৫. সল়াযতনৰগ্গো
১. অনাথপিণ্ডিকোৰাদসুত্তং
৩৮৩. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. তেন খো পন সমযেন অনাথপিণ্ডিকো গহপতি আবাধিকো হোতি দুক্খিতো বাল়্হগিলানো. অথ খো অনাথপিণ্ডিকো গহপতি অঞ্ঞতরং পুরিসং আমন্তেসি – ‘‘এহি ত্ৰং, অম্ভো পুরিস, যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কম; উপসঙ্কমিত্ৰা মম ৰচনেন ভগৰতো পাদে সিরসা ৰন্দাহি [ৰন্দাহি এৰঞ্চ ৰদেহি (সব্বত্থ) অঞ্ঞসুত্তেসু পন নত্থি] – ‘অনাথপিণ্ডিকো, ভন্তে, গহপতি আবাধিকো দুক্খিতো বাল়্হগিলানো. সো ভগৰতো পাদে সিরসা ৰন্দতী’তি. যেন চাযস্মা সারিপুত্তো তেনুপসঙ্কম; উপসঙ্কমিত্ৰা মম ৰচনেন আযস্মতো সারিপুত্তস্স পাদে সিরসা ৰন্দাহি [ৰন্দাহি এৰঞ্চ ৰদেহি (সব্বত্থ) অঞ্ঞসুত্তেসু পন নত্থি] – ‘অনাথপিণ্ডিকো, ভন্তে, গহপতি আবাধিকো দুক্খিতো বাল়্হগিলানো. সো আযস্মতো সারিপুত্তস্স পাদে সিরসা ৰন্দতী’তি. এৰঞ্চ ৰদেহি – ‘সাধু কির, ভন্তে, আযস্মা সারিপুত্তো যেন অনাথপিণ্ডিকস্স গহপতিস্স নিৰেসনং তেনুপসঙ্কমতু অনুকম্পং উপাদাযা’’’তি.
‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো সো পুরিসো অনাথপিণ্ডিকস্স গহপতিস্স পটিস্সুত্ৰা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো সো পুরিসো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘অনাথপিণ্ডিকো, ভন্তে, গহপতি আবাধিকো দুক্খিতো বাল়্হগিলানো. সো ভগৰতো পাদে সিরসা ৰন্দতী’’তি. যেন চাযস্মা সারিপুত্তো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মন্তং সারিপুত্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো সো পুরিসো আযস্মন্তং সারিপুত্তং এতদৰোচ – ‘‘অনাথপিণ্ডিকো, ভন্তে, গহপতি আবাধিকো দুক্খিতো বাল়্হগিলানো. সো আযস্মতো সারিপুত্তস্স পাদে সিরসা ৰন্দতি; এৰঞ্চ ৰদেতি – ‘সাধু কির, ভন্তে, আযস্মা সারিপুত্তো যেন অনাথপিণ্ডিকস্স গহপতিস্স নিৰেসনং তেনুপসঙ্কমতু অনুকম্পং উপাদাযা’’’তি. অধিৰাসেসি খো আযস্মা সারিপুত্তো তুণ্হীভাৰেন.
৩৮৪. অথ খো আযস্মা সারিপুত্তো নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায আযস্মতা আনন্দেন পচ্ছাসমণেন যেন অনাথপিণ্ডিকস্স গহপতিস্স নিৰেসনং তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. নিসজ্জ খো আযস্মা সারিপুত্তো অনাথপিণ্ডিকং গহপতিং এতদৰোচ – ‘‘কচ্চি তে, গহপতি, খমনীযং, কচ্চি যাপনীযং? কচ্চি তে দুক্খা ৰেদনা পটিক্কমন্তি, নো অভিক্কমন্তি; পটিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি, নো অভিক্কমো’’তি?
‘‘ন মে, ভন্তে সারিপুত্ত, খমনীযং ন যাপনীযং. বাল়্হা মে দুক্খা ৰেদনা অভিক্কমন্তি, নো পটিক্কমন্তি; অভিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি, নো পটিক্কমো. সেয্যথাপি, ভন্তে সারিপুত্ত, বলৰা পুরিসো তিণ্হেন সিখরেন মুদ্ধনি [মুদ্ধানং (সী. স্যা. কং. পী.)] অভিমত্থেয্য [অভিমন্থেয্য (সী. পী.)]; এৰমেৰ খো মে, ভন্তে সারিপুত্ত, অধিমত্তা ৰাতা মুদ্ধনি [ওহনন্তি (স্যা. কং.)] ঊহনন্তি [অধিমত্তা ৰাতা সীলং পরিকন্তন্তি (সী. স্যা. কং.)]. ন মে, ভন্তে সারিপুত্ত, খমনীযং ন যাপনীযং. বাল়্হা মে দুক্খা ৰেদনা অভিক্কমন্তি, নো পটিক্কমন্তি; অভিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি, নো পটিক্কমো. সেয্যথাপি, ভন্তে সারিপুত্ত, বলৰা পুরিসো দল়্হেন ৰরত্তখণ্ডেন সীসে সীসৰেঠং দদেয্য; এৰমেৰ খো মে, ভন্তে সারিপুত্ত, অধিমত্তা সীসে সীসৰেদনা. ন মে, ভন্তে সারিপুত্ত, খমনীযং ন যাপনীযং. বাল়্হা মে দুক্খা ৰেদনা অভিক্কমন্তি, নো পটিক্কমন্তি; অভিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি, নো পটিক্কমো. সেয্যথাপি, ভন্তে সারিপুত্ত, দক্খো গোঘাতকো ৰা গোঘাতকন্তেৰাসী ৰা তিণ্হেন গোৰিকন্তনেন কুচ্ছিং পরিকন্তেয্য; এৰমেৰ খো মে, ভন্তে সারিপুত্ত, অধিমত্তা ৰাতা কুচ্ছিং পরিকন্তন্তি. ন মে, ভন্তে সারিপুত্ত, খমনীযং ন যাপনীযং. বাল়্হা মে দুক্খা ৰেদনা অভিক্কমন্তি, নো পটিক্কমন্তি; অভিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি, নো পটিক্কমো. সেয্যথাপি, ভন্তে সারিপুত্ত, দ্ৰে বলৰন্তো পুরিসা দুব্বলতরং পুরিসং নানাবাহাসু গহেত্ৰা অঙ্গারকাসুযা সন্তাপেয্যুং, সম্পরিতাপেয্যুং; এৰমেৰ খো মে, ভন্তে সারিপুত্ত, অধিমত্তো কাযস্মিং ডাহো. ন মে, ভন্তে সারিপুত্ত, খমনীযং ন যাপনীযং. বাল়্হা মে দুক্খা ৰেদনা অভিক্কমন্তি, নো পটিক্কমন্তি; অভিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি, নো পটিক্কমো’’তি.
৩৮৫. ‘‘তস্মাতিহ তে, গহপতি, এৰং সিক্খিতব্বং – ‘ন চক্খুং উপাদিযিস্সামি, ন চ মে চক্খুনিস্সিতং ৰিঞ্ঞাণং ভৰিস্সতী’তি. এৰঞ্হি তে, গহপতি, সিক্খিতব্বং.
‘‘তস্মাতিহ তে, গহপতি, এৰং সিক্খিতব্বং – ‘ন সোতং উপাদিযিস্সামি, ন চ মে সোতনিস্সিতং ৰিঞ্ঞাণং ভৰিস্সতী’তি. এৰঞ্হি তে, গহপতি, সিক্খিতব্বং. তস্মাতিহ তে, গহপতি, এৰং সিক্খিতব্বং – ‘ন ঘানং উপাদিযিস্সামি, ন চ মে ঘাননিস্সিতং ৰিঞ্ঞাণং ভৰিস্সতী’তি. এৰঞ্হি তে, গহপতি, সিক্খিতব্বং. তস্মাতিহ তে, গহপতি, এৰং সিক্খিতব্বং – ‘ন জিৰ্হং উপাদিযিস্সামি, ন চ মে জিৰ্হানিস্সিতং ৰিঞ্ঞাণং ভৰিস্সতী’তি. এৰঞ্হি তে, গহপতি, সিক্খিতব্বং. তস্মাতিহ তে, গহপতি, এৰং সিক্খিতব্বং – ‘ন কাযং উপাদিযিস্সামি, ন চ মে কাযনিস্সিতং ৰিঞ্ঞাণং ভৰিস্সতী’তি. এৰঞ্হি তে, গহপতি, সিক্খিতব্বং. তস্মাতিহ তে, গহপতি, এৰং সিক্খিতব্বং – ‘ন মনং উপাদিযিস্সামি, ন চ মে মনোনিস্সিতং ৰিঞ্ঞাণং ভৰিস্সতী’তি. এৰঞ্হি তে, গহপতি, সিক্খিতব্বং.
‘‘তস্মাতিহ তে, গহপতি, এৰং সিক্খিতব্বং – ‘ন রূপং উপাদিযিস্সামি, ন চ মে রূপনিস্সিতং ৰিঞ্ঞাণং ভৰিস্সতী’তি. এৰঞ্হি তে, গহপতি, সিক্খিতব্বং. তস্মাতিহ তে, গহপতি, এৰং সিক্খিতব্বং – ‘ন সদ্দং উপাদিযিস্সামি…পে… ন গন্ধং উপাদিযিস্সামি… ন রসং উপাদিযিস্সামি… ন ফোট্ঠব্বং উপাদিযিস্সামি… ন ধম্মং উপাদিযিস্সামি ন চ মে ধম্মনিস্সিতং ৰিঞ্ঞাণং ভৰিস্সতী’তি. এৰঞ্হি তে, গহপতি, সিক্খিতব্বং.
‘‘তস্মাতিহ তে, গহপতি, এৰং সিক্খিতব্বং – ‘ন চক্খুৰিঞ্ঞাণং উপাদিযিস্সামি, ন চ মে চক্খুৰিঞ্ঞাণনিস্সিতং ৰিঞ্ঞাণং ভৰিস্সতী’তি. এৰঞ্হি তে, গহপতি, সিক্খিতব্বং. তস্মাতিহ তে, গহপতি, এৰং সিক্খিতব্বং – ‘ন সোতৰিঞ্ঞাণং উপাদিযিস্সামি… ন ঘানৰিঞ্ঞাণং উপাদিযিস্সামি… ন জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণং উপাদিযিস্সামি… ন কাযৰিঞ্ঞাণং উপাদিযিস্সামি… ন মনোৰিঞ্ঞাণং উপাদিযিস্সামি ন চ মে মনোৰিঞ্ঞাণনিস্সিতং ৰিঞ্ঞাণং ভৰিস্সতী’তি. এৰঞ্হি তে, গহপতি, সিক্খিতব্বং.
