১. পঠমৰগ্গো

১. তপোকম্মসুত্তং

১৩৭. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা উরুৰেলাযং ৰিহরতি নজ্জা নেরঞ্জরায তীরে অজপালনিগ্রোধমূলে পঠমাভিসম্বুদ্ধো. অথ খো ভগৰতো রহোগতস্স পটিসল্লীনস্স এৰং চেতসো পরিৰিতক্কো উদপাদি – ‘‘মুত্তো ৰতম্হি তায দুক্করকারিকায. সাধু মুত্তো ৰতম্হি তায অনত্থসংহিতায দুক্করকারিকায. সাধু ৰতম্হি মুত্তো বোধিং সমজ্ঝগ’’ন্তি [সাধু ঠিতো সতো বোধিং সমজ্ঝেগন্তি (সী. পী.), সাধু ৰতম্হি সত্তো বোধিসমজ্ঝগূতি (স্যা. কং.)].

অথ খো মারো পাপিমা ভগৰতো চেতসা চেতোপরিৰিতক্কমঞ্ঞায যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং গাথায অজ্ঝভাসি –

‘‘তপোকম্মা অপক্কম্ম, যেন ন সুজ্ঝন্তি মাণৰা;

অসুদ্ধো মঞ্ঞসি সুদ্ধো, সুদ্ধিমগ্গা অপরদ্ধো’’ [সুদ্ধিমগ্গমপরদ্ধো (সী. স্যা. কং. পী.)] তি.

অথ খো ভগৰা ‘‘মারো অযং পাপিমা’’ ইতি ৰিদিত্ৰা মারং পাপিমন্তং গাথাহি অজ্ঝভাসি –

‘‘অনত্থসংহিতং ঞত্ৰা, যং কিঞ্চি অমরং তপং [অপরং তপং (ক.)];

সব্বং নত্থাৰহং হোতি, ফিযারিত্তংৰ ধম্মনি [ৰম্মনি (সী.), ধম্মনিং (পী.), জম্মনিং (ক.) এত্থাযং ধম্মসদ্দো সক্কতে ধন্ৰনং-সদ্দেন সদিসো মরুৰাচকোতি ৰেদিতব্বো, যথা দল়্হধম্মাতিপদং].

‘‘সীলং সমাধি পঞ্ঞঞ্চ, মগ্গং বোধায ভাৰযং;

পত্তোস্মি পরমং সুদ্ধিং, নিহতো ত্ৰমসি অন্তকা’’তি.

অথ খো মারো পাপিমা ‘‘জানাতি মং ভগৰা, জানাতি মং সুগতো’’তি, দুক্খী দুম্মনো তত্থেৰন্তরধাযীতি.

২. হত্থিরাজৰণ্ণসুত্তং

১৩৮. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা উরুৰেলাযং ৰিহরতি নজ্জা নেরঞ্জরায তীরে অজপালনিগ্রোধমূলে পঠমাভিসম্বুদ্ধো. তেন খো পন সমযেন ভগৰা রত্তন্ধকারতিমিসাযং অব্ভোকাসে নিসিন্নো হোতি, দেৰো চ একমেকং ফুসাযতি. অথ খো মারো পাপিমা ভগৰতো ভযং ছম্ভিতত্তং লোমহংসং উপ্পাদেতুকামো মহন্তং হত্থিরাজৰণ্ণং অভিনিম্মিনিত্ৰা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি. সেয্যথাপি নাম মহাঅরিট্ঠকো মণি, এৰমস্স সীসং হোতি. সেয্যথাপি নাম সুদ্ধং রূপিযং, এৰমস্স দন্তা হোন্তি. সেয্যথাপি নাম মহতী নঙ্গলীসা [নঙ্গলসীসা (পী. ক.)], এৰমস্স সোণ্ডো হোতি. অথ খো ভগৰা ‘‘মারো অযং পাপিমা’’ ইতি ৰিদিত্ৰা মারং পাপিমন্তং গাথায অজ্ঝভাসি –

‘‘সংসরং দীঘমদ্ধানং, ৰণ্ণং কত্ৰা সুভাসুভং;

অলং তে তেন পাপিম, নিহতো ত্ৰমসি অন্তকা’’তি.

অথ খো মারো পাপিমা ‘‘জানাতি মং ভগৰা, জানাতি মং সুগতো’’তি দুক্খী দুম্মনো তত্থেৰন্তরধাযীতি.

