মিং পসন্না অৰিকম্পমানা,

পতিট্ঠপেহি দক্খিণং দক্খিণেয্যে;

করোহি পুঞ্ঞং সুখমাযতিকং,

দিস্ৰা মুনিং ব্রাহ্মণি ওঘতিণ্ণ’’ন্তি.

‘‘তস্মিং পসন্না অৰিকম্পমানা,

পতিট্ঠপেসি দক্খিণং দক্খিণেয্যে;

অকাসি পুঞ্ঞং সুখমাযতিকং,

দিস্ৰা মুনিং ব্রাহ্মণী ওঘতিণ্ণ’’ন্তি.

৪. বকব্রহ্মসুত্তং

১৭৫. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. তেন খো পন সমযেন বকস্স ব্রহ্মুনো এৰরূপং পাপকং দিট্ঠিগতং উপ্পন্নং হোতি – ‘‘ইদং নিচ্চং, ইদং ধুৰং, ইদং সস্সতং, ইদং কেৰলং, ইদং অচৰনধম্মং, ইদঞ্হি ন জাযতি ন জীযতি ন মীযতি ন চৰতি ন উপপজ্জতি, ইতো চ পনঞ্ঞং উত্তরিং [উত্তরিং (সী. স্যা. কং. পী.)] নিস্সরণং নত্থী’’তি.

অথ খো ভগৰা বকস্স ব্রহ্মুনো চেতসা চেতোপরিৰিতক্কমঞ্ঞায – সেয্যথাপি নাম বলৰা পুরিসো সমিঞ্জিতং ৰা বাহং পসারেয্য, পসারিতং ৰা বাহং সমিঞ্জেয্য এৰমেৰ – জেতৰনে অন্তরহিতো তস্মিং ব্রহ্মলোকে পাতুরহোসি. অদ্দসা খো বকো ব্রহ্মা ভগৰন্তং দূরতোৰ আগচ্ছন্তং. দিস্ৰান ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘এহি খো মারিস, স্ৰাগতং তে, মারিস! চিরস্সং খো মারিস! ইমং পরিযাযমকাসি যদিদং ইধাগমনায. ইদঞ্হি, মারিস, নিচ্চং, ইদং ধুৰং, ইদং সস্সতং, ইদং কেৰলং, ইদং অচৰনধম্মং, ইদঞ্হি ন জাযতি ন জীযতি ন মীযতি ন চৰতি ন উপপজ্জতি. ইতো চ পনঞ্ঞং উত্তরি নিস্সরণং নত্থী’’তি.

এৰং ৰুত্তে, ভগৰা বকং ব্রহ্মানং এতদৰোচ – ‘‘অৰিজ্জাগতো ৰত, ভো, বকো ব্রহ্মা; অৰিজ্জাগতো ৰত, ভো, বকো ব্রহ্মা. যত্র হি নাম অনিচ্চংযেৰ সমানং নিচ্চন্তি ৰক্খতি, অধুৰংযেৰ সমানং ধুৰন্তি ৰক্খতি, অসস্সতংযেৰ সমানং সস্সতন্তি ৰক্খতি, অকেৰলংযেৰ সমানং কেৰলন্তি ৰক্খতি, চৰনধম্মংযেৰ সমানং অচৰনধম্মন্তি ৰক্খতি. যত্থ চ পন জাযতি চ জীযতি চ মীযতি চ চৰতি চ উপপজ্জতি চ, তঞ্চ তথা ৰক্খতি – ‘ইদঞ্হি ন জাযতি ন জীযতি ন মীযতি ন চৰতি ন উপপজ্জতি’. সন্তঞ্চ পনঞ্ঞং উত্তরি নিস্সরণং, ‘নত্থঞ্ঞং উত্তরি নিস্সরণ’ন্তি ৰক্খতী’’তি.

‘‘দ্ৰাসত্ততি গোতম পুঞ্ঞকম্মা,

ৰসৰত্তিনো জাতিজরং অতীতা;

অযমন্তিমা ৰেদগূ ব্রহ্মুপপত্তি,

অস্মাভিজপ্পন্তি জনা অনেকা’’তি.

