২. দুতিযৰগ্গো
১. পাসাণসুত্তং
১৪৭. একং সমযং ভগৰা রাজগহে ৰিহরতি গিজ্ঝকূটে পব্বতে. তেন খো পন সমযেন ভগৰা রত্তন্ধকারতিমিসাযং অব্ভোকাসে নিসিন্নো হোতি, দেৰো চ একমেকং ফুসাযতি. অথ খো মারো পাপিমা ভগৰতো ভযং ছম্ভিতত্তং লোমহংসং উপ্পাদেতুকামো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰতো অৰিদূরে মহন্তে পাসাণে পদালেসি.
অথ খো ভগৰা ‘‘মারো অযং পাপিমা’’ ইতি ৰিদিত্ৰা মারং পাপিমন্তং গাথায অজ্ঝভাসি –
‘‘সচেপি কেৰলং সব্বং, গিজ্ঝকূটং চলেস্সসি [গল়েয্যসি (স্যা. কং.), চলেয্যাসি (ক.)];
নেৰ সম্মাৰিমুত্তানং, বুদ্ধানং অত্থি ইঞ্জিত’’ন্তি.
অথ খো মারো পাপিমা ‘‘জানাতি মং ভগৰা, জানাতি মং সুগতো’’তি দুক্খী দুম্মনো তত্থেৰন্তরধাযীতি.
২. কিন্নুসীহসুত্তং
১৪৮. একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. তেন খো পন সমযেন ভগৰা মহতিযা পরিসায পরিৰুতো ধম্মং দেসেতি.
অথ খো মারস্স পাপিমতো এতদহোসি – ‘‘অযং খো সমণো গোতমো মহতিযা পরিসায পরিৰুতো ধম্মং দেসেতি. যংনূনাহং যেন সমণো গোতমো তেনুপসঙ্কমেয্যং ৰিচক্খুকম্মাযা’’তি. অথ খো মারো পাপিমা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং গাথায অজ্ঝভাসি –
‘‘কিন্নু সীহোৰ নদসি, পরিসাযং ৰিসারদো;
পটিমল্লো হি তে অত্থি, ৰিজিতাৰী নু মঞ্ঞসী’’তি.
‘‘নদন্তি ৰে মহাৰীরা, পরিসাসু ৰিসারদা;
তথাগতা বলপ্পত্তা, তিণ্ণা লোকে ৰিসত্তিক’’ন্তি.
অথ খো মারো পাপিমা ‘‘জানাতি মং ভগৰা, জানাতি মং সুগতো’’তি দুক্খী দুম্মনো তত্থেৰন্তরধাযীতি.
৩. সকলিকসুত্তং
১৪৯. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা রাজগহে ৰিহরতি মদ্দকুচ্ছিস্মিং মিগদাযে. তেন খো পন সমযেন ভগৰতো পাদো সকলিকায খতো হোতি, ভুসা সুদং ভগৰতো ৰেদনা ৰত্তন্তি সারীরিকা দুক্খা তিব্বা খরা কটুকা অসাতা অমনাপা. তা সুদং ভগৰা সতো সম্পজানো অধিৰাসেতি অৰিহঞ্ঞমানো. অথ খো ভগৰা চতুগ্গুণং সঙ্ঘাটিং পঞ্ঞপেত্ৰা দক্খিণেন পস্সেন সীহসেয্যং কপ্পেসি পাদে পাদং অচ্চাধায সতো সম্পজানো. অথ খো মারো পাপিমা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং গাথায অজ্ঝভাসি –
‘‘মন্দিযা নু খো সেসি উদাহু কাৰেয্যমত্তো,
অত্থা নু তে সম্পচুরা ন সন্তি;
একো ৰিৰিত্তে সযনাসনম্হি,
নিদ্দামুখো কিমিদং সোপ্পসে ৰা’’তি.
‘‘ন মন্দিযা সযামি নাপি কাৰেয্যমত্তো,
অত্থং সমেচ্চাহমপেতসোকো;
একো ৰিৰিত্তে সযনাসনম্হি,
সযামহং সব্বভূতানুকম্পী.
‘‘যেসম্পি সল্লং উরসি পৰিট্ঠং,
মুহুং মুহুং হদযং ৰেধমানং;
তেপীধ সোপ্পং লভরে সসল্লা,
তস্মা অহং ন সুপে ৰীতসল্লো.
‘‘জগ্গং ন সঙ্কে নপি ভেমি সোত্তুং,
রত্তিন্দিৰা নানুতপন্তি মামং;
হানিং ন পস্সামি কুহিঞ্চি লোকে,
তস্মা সুপে সব্বভূতানুকম্পী’’তি.