‘‘তস্মাতিহ তে, গহপতি, এৰং সিক্খিতব্বং – ‘ন চক্খুসম্ফস্সং উপাদিযিস্সামি, ন চ মে চক্খুসম্ফস্সনিস্সিতং ৰিঞ্ঞাণং ভৰিস্সতী’তি. এৰঞ্হি তে, গহপতি, সিক্খিতব্বং. তস্মাতিহ তে, গহপতি, এৰং সিক্খিতব্বং – ‘ন সোতসম্ফস্সং উপাদিযিস্সামি… ন ঘানসম্ফস্সং উপাদিযিস্সামি… ন জিৰ্হাসম্ফস্সং উপাদিযিস্সামি… ন কাযসম্ফস্সং উপাদিযিস্সামি… ন মনোসম্ফস্সং উপাদিযিস্সামি, ন চ মে মনোসম্ফস্সনিস্সিতং ৰিঞ্ঞাণং ভৰিস্সতী’তি. এৰঞ্হি তে, গহপতি, সিক্খিতব্বং.
‘‘তস্মাতিহ তে, গহপতি, এৰং সিক্খিতব্বং – ‘ন চক্খুসম্ফস্সজং ৰেদনং উপাদিযিস্সামি, ন চ মে চক্খুসম্ফস্সজাৰেদনানিস্সিতং ৰিঞ্ঞাণং ভৰিস্সতী’তি. এৰঞ্হি তে, গহপতি, সিক্খিতব্বং. তস্মাতিহ তে, গহপতি, এৰং সিক্খিতব্বং – ‘ন সোতসম্ফস্সজং ৰেদনং উপাদিযিস্সামি… ন ঘানসম্ফস্সজং ৰেদনং উপাদিযিস্সামি… ন জিৰ্হাসম্ফস্সজং ৰেদনং উপাদিযিস্সামি… ন কাযসম্ফস্সজং ৰেদনং উপাদিযিস্সামি… ন মনোসম্ফস্সজং ৰেদনং উপাদিযিস্সামি, ন চ মে মনোসম্ফস্সজাৰেদনানিস্সিতং ৰিঞ্ঞাণং ভৰিস্সতী’তি. এৰঞ্হি তে, গহপতি, সিক্খিতব্বং.
৩৮৬. ‘‘তস্মাতিহ তে, গহপতি, এৰং সিক্খিতব্বং – ‘ন পথৰীধাতুং উপাদিযিস্সামি, ন চ মে পথৰীধাতুনিস্সিতং ৰিঞ্ঞাণং ভৰিস্সতী’তি. এৰঞ্হি তে, গহপতি, সিক্খিতব্বং. তস্মাতিহ তে, গহপতি, এৰং সিক্খিতব্বং – ‘ন আপোধাতুং উপাদিযিস্সামি… ন তেজোধাতুং উপাদিযিস্সামি… ন ৰাযোধাতুং উপাদিযিস্সামি… ন আকাসধাতুং উপাদিযিস্সামি… ন ৰিঞ্ঞাণধাতুং উপাদিযিস্সামি, ন চ মে ৰিঞ্ঞাণধাতুনিস্সিতং ৰিঞ্ঞাণং ভৰিস্সতী’তি. এৰঞ্হি তে, গহপতি, সিক্খিতব্বং.
‘‘তস্মাতিহ তে, গহপতি, এৰং সিক্খিতব্বং – ‘ন রূপং উপাদিযিস্সামি, ন চ মে রূপনিস্সিতং ৰিঞ্ঞাণং ভৰিস্সতী’তি. এৰঞ্হি তে, গহপতি, সিক্খিতব্বং. তস্মাতিহ তে, গহপতি, এৰং সিক্খিতব্বং – ‘ন ৰেদনং উপাদিযিস্সামি… ন সঞ্ঞং উপাদিযিস্সামি… ন সঙ্খারে উপাদিযিস্সামি… ন ৰিঞ্ঞাণং উপাদিযিস্সামি, ন চ মে ৰিঞ্ঞাণনিস্সিতং ৰিঞ্ঞাণং ভৰিস্সতী’তি. এৰঞ্হি তে, গহপতি, সিক্খিতব্বং.
‘‘তস্মাতিহ তে, গহপতি, এৰং সিক্খিতব্বং – ‘ন আকাসানঞ্চাযতনং উপাদিযিস্সামি, ন চ মে আকাসানঞ্চাযতননিস্সিতং ৰিঞ্ঞাণং ভৰিস্সতী’তি. এৰঞ্হি তে, গহপতি, সিক্খিতব্বং. তস্মাতিহ তে, গহপতি, এৰং সিক্খিতব্বং – ‘ন ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং উপাদিযিস্সামি… ন আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং উপাদিযিস্সামি… ন নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং উপাদিযিস্সামি ন চ মে নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতননিস্সিতং ৰিঞ্ঞাণং ভৰিস্সতী’তি. এৰঞ্হি তে, গহপতি, সিক্খিতব্বং.
‘‘তস্মাতিহ তে, গহপতি, এৰং সিক্খিতব্বং – ‘ন ইধলোকং উপাদিযিস্সামি, ন চ মে ইধলোকনিস্সিতং ৰিঞ্ঞাণং ভৰিস্সতী’তি. এৰঞ্হি তে, গহপতি, সিক্খিতব্বং. তস্মাতিহ তে, গহপতি, এৰং সিক্খিতব্বং – ‘ন পরলোকং উপাদিযিস্সামি, ন চ মে পরলোকনিস্সিতং ৰিঞ্ঞাণং ভৰিস্সতী’তি. এৰঞ্হি তে, গহপতি, সিক্খিতব্বং. তস্মাতিহ তে, গহপতি, এৰং সিক্খিতব্বং – ‘যম্পি মে দিট্ঠং সুতং মুতং ৰিঞ্ঞাতং পত্তং পরিযেসিতং অনুপরিযেসিতং অনুচরিতং মনসা তম্পি ন উপাদিযিস্সামি, ন চ মে তংনিস্সিতং ৰিঞ্ঞাণং ভৰিস্সতী’তি. এৰঞ্হি তে, গহপতি, সিক্খিতব্ব’’ন্তি.
৩৮৭. এৰং ৰুত্তে, অনাথপিণ্ডিকো গহপতি পরোদি, অস্সূনি পৰত্তেসি. অথ খো আযস্মা আনন্দো অনাথপিণ্ডিকং গহপতিং এতদৰোচ – ‘‘ওলীযসি খো ত্ৰং, গহপতি, সংসীদসি খো ত্ৰং, গহপতী’’তি? ‘‘নাহং, ভন্তে আনন্দ, ওলীযামি, নপি সংসীদামি; অপি চ মে দীঘরত্তং সত্থা পযিরুপাসিতো মনোভাৰনীযা চ ভিক্খূ; ন চ মে এৰরূপী ধম্মী কথা সুতপুব্বা’’তি. ‘‘ন খো, গহপতি, গিহীনং ওদাতৰসনানং এৰরূপী ধম্মী কথা পটিভাতি; পব্বজিতানং খো, গহপতি, এৰরূপী ধম্মী কথা পটিভাতী’’তি. ‘‘তেন হি, ভন্তে সারিপুত্ত, গিহীনম্পি ওদাতৰসনানং এৰরূপী ধম্মী কথা পটিভাতু. সন্তি হি, ভন্তে, কুলপুত্তা অপ্পরজক্খজাতিকা, অস্সৰনতা ধম্মস্স পরিহাযন্তি; ভৰিস্সন্তি ধম্মস্স অঞ্ঞাতারো’’তি.
অথ খো আযস্মা চ সারিপুত্তো আযস্মা চ আনন্দো অনাথপিণ্ডিকং গহপতিং ইমিনা ওৰাদেন ওৰদিত্ৰা উট্ঠাযাসনা পক্কমিংসু. অথ খো অনাথপিণ্ডিকো গহপতি, অচিরপক্কন্তে আযস্মন্তে চ সারিপুত্তে আযস্মন্তে চ আনন্দে, কালমকাসি তুসিতং কাযং উপপজ্জি. অথ খো অনাথপিণ্ডিকো দেৰপুত্তো অভিক্কন্তায রত্তিযা অভিক্কন্তৰণ্ণো কেৰলকপ্পং জেতৰনং ওভাসেত্ৰা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং অট্ঠাসি. একমন্তং ঠিতো খো অনাথপিণ্ডিকো দেৰপুত্তো ভগৰন্তং গাথাহি অজ্ঝভাসি –
‘‘ইদঞ্হি তং জেতৰনং, ইসিসঙ্ঘনিসেৰিতং;
আৰুত্থং ধম্মরাজেন, পীতিসঞ্জননং মম.
‘‘কম্মং ৰিজ্জা চ ধম্মো চ, সীলং জীৰিতমুত্তমং;
এতেন মচ্চা সুজ্ঝন্তি, ন গোত্তেন ধনেন ৰা.
‘‘তস্মা হি পণ্ডিতো পোসো, সম্পস্সং অত্থমত্তনো;
যোনিসো ৰিচিনে ধম্মং, এৰং তত্থ ৰিসুজ্ঝতি.
‘‘সারিপুত্তোৰ পঞ্ঞায, সীলেন উপসমেন;
যোপি পারঙ্গতো ভিক্খু, এতাৰপরমো সিযা’’তি.
ইদমৰোচ অনাথপিণ্ডিকো দেৰপুত্তো. সমনুঞ্ঞো সত্থা অহোসি. অথ খো অনাথপিণ্ডিকো দেৰপুত্তো – ‘‘সমনুঞ্ঞো মে সত্থা’’তি ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা তত্থেৰন্তরধাযি.
৩৮৮. অথ খো ভগৰা তস্সা রত্তিযা অচ্চযেন ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ইমং, ভিক্খৰে, রত্তিং অঞ্ঞতরো দেৰপুত্তো অভিক্কন্তায রত্তিযা অভিক্কন্তৰণ্ণো কেৰলকপ্পং জেতৰনং ওভাসেত্ৰা যেনাহং তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা মং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং অট্ঠাসি. একমন্তং ঠিতো খো সো দেৰপুত্তো মং গাথাহি অজ্ঝভাসি –
‘‘ইদঞ্হি তং জেতৰনং, ইসিসঙ্ঘনিসেৰিতং;
আৰুত্থং ধম্মরাজেন, পীতিসঞ্জননং মম.
‘‘কম্মং ৰিজ্জা চ ধম্মো চ, সীলং জীৰিতমুত্তমং;
এতেন মচ্চা সুজ্ঝন্তি, ন গোত্তেন ধনেন ৰা.
‘‘তস্মা হি পণ্ডিতো পোসো, সম্পস্সং অত্থমত্তনো;
যোনিসো ৰিচিনে ধম্মং, এৰং তত্থ ৰিসুজ্ঝতি.
‘‘সারিপুত্তোৰ পঞ্ঞায, সীলেন উপসমেন;
যোপি পারঙ্গতো ভিক্খু, এতাৰপরমো সিযা’’তি.
‘‘ইদমৰোচ, ভিক্খৰে, সো দেৰপুত্তো. ‘সমনুঞ্ঞো মে সত্থা’তি মং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা তত্থেৰন্তরধাযী’’তি.