৩. সুভসুত্তং

১৩৯. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা উরুৰেলাযং ৰিহরতি নজ্জা নেরঞ্জরায তীরে অজপালনিগ্রোধমূলে পঠমাভিসম্বুদ্ধো. তেন খো পন সমযেন ভগৰা রত্তন্ধকারতিমিসাযং অব্ভোকাসে নিসিন্নো হোতি, দেৰো চ একমেকং ফুসাযতি. অথ খো মারো পাপিমা, ভগৰতো ভযং ছম্ভিতত্তং লোমহংসং উপ্পাদেতুকামো, যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰতো অৰিদূরে উচ্চাৰচা ৰণ্ণনিভা উপদংসেতি, সুভা চেৰ অসুভা চ. অথ খো ভগৰা ‘‘মারো অযং পাপিমা’’ ইতি ৰিদিত্ৰা মারং পাপিমন্তং গাথাহি অজ্ঝভাসি –

‘‘সংসরং দীঘমদ্ধানং, ৰণ্ণং কত্ৰা সুভাসুভং;

অলং তে তেন পাপিম, নিহতো ত্ৰমসি অন্তক.

‘‘যে চ কাযেন ৰাচায, মনসা চ সুসংৰুতা;

ন তে মারৰসানুগা, ন তে মারস্স বদ্ধগূ’’ [বদ্ধভূ (ক.), পচ্চগূ (সী. স্যা. কং. পী.)] তি.

অথ খো মারো…পে… তত্থেৰন্তরধাযীতি.

৪. পঠমমারপাসসুত্তং

১৪০. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা বারাণসিযং ৰিহরতি ইসিপতনে মিগদাযে. তত্র খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৰো’’তি. ‘‘ভদন্তে’’তি তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং. ভগৰা এতদৰোচ –

‘‘ময্হং খো, ভিক্খৰে, যোনিসো মনসিকারা যোনিসো সম্মপ্পধানা অনুত্তরা ৰিমুত্তি অনুপ্পত্তা, অনুত্তরা ৰিমুত্তি সচ্ছিকতা. তুম্হেপি, ভিক্খৰে, যোনিসো মনসিকারা যোনিসো সম্মপ্পধানা অনুত্তরং ৰিমুত্তিং অনুপাপুণাথ, অনুত্তরং ৰিমুত্তিং সচ্ছিকরোথা’’তি. অথ খো মারো পাপিমা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং গাথায অজ্ঝভাসি –

‘‘বদ্ধোসি মারপাসেন, যে দিব্বা যে চ মানুসা;

মারবন্ধনবদ্ধোসি, ন মে সমণ মোক্খসী’’তি.

‘‘মুত্তাহং [মুত্তোহং (সী. স্যা. কং. পী.)] মারপাসেন, যে দিব্বা যে চ মানুসা;

মারবন্ধনমুত্তোম্হি, নিহতো ত্ৰমসি অন্তকা’’তি.

অথ খো মারো পাপিমা…পে… তত্থেৰন্তরধাযীতি.

৫. দুতিযমারপাসসুত্তং

১৪১. একং সমযং ভগৰা বারাণসিযং ৰিহরতি ইসিপতনে মিগদাযে. তত্র খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৰো’’তি. ‘‘ভদন্তে’’তি তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং. ভগৰা এতদৰোচ –

‘‘মুত্তাহং, ভিক্খৰে, সব্বপাসেহি যে দিব্বা যে চ মানুসা. তুম্হেপি, ভিক্খৰে, মুত্তা সব্বপাসেহি যে দিব্বা যে চ মানুসা. চরথ, ভিক্খৰে, চারিকং বহুজনহিতায বহুজনসুখায লোকানুকম্পায অত্থায হিতায সুখায দেৰমনুস্সানং. মা একেন দ্ৰে অগমিত্থ. দেসেথ, ভিক্খৰে, ধম্মং আদিকল্যাণং মজ্ঝেকল্যাণং পরিযোসানকল্যাণং সাত্থং সব্যঞ্জনং কেৰলপরিপুণ্ণং পরিসুদ্ধং ব্রহ্মচরিযং পকাসেথ. সন্তি সত্তা অপ্পরজক্খজাতিকা, অস্সৰনতা ধম্মস্স পরিহাযন্তি. ভৰিস্সন্তি ধম্মস্স অঞ্ঞাতারো. অহম্পি, ভিক্খৰে, যেন উরুৰেলা সেনানিগমো তেনুপসঙ্কমিস্সামি ধম্মদেসনাযা’’তি. অথ খো মারো পাপিমা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং গাথায অজ্ঝভাসি –

‘‘বদ্ধোসি সব্বপাসেহি, যে দিব্বা যে চ মানুসা;

মহাবন্ধনবদ্ধোসি, ন মে সমণ মোক্খসী’’তি.