অথ খো মারো পাপিমা ‘‘জানাতি মং ভগৰা, জানাতি মং সুগতো’’তি দুক্খী দুম্মনো তত্থেৰন্তরধাযীতি.
৪. পতিরূপসুত্তং
১৫০. একং সমযং ভগৰা কোসলেসু ৰিহরতি একসালাযং ব্রাহ্মণগামে. তেন খো পন সমযেন ভগৰা মহতিযা গিহিপরিসায পরিৰুতো ধম্মং দেসেতি.
অথ খো মারস্স পাপিমতো এতদহোসি – ‘‘অযং খো সমণো গোতমো মহতিযা গিহিপরিসায পরিৰুতো ধম্মং দেসেতি. যংনূনাহং যেন সমণো গোতমো তেনুপসঙ্কমেয্যং ৰিচক্খুকম্মাযা’’তি. অথ খো মারো পাপিমা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং গাথায অজ্ঝভাসি –
‘‘নেতং তৰ পতিরূপং, যদঞ্ঞমনুসাসসি;
অনুরোধৰিরোধেসু, মা সজ্জিত্থো তদাচর’’ন্তি.
‘‘হিতানুকম্পী সম্বুদ্ধো, যদঞ্ঞমনুসাসতি;
অনুরোধৰিরোধেহি, ৰিপ্পমুত্তো তথাগতো’’তি.
অথ খো মারো পাপিমা ‘‘জানাতি মং ভগৰা, জানাতি মং সুগতো’’তি দুক্খী দুম্মনো তত্থেৰন্তরধাযীতি.
৫. মানসসুত্তং
১৫১. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. অথ খো মারো পাপিমা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং গাথায অজ্ঝভাসি –
‘‘অন্তলিক্খচরো পাসো, য্ৰাযং চরতি মানসো;
তেন তং বাধযিস্সামি, ন মে সমণ মোক্খসী’’তি.
‘‘রূপা সদ্দা রসা গন্ধা, ফোট্ঠব্বা চ মনোরমা;
এত্থ মে ৰিগতো ছন্দো, নিহতো ত্ৰমসি অন্তকা’’তি.
অথ খো মারো পাপিমা ‘‘জানাতি মং ভগৰা, জানাতি মং সুগতো’’তি দুক্খী দুম্মনো তত্থেৰন্তরধাযীতি.
৬. পত্তসুত্তং
১৫২. সাৰত্থিনিদানং. তেন খো পন সমযেন ভগৰা পঞ্চন্নং উপাদানক্খন্ধানং উপাদায ভিক্খূনং ধম্মিযা কথায সন্দস্সেতি সমাদপেতি [সমাদাপেতি (?)] সমুত্তেজেতি সম্পহংসেতি. তে চ ভিক্খূ অট্ঠিং কত্ৰা [অট্ঠিকত্ৰা (সী. স্যা. কং. পী.)] মনসি কত্ৰা সব্বচেতসা [সব্বচেতসো (সী. স্যা. কং. পী.), সব্বং চেতসা (ক.)] সমন্নাহরিত্ৰা ওহিতসোতা ধম্মং সুণন্তি.
অথ খো মারস্স পাপিমতো এতদহোসি – ‘‘অযং খো সমণো গোতমো পঞ্চন্নং উপাদানক্খন্ধানং উপাদায ভিক্খূনং ধম্মিযা কথায সন্দস্সেতি সমাদপেতি সমুত্তেজেতি সম্পহংসেতি. তে চ ভিক্খূ অট্ঠিং কত্ৰা মনসি কত্ৰা সব্বচেতসা সমন্নাহরিত্ৰা ওহিতসোতা ধম্মং সুণন্তি. যংনূনাহং যেন সমণো গোতমো তেনুপসঙ্কমেয্যং ৰিচক্খুকম্মাযা’’তি.
তেন খো পন সমযেন সম্বহুলা পত্তা অব্ভোকাসে নিক্খিত্তা হোন্তি. অথ খো মারো পাপিমা বলীবদ্দৰণ্ণং অভিনিম্মিনিত্ৰা যেন তে পত্তা তেনুপসঙ্কমি. অথ খো অঞ্ঞতরো ভিক্খু অঞ্ঞতরং ভিক্খুং এতদৰোচ – ‘‘ভিক্খু, ভিক্খু, এসো বলীবদ্দো পত্তে ভিন্দেয্যা’’তি. এৰং ৰুত্তে ভগৰা তং ভিক্খুং এতদৰোচ – ‘‘ন সো, ভিক্খু, বলীবদ্দো. মারো এসো পাপিমা তুম্হাকং ৰিচক্খুকম্মায আগতো’’তি. অথ খো ভগৰা ‘‘মারো অযং পাপিমা’’ ইতি ৰিদিত্ৰা মারং পাপিমন্তং গাথায অজ্ঝভাসি –
‘‘রূপং ৰেদযিতং সঞ্ঞা, ৰিঞ্ঞাণং যঞ্চ সঙ্খতং;
নেসোহমস্মি নেতং মে, এৰং তত্থ ৰিরজ্জতি.