এৰং ৰুত্তে, আযস্মা আনন্দো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘সো হি নূন সো, ভন্তে, অনাথপিণ্ডিকো দেৰপুত্তো ভৰিস্সতি. অনাথপিণ্ডিকো, ভন্তে, গহপতি আযস্মন্তে সারিপুত্তে অভিপ্পসন্নো অহোসী’’তি. ‘‘সাধু, সাধু, আনন্দ! যাৰতকং খো, আনন্দ, তক্কায পত্তব্বং, অনুপ্পত্তং তং তযা. অনাথপিণ্ডিকো সো, আনন্দ, দেৰপুত্তো’’তি.
ইদমৰোচ ভগৰা. অত্তমনো আযস্মা আনন্দো ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দীতি.
অনাথপিণ্ডিকোৰাদসুত্তং নিট্ঠিতং পঠমং.
২. ছন্নোৰাদসুত্তং
৩৮৯. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা রাজগহে ৰিহরতি ৰেল়ুৰনে কলন্দকনিৰাপে. তেন খো পন সমযেন আযস্মা চ সারিপুত্তো আযস্মা চ মহাচুন্দো আযস্মা চ ছন্নো গিজ্ঝকূটে পব্বতে ৰিহরন্তি. তেন খো পন সমযেন আযস্মা ছন্নো আবাধিকো হোতি দুক্খিতো বাল়্হগিলানো. অথ খো আযস্মা সারিপুত্তো সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৰুট্ঠিতো যেনাযস্মা মহাচুন্দো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মন্তং মহাচুন্দং এতদৰোচ – ‘‘আযামাৰুসো চুন্দ, যেনাযস্মা ছন্নো তেনুপসঙ্কমিস্সাম গিলানপুচ্ছকা’’তি. ‘‘এৰমাৰুসো’’তি খো আযস্মা মহাচুন্দো আযস্মতো সারিপুত্তস্স পচ্চস্সোসি.
অথ খো আযস্মা চ সারিপুত্তো আযস্মা চ মহাচুন্দো যেনাযস্মা ছন্নো তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মতা ছন্নেন সদ্ধিং সম্মোদিংসু. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা সারিপুত্তো আযস্মন্তং ছন্নং এতদৰোচ – ‘‘কচ্চি তে, আৰুসো ছন্ন, খমনীযং, কচ্চি যাপনীযং? কচ্চি তে দুক্খা ৰেদনা পটিক্কমন্তি, নো অভিক্কমন্তি; পটিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি, নো অভিক্কমো’’তি?
‘‘ন মে, আৰুসো সারিপুত্ত, খমনীযং ন যাপনীযং. বাল়্হা মে দুক্খা ৰেদনা অভিক্কমন্তি, নো পটিক্কমন্তি; অভিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি, নো পটিক্কমো. সেয্যথাপি, আৰুসো সারিপুত্ত, বলৰা পুরিসো তিণ্হেন সিখরেন মুদ্ধনি অভিমত্থেয্য; এৰমেৰ খো মে, আৰুসো সারিপুত্ত, অধিমত্তা ৰাতা মুদ্ধনি ঊহনন্তি. ন মে, আৰুসো সারিপুত্ত, খমনীযং ন যাপনীযং. বাল়্হা মে দুক্খা ৰেদনা অভিক্কমন্তি, নো পটিক্কমন্তি; অভিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি নো পটিক্কমো. সেয্যথাপি, আৰুসো সারিপুত্ত, বলৰা পুরিসো দল়্হেন ৰরত্তক্খণ্ডেন সীসে সীসৰেঠং দদেয্য; এৰমেৰ খো মে, আৰুসো সারিপুত্ত, অধিমত্তা সীসে সীসৰেদনা. ন মে, আৰুসো সারিপুত্ত, খমনীযং ন যাপনীযং. বাল়্হা মে দুক্খা ৰেদনা অভিক্কমন্তি, নো পটিক্কমন্তি; অভিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি, নো পটিক্কমো. সেয্যথাপি, আৰুসো সারিপুত্ত, দক্খো গোঘাতকো ৰা গোঘাতকন্তেৰাসী ৰা তিণ্হেন গোৰিকন্তনেন কুচ্ছিং পরিকন্তেয্য; এৰমেৰ খো মে, আৰুসো সারিপুত্ত, অধিমত্তা ৰাতা কুচ্ছিং পরিকন্তন্তি. ন মে, আৰুসো সারিপুত্ত, খমনীযং ন যাপনীযং. বাল়্হা মে দুক্খা ৰেদনা অভিক্কমন্তি, নো পটিক্কমন্তি; অভিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি, নো পটিক্কমো. সেয্যথাপি, আৰুসো সারিপুত্ত, দ্ৰে বলৰন্তো পুরিসা দুব্বলতরং পুরিসং নানাবাহাসু গহেত্ৰা অঙ্গারকাসুযা সন্তাপেয্যুং সম্পরিতাপেয্যুং; এৰমেৰ খো মে, আৰুসো সারিপুত্ত, অধিমত্তো কাযস্মিং ডাহো. ন মে, আৰুসো সারিপুত্ত, খমনীযং ন যাপনীযং. বাল়্হা মে দুক্খা ৰেদনা অভিক্কমন্তি, নো পটিক্কমন্তি; অভিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি, নো পটিক্কমো. সত্থং, আৰুসো সারিপুত্ত, আহরিস্সামি, নাৰকঙ্খামি জীৰিত’’ন্তি.
৩৯০. ‘‘মাযস্মা ছন্নো সত্থং আহরেসি. যাপেতাযস্মা ছন্নো. যাপেন্তং মযং আযস্মন্তং ছন্নং ইচ্ছাম. সচে আযস্মতো ছন্নস্স নত্থি সপ্পাযানি ভোজনানি, অহং আযস্মতো ছন্নস্স সপ্পাযানি ভোজনানি পরিযেসিস্সামি. সচে আযস্মতো ছন্নস্স নত্থি সপ্পাযানি ভেসজ্জানি, অহং আযস্মতো ছন্নস্স সপ্পাযানি ভেসজ্জানি পরিযেসিস্সামি. সচে আযস্মতো ছন্নস্স নত্থি পতিরূপা উপট্ঠাকা, অহং আযস্মন্তং ছন্নং উপট্ঠহিস্সামি. মাযস্মা ছন্নো সত্থং আহরেসি. যাপেতাযস্মা ছন্নো. যাপেন্তং মযং আযস্মন্তং ছন্নং ইচ্ছামা’’তি.
‘‘নপি মে, আৰুসো সারিপুত্ত, নত্থি সপ্পাযানি ভোজনানি; নপি মে নত্থি সপ্পাযানি ভেসজ্জানি; নপি মে নত্থি পতিরূপা উপট্ঠাকা; অপি চাৰুসো সারিপুত্ত, পরিচিণ্ণো মে সত্থা দীঘরত্তং মনাপেনেৰ নো অমনাপেন. এতঞ্হি, আৰুসো সারিপুত্ত, সাৰকস্স পতিরূপং যং সত্থারং পরিচরেয্য মনাপেনেৰ নো অমনাপেন. ‘অনুপৰজ্জং ছন্নো ভিক্খু সত্থং আহরিস্সতী’তি এৰমেতং [এৰমেৰ খো ত্ৰং (ক.)], আৰুসো সারিপুত্ত, ধারেহী’’তি. ‘‘পুচ্ছেয্যাম মযং আযস্মন্তং ছন্নং কঞ্চিদেৰ দেসং, সচে আযস্মা ছন্নো ওকাসং করোতি পঞ্হস্স ৰেয্যাকরণাযা’’তি. ‘‘পুচ্ছাৰুসো সারিপুত্ত, সুত্ৰা ৰেদিস্সামী’’তি.
৩৯১. ‘‘চক্খুং, আৰুসো ছন্ন, চক্খুৰিঞ্ঞাণং চক্খুৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতব্বে ধম্মে ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সসি? সোতং, আৰুসো ছন্ন, সোতৰিঞ্ঞাণং…পে… ঘানং, আৰুসো ছন্ন, ঘানৰিঞ্ঞাণং… জিৰ্হং, আৰুসো ছন্ন, জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণং … কাযং, আৰুসো ছন্ন, কাযৰিঞ্ঞাণং… মনং, আৰুসো ছন্ন, মনোৰিঞ্ঞাণং মনোৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতব্বে ধম্মে ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সসী’’তি?
‘‘চক্খুং, আৰুসো সারিপুত্ত, চক্খুৰিঞ্ঞাণং চক্খুৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতব্বে ধম্মে ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সামি. সোতং, আৰুসো সারিপুত্ত…পে… ঘানং, আৰুসো সারিপুত্ত… জিৰ্হং, আৰুসো সারিপুত্ত… কাযং, আৰুসো সারিপুত্ত… মনং, আৰুসো সারিপুত্ত, মনোৰিঞ্ঞাণং মনোৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতব্বে ধম্মে ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সামী’’তি.
৩৯২. ‘‘চক্খুস্মিং, আৰুসো ছন্ন, চক্খুৰিঞ্ঞাণে চক্খুৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতব্বেসু ধম্মেসু কিং দিস্ৰা কিং অভিঞ্ঞায চক্খুং চক্খুৰিঞ্ঞাণং চক্খুৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতব্বে ধম্মে ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সসি? সোতস্মিং, আৰুসো ছন্ন, সোতৰিঞ্ঞাণে … ঘানস্মিং, আৰুসো ছন্ন, ঘানৰিঞ্ঞাণে… জিৰ্হায, আৰুসো ছন্ন, জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণে… কাযস্মিং, আৰুসো ছন্ন, কাযৰিঞ্ঞাণে… মনস্মিং, আৰুসো ছন্ন, মনোৰিঞ্ঞাণে মনোৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতব্বেসু ধম্মেসু কিং দিস্ৰা কিং অভিঞ্ঞায মনং মনোৰিঞ্ঞাণং মনোৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতব্বে ধম্মে ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সসী’’তি?
‘‘চক্খুস্মিং, আৰুসো সারিপুত্ত, চক্খুৰিঞ্ঞাণে চক্খুৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতব্বেসু ধম্মেসু নিরোধং দিস্ৰা নিরোধং অভিঞ্ঞায চক্খুং চক্খুৰিঞ্ঞাণং চক্খুৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতব্বে ধম্মে ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সামি. সোতস্মিং, আৰুসো সারিপুত্ত, সোতৰিঞ্ঞাণে… ঘানস্মিং, আৰুসো সারিপুত্ত, ঘানৰিঞ্ঞাণে… জিৰ্হায, আৰুসো সারিপুত্ত, জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণে… কাযস্মিং, আৰুসো সারিপুত্ত, কাযৰিঞ্ঞাণে… মনস্মিং, আৰুসো সারিপুত্ত, মনোৰিঞ্ঞাণে মনোৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতব্বেসু ধম্মেসু নিরোধং দিস্ৰা নিরোধং অভিঞ্ঞা মনং মনোৰিঞ্ঞাণং মনোৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞাতব্বে ধম্মে ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সামী’’তি.