‘‘মুত্তাহং সব্বপাসেহি, যে দিব্বা যে চ মানুসা;

মহাবন্ধনমুত্তোম্হি, নিহতো ত্ৰমসি অন্তকা’’তি.

অথ খো মারো পাপিমা…পে… তত্থেৰন্তরধাযীতি.

৬. সপ্পসুত্তং

১৪২. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা রাজগহে ৰিহরতি ৰেল়ুৰনে কলন্দকনিৰাপে. তেন খো পন সমযেন ভগৰা রত্তন্ধকারতিমিসাযং অব্ভোকাসে নিসিন্নো হোতি, দেৰো চ একমেকং ফুসাযতি.

অথ খো মারো পাপিমা ভগৰতো ভযং ছম্ভিতত্তং লোমহংসং উপ্পাদেতুকামো মহন্তং সপ্পরাজৰণ্ণং অভিনিম্মিনিত্ৰা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি. সেয্যথাপি নাম মহতী একরুক্খিকা নাৰা, এৰমস্স কাযো হোতি. সেয্যথাপি নাম মহন্তং সোণ্ডিকাকিল়ঞ্জং, এৰমস্স ফণো হোতি. সেয্যথাপি নাম মহতী কোসলিকা কংসপাতি, এৰমস্স অক্খীনি ভৰন্তি. সেয্যথাপি নাম দেৰে গল়গল়াযন্তে ৰিজ্জুল্লতা নিচ্ছরন্তি, এৰমস্স মুখতো জিৰ্হা নিচ্ছরতি. সেয্যথাপি নাম কম্মারগগ্গরিযা ধমমানায সদ্দো হোতি, এৰমস্স অস্সাসপস্সাসানং সদ্দো হোতি.

অথ খো ভগৰা ‘‘মারো অযং পাপিমা’’ ইতি ৰিদিত্ৰা মারং পাপিমন্তং গাথাহি অজ্ঝভাসি –

‘‘যো সুঞ্ঞগেহানি সেৰতি,

সেয্যো সো মুনি অত্তসঞ্ঞতো;

ৰোস্সজ্জ চরেয্য তত্থ সো,

পতিরূপঞ্হি তথাৰিধস্স তং.

‘‘চরকা বহূ ভেরৰা বহূ,

অথো ডংসসরীসপা [ডংস সিরিংসপা (সী. স্যা. কং. পী.)] বহূ;

লোমম্পি ন তত্থ ইঞ্জযে,

সুঞ্ঞাগারগতো মহামুনি.

‘‘নভং ফলেয্য পথৰী চলেয্য,

সব্বেপি পাণা উদ সন্তসেয্যুং;

সল্লম্পি চে উরসি পকপ্পযেয্যুং,

উপধীসু তাণং ন করোন্তি বুদ্ধা’’তি.

অথ খো মারো পাপিমা ‘‘জানাতি মং ভগৰা, জানাতি মং সুগতো’’তি দুক্খী দুম্মনো তত্থেৰন্তরধাযীতি.

৭. সুপতিসুত্তং

১৪৩. একং সমযং ভগৰা রাজগহে ৰিহরতি ৰেল়ুৰনে কলন্দকনিৰাপে. অথ খো ভগৰা বহুদেৰরত্তিং অব্ভোকাসে চঙ্কমিত্ৰা রত্তিযা পচ্চূসসমযং পাদে পক্খালেত্ৰা ৰিহারং পৰিসিত্ৰা দক্খিণেন পস্সেন সীহসেয্যং কপ্পেসি পাদে পাদং অচ্চাধায সতো সম্পজানো উট্ঠানসঞ্ঞং মনসি করিত্ৰা. অথ খো মারো পাপিমা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং গাথায অজ্ঝভাসি –

‘‘কিং সোপ্পসি কিং নু সোপ্পসি,

কিমিদং সোপ্পসি দুব্ভগো [দুব্ভতো (স্যা. কং.), দুব্ভযো (পী.)] ৰিয;

সুঞ্ঞমগারন্তি সোপ্পসি,

কিমিদং সোপ্পসি সূরিযে উগ্গতে’’তি.