‘‘এৰং ৰিরত্তং খেমত্তং, সব্বসংযোজনাতিগং;
অন্ৰেসং সব্বট্ঠানেসু, মারসেনাপি নাজ্ঝগা’’তি.
অথ খো মারো পাপিমা…পে… তত্থেৰন্তরধাযীতি.
৭. ছফস্সাযতনসুত্তং
১৫৩. একং সমযং ভগৰা ৰেসালিযং ৰিহরতি মহাৰনে কূটাগারসালাযং. তেন খো পন সমযেন ভগৰা ছন্নং ফস্সাযতনানং উপাদায ভিক্খূনং ধম্মিযা কথায সন্দস্সেতি সমাদপেতি সমুত্তেজেতি সম্পহংসেতি. তে চ ভিক্খূ অট্ঠিং কত্ৰা মনসি কত্ৰা সব্বচেতসা সমন্নাহরিত্ৰা ওহিতসোতা ধম্মং সুণন্তি.
অথ খো মারস্স পাপিমতো এতদহোসি – ‘‘অযং খো সমণো গোতমো ছন্নং ফস্সাযতনানং উপাদায ভিক্খূনং ধম্মিযা কথায সন্দস্সেতি সমাদপেতি সমুত্তেজেতি সপ্পহংসেতি. তে চ ভিক্খূ অট্ঠিং কত্ৰা মনসি কত্ৰা সব্বচেতসা সমন্নাহরিত্ৰা ওহিতসোতা ধম্মং সুণন্তি. যংনূনাহং যেন সমণো গোতমো তেনুপসঙ্কমেয্যং ৰিচক্খুকম্মাযা’’তি. অথ খো মারো পাপিমা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰতো অৰিদূরে মহন্তং ভযভেরৰং সদ্দমকাসি, অপিস্সুদং পথৰী মঞ্ঞে উন্দ্রীযতি [উদ্রীযতি (সী. স্যা. কং. পী) উ + দর + য + তি = উদ্রীযতি]. অথ খো অঞ্ঞতরো ভিক্খু অঞ্ঞতরং ভিক্খুং এতদৰোচ – ‘‘ভিক্খু, ভিক্খু, এসা পথৰী মঞ্ঞে উন্দ্রীযতী’’তি. এৰং ৰুত্তে, ভগৰা তং ভিক্খুং এতদৰোচ – ‘‘নেসা ভিক্খু পথৰী উন্দ্রীযতি. মারো এসো পাপিমা তুম্হাকং ৰিচক্খুকম্মায আগতো’’তি. অথ খো ভগৰা ‘‘মারো অযং পাপিমা’’ ইতি ৰিদিত্ৰা মারং পাপিমন্তং গাথায অজ্ঝভাসি –
‘‘রূপা সদ্দা রসা গন্ধা, ফস্সা ধম্মা চ কেৰলা;
এতং লোকামিসং ঘোরং, এত্থ লোকো ৰিমুচ্ছিতো.
‘‘এতঞ্চ সমতিক্কম্ম, সতো বুদ্ধস্স সাৰকো;
মারধেয্যং অতিক্কম্ম, আদিচ্চোৰ ৰিরোচতী’’তি.
অথ খো মারো পাপিমা…পে… তত্থেৰন্তরধাযীতি.
৮. পিণ্ডসুত্তং
১৫৪. একং সমযং ভগৰা মগধেসু ৰিহরতি পঞ্চসালাযং ব্রাহ্মণগামে. তেন খো পন সমযেন পঞ্চসালাযং ব্রাহ্মণগামে কুমারিকানং পাহুনকানি ভৰন্তি. অথ খো ভগৰা পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায পঞ্চসালং ব্রাহ্মণগামং পিণ্ডায পাৰিসি. তেন খো পন সমযেন পঞ্চসালেয্যকা ব্রাহ্মণগহপতিকা মারেন পাপিমতা অন্ৰাৰিট্ঠা ভৰন্তি – মা সমণো গোতমো পিণ্ডমলত্থাতি.