৩৯৩. এৰং ৰুত্তে, আযস্মা মহাচুন্দো আযস্মন্তং ছন্নং এতদৰোচ – ‘‘তস্মাতিহ, আৰুসো ছন্ন, ইদম্পি তস্স ভগৰতো সাসনং [ৰচনং (সী.)], নিচ্চকপ্পং মনসি কাতব্বং – ‘নিস্সিতস্স চলিতং, অনিস্সিতস্স চলিতং নত্থি. চলিতে অসতি পস্সদ্ধি, পস্সদ্ধিযা সতি নতি ন হোতি. নতিযা অসতি আগতিগতি ন হোতি. আগতিগতিযা অসতি চুতূপপাতো ন হোতি. চুতূপপাতে অসতি নেৰিধ ন হুরং ন উভযমন্তরেন. এসেৰন্তো দুক্খস্সা’’’তি. অথ খো আযস্মা চ সারিপুত্তো আযস্মা চ মহাচুন্দো আযস্মন্তং ছন্নং ইমিনা ওৰাদেন ওৰদিত্ৰা উট্ঠাযাসনা পক্কমিংসু.
৩৯৪. অথ খো আযস্মা ছন্নো অচিরপক্কন্তে আযস্মন্তে চ সারিপুত্তে আযস্মন্তে চ মহাচুন্দে সত্থং আহরেসি. অথ খো আযস্মা সারিপুত্তো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা সারিপুত্তো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘আযস্মতা, ভন্তে, ছন্নেন সত্থং আহরিতং. তস্স কা গতি, কো অভিসম্পরাযো’’তি? ‘‘ননু তে, সারিপুত্ত, ছন্নেন ভিক্খুনা সম্মুখাযেৰ অনুপৰজ্জতা ব্যাকতা’’তি? ‘‘অত্থি, ভন্তে, পুব্বজিরং [পপ্পজিতঞ্হিতং (ক.), উপৰজ্জিতং (ক.), পুব্বৰিজ্জনং, পুব্বৰিজ্ঝনং, পুব্বৰিচিরং (সংযুত্তকে)] নাম ৰজ্জিগামো. তত্থাযস্মতো ছন্নস্স মিত্তকুলানি সুহজ্জকুলানি উপৰজ্জকুলানী’’তি. ‘‘হোন্তি [পোসন্তি (ক.)] হেতে, সারিপুত্ত, ছন্নস্স ভিক্খুনো মিত্তকুলানি সুহজ্জকুলানি উপৰজ্জকুলানি. নাহং, সারিপুত্ত, এত্তাৰতা ‘সউপৰজ্জো’তি ৰদামি. যো খো, সারিপুত্ত, ইমঞ্চ কাযং নিক্খিপতি অঞ্ঞঞ্চ কাযং উপাদিযতি তমহং ‘সউপৰজ্জো’তি ৰদামি. তং ছন্নস্স ভিক্খুনো নত্থি. ‘অনুপৰজ্জো ছন্নো ভিক্খু সত্থং আহরেসী’তি এৰমেতং, সারিপুত্ত, ধারেহী’’তি.
ইদমৰোচ ভগৰা. অত্তমনো আযস্মা সারিপুত্তো ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দীতি.
ছন্নোৰাদসুত্তং নিট্ঠিতং দুতিযং.
৩. পুণ্ণোৰাদসুত্তং
৩৯৫. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. অথ খো আযস্মা পুণ্ণো সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৰুট্ঠিতো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা পুণ্ণো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘সাধু মং, ভন্তে, ভগৰা সংখিত্তেন ওৰাদেন ওৰদতু, যমহং ভগৰতো ধম্মং সুত্ৰা একো ৰূপকট্ঠো অপ্পমত্তো আতাপী পহিতত্তো ৰিহরেয্য’’ন্তি. ‘‘তেন হি, পুণ্ণ, সুণাহি, সাধুকং মনসি করোহি; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো আযস্মা পুণ্ণো ভগৰতো পচ্চস্সোসি. ভগৰা এতদৰোচ –
‘‘সন্তি খো, পুণ্ণ, চক্খুৰিঞ্ঞেয্যা রূপা ইট্ঠা কন্তা মনাপা পিযরূপা কামূপসংহিতা রজনীযা. তং চে ভিক্খু অভিনন্দতি অভিৰদতি অজ্ঝোসায তিট্ঠতি. তস্স তং অভিনন্দতো অভিৰদতো অজ্ঝোসায তিট্ঠতো উপ্পজ্জতি নন্দী [নন্দি (স্যা. কং.)]. ‘নন্দীসমুদযা দুক্খসমুদযো, পুণ্ণা’তি ৰদামি.
‘‘সন্তি খো, পুণ্ণ, সোতৰিঞ্ঞেয্যা সদ্দা… ঘানৰিঞ্ঞেয্যা গন্ধা… জিৰ্হাৰিঞ্ঞেয্যা রসা… কাযৰিঞ্ঞেয্যা ফোট্ঠব্বা… মনোৰিঞ্ঞেয্যা ধম্মা ইট্ঠা কন্তা মনাপা পিযরূপা কামূপসংহিতা রজনীযা. তং চে ভিক্খু অভিনন্দতি অভিৰদতি অজ্ঝোসায তিট্ঠতি. তস্স তং অভিনন্দতো অভিৰদতো অজ্ঝোসায তিট্ঠতো উপ্পজ্জতি নন্দী. ‘নন্দীসমুদযা দুক্খসমুদযো, পুণ্ণা’তি ৰদামি.
‘‘সন্তি চ খো, পুণ্ণ, চক্খুৰিঞ্ঞেয্যা রূপা ইট্ঠা কন্তা মনাপা পিযরূপা কামূপসংহিতা রজনীযা. তং চে ভিক্খু নাভিনন্দতি নাভিৰদতি নাজ্ঝোসায তিট্ঠতি. তস্স তং অনভিনন্দতো অনভিৰদতো অনজ্ঝোসায তিট্ঠতো নন্দী নিরুজ্ঝতি. ‘নন্দীনিরোধা দুক্খনিরোধো, পুণ্ণা’তি ৰদামি.
‘‘সন্তি চ খো, পুণ্ণ, সোতৰিঞ্ঞেয্যা সদ্দা… ঘানৰিঞ্ঞেয্যা গন্ধা… জিৰ্হাৰিঞ্ঞেয্যা রসা… কাযৰিঞ্ঞেয্যা ফোট্ঠব্বা… মনোৰিঞ্ঞেয্যা ধম্মা ইট্ঠা কন্তা মনাপা পিযরূপা কামূপসংহিতা রজনীযা. তং চে ভিক্খু নাভিনন্দতি নাভিৰদতি নাজ্ঝোসায তিট্ঠতি. তস্স তং অনভিনন্দতো অনভিৰদতো অনজ্ঝোসায তিট্ঠতো নন্দী নিরুজ্ঝতি. ‘নন্দীনিরোধা দুক্খনিরোধো, পুণ্ণা’তি ৰদামি.
‘‘ইমিনা চ ত্ৰং পুণ্ণ, মযা সংখিত্তেন ওৰাদেন ওৰদিতো কতরস্মিং জনপদে ৰিহরিস্সসী’’তি? ‘‘ইমিনাহং, ভন্তে, ভগৰতা সংখিত্তেন ওৰাদেন ওৰদিতো, অত্থি সুনাপরন্তো নাম জনপদো, তত্থাহং ৰিহরিস্সামী’’তি.
৩৯৬. ‘‘চণ্ডা খো, পুণ্ণ, সুনাপরন্তকা মনুস্সা; ফরুসা খো, পুণ্ণ, সুনাপরন্তকা মনুস্সা. সচে তং, পুণ্ণ, সুনাপরন্তকা মনুস্সা অক্কোসিস্সন্তি পরিভাসিস্সন্তি, তত্থ তে, পুণ্ণ, কিন্তি ভৰিস্সতী’’তি? ‘‘সচে মং, ভন্তে, সুনাপরন্তকা মনুস্সা অক্কোসিস্সন্তি পরিভাসিস্সন্তি, তত্থ মে এৰং ভৰিস্সতি – ‘ভদ্দকা [ভদ্রকা (ক.)] ৰতিমে সুনাপরন্তকা মনুস্সা, সুভদ্দকা ৰতিমে সুনাপরন্তকা মনুস্সা, যং মে নযিমে পাণিনা পহারং দেন্তী’তি. এৰমেত্থ [এৰম্মেত্থ (?)], ভগৰা, ভৰিস্সতি; এৰমেত্থ, সুগত, ভৰিস্সতী’’তি.
‘‘সচে পন তে, পুণ্ণ, সুনাপরন্তকা মনুস্সা পাণিনা পহারং দস্সন্তি, তত্থ পন তে, পুণ্ণ, কিন্তি ভৰিস্সতী’’তি? ‘‘সচে মে, ভন্তে, সুনাপরন্তকা মনুস্সা পাণিনা পহারং দস্সন্তি, তত্থ মে এৰং ভৰিস্সতি – ‘ভদ্দকা ৰতিমে সুনাপরন্তকা মনুস্সা, সুভদ্দকা ৰতিমে সুনাপরন্তকা মনুস্সা, যং মে নযিমে লেড্ডুনা পহারং দেন্তী’তি. এৰমেত্থ, ভগৰা, ভৰিস্সতি; এৰমেত্থ, সুগত, ভৰিস্সতী’’তি.
‘‘সচে পন তে, পুণ্ণ, সুনাপরন্তকা মনুস্সা লেড্ডুনা পহারং দস্সন্তি, তত্থ পন তে, পুণ্ণ, কিন্তি ভৰিস্সতী’’তি? ‘‘সচে মে, ভন্তে, সুনাপরন্তকা মনুস্সা লেড্ডুনা পহারং দস্সন্তি, তত্থ মে এৰং ভৰিস্সতি – ‘ভদ্দকা ৰতিমে সুনাপরন্তকা মনুস্সা, সুভদ্দকা ৰতিমে সুনাপরন্তকা মনুস্সা, যং মে নযিমে দণ্ডেন পহারং দেন্তী’তি. এৰমেত্থ, ভগৰা, ভৰিস্সতি; এৰমেত্থ, সুগত, ভৰিস্সতী’’তি.
‘‘সচে পন তে, পুণ্ণ, সুনাপরন্তকা মনুস্সা দণ্ডেন পহারং দস্সন্তি, তত্থ পন তে, পুণ্ণ, কিন্তি ভৰিস্সতী’’তি? ‘‘সচে মে, ভন্তে, সুনাপরন্তকা মনুস্সা দণ্ডেন পহারং দস্সন্তি, তত্থ মে এৰং ভৰিস্সতি – ‘ভদ্দকা ৰতিমে সুনাপরন্তকা মনুস্সা, সুভদ্দকা ৰতিমে সুনাপরন্তকা মনুস্সা, যং মে নযিমে সত্থেন পহারং দেন্তী’তি. এৰমেত্থ, ভগৰা, ভৰিস্সতি; এৰমেত্থ, সুগত, ভৰিস্সতী’’তি.