‘‘যস্স জালিনী ৰিসত্তিকা,

তণ্হা নত্থি কুহিঞ্চি নেতৰে;

সব্বূপধিপরিক্খযা বুদ্ধো,

সোপ্পতি কিং তৰেত্থ মারা’’তি.

অথ খো মারো পাপিমা…পে… তত্থেৰন্তরধাযীতি.

৮. নন্দতিসুত্তং

১৪৪. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. অথ খো মারো পাপিমা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰতো সন্তিকে ইমং গাথং অভাসি –

‘‘নন্দতি পুত্তেহি পুত্তিমা, গোমা গোভি তথেৰ নন্দতি;

উপধীহি নরস্স নন্দনা, ন হি সো নন্দতি যো নিরূপধী’’তি.

‘‘সোচতি পুত্তেহি পুত্তিমা, গোমা গোভি তথেৰ সোচতি;

উপধীহি নরস্স সোচনা, ন হি সো সোচতি যো নিরূপধী’’তি.

অথ খো মারো পাপিমা ‘‘জানাতি মং ভগৰা, জানাতি মং সুগতো’’তি দুক্খী দুম্মনো তত্থেৰন্তরধাযীতি.

৯. পঠমআযুসুত্তং

১৪৫. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা রাজগহে ৰিহরতি ৰেল়ুৰনে কলন্দকনিৰাপে. তত্র খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৰো’’তি. ‘‘ভদন্তে’’তি তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং. ভগৰা এতদৰোচ –

‘‘অপ্পমিদং, ভিক্খৰে, মনুস্সানং আযু. গমনীযো সম্পরাযো, কত্তব্বং কুসলং, চরিতব্বং ব্রহ্মচরিযং. নত্থি জাতস্স অমরণং. যো, ভিক্খৰে, চিরং জীৰতি, সো ৰস্সসতং অপ্পং ৰা ভিয্যো’’তি.

অথ খো মারো পাপিমা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং গাথায অজ্ঝভাসি –

‘‘দীঘমাযু মনুস্সানং, ন নং হীল়ে সুপোরিসো;

চরেয্য খীরমত্তোৰ, নত্থি মচ্চুস্স আগমো’’তি.

‘‘অপ্পমাযু মনুস্সানং, হীল়েয্য নং সুপোরিসো;

চরেয্যাদিত্তসীসোৰ, নত্থি মচ্চুস্স নাগমো’’তি.

অথ খো মারো…পে… তত্থেৰন্তরধাযীতি.

১০. দুতিযআযুসুত্তং

১৪৬. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা রাজগহে ৰিহরতি ৰেল়ুৰনে কলন্দকনিৰাপে. তত্র খো ভগৰা…পে… এতদৰোচ –

‘‘অপ্পমিদং, ভিক্খৰে, মনুস্সানং আযু. গমনীযো সম্পরাযো, কত্তব্বং কুসলং, চরিতব্বং ব্রহ্মচরিযং. নত্থি জাতস্স অমরণং. যো, ভিক্খৰে, চিরং জীৰতি, সো ৰস্সসতং অপ্পং ৰা ভিয্যো’’তি.

অথ খো মারো পাপিমা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং গাথায অজ্ঝভাসি –

‘‘নাচ্চযন্তি অহোরত্তা, জীৰিতং নূপরুজ্ঝতি;

আযু অনুপরিযাযতি, মচ্চানং নেমীৰ রথকুব্বর’’ন্তি.

‘‘অচ্চযন্তি অহোরত্তা, জীৰিতং উপরুজ্ঝতি;

আযু খীযতি মচ্চানং, কুন্নদীনংৰ ওদক’’ন্তি.

অথ খো মারো পাপিমা ‘‘জানাতি মং ভগৰা, জানাতি মং সুগতো’’তি দুক্খী দুম্মনো তত্থেৰন্তরধাযীতি.

পঠমো ৰগ্গো.

তস্সুদ্দানং –

তপোকম্মঞ্চ নাগো চ, সুভং পাসেন তে দুৰে;

সপ্পো সুপতি নন্দনং, আযুনা অপরে দুৰেতি.