অথ খো ভগৰা যথাধোতেন পত্তেন পঞ্চসালং ব্রাহ্মণগামং পিণ্ডায পাৰিসি তথাধোতেন [যথাধোতেন (?)] পত্তেন পটিক্কমি. অথ খো মারো পাপিমা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘অপি ত্ৰং, সমণ, পিণ্ডমলত্থা’’তি? ‘‘তথা নু ত্ৰং, পাপিম, অকাসি যথাহং পিণ্ডং ন লভেয্য’’ন্তি. ‘‘তেন হি, ভন্তে, ভগৰা দুতিযম্পি পঞ্চসালং ব্রাহ্মণগামং পিণ্ডায পৰিসতু. তথাহং করিস্সামি যথা ভগৰা পিণ্ডং লচ্ছতী’’তি.
‘‘অপুঞ্ঞং পসৰি মারো, আসজ্জ নং তথাগতং;
কিং নু মঞ্ঞসি পাপিম, ন মে পাপং ৰিপচ্চতি.
‘‘সুসুখং ৰত জীৰাম, যেসং নো নত্থি কিঞ্চনং;
পীতিভক্খা ভৰিস্সাম, দেৰা আভস্সরা যথা’’তি.
অথ খো মারো পাপিমা ‘‘জানাতি মং ভগৰা, জানাতি মং সুগতো’’তি দুক্খী দুম্মনো তত্থেৰন্তরধাযীতি.
৯. কস্সকসুত্তং
১৫৫. সাৰত্থিনিদানং. তেন খো পন সমযেন ভগৰা ভিক্খূনং নিব্বানপটিসংযুত্তায ধম্মিযা কথায সন্দস্সেতি সমাদপেতি সমুত্তেজেতি সম্পহংসেতি. তে চ ভিক্খূ অট্ঠিং কত্ৰা মনসি কত্ৰা সব্বচেতসা সমন্নাহরিত্ৰা ওহিতসোতা ধম্মং সুণন্তি.
অথ খো মারস্স পাপিমতো এতদহোসি – ‘‘অযং খো সমণো গোতমো ভিক্খূনং নিব্বানপটিসংযুত্তায ধম্মিযা কথায…পে… যংনূনাহং যেন সমণো গোতমো তেনুপসঙ্কমেয্যং ৰিচক্খুকম্মাযা’’তি. অথ খো মারো পাপিমা কস্সকৰণ্ণং অভিনিম্মিনিত্ৰা মহন্তং নঙ্গলং খন্ধে করিত্ৰা দীঘপাচনযট্ঠিং গহেত্ৰা হটহটকেসো সাণসাটিনিৰত্থো কদ্দমমক্খিতেহি পাদেহি যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘অপি, সমণ, বলীবদ্দে অদ্দসা’’তি? ‘‘কিং পন, পাপিম, তে বলীবদ্দেহী’’তি? ‘‘মমেৰ, সমণ, চক্খু, মম রূপা, মম চক্খুসম্ফস্সৰিঞ্ঞাণাযতনং. কুহিং মে, সমণ, গন্ত্ৰা মোক্খসি? মমেৰ, সমণ, সোতং, মম সদ্দা…পে… মমেৰ, সমণ, ঘানং, মম গন্ধা; মমেৰ, সমণ, জিৰ্হা, মম রসা; মমেৰ, সমণ, কাযো, মম ফোট্ঠব্বা; মমেৰ, সমণ, মনো, মম ধম্মা, মম মনোসম্ফস্সৰিঞ্ঞাণাযতনং. কুহিং মে, সমণ, গন্ত্ৰা মোক্খসী’’তি?