‘‘সচে পন তে, পুণ্ণ, সুনাপরন্তকা মনুস্সা সত্থেন পহারং দস্সন্তি, তত্থ পন তে, পুণ্ণ, কিন্তি ভৰিস্সতী’’তি? ‘‘সচে মে, ভন্তে, সুনাপরন্তকা মনুস্সা সত্থেন পহারং দস্সন্তি, তত্থ মে এৰং ভৰিস্সতি – ‘ভদ্দকা ৰতিমে সুনাপরন্তকা মনুস্সা, সুভদ্দকা ৰতিমে সুনাপরন্তকা মনুস্সা, যং মং [যং মে (সী. পী. ক.)] নযিমে তিণ্হেন সত্থেন জীৰিতা ৰোরোপেন্তী’তি. এৰমেত্থ, ভগৰা, ভৰিস্সতি; এৰমেত্থ, সুগত, ভৰিস্সতী’’তি.
‘‘সচে পন তং, পুণ্ণ, সুনাপরন্তকা মনুস্সা তিণ্হেন সত্থেন জীৰিতা ৰোরোপেস্সন্তি, তত্থ পন তে, পুণ্ণ, কিন্তি ভৰিস্সতী’’তি? ‘‘সচে মং, ভন্তে, সুনাপরন্তকা মনুস্সা তিণ্হেন সত্থেন জীৰিতা ৰোরোপেস্সন্তি, তত্থ মে এৰং ভৰিস্সতি – ‘সন্তি খো ভগৰতো সাৰকা কাযে চ জীৰিতে চ অট্টীযমানা হরাযমানা জিগুচ্ছমানা সত্থহারকং পরিযেসন্তি. তং মে ইদং অপরিযিট্ঠংযেৰ সত্থহারকং লদ্ধ’ন্তি. এৰমেত্থ, ভগৰা, ভৰিস্সতি; এৰমেত্থ, সুগত, ভৰিস্সতী’’তি. ‘‘সাধু, সাধু, পুণ্ণ! সক্খিস্সসি খো ত্ৰং, পুণ্ণ, ইমিনা দমূপসমেন সমন্নাগতো সুনাপরন্তস্মিং জনপদে ৰিহরিতুং. যস্সদানি ত্ৰং, পুণ্ণ, কালং মঞ্ঞসী’’তি.
৩৯৭. অথ খো আযস্মা পুণ্ণো ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দিত্ৰা অনুমোদিত্ৰা উট্ঠাযাসনা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা সেনাসনং সংসামেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায যেন সুনাপরন্তো জনপদো তেন চারিকং পক্কামি. অনুপুব্বেন চারিকং চরমানো যেন সুনাপরন্তো জনপদো তদৰসরি. তত্র সুদং আযস্মা পুণ্ণো সুনাপরন্তস্মিং জনপদে ৰিহরতি. অথ খো আযস্মা পুণ্ণো তেনেৰন্তরৰস্সেন পঞ্চমত্তানি উপাসকসতানি পটিৰেদেসি [পটিপাদেসি (সী. পী.), পটিদেসেসি (স্যা. কং.)], তেনেৰন্তরৰস্সেন পঞ্চমত্তানি উপাসিকসতানি পটিৰেদেসি, তেনেৰন্তরৰস্সেন তিস্সো ৰিজ্জা সচ্ছাকাসি. অথ খো আযস্মা পুণ্ণো অপরেন সমযেন পরিনিব্বাযি.
অথ খো সম্বহুলা ভিক্খূ যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো তে ভিক্খূ ভগৰন্তং এতদৰোচুং – ‘‘যো সো, ভন্তে, পুণ্ণো নাম কুলপুত্তো ভগৰতা সংখিত্তেন ওৰাদেন ওৰদিতো সো কালঙ্কতো. তস্স কা গতি, কো অভিসম্পরাযো’’তি? ‘‘পণ্ডিতো, ভিক্খৰে, পুণ্ণো কুলপুত্তো পচ্চপাদি [সচ্চৰাদী ধম্মৰাদী (ক.)] ধম্মস্সানুধম্মং, ন চ মং ধম্মাধিকরণং ৰিহেঠেসি. পরিনিব্বুতো, ভিক্খৰে, পুণ্ণো কুলপুত্তো’’তি.
ইদমৰোচ ভগৰা. অত্তমনা তে ভিক্খূ ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দুন্তি.
পুণ্ণোৰাদসুত্তং নিট্ঠিতং ততিযং.
৪. নন্দকোৰাদসুত্তং
৩৯৮. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. অথ খো মহাপজাপতিগোতমী পঞ্চমত্তেহি ভিক্খুনিসতেহি সদ্ধিং যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং অট্ঠাসি. একমন্তং ঠিতা খো মহাপজাপতিগোতমী ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘ওৰদতু, ভন্তে, ভগৰা ভিক্খুনিযো; অনুসাসতু, ভন্তে, ভগৰা ভিক্খুনিযো; করোতু, ভন্তে, ভগৰা ভিক্খুনীনং ধম্মিং কথ’’ন্তি [ধম্মিকথন্তি (স্যা. কং. ক.)].
তেন খো পন সমযেন থেরা ভিক্খূ ভিক্খুনিযো ওৰদন্তি পরিযাযেন. আযস্মা নন্দকো ন ইচ্ছতি ভিক্খুনিযো ওৰদিতুং পরিযাযেন. অথ খো ভগৰা আযস্মন্তং আনন্দং আমন্তেসি – ‘‘কস্স নু খো, আনন্দ, অজ্জ পরিযাযো ভিক্খুনিযো ওৰদিতুং পরিযাযেনা’’তি? ‘‘সব্বেহেৰ, ভন্তে, কতো [নন্দকস্স ভন্তে (সী. পী.)] পরিযাযো ভিক্খুনিযো ওৰদিতুং পরিযাযেন. অযং, ভন্তে, আযস্মা নন্দকো ন ইচ্ছতি ভিক্খুনিযো ওৰদিতুং পরিযাযেনা’’তি.
অথ খো ভগৰা আযস্মন্তং নন্দকং আমন্তেসি – ‘‘ওৰদ, নন্দক, ভিক্খুনিযো; অনুসাস, নন্দক, ভিক্খুনিযো; করোহি ত্ৰং, ব্রাহ্মণ, ভিক্খুনীনং ধম্মিং কথ’’ন্তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো আযস্মা নন্দকো ভগৰতো পটিস্সুত্ৰা পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায সাৰত্থিং পিণ্ডায পাৰিসি. সাৰত্থিযং পিণ্ডায চরিত্ৰা পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো অত্তদুতিযো যেন রাজকারামো তেনুপসঙ্কমি. অদ্দসংসু খো তা ভিক্খুনিযো আযস্মন্তং নন্দকং দূরতোৰ আগচ্ছন্তং. দিস্ৰান আসনং পঞ্ঞাপেসুং, উদকঞ্চ পাদানং উপট্ঠপেসুং. নিসীদি খো আযস্মা নন্দকো পঞ্ঞত্তে আসনে. নিসজ্জ পাদে পক্খালেসি. তাপি খো ভিক্খুনিযো আযস্মন্তং নন্দকং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো তা ভিক্খুনিযো আযস্মা নন্দকো এতদৰোচ – ‘‘পটিপুচ্ছকথা খো, ভগিনিযো, ভৰিস্সতি. তত্থ আজানন্তীহি – ‘আজানামা’ তিস্স ৰচনীযং, ন আজানন্তীহি – ‘ন আজানামা’ তিস্স ৰচনীযং. যস্সা ৰা পনস্স কঙ্খা ৰা ৰিমতি ৰা অহমেৰ তত্থ পটিপুচ্ছিতব্বো – ‘ইদং, ভন্তে, কথং; ইমস্স ক্ৰত্থো’’’তি? ‘‘এত্তকেনপি মযং, ভন্তে, অয্যস্স নন্দকস্স অত্তমনা অভিরদ্ধা [অভিনন্দাম (স্যা. কং.)] যং নো অয্যো নন্দকো পৰারেতী’’তি.
৩৯৯. ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভগিনিযো, চক্খু নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰা তং সুখং ৰা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভগিনিযো, সোতং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে…পে… ঘানং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’… ‘‘জিৰ্হা নিচ্চা ৰা অনিচ্চা ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চা, ভন্তে’’… ‘‘কাযো নিচ্চো ৰা অনিচ্চো ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চো, ভন্তে’’… ‘‘মনো নিচ্চো ৰা অনিচ্চো ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চো, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰা তং সুখং ৰা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘পুব্বেৰ নো এতং, ভন্তে, যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায সুদিট্ঠং – ‘ইতিপিমে ছ অজ্ঝত্তিকা আযতনা অনিচ্চা’’’তি. ‘‘সাধু, সাধু, ভগিনিযো! এৰঞ্হেতং, ভগিনিযো, হোতি অরিযসাৰকস্স যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতো’’.
৪০০. ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভগিনিযো, রূপা নিচ্চা ৰা অনিচ্চা ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চা, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰা তং সুখং ৰা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভগিনিযো, সদ্দা নিচ্চা ৰা অনিচ্চা ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চা, ভন্তে…পে… গন্ধা নিচ্চা ৰা অনিচ্চা ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চা, ভন্তে’’… ‘‘রসা নিচ্চা ৰা অনিচ্চা ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চা, ভন্তে’’… ‘‘ফোট্ঠব্বা নিচ্চা ৰা অনিচ্চা ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চা, ভন্তে’’… ‘‘ধম্মা নিচ্চা ৰা অনিচ্চা ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চা, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰা তং সুখং ৰা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘পুব্বেৰ নো এতং, ভন্তে, যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায সুদিট্ঠং – ‘ইতিপিমে ছ বাহিরা আযতনা অনিচ্চা’’’তি. ‘‘সাধু, সাধু, ভগিনিযো! এৰঞ্হেতং, ভগিনিযো, হোতি অরিযসাৰকস্স যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতো’’.
৪০১. ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভগিনিযো, চক্খুৰিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰা তং সুখং ৰা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভগিনিযো, সোতৰিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে…পে… ঘানৰিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’… ‘‘জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’… ‘‘কাযৰিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’… ‘‘মনোৰিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰা তং সুখং ৰাতি’’? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘পুব্বেৰ নো এতং, ভন্তে, যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায সুদিট্ঠং – ‘ইতিপিমে ছ ৰিঞ্ঞাণকাযা অনিচ্চা’’’তি. ‘‘সাধু, সাধু, ভগিনিযো! এৰঞ্হেতং, ভগিনিযো, হোতি অরিযসাৰকস্স যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতো’’.