‘‘অপ্পঞ্হি এতং ন হি দীঘমাযু,

যং ত্ৰং বক মঞ্ঞসি দীঘমাযুং;

সতং সহস্সানং [সহস্সান (স্যা. কং.)] নিরব্বুদানং,

আযুং পজানামি তৰাহং ব্রহ্মে’’তি.

‘‘অনন্তদস্সী ভগৰাহমস্মি,

জাতিজরং সোকমুপাতিৰত্তো;

কিং মে পুরাণং ৰতসীলৰত্তং,

আচিক্খ মে তং যমহং ৰিজঞ্ঞা’’তি.

‘‘যং ত্ৰং অপাযেসি বহূ মনুস্সে,

পিপাসিতে ঘম্মনি সম্পরেতে;

তং তে পুরাণং ৰতসীলৰত্তং,

সুত্তপ্পবুদ্ধোৰ অনুস্সরামি.

‘‘যং এণিকূলস্মিং জনং গহীতং,

অমোচযী গয্হকং নীযমানং;

তং তে পুরাণং ৰতসীলৰত্তং,

সুত্তপ্পবুদ্ধোৰ অনুস্সরামি.

‘‘গঙ্গায সোতস্মিং গহীতনাৰং,

লুদ্দেন নাগেন মনুস্সকম্যা;

পমোচযিত্থ বলসা পসয্হ,

তং তে পুরাণং ৰতসীলৰত্তং,

সুত্তপ্পবুদ্ধোৰ অনুস্সরামি.

‘‘কপ্পো চ তে বদ্ধচরো অহোসিং,

সম্বুদ্ধিমন্তং [সম্বুদ্ধিৰন্তং (বহূসু)] ৰতিনং অমঞ্ঞি;

তং তে পুরাণং ৰতসীলৰত্তং,

সুত্তপ্পবুদ্ধোৰ অনুস্সরামী’’তি.

‘‘অদ্ধা পজানাসি মমেতমাযুং,

অঞ্ঞেপি [অঞ্ঞম্পি (সী. পী.)] জানাসি তথা হি বুদ্ধো;

তথা হি ত্যাযং জলিতানুভাৰো,

ওভাসযং তিট্ঠতি ব্রহ্মলোক’’ন্তি.

৫. অঞ্ঞতরব্রহ্মসুত্তং

১৭৬. সাৰত্থিনিদানং. তেন খো পন সমযেন অঞ্ঞতরস্স ব্রহ্মুনো এৰরূপং পাপকং দিট্ঠিগতং উপ্পন্নং হোতি – ‘‘নত্থি সো সমণো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা যো ইধ আগচ্ছেয্যা’’তি. অথ খো ভগৰা তস্স ব্রহ্মুনো চেতসা চেতোপরিৰিতক্কমঞ্ঞায – সেয্যথাপি নাম বলৰা পুরিসো…পে… তস্মিং ব্রহ্মলোকে পাতুরহোসি. অথ খো ভগৰা তস্স ব্রহ্মুনো উপরি ৰেহাসং পল্লঙ্কেন নিসীদি তেজোধাতুং সমাপজ্জিত্ৰা.

অথ খো আযস্মতো মহামোগ্গল্লানস্স এতদহোসি – ‘‘কহং নু খো ভগৰা এতরহি ৰিহরতী’’তি? অদ্দসা খো আযস্মা মহামোগ্গল্লানো [মহামোগ্গলানো (ক.)] ভগৰন্তং দিব্বেন চক্খুনা ৰিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন তস্স ব্রহ্মুনো উপরি ৰেহাসং পল্লঙ্কেন নিসিন্নং তেজোধাতুং সমাপন্নং. দিস্ৰান – সেয্যথাপি নাম বলৰা পুরিসো সমিঞ্জিতং ৰা বাহং পসারেয্য, পসারিতং ৰা বাহং সমিঞ্জেয্য এৰমেৰ – জেতৰনে অন্তরহিতো তস্মিং ব্রহ্মলোকে পাতুরহোসি. অথ খো আযস্মা মহামোগ্গল্লানো পুরত্থিমং দিসং নিস্সায [উপনিস্সায (সী.)] তস্স ব্রহ্মুনো উপরি ৰেহাসং পল্লঙ্কেন নিসীদি তেজোধাতুং সমাপজ্জিত্ৰা নীচতরং ভগৰতো.