‘‘তৰেৰ, পাপিম, চক্খু, তৰ রূপা, তৰ চক্খুসম্ফস্সৰিঞ্ঞাণাযতনং. যত্থ চ খো, পাপিম, নত্থি চক্খু, নত্থি রূপা, নত্থি চক্খুসম্ফস্সৰিঞ্ঞাণাযতনং, অগতি তৰ তত্থ, পাপিম. তৰেৰ, পাপিম, সোতং, তৰ সদ্দা, তৰ সোতসম্ফস্সৰিঞ্ঞাণাযতনং. যত্থ চ খো, পাপিম, নত্থি সোতং, নত্থি সদ্দা, নত্থি সোতসম্ফস্সৰিঞ্ঞাণাযতনং, অগতি তৰ তত্থ, পাপিম. তৰেৰ, পাপিম, ঘানং, তৰ গন্ধা, তৰ ঘানসম্ফস্সৰিঞ্ঞাণাযতনং. যত্থ চ খো, পাপিম, নত্থি ঘানং, নত্থি গন্ধা, নত্থি ঘানসম্ফস্সৰিঞ্ঞাণাযতনং, অগতি তৰ তত্থ, পাপিম. তৰেৰ, পাপিম, জিৰ্হা, তৰ রসা, তৰ জিৰ্হাসম্ফস্সৰিঞ্ঞাণাযতনং…পে… তৰেৰ, পাপিম, কাযো, তৰ ফোট্ঠব্বা, তৰ কাযসম্ফস্সৰিঞ্ঞাণাযতনং…পে… তৰেৰ, পাপিম, মনো, তৰ ধম্মা, তৰ মনোসম্ফস্সৰিঞ্ঞাণাযতনং. যত্থ চ খো, পাপিম, নত্থি মনো, নত্থি ধম্মা, নত্থি মনোসম্ফস্সৰিঞ্ঞাণাযতনং, অগতি তৰ তত্থ, পাপিমা’’তি.
‘‘যং ৰদন্তি মম যিদন্তি, যে ৰদন্তি মমন্তি চ;
এত্থ চে তে মনো অত্থি, ন মে সমণ মোক্খসী’’তি.
‘‘যং ৰদন্তি ন তং ময্হং, যে ৰদন্তি ন তে অহং;
এৰং পাপিম জানাহি, ন মে মগ্গম্পি দক্খসী’’তি.
অথ খো মারো পাপিমা…পে… তত্থেৰন্তরধাযীতি.
১০. রজ্জসুত্তং
১৫৬. একং সমযং ভগৰা কোসলেসু ৰিহরতি হিমৰন্তপদেসে [হিমৰন্তপস্সে (সী.)] অরঞ্ঞকুটিকাযং. অথ খো ভগৰতো রহোগতস্স পটিসল্লীনস্স এৰং চেতসো পরিৰিতক্কো উদপাদি – ‘‘সক্কা নু খো রজ্জং কারেতুং অহনং অঘাতযং অজিনং অজাপযং অসোচং অসোচাপযং ধম্মেনা’’তি?
অথ খো মারো পাপিমা ভগৰতো চেতসা চেতোপরিৰিতক্কমঞ্ঞায যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘কারেতু, ভন্তে, ভগৰা রজ্জং, কারেতু, সুগতো, রজ্জং অহনং অঘাতযং অজিনং অজাপযং অসোচং অসোচাপযং ধম্মেনা’’তি. ‘‘কিং পন মে ত্ৰং, পাপিম, পস্সসি যং মং ত্ৰং এৰং ৰদেসি – ‘কারেতু, ভন্তে, ভগৰা রজ্জং, কারেতু সুগতো, রজ্জং অহনং অঘাতযং অজিনং অজাপযং অসোচং অসোচাপযং ধম্মেনা’’’তি? ‘‘ভগৰতা খো, ভন্তে, চত্তারো ইদ্ধিপাদা ভাৰিতা বহুলীকতা যানীকতা ৰত্থুকতা অনুট্ঠিতা পরিচিতা সুসমারদ্ধা. আকঙ্খমানো চ, ভন্তে, ভগৰা হিমৰন্তং পব্বতরাজং সুৰণ্ণং ত্ৰেৰ অধিমুচ্চেয্য সুৰণ্ণঞ্চ পনস্সা’’তি [সুৰণ্ণপব্বতস্সাতি (সী. স্যা. কং.), সুৰণ্ণঞ্চ পব্বতস্সাতি (পী.)].
‘‘পব্বতস্স সুৰণ্ণস্স, জাতরূপস্স কেৰলো;
দ্ৰিত্তাৰ নালমেকস্স, ইতি ৰিদ্ৰা সমঞ্চরে.
‘‘যো দুক্খমদ্দক্খি যতোনিদানং,
কামেসু সো জন্তু কথং নমেয্য;
উপধিং ৰিদিত্ৰা সঙ্গোতি লোকে,
তস্সেৰ জন্তু ৰিনযায সিক্খে’’তি.
অথ খো মারো পাপিমা ‘‘জানাতি মং ভগৰা, জানাতি মং সুগতো’’তি দুক্খী দুম্মনো তত্থেৰন্তরধাযীতি.
দুতিযো ৰগ্গো.
তস্সুদ্দানং –
পাসাণো সীহো সকলিকং [সক্খলিকং (ক.)], পতিরূপঞ্চ মানসং;
পত্তং আযতনং পিণ্ডং, কস্সকং রজ্জেন তে দসাতি.