৪০২. ‘‘সেয্যথাপি, ভগিনিযো, তেলপ্পদীপস্স ঝাযতো তেলম্পি অনিচ্চং ৰিপরিণামধম্মং, ৰট্টিপি অনিচ্চা ৰিপরিণামধম্মা, অচ্চিপি অনিচ্চা ৰিপরিণামধম্মা, আভাপি অনিচ্চা ৰিপরিণামধম্মা. যো নু খো, ভগিনিযো, এৰং ৰদেয্য – ‘অমুস্স তেলপ্পদীপস্স ঝাযতো তেলম্পি অনিচ্চং ৰিপরিণামধম্মং, ৰট্টিপি অনিচ্চা ৰিপরিণামধম্মা, অচ্চিপি অনিচ্চা ৰিপরিণামধম্মা; যা চ খ্ৰাস্স আভা সা নিচ্চা ধুৰা সস্সতা অৰিপরিণামধম্মা’তি; সম্মা নু খো সো, ভগিনিযো, ৰদমানো ৰদেয্যা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘অমুস্স হি, ভন্তে, তেলপ্পদীপস্স ঝাযতো তেলম্পি অনিচ্চং ৰিপরিণামধম্মং, ৰট্টিপি অনিচ্চা ৰিপরিণামধম্মা, অচ্চিপি অনিচ্চা ৰিপরিণামধম্মা; পগেৰস্স আভা অনিচ্চা ৰিপরিণামধম্মা’’তি. ‘‘এৰমেৰ খো, ভগিনিযো, যো নু খো এৰং ৰদেয্য – ‘ছ খোমে অজ্ঝত্তিকা আযতনা অনিচ্চা [অনিচ্চা ৰিপরিণামধম্মা (?)]; যঞ্চ খো ছ অজ্ঝত্তিকে আযতনে পটিচ্চ পটিসংৰেদেতি সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা তং নিচ্চং ধুৰং সস্সতং অৰিপরিণামধম্ম’ন্তি; সম্মা নু খো সো, ভগিনিযো, ৰদমানো ৰদেয্যা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘তজ্জং তজ্জং, ভন্তে, পচ্চযং পটিচ্চ তজ্জা তজ্জা ৰেদনা উপ্পজ্জন্তি. তজ্জস্স তজ্জস্স পচ্চযস্স নিরোধা তজ্জা তজ্জা ৰেদনা নিরুজ্ঝন্তী’’তি. ‘‘সাধু, সাধু, ভগিনিযো! এৰঞ্হেতং, ভগিনিযো, হোতি অরিযসাৰকস্স যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতো’’.
৪০৩. ‘‘সেয্যথাপি, ভগিনিযো, মহতো রুক্খস্স তিট্ঠতো সারৰতো মূলম্পি অনিচ্চং ৰিপরিণামধম্মং, খন্ধোপি অনিচ্চো ৰিপরিণামধম্মো, সাখাপলাসম্পি অনিচ্চং ৰিপরিণামধম্মং, ছাযাপি অনিচ্চা ৰিপরিণামধম্মা. যো নু খো, ভগিনিযো, এৰং ৰদেয্য – ‘অমুস্স মহতো রুক্খস্স তিট্ঠতো সারৰতো মূলম্পি অনিচ্চং ৰিপরিণামধম্মং, খন্ধোপি অনিচ্চো ৰিপরিণামধম্মো, সাখাপলাসম্পি অনিচ্চং ৰিপরিণামধম্মং, যা চ খ্ৰাস্স ছাযা সা নিচ্চা ধুৰা সস্সতা অৰিপরিণামধম্মা’তি; সম্মা নু খো সো, ভগিনিযো, ৰদমানো ৰদেয্যা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘অমুস্স হি, ভন্তে, মহতো রুক্খস্স তিট্ঠতো সারৰতো মূলম্পি অনিচ্চং ৰিপরিণামধম্মং, খন্ধোপি অনিচ্চো ৰিপরিণামধম্মো, সাখাপলাসম্পি অনিচ্চং ৰিপরিণামধম্মং; পগেৰস্স ছাযা অনিচ্চা ৰিপরিণামধম্মা’’তি. ‘‘এৰমেৰ খো, ভগিনিযো, যো নু খো এৰং ৰদেয্য – ‘ছ খোমে বাহিরা আযতনা অনিচ্চা [অনিচ্চা ৰিপরিণামধম্মা (সী. পী.)]. যঞ্চ খো ছ বাহিরে আযতনে পটিচ্চ পটিসংৰেদেতি সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা তং নিচ্চং ধুৰং সস্সতং অৰিপরিণামধম্ম’ন্তি; সম্মা নু খো সো, ভগিনিযো, ৰদমানো ৰদেয্যা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘তজ্জং তজ্জং, ভন্তে, পচ্চযং পটিচ্চ তজ্জা তজ্জা ৰেদনা উপ্পজ্জন্তি. তজ্জস্স তজ্জস্স পচ্চযস্স নিরোধা তজ্জা তজ্জা ৰেদনা নিরুজ্ঝন্তী’’তি. ‘‘সাধু, সাধু, ভগিনিযো! এৰঞ্হেতং, ভগিনিযো, হোতি অরিযসাৰকস্স যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতো’’.
৪০৪. ‘‘সেয্যথাপি, ভগিনিযো, দক্খো গোঘাতকো ৰা গোঘাতকন্তেৰাসী ৰা গাৰিং ৰধিত্ৰা তিণ্হেন গোৰিকন্তনেন গাৰিং সঙ্কন্তেয্য অনুপহচ্চ অন্তরং মংসকাযং অনুপহচ্চ বাহিরং চম্মকাযং. যং যদেৰ তত্থ অন্তরা ৰিলিমংসং [ৰিলিমং (সী. পী. ক.)] অন্তরা ন্হারু অন্তরা বন্ধনং তং তদেৰ তিণ্হেন গোৰিকন্তনেন সঞ্ছিন্দেয্য সঙ্কন্তেয্য সম্পকন্তেয্য সম্পরিকন্তেয্য. সঞ্ছিন্দিত্ৰা সঙ্কন্তিত্ৰা সম্পকন্তিত্ৰা সম্পরিকন্তিত্ৰা ৰিধুনিত্ৰা বাহিরং চম্মকাযং তেনেৰ চম্মেন তং গাৰিং পটিচ্ছাদেত্ৰা এৰং ৰদেয্য – ‘তথেৰাযং গাৰী সংযুত্তা ইমিনাৰ চম্মেনা’তি; সম্মা নু খো সো, ভগিনিযো, ৰদমানো ৰদেয্যা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘অমু হি, ভন্তে, দক্খো গোঘাতকো ৰা গোঘাতকন্তেৰাসী ৰা গাৰিং ৰধিত্ৰা তিণ্হেন গোৰিকন্তনেন গাৰিং সঙ্কন্তেয্য অনুপহচ্চ অন্তরং মংসকাযং অনুপহচ্চ বাহিরং চম্মকাযং. যং যদেৰ তত্থ অন্তরা ৰিলিমংসং অন্তরা ন্হারু অন্তরা বন্ধনং তং তদেৰ তিণ্হেন গোৰিকন্তনেন সঞ্ছিন্দেয্য সঙ্কন্তেয্য সম্পকন্তেয্য সম্পরিকন্তেয্য. সঞ্ছিন্দিত্ৰা সঙ্কন্তিত্ৰা সম্পকন্তিত্ৰা সম্পরিকন্তিত্ৰা ৰিধুনিত্ৰা বাহিরং চম্মকাযং তেনেৰ চম্মেন তং গাৰিং পটিচ্ছাদেত্ৰা কিঞ্চাপি সো এৰং ৰদেয্য – ‘তথেৰাযং গাৰী সংযুত্তা ইমিনাৰ চম্মেনা’তি; অথ খো সা গাৰী ৰিসংযুত্তা তেনেৰ চম্মেনা’’তি.
‘‘উপমা খো মে অযং, ভগিনিযো, কতা অত্থস্স ৰিঞ্ঞাপনায. অযমেৰেত্থ অত্থো; ‘অন্তরা মংসকাযো’তি খো, ভগিনিযো, ছন্নেতং অজ্ঝত্তিকানং আযতনানং অধিৰচনং; ‘বাহিরো চম্মকাযো’তি খো ভগিনিযো, ছন্নেতং বাহিরানং আযতনানং অধিৰচনং; ‘অন্তরা ৰিলিমংসং, অন্তরা ন্হারু, অন্তরা বন্ধন’ন্তি খো, ভগিনিযো, নন্দীরাগস্সেতং অধিৰচনং; ‘তিণ্হং গোৰিকন্তন’ন্তি খো, ভগিনিযো, অরিযাযেতং পঞ্ঞায অধিৰচনং; যাযং অরিযা পঞ্ঞা অন্তরা কিলেসং অন্তরা সংযোজনং অন্তরা বন্ধনং সঞ্ছিন্দতি সঙ্কন্ততি সম্পকন্ততি সম্পরিকন্ততি.
৪০৫. ‘‘সত্ত খো পনিমে, ভগিনিযো, বোজ্ঝঙ্গা, যেসং ভাৰিতত্তা বহুলীকতত্তা ভিক্খু আসৰানং খযা অনাসৰং চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. কতমে সত্ত? ইধ, ভগিনিযো, ভিক্খু সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি ৰিৰেকনিস্সিতং ৰিরাগনিস্সিতং নিরোধনিস্সিতং ৰোস্সগ্গপরিণামিং, ধম্মৰিচযসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি…পে… ৰীরিযসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি… পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি… পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি… সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি ৰিৰেকনিস্সিতং ৰিরাগনিস্সিতং নিরোধনিস্সিতং ৰোস্সগ্গপরিণামিং. ইমে খো, ভগিনিযো, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা, যেসং ভাৰিতত্তা বহুলীকতত্তা ভিক্খু আসৰানং খযা অনাসৰং চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরতী’’তি.
৪০৬. অথ খো আযস্মা নন্দকো তা ভিক্খুনিযো ইমিনা ওৰাদেন ওৰদিত্ৰা উয্যোজেসি – ‘‘গচ্ছথ, ভগিনিযো; কালো’’তি. অথ খো তা ভিক্খুনিযো আযস্মতো নন্দকস্স ভাসিতং অভিনন্দিত্ৰা অনুমোদিত্ৰা উট্ঠাযাসনা আযস্মন্তং নন্দকং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং অট্ঠংসু. একমন্তং ঠিতা খো তা ভিক্খুনিযো ভগৰা এতদৰোচ – ‘‘গচ্ছথ, ভিক্খুনিযো; কালো’’তি. অথ খো তা ভিক্খুনিযো ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা পক্কমিংসু. অথ খো ভগৰা অচিরপক্কন্তীসু তাসু ভিক্খুনীসু ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, তদহুপোসথে চাতুদ্দসে ন হোতি বহুনোজনস্স কঙ্খা ৰা ৰিমতি ৰা – ‘ঊনো নু খো চন্দো, পুণ্ণো নু খো চন্দো’তি, অথ খো ঊনো চন্দোত্ৰেৰ হোতি. এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, তা ভিক্খুনিযো নন্দকস্স ধম্মদেসনায অত্তমনা হোন্তি নো চ খো পরিপুণ্ণসঙ্কপ্পা’’তি.
৪০৭. অথ খো ভগৰা আযস্মন্তং নন্দকং আমন্তেসি – ‘‘তেন হি ত্ৰং, নন্দক, স্ৰেপি তা ভিক্খুনিযো তেনেৰোৰাদেন ওৰদেয্যাসী’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো আযস্মা নন্দকো ভগৰতো পচ্চস্সোসি. অথ খো আযস্মা নন্দকো তস্সা রত্তিযা অচ্চযেন পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায সাৰত্থিং পিণ্ডায পাৰিসি. সাৰত্থিযং পিণ্ডায চরিত্ৰা পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো অত্তদুতিযো যেন রাজকারামো তেনুপসঙ্কমি. অদ্দসংসু খো তা ভিক্খুনিযো আযস্মন্তং নন্দকং দূরতোৰ আগচ্ছন্তং. দিস্ৰান আসনং পঞ্ঞাপেসুং, উদকঞ্চ পাদানং উপট্ঠপেসুং. নিসীদি খো আযস্মা নন্দকো পঞ্ঞত্তে আসনে. নিসজ্জ পাদে পক্খালেসি. তাপি খো ভিক্খুনিযো আযস্মন্তং নন্দকং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো তা ভিক্খুনিযো আযস্মা নন্দকো এতদৰোচ – ‘‘পটিপুচ্ছকথা খো, ভগিনিযো, ভৰিস্সতি. তত্থ আজানন্তীহি ‘আজানামা’ তিস্স ৰচনীযং, ন আজানন্তীহি ‘ন আজানামা’ তিস্স ৰচনীযং. যস্সা ৰা পনস্স কঙ্খা ৰা ৰিমতি ৰা, অহমেৰ তত্থ পটিপুচ্ছিতব্বো – ‘ইদং, ভন্তে, কথং; ইমস্স ক্ৰত্থো’’’তি. ‘‘এত্তকেনপি মযং, ভন্তে, অয্যস্স নন্দকস্স অত্তমনা অভিরদ্ধা যং নো অয্যো নন্দকো পৰারেতী’’তি.
৪০৮. ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভগিনিযো, চক্খু নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰা তং সুখং ৰা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভগিনিযো, সোতং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে…পে… ঘানং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে… জিৰ্হা… কাযো… মনো নিচ্চো ৰা অনিচ্চো ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চো, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰা তং সুখং ৰা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘পুব্বেৰ নো এতং, ভন্তে, যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায সুদিট্ঠং – ‘ইতিপিমে ছ অজ্ঝত্তিকা আযতনা অনিচ্চা’’’তি. ‘‘সাধু সাধু, ভগিনিযো! এৰঞ্হেতং, ভগিনিযো, হোতি অরিযসাৰকস্স যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতো’’.
৪০৯. ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভগিনিযো, রূপা নিচ্চা ৰা অনিচ্চা ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চা, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰা তং সুখং ৰা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভগিনিযো, সদ্দা নিচ্চা ৰা অনিচ্চা ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চা, ভন্তে…পে… গন্ধা নিচ্চা ৰা অনিচ্চা ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চা, ভন্তে… রসা নিচ্চা ৰা অনিচ্চা ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চা, ভন্তে… ফোট্ঠব্বা নিচ্চা ৰা অনিচ্চা ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চা, ভন্তে… ধম্মা নিচ্চা ৰা অনিচ্চা ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চা, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰা তং সুখং ৰা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘পুব্বেৰ নো এতং, ভন্তে, যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায সুদিট্ঠং – ‘ইতিপিমে ছ বাহিরা আযতনা অনিচ্চা’’’তি. ‘‘সাধু সাধু, ভগিনিযো! এৰঞ্হেতং, ভগিনিযো, হোতি অরিযসাৰকস্স যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতো’’.
৪১০. ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভগিনিযো, চক্খুৰিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে…পে… সোতৰিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে… ঘানৰিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে… জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে… কাযৰিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে… মনোৰিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰা তং সুখং ৰা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘পুব্বেৰ নো এতং, ভন্তে, যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায সুদিট্ঠং – ‘ইতিপিমে ছ ৰিঞ্ঞাণকাযা অনিচ্চা’’’তি. ‘‘সাধু সাধু, ভগিনিযো! এৰঞ্হেতং, ভগিনিযো, হোতি অরিযসাৰকস্স যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতো’’.
৪১১. ‘‘সেয্যথাপি, ভগিনিযো, তেলপ্পদীপস্স ঝাযতো তেলম্পি অনিচ্চং ৰিপরিণামধম্মং, ৰট্টিপি অনিচ্চা ৰিপরিণামধম্মা, অচ্চিপি অনিচ্চা ৰিপরিণামধম্মা, আভাপি অনিচ্চা ৰিপরিণামধম্মা. যো নু খো, ভগিনিযো, এৰং ৰদেয্য – ‘অমুস্স তেলপ্পদীপস্স ঝাযতো তেলম্পি অনিচ্চং ৰিপরিণামধম্মং, ৰট্টিপি অনিচ্চা ৰিপরিণামধম্মা, অচ্চিপি অনিচ্চা ৰিপরিণামধম্মা; যা চ খ্ৰাস্স আভা সা নিচ্চা ধুৰা সস্সতা অৰিপরিণামধম্মা’তি; সম্মা নু খো সো, ভগিনিযো, ৰদমানো ৰদেয্যা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘অমুস্স হি, ভন্তে, তেলপ্পদীপস্স ঝাযতো তেলম্পি অনিচ্চং ৰিপরিণামধম্মং, ৰট্টিপি অনিচ্চা ৰিপরিণামধম্মা, অচ্চিপি অনিচ্চা ৰিপরিণামধম্মা; পগেৰস্স আভা অনিচ্চা ৰিপরিণামধম্মা’’তি. ‘‘এৰমেৰ খো, ভগিনিযো, যো নু খো এৰং ৰদেয্য – ‘ছ খোমে অজ্ঝত্তিকা আযতনা অনিচ্চা. যঞ্চ খো ছ অজ্ঝত্তিকে আযতনে পটিচ্চ পটিসংৰেদেতি সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা তং নিচ্চং ধুৰং সস্সতং অৰিপরিণামধম্ম’ন্তি; সম্মা নু খো সো, ভগিনিযো, ৰদমানো ৰদেয্যা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘তজ্জং তজ্জং, ভন্তে, পচ্চযং পটিচ্চ তজ্জা তজ্জা ৰেদনা উপ্পজ্জন্তি. তজ্জস্স তজ্জস্স পচ্চযস্স নিরোধা তজ্জা তজ্জা ৰেদনা নিরুজ্ঝন্তী’’তি. ‘‘সাধু সাধু, ভগিনিযো! এৰঞ্হেতং, ভগিনিযো, হোতি অরিযসাৰকস্স যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতো’’.
৪১২. ‘‘সেয্যথাপি, ভগিনিযো, মহতো রুক্খস্স তিট্ঠতো সারৰতো মূলম্পি অনিচ্চং ৰিপরিণামধম্মং, খন্ধোপি অনিচ্চো ৰিপরিণামধম্মো, সাখাপলাসম্পি অনিচ্চং ৰিপরিণামধম্মং, ছাযাপি অনিচ্চা ৰিপরিণামধম্মা. যো নু খো, ভগিনিযো, এৰং ৰদেয্য – ‘অমুস্স মহতো রুক্খস্স তিট্ঠতো সারৰতো মূলম্পি অনিচ্চং ৰিপরিণামধম্মং, খন্ধোপি অনিচ্চো ৰিপরিণামধম্মো, সাখাপলাসম্পি অনিচ্চং ৰিপরিণামধম্মং; যা চ খ্ৰাস্স ছাযা সা নিচ্চা ধুৰা সস্সতা অৰিপরিণামধম্মা’তি; সম্মা নু খো সো ভগিনিযো, ৰদমানো ৰদেয্যা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘অমুস্স হি, ভন্তে, মহতো রুক্খস্স তিট্ঠতো সারৰতো মূলম্পি অনিচ্চং ৰিপরিণামধম্মং, খন্ধোপি অনিচ্চো ৰিপরিণামধম্মো, সাখাপলাসম্পি অনিচ্চং ৰিপরিণামধম্মং; পগেৰস্স ছাযা অনিচ্চা ৰিপরিণামধম্মা’’তি. ‘‘এৰমেৰ খো, ভগিনিযো, যো নু খো এৰং ৰদেয্য – ‘ছ খোমে বাহিরা আযতনা অনিচ্চা. যঞ্চ খো বাহিরে আযতনে পটিচ্চ পটিসংৰেদেতি সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা তং নিচ্চং ধুৰং সস্সতং অৰিপরিণামধম্ম’ন্তি; সম্মা নু খো সো, ভগিনিযো, ৰদমানো ৰদেয্যা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘তজ্জং তজ্জং, ভন্তে, পচ্চযং পটিচ্চ তজ্জা তজ্জা ৰেদনা উপ্পজ্জন্তি. তজ্জস্স তজ্জস্স পচ্চযস্স নিরোধা তজ্জা তজ্জা ৰেদনা নিরুজ্ঝন্তী’’তি. ‘‘সাধু সাধু, ভগিনিযো! এৰঞ্হেতং, ভগিনিযো, হোতি অরিযসাৰকস্স যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতো’’.
৪১৩. ‘‘সেয্যথাপি, ভগিনিযো, দক্খো গোঘাতকো ৰা গোঘাতকন্তেৰাসী ৰা গাৰিং ৰধিত্ৰা তিণ্হেন গোৰিকন্তনেন গাৰিং সঙ্কন্তেয্য অনুপহচ্চ অন্তরং মংসকাযং অনুপহচ্চ বাহিরং চম্মকাযং. যং যদেৰ তত্থ অন্তরা ৰিলিমংসং অন্তরা ন্হারু অন্তরা বন্ধনং তং তদেৰ তিণ্হেন গোৰিকন্তনেন সঞ্ছিন্দেয্য সঙ্কন্তেয্য সম্পকন্তেয্য সম্পরিকন্তেয্য. সঞ্ছিন্দিত্ৰা সঙ্কন্তিত্ৰা সম্পকন্তিত্ৰা সম্পরিকন্তিত্ৰা ৰিধুনিত্ৰা বাহিরং চম্মকাযং তেনেৰ চম্মেন তং গাৰিং পটিচ্ছাদেত্ৰা এৰং ৰদেয্য – ‘তথেৰাযং গাৰী সংযুত্তা ইমিনাৰ চম্মেনা’তি; সম্মা নু খো সো, ভগিনিযো, ৰদমানো ৰদেয্যা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘অমু হি, ভন্তে, দক্খো গোঘাতকো ৰা গোঘাতকন্তেৰাসী ৰা গাৰিং ৰধিত্ৰা তিণ্হেন গোৰিকন্তনেন গাৰিং সঙ্কন্তেয্য অনুপহচ্চ অন্তরং মংসকাযং অনুপহচ্চ বাহিরং চম্মকাযং. যং যদেৰ তত্থ অন্তরা ৰিলিমংসং অন্তরা ন্হারু অন্তরা বন্ধনং তং তদেৰ তিণ্হেন গোৰিকন্তনেন সঞ্ছিন্দেয্য সঙ্কন্তেয্য সম্পকন্তেয্য সম্পরিকন্তেয্য. সঞ্ছিন্দিত্ৰা সঙ্কন্তিত্ৰা সম্পকন্তিত্ৰা সম্পরিকন্তিত্ৰা ৰিধুনিত্ৰা বাহিরং চম্মকাযং তেনেৰ চম্মেন তং গাৰিং পটিচ্ছাদেত্ৰা কিঞ্চাপি সো এৰং ৰদেয্য – ‘তথেৰাযং গাৰী সংযুত্তা ইমিনাৰ চম্মেনা’তি; অথ খো সা গাৰী ৰিসংযুত্তা তেনেৰ চম্মেনা’’তি.
‘‘উপমা খো মে অযং, ভগিনিযো, কতা অত্থস্স ৰিঞ্ঞাপনায অযমেৰেত্থ অত্থো. ‘অন্তরা মংসকাযো’তি খো, ভগিনিযো, ছন্নেতং অজ্ঝত্তিকানং আযতনানং অধিৰচনং; ‘বাহিরো চম্মকাযো’তি খো, ভগিনিযো, ছন্নেতং বাহিরানং আযতনানং অধিৰচনং; ‘অন্তরা ৰিলিমংসং অন্তরা ন্হারু অন্তরা বন্ধন’ন্তি খো, ভগিনিযো, নন্দীরাগস্সেতং অধিৰচনং; ‘তিণ্হং গোৰিকন্তন’ন্তি খো, ভগিনিযো, অরিযাযেতং পঞ্ঞায অধিৰচনং; যাযং অরিযা পঞ্ঞা অন্তরা কিলেসং অন্তরা সংযোজনং অন্তরা বন্ধনং সঞ্ছিন্দতি সঙ্কন্ততি সম্পকন্ততি সম্পরিকন্ততি.
৪১৪. ‘‘সত্ত খো পনিমে, ভগিনিযো, বোজ্ঝঙ্গা, যেসং ভাৰিতত্তা বহুলীকতত্তা ভিক্খু আসৰানং খযা অনাসৰং চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. কতমে সত্ত? ইধ, ভগিনিযো, ভিক্খু সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি ৰিৰেকনিস্সিতং ৰিরাগনিস্সিতং নিরোধনিস্সিতং ৰোস্সগ্গপরিণামিং. ধম্মৰিচযসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি…পে… ৰীরিযসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি… পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি… পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি… সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি ৰিৰেকনিস্সিতং ৰিরাগনিস্সিতং নিরোধনিস্সিতং ৰোস্সগ্গপরিণামিং. ইমে খো, ভগিনিযো, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা যেসং ভাৰিতত্তা বহুলীকতত্তা ভিক্খু আসৰানং খযা অনাসৰং চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরতী’’তি.
৪১৫. অথ খো আযস্মা নন্দকো তা ভিক্খুনিযো ইমিনা ওৰাদেন ওৰদিত্ৰা উয্যোজেসি – ‘‘গচ্ছথ, ভগিনিযো; কালো’’তি. অথ খো তা ভিক্খুনিযো আযস্মতো নন্দকস্স ভাসিতং অভিনন্দিত্ৰা অনুমোদিত্ৰা উট্ঠাযাসনা আযস্মন্তং নন্দকং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং অট্ঠংসু. একমন্তং ঠিতা খো তা ভিক্খুনিযো ভগৰা এতদৰোচ –‘‘গচ্ছথ, ভিক্খুনিযো; কালো’’তি. অথ খো তা ভিক্খুনিযো ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা পক্কমিংসু. অথ খো ভগৰা অচিরপক্কন্তীসু তাসু ভিক্খুনীসু ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, তদহুপোসথে পন্নরসে ন হোতি বহুনো জনস্স কঙ্খা ৰা ৰিমতি ৰা – ‘ঊনো নু খো চন্দো, পুণ্ণো নু খো চন্দো’তি, অথ খো পুণ্ণো চন্দোত্ৰেৰ হোতি; এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, তা ভিক্খুনিযো নন্দকস্স ধম্মদেসনায অত্তমনা চেৰ পরিপুণ্ণসঙ্কপ্পা চ. তাসং, ভিক্খৰে, পঞ্চন্নং ভিক্খুনিসতানং যা পচ্ছিমিতা ভিক্খুনী সা [যা পচ্ছিমা ভিক্খুনী, সা (সী. স্যা. কং. পী.), যা পচ্ছিমিকা, তা ভিক্খুনিযো (ক.)] সোতাপন্না অৰিনিপাতধম্মা নিযতা সম্বোধিপরাযনা’’তি.
ইদমৰোচ ভগৰা. অত্তমনা তে ভিক্খূ ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দুন্তি.
নন্দকোৰাদসুত্তং নিট্ঠিতং চতুত্থং.
৫. চূল়রাহুলোৰাদসুত্তং
৪১৬. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. অথ খো ভগৰতো রহোগতস্স পটিসল্লীনস্স এৰং চেতসো পরিৰিতক্কো উদপাদি – ‘‘পরিপক্কা খো রাহুলস্স ৰিমুত্তিপরিপাচনীযা ধম্মা. যংনূনাহং রাহুলং উত্তরিং আসৰানং খযে ৰিনেয্য’’ন্তি. অথ খো ভগৰা পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায সাৰত্থিং পিণ্ডায পাৰিসি. সাৰত্থিযং পিণ্ডায চরিত্ৰা পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো আযস্মন্তং রাহুলং আমন্তেসি – ‘‘গণ্হাহি, রাহুল, নিসীদনং; যেন অন্ধৰনং তেনুপসঙ্কমিস্সাম দিৰাৰিহারাযা’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো আযস্মা রাহুলো ভগৰতো পটিস্সুত্ৰা নিসীদনং আদায ভগৰন্তং পিট্ঠিতো পিট্ঠিতো অনুবন্ধি.
তেন খো পন সমযেন অনেকানি দেৰতাসহস্সানি ভগৰন্তং অনুবন্ধানি হোন্তি – ‘‘অজ্জ ভগৰা আযস্মন্তং রাহুলং উত্তরিং আসৰানং খযে ৰিনেস্সতী’’তি. অথ খো ভগৰা অন্ধৰনং অজ্ঝোগাহেত্ৰা অঞ্ঞতরস্মিং রুক্খমূলে পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. আযস্মাপি খো রাহুলো ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো আযস্মন্তং রাহুলং ভগৰা এতদৰোচ –
৪১৭. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, রাহুল, চক্খু নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে ’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰা তং সুখং ৰা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, রাহুল, রূপা নিচ্চা ৰা অনিচ্চা ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চা, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰা তং সুখং ৰা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, রাহুল, চক্খুৰিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰা তং সুখং ৰা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, রাহুল, চক্খুসম্ফস্সো নিচ্চো ৰা অনিচ্চো ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চো, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং, দুক্খং ৰা তং সুখং ৰা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, রাহুল, যমিদং [যম্পিদং (সী. ক.)] চক্খুসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৰেদনাগতং সঞ্ঞাগতং সঙ্খারগতং ৰিঞ্ঞাণগতং তম্পি নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং, দুক্খং ৰা তং সুখং ৰা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.
৪১৮. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি রাহুল, সোতং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে…পে… ঘানং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে…পে… জিৰ্হা নিচ্চা ৰা অনিচ্চা ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চা, ভন্তে…পে… কাযো নিচ্চো ৰা অনিচ্চো ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চো, ভন্তে…পে… মনো নিচ্চো ৰা অনিচ্চো ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চো, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং, দুক্খং ৰা তং সুখং ৰা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং –‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি রাহুল, ধম্মা নিচ্চা ৰা অনিচ্চা ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চা, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং, দুক্খং ৰা তং সুখং ৰা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি রাহুল, মনোৰিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং, দুক্খং ৰা তং সুখং ৰা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি রাহুল, মনোসম্ফস্সো নিচ্চো ৰা অনিচ্চো ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চো, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং, দুক্খং ৰা তং সুখং ৰা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, রাহুল, যমিদং মনোসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৰেদনাগতং সঞ্ঞাগতং সঙ্খারগতং ৰিঞ্ঞাণগতং, তম্পি নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং, দুক্খং ৰা তং সুখং ৰা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.
৪১৯. ‘‘এৰং পস্সং, রাহুল, সুতৰা অরিযসাৰকো চক্খুস্মিং [চক্খুস্মিম্পি (স্যা. কং.) এৰমিতরেসুপি] নিব্বিন্দতি, রূপেসু নিব্বিন্দতি, চক্খুৰিঞ্ঞাণে নিব্বিন্দতি, চক্খুসম্ফস্সে নিব্বিন্দতি, যমিদং চক্খুসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৰেদনাগতং সঞ্ঞাগতং সঙ্খারগতং ৰিঞ্ঞাণগতং তস্মিম্পি নিব্বিন্দতি. সোতস্মিং নিব্বিন্দতি, সদ্দেসু নিব্বিন্দতি…পে…, ঘানস্মিং নিব্বিন্দতি, গন্ধেসু নিব্বিন্দতি… জিৰ্হায নিব্বিন্দতি, রসেসু নিব্বিন্দতি… কাযস্মিং নিব্বিন্দতি, ফোট্ঠব্বেসু নিব্বিন্দতি… মনস্মিং নিব্বিন্দতি, ধম্মেসু নিব্বিন্দতি, মনোৰিঞ্ঞাণে নিব্বিন্দতি, মনোসম্ফস্সে নিব্বিন্দতি, যমিদং মনোসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৰেদনাগতং সঞ্ঞাগতং সঙ্খারগতং ৰিঞ্ঞাণগতং তস্মিম্পি নিব্বিন্দতি. নিব্বিন্দং ৰিরজ্জতি, ৰিরাগা ৰিমুচ্চতি. ৰিমুত্তস্মিং ৰিমুত্তমিতি ঞাণং হোতি. ‘খীণা জাতি, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযা’তি পজানাতী’’তি.
ইদমৰোচ ভগৰা. অত্তমনো আযস্মা রাহুলো ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দীতি. ইমস্মিঞ্চ পন ৰেয্যাকরণস্মিং ভঞ্ঞমানে আযস্মতো রাহুলস্স অনুপাদায আসৰেহি চিত্তং ৰিমুচ্চি. তাসঞ্চ অনেকানং দেৰতাসহস্সানং ৰিরজং ৰীতমলং ধম্মচক্খুং উদপাদি – ‘যং কিঞ্চি সমুদযধম্মং সব্বং তং নিরোধধম্ম’’ন্তি.
চূল়রাহুলোৰাদসুত্তং নিট্ঠিতং পঞ্চমং.
৬. ছছক্কসুত্তং
৪২০. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. তত্র খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৰো’’তি. ‘‘ভদন্তে’’তি তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং. ভগৰা এতদৰোচ – ‘‘ধম্মং ৰো, ভিক্খৰে, দেসেস্সামি আদিকল্যাণং মজ্ঝেকল্যাণং পরিযোসানকল্যাণং সাত্থং সব্যঞ্জনং, কেৰলপরিপুণ্ণং পরিসুদ্ধং ব্রহ্মচরিযং পকাসেস্সামি, যদিদং – ছ ছক্কানি. তং সুণাথ, সাধুকং মনসি করