২. ছন্নোৰাদসুত্তং
৩৮৯. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা রাজগহে ৰিহরতি ৰেল়ুৰনে কলন্দকনিৰাপে. তেন খো পন সমযেন আযস্মা চ সারিপুত্তো আযস্মা চ মহাচুন্দো আযস্মা চ ছন্নো গিজ্ঝকূটে পব্বতে ৰিহরন্তি. তেন খো পন সমযেন আযস্মা ছন্নো আবাধিকো হোতি দুক্খিতো বাল়্হগিলানো. অথ খো আযস্মা সারিপুত্তো সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৰুট্ঠিতো যেনাযস্মা মহাচুন্দো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মন্তং মহাচুন্দং এতদৰোচ – ‘‘আযামাৰুসো চুন্দ, যেনাযস্মা ছন্নো তেনুপসঙ্কমিস্সাম গিলানপুচ্ছকা’’তি. ‘‘এৰমাৰুসো’’তি খো আযস্মা মহাচুন্দো আযস্মতো সারিপুত্তস্স পচ্চস্সোসি.
অথ খো আযস্মা চ সারিপুত্তো আযস্মা চ মহাচুন্দো যেনাযস্মা ছন্নো তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মতা ছন্নেন সদ্ধিং সম্মোদিংসু. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা সারিপুত্তো আযস্মন্তং ছন্নং এতদৰোচ – ‘‘কচ্চি তে, আৰুসো ছন্ন, খমনীযং, কচ্চি যাপনীযং? কচ্চি তে দুক্খা ৰেদনা পটিক্কমন্তি, নো অভিক্কমন্তি; পটিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি, নো অভিক্কমো’’তি?
‘‘ন মে, আৰুসো সারিপুত্ত, খমনীযং ন যাপনীযং. বাল়্হা মে দুক্খা ৰেদনা অভিক্কমন্তি, নো পটিক্কমন্তি; অভিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি, নো পটিক্কমো. সেয্যথাপি, আৰুসো সারিপুত্ত, বলৰা পুরিসো তিণ্হেন সিখরেন মুদ্ধনি অভিমত্থেয্য; এৰমেৰ খো মে, আৰুসো সারিপুত্ত, অধিমত্তা ৰাতা মুদ্ধনি ঊহনন্তি. ন মে, আৰুসো সারিপুত্ত, খমনীযং ন যাপনীযং. বাল়্হা মে দুক্খা ৰেদনা অভিক্কমন্তি, নো পটিক্কমন্তি; অভিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি নো পটিক্কমো. সেয্যথাপি, আৰুসো সারিপুত্ত, বলৰা পুরিসো দল়্হেন ৰরত্তক্খণ্ডেন সীসে সীসৰেঠং দদেয্য; এৰমেৰ খো মে, আৰুসো সারিপুত্ত, অধিমত্তা সীসে সীসৰেদনা. ন মে, আৰুসো সারিপুত্ত, খমনীযং ন যাপনীযং. বাল়্হা মে দুক্খা ৰেদনা অভিক্কমন্তি, নো পটিক্কমন্তি; অভিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি, নো পটিক্কমো. সেয্যথাপি, আৰুসো সারিপুত্ত, দক্খো গোঘাতকো ৰা গোঘাতকন্তেৰাসী ৰা তিণ্হেন গোৰিকন্তনেন কুচ্ছিং পরিকন্তেয্য; এৰমেৰ খো মে, আৰুসো সারিপুত্ত, অধিমত্তা ৰাতা কুচ্ছিং পরিকন্তন্তি. ন মে, আৰুসো সারিপুত্ত, খমনীযং ন যাপনীযং. বাল়্হা মে দুক্খা ৰেদনা অভিক্কমন্তি, নো পটিক্কমন্তি; অভিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি, নো পটিক্কমো. সেয্যথাপি, আৰুসো সারিপুত্ত, দ্ৰে বলৰন্তো পুরিসা দুব্বলতরং পুরিসং নানাবাহাসু গহেত্ৰা অঙ্গারকাসুযা সন্তাপেয্যুং সম্পরিতাপেয্যুং; এৰমেৰ খো মে, আৰুসো সারিপুত্ত, অধিমত্তো কাযস্মিং ডাহো. ন মে, আৰুসো সারিপুত্ত, খমনীযং ন যাপনীযং. বাল়্হা মে দুক্খা ৰেদনা অভিক্কমন্তি, নো পটিক্কমন্তি; অভিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি, নো পটিক্কমো. সত্থং, আৰুসো সারিপুত্ত, আহরিস্সামি, নাৰকঙ্খামি জীৰিত’’ন্তি.
৩৯০. ‘‘মাযস্মা ছন্নো সত্থং আহরেসি. যাপেতাযস্মা ছন্নো. যাপেন্তং মযং আযস্মন্তং ছন্নং ইচ্ছাম. সচে আযস্মতো ছন্নস্স নত্থি সপ্পাযানি ভোজনানি, অহং আযস্মতো ছন্নস্স সপ্পাযানি ভোজনানি পরিযেসিস্সামি. সচে আযস্মতো ছন্নস্স নত্থি সপ্পাযানি ভেসজ্জানি, অহং আযস্মতো ছন্নস্স সপ্পাযানি ভেসজ্জানি পরিযেসিস্সামি. সচে আযস্মতো ছন্নস্স নত্থি পতিরূপা উপট্ঠাকা, অহং আযস্মন্তং ছন্নং উপট্ঠহিস্সামি. মাযস্মা ছন্নো সত্থং আহরেসি. যাপেতাযস্মা ছন্নো. যাপেন্তং মযং আযস্মন্তং ছন্নং ইচ্ছামা’’তি.
‘‘নপি মে, আৰুসো সারিপুত্ত, নত্থি সপ্পাযানি ভোজনানি; নপি মে নত্থি সপ্পাযানি ভেসজ্জানি; নপি মে নত্থি পতিরূপা উপট্ঠাকা; অপি চাৰুসো সারিপুত্ত, পরিচিণ্ণো মে সত্থা দীঘরত্তং মনাপেনেৰ নো অমনাপেন. এতঞ্হি, আৰুসো সারিপুত্ত, সাৰকস্স পতিরূপং যং সত্থারং পরিচরেয্য মনাপেনেৰ নো অমনাপেন. ‘অনুপৰজ্জং ছন্নো ভিক্খু সত্থং আহরিস্সতী’তি এৰমেতং [এৰমেৰ খো ত্ৰং (ক.)], আৰুসো সারিপুত্ত, ধারেহী’’তি. ‘‘পুচ্ছেয্যাম মযং আযস্মন্তং ছন্নং কঞ্চিদেৰ দেসং, সচে আযস্মা ছন্নো ওকাসং করোতি পঞ্হস্স ৰেয্যাকরণাযা’’তি. ‘‘পুচ্ছাৰুসো সারিপুত্ত, সুত্ৰা ৰেদিস্সামী’’তি.
৩৯১. ‘‘চক্খুং, আৰুসো ছন্ন, চক্খুৰিঞ্ঞাণং চক্খুৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতব্বে ধম্মে ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সসি? সোতং, আৰুসো ছন্ন, সোতৰিঞ্ঞাণং…পে… ঘানং, আৰুসো ছন্ন, ঘানৰিঞ্ঞাণং… জিৰ্হং, আৰুসো ছন্ন, জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণং … কাযং, আৰুসো ছন্ন, কাযৰিঞ্ঞাণং… মনং, আৰুসো ছন্ন, মনোৰিঞ্ঞাণং মনোৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতব্বে ধম্মে ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সসী’’তি?
‘‘চক্খুং, আৰুসো সারিপুত্ত, চক্খুৰিঞ্ঞাণং চক্খুৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতব্বে ধম্মে ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সামি. সোতং, আৰুসো সারিপুত্ত…পে… ঘানং, আৰুসো সারিপুত্ত… জিৰ্হং, আৰুসো সারিপুত্ত… কাযং, আৰুসো সারিপুত্ত… মনং, আৰুসো সারিপুত্ত, মনোৰিঞ্ঞাণং মনোৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতব্বে ধম্মে ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সামী’’তি.
৩৯২. ‘‘চক্খুস্মিং, আৰুসো ছন্ন, চক্খুৰিঞ্ঞাণে চক্খুৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতব্বেসু ধম্মেসু কিং দিস্ৰা কিং অভিঞ্ঞায চক্খুং চক্খুৰিঞ্ঞাণং চক্খুৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতব্বে ধম্মে ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সসি? সোতস্মিং, আৰুসো ছন্ন, সোতৰিঞ্ঞাণে … ঘানস্মিং, আৰুসো ছন্ন, ঘানৰিঞ্ঞাণে… জিৰ্হায, আৰুসো ছন্ন, জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণে… কাযস্মিং, আৰুসো ছন্ন, কাযৰিঞ্ঞাণে… মনস্মিং, আৰুসো ছন্ন, মনোৰিঞ্ঞাণে মনোৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতব্বেসু ধম্মেসু কিং দিস্ৰা কিং অভিঞ্ঞায মনং মনোৰিঞ্ঞাণং মনোৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতব্বে ধম্মে ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সসী’’তি?