অথ খো আযস্মতো মহাকস্সপস্স এতদহোসি – ‘‘কহং নু খো ভগৰা এতরহি ৰিহরতী’’তি? অদ্দসা খো আযস্মা মহাকস্সপো ভগৰন্তং দিব্বেন চক্খুনা…পে… দিস্ৰান – সেয্যথাপি নাম বলৰা পুরিসো…পে… এৰমেৰ – জেতৰনে অন্তরহিতো তস্মিং ব্রহ্মলোকে পাতুরহোসি. অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো দক্খিণং দিসং নিস্সায তস্স ব্রহ্মুনো উপরি ৰেহাসং পল্লঙ্কেন নিসীদি তেজোধাতুং সমাপজ্জিত্ৰা নীচতরং ভগৰতো.

অথ খো আযস্মতো মহাকপ্পিনস্স এতদহোসি – ‘‘কহং নু খো ভগৰা এতরহি ৰিহরতী’’তি? অদ্দসা খো আযস্মা মহাকপ্পিনো ভগৰন্তং দিব্বেন চক্খুনা…পে… তেজোধাতুং সমাপন্নং. দিস্ৰান – সেয্যথাপি নাম বলৰা পুরিসো…পে… এৰমেৰ – জেতৰনে অন্তরহিতো তস্মিং ব্রহ্মলোকে পাতুরহোসি. অথ খো আযস্মা মহাকপ্পিনো পচ্ছিমং দিসং নিস্সায তস্স ব্রহ্মুনো উপরি ৰেহাসং পল্লঙ্কেন নিসীদি তেজোধাতুং সমাপজ্জিত্ৰা নীচতরং ভগৰতো.

অথ খো আযস্মতো অনুরুদ্ধস্স এতদহোসি – ‘‘কহং নু খো ভগৰা এতরহি ৰিহরতী’’তি? অদ্দসা খো আযস্মা অনুরুদ্ধো…পে… তেজোধাতুং সমাপন্নং. দিস্ৰান – সেয্যথাপি নাম বলৰা পুরিসো…পে… তস্মিং ব্রহ্মলোকে পাতুরহোসি. অথ খো আযস্মা অনুরুদ্ধো উত্তরং দিসং নিস্সায তস্স ব্রহ্মুনো উপরি ৰেহাসং পল্লঙ্কেন নিসীদি তেজোধাতুং সমাপজ্জিত্ৰা নীচতরং ভগৰতো.

অথ খো আযস্মা মহামোগ্গল্লানো তং ব্রহ্মানং গাথায অজ্ঝভাসি –

‘‘অজ্জাপি তে আৰুসো সা দিট্ঠি, যা তে দিট্ঠি পুরে অহু;

পস্সসি ৰীতিৰত্তন্তং, ব্রহ্মলোকে পভস্সর’’ন্তি.

‘‘ন মে মারিস সা দিট্ঠি, যা মে দিট্ঠি পুরে অহু;

পস্সামি ৰীতিৰত্তন্তং, ব্রহ্মলোকে পভস্সরং;

স্ৰাহং অজ্জ কথং ৰজ্জং, অহং নিচ্চোম্হি সস্সতো’’তি.

অথ খো ভগৰা তং ব্রহ্মানং সংৰেজেত্ৰা – সেয্যথাপি নাম বলৰা পুরিসো সমিঞ্জিতং ৰা বাহং পসারেয্য, পসারিতং ৰা বাহং সমিঞ্জেয্য এৰমেৰ – তস্মিং ব্রহ্মলোকে অন্তরহিতো জেতৰনে পাতুরহোসি. অথ খো সো ব্রহ্মা অঞ্ঞতরং ব্রহ্মপারিসজ্জং আমন্তেসি – ‘‘এহি ত্ৰং, মারিস, যেনাযস্মা মহামোগ্গল্লানো তেনুপসঙ্কম; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মন্তং মহামোগ্গল্লানং এৰং ৰদেহি – ‘অত্থি নু খো, মারিস মোগ্গল্লান, অঞ্ঞেপি তস্স ভগৰতো সাৰকা এৰংমহিদ্ধিকা এৰংমহানুভাৰা; সেয্যথাপি ভৰং মোগ্গল্লানো কস্সপো কপ্পিনো অনুরুদ্ধো’’’তি? ‘‘এৰং, মারিসা’’তি খো সো ব্রহ্মপারিসজ্জো তস্স ব্রহ্মুনো পটিস্সুত্ৰা যেনাযস্মা মহামোগ্গল্লানো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মন্তং মহামোগ্গল্লানং এতদৰোচ – ‘‘অত্থি নু খো, মারিস মোগ্গল্লান, অঞ্ঞেপি তস্স ভগৰতো সাৰকা এৰংমহিদ্ধিকা এৰংমহানুভাৰা; সেয্যথাপি ভৰং মোগ্গল্লানো কস্সপো কপ্পিনো অনুরুদ্ধো’’তি? অথ খো আযস্মা মহামোগ্গল্লানো তং ব্রহ্মপারিসজ্জং গাথায অজ্ঝভাসি –