‘‘চক্খুস্মিং, আৰুসো সারিপুত্ত, চক্খুৰিঞ্ঞাণে চক্খুৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতব্বেসু ধম্মেসু নিরোধং দিস্ৰা নিরোধং অভিঞ্ঞায চক্খুং চক্খুৰিঞ্ঞাণং চক্খুৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতব্বে ধম্মে ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সামি. সোতস্মিং, আৰুসো সারিপুত্ত, সোতৰিঞ্ঞাণে… ঘানস্মিং, আৰুসো সারিপুত্ত, ঘানৰিঞ্ঞাণে… জিৰ্হায, আৰুসো সারিপুত্ত, জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণে… কাযস্মিং, আৰুসো সারিপুত্ত, কাযৰিঞ্ঞাণে… মনস্মিং, আৰুসো সারিপুত্ত, মনোৰিঞ্ঞাণে মনোৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতব্বেসু ধম্মেসু নিরোধং দিস্ৰা নিরোধং অভিঞ্ঞা মনং মনোৰিঞ্ঞাণং মনোৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতব্বে ধম্মে ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সামী’’তি.
৩৯৩. এৰং ৰুত্তে, আযস্মা মহাচুন্দো আযস্মন্তং ছন্নং এতদৰোচ – ‘‘তস্মাতিহ, আৰুসো ছন্ন, ইদম্পি তস্স ভগৰতো সাসনং [ৰচনং (সী.)], নিচ্চকপ্পং মনসি কাতব্বং – ‘নিস্সিতস্স চলিতং, অনিস্সিতস্স চলিতং নত্থি. চলিতে অসতি পস্সদ্ধি, পস্সদ্ধিযা সতি নতি ন হোতি. নতিযা অসতি আগতিগতি ন হোতি. আগতিগতিযা অসতি চুতূপপাতো ন হোতি. চুতূপপাতে অসতি নেৰিধ ন হুরং ন উভযমন্তরেন. এসেৰন্তো দুক্খস্সা’’’তি. অথ খো আযস্মা চ সারিপুত্তো আযস্মা চ মহাচুন্দো আযস্মন্তং ছন্নং ইমিনা ওৰাদেন ওৰদিত্ৰা উট্ঠাযাসনা পক্কমিংসু.
৩৯৪. অথ খো আযস্মা ছন্নো অচিরপক্কন্তে আযস্মন্তে চ সারিপুত্তে আযস্মন্তে চ মহাচুন্দে সত্থং আহরেসি. অথ খো আযস্মা সারিপুত্তো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা সারিপুত্তো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘আযস্মতা, ভন্তে, ছন্নেন সত্থং আহরিতং. তস্স কা গতি, কো অভিসম্পরাযো’’তি? ‘‘ননু তে, সারিপুত্ত, ছন্নেন ভিক্খুনা সম্মুখাযেৰ অনুপৰজ্জতা ব্যাকতা’’তি? ‘‘অত্থি, ভন্তে, পুব্বজিরং [পপ্পজিতঞ্হিতং (ক.), উপৰজ্জিতং (ক.), পুব্বৰিজ্জনং, পুব্বৰিজ্ঝনং, পুব্বৰিচিরং (সংযুত্তকে)] নাম ৰজ্জিগামো. তত্থাযস্মতো ছন্নস্স মিত্তকুলানি সুহজ্জকুলানি উপৰজ্জকুলানী’’তি. ‘‘হোন্তি [পোসন্তি (ক.)] হেতে, সারিপুত্ত, ছন্নস্স ভিক্খুনো মিত্তকুলানি সুহজ্জকুলানি উপৰজ্জকুলানি. নাহং, সারিপুত্ত, এত্তাৰতা ‘সউপৰজ্জো’তি ৰদামি. যো খো, সারিপুত্ত, ইমঞ্চ কাযং নিক্খিপতি অঞ্ঞঞ্চ কাযং উপাদিযতি তমহং ‘সউপৰজ্জো’তি ৰদামি. তং ছন্নস্স ভিক্খুনো নত্থি. ‘অনুপৰজ্জো ছন্নো ভিক্খু সত্থং আহরেসী’তি এৰমেতং, সারিপুত্ত, ধারেহী’’তি.
ইদমৰোচ ভগৰা. অত্তমনো আযস্মা সারিপুত্তো ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দীতি.
ছন্নোৰাদসুত্তং নিট্ঠিতং দুতিযং.