‘‘তেৰিজ্জা ইদ্ধিপত্তা চ, চেতোপরিযাযকোৰিদা;

খীণাসৰা অরহন্তো, বহূ বুদ্ধস্স সাৰকা’’তি.

অথ খো সো ব্রহ্মপারিসজ্জো আযস্মতো মহামোগ্গল্লানস্স ভাসিতং অভিনন্দিত্ৰা অনুমোদিত্ৰা যেন সো ব্রহ্মা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা তং ব্রহ্মানং এতদৰোচ – ‘‘আযস্মা মারিস, মহামোগ্গল্লানো এৰমাহ –

‘‘তেৰিজ্জা ইদ্ধিপত্তা চ, চেতোপরিযাযকোৰিদা;

খীণাসৰা অরহন্তো, বহূ বুদ্ধস্স সাৰকা’’তি.

ইদমৰোচ সো ব্রহ্মপারিসজ্জো. অত্তমনো চ সো ব্রহ্মা তস্স ব্রহ্মপারিসজ্জস্স ভাসিতং অভিনন্দীতি.

৬. ব্রহ্মলোকসুত্তং

১৭৭. সাৰত্থিনিদানং. তেন খো পন সমযেন ভগৰা দিৰাৰিহারগতো হোতি পটিসল্লীনো. অথ খো সুব্রহ্মা চ পচ্চেকব্রহ্মা সুদ্ধাৰাসো চ পচ্চেকব্রহ্মা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা পচ্চেকং দ্ৰারবাহং [পচ্চেকদ্ৰারবাহং (পী. ক.)] উপনিস্সায অট্ঠংসু. অথ খো সুব্রহ্মা পচ্চেকব্রহ্মা সুদ্ধাৰাসং পচ্চেকব্রহ্মানং এতদৰোচ – ‘‘অকালো খো তাৰ, মারিস, ভগৰন্তং পযিরুপাসিতুং; দিৰাৰিহারগতো ভগৰা পটিসল্লীনো চ. অসুকো চ ব্রহ্মলোকো ইদ্ধো চেৰ ফীতো চ, ব্রহ্মা চ তত্র পমাদৰিহারং ৰিহরতি. আযাম, মারিস, যেন সো ব্রহ্মলোকো তেনুপসঙ্কমিস্সাম; উপসঙ্কমিত্ৰা তং ব্রহ্মানং সংৰেজেয্যামা’’তি. ‘‘এৰং, মারিসা’’তি খো সুদ্ধাৰাসো পচ্চেকব্রহ্মা সুব্রহ্মুনো পচ্চেকব্রহ্মুনো পচ্চস্সোসি.

অথ খো সুব্রহ্মা চ পচ্চেকব্রহ্মা সুদ্ধাৰাসো চ পচ্চেকব্রহ্মা – সেয্যথাপি নাম বলৰা পুরিসো…পে… এৰমেৰ – ভগৰতো পুরতো অন্তরহিতা তস্মিং ব্রহ্মলোকে পাতুরহেসুং. অদ্দসা খো সো ব্রহ্মা তে ব্রহ্মানো দূরতোৰ আগচ্ছন্তে. দিস্ৰান তে ব্রহ্মানো এতদৰোচ – ‘‘হন্দ কুতো নু তুম্হে, মারিসা, আগচ্ছথা’’তি? ‘‘আগতা খো মযং, মারিস, অম্হ তস্স ভগৰতো সন্তিকা অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স. গচ্ছেয্যাসি পন ত্ৰং, মারিস, তস্স ভগৰতো উপট্ঠানং অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্সা’’তি?

এৰং ৰুত্তো [এৰং ৰুত্তে (সী. স্যা. কং.)] খো সো ব্রহ্মা তং ৰচনং অনধিৰাসেন্তো সহস্সক্খত্তুং অত্তানং অভিনিম্মিনিত্ৰা সুব্রহ্মানং পচ্চেকব্রহ্মানং এতদৰোচ – ‘‘পস্সসি মে নো ত্ৰং, মারিস, এৰরূপং ইদ্ধানুভাৰ’’ন্তি? ‘‘পস্সামি খো ত্যাহং, মারিস, এৰরূপং ইদ্ধানুভাৰ’’ন্তি. ‘‘সো খ্ৰাহং, মারিস, এৰংমহিদ্ধিকো এৰংমহানুভাৰো কস্স অঞ্ঞস্স সমণস্স ৰা ব্রাহ্মণস্স ৰা উপট্ঠানং গমিস্সামী’’তি?

অথ খো সুব্রহ্মা পচ্চেকব্রহ্মা দ্ৰিসহস্সক্খত্তুং অত্তানং অভিনিম্মিনিত্ৰা তং ব্রহ্মানং এতদৰোচ – ‘‘পস্সসি মে নো ত্ৰং, মারিস, এৰরূপং ইদ্ধানুভাৰ’’ন্তি? ‘‘পস্সামি খো ত্যাহং, মারিস, এৰরূপং ইদ্ধানুভাৰ’’ন্তি. ‘‘তযা চ খো, মারিস, মযা চ স্ৰেৰ ভগৰা মহিদ্ধিকতরো চেৰ মহানুভাৰতরো চ. গচ্ছেয্যাসি ত্ৰং, মারিস, তস্স ভগৰতো উপট্ঠানং অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্সা’’তি? অথ খো সো ব্রহ্মা সুব্রহ্মানং পচ্চেকব্রহ্মানং গাথায অজ্ঝভাসি –

‘‘তযো সুপণ্ণা চতুরো চ হংসা,

ব্যগ্ঘীনিসা পঞ্চসতা চ ঝাযিনো;

তযিদং ৰিমানং জলতে চ [জলতেৰ (পী. ক.)] ব্রহ্মে,

ওভাসযং উত্তরস্সং দিসায’’ন্তি.

‘‘কিঞ্চাপি তে তং জলতে ৰিমানং,

ওভাসযং উত্তরস্সং দিসাযং;

রূপে রণং দিস্ৰা সদা পৰেধিতং,

তস্মা ন রূপে রমতী সুমেধো’’তি.

অথ খো সুব্রহ্মা চ পচ্চেকব্রহ্মা সুদ্ধাৰাসো চ পচ্চেকব্রহ্মা তং ব্রহ্মানং সংৰেজেত্ৰা তত্থেৰন্তরধাযিংসু. অগমাসি চ খো সো ব্রহ্মা অপরেন সমযেন ভগৰতো উপট্ঠানং অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্সাতি.

৭. কোকালিকসুত্তং

১৭৮. সাৰত্থিনিদানং. তেন খো পন সমযেন ভগৰা দিৰাৰিহারগতো হোতি পটিসল্লীনো. অথ খো সুব্রহ্মা চ পচ্চেকব্রহ্মা সুদ্ধাৰাসো চ পচ্চেকব্রহ্মা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা পচ্চেকং দ্ৰারবাহং নিস্সায অট্ঠংসু. অথ খো সুব্রহ্মা পচ্চেকব্রহ্মা কোকালিকং ভিক্খুং আরব্ভ ভগৰতো সন্তিকে ইমং গাথং অভাসি –

‘‘অপ্পমেয্যং পমিনন্তো, কোধ ৰিদ্ৰা ৰিকপ্পযে;

অপ্পমেয্যং পমাযিনং, নিৰুতং তং মঞ্ঞে পুথুজ্জন’’ন্তি.

৮. কতমোদকতিস্সসুত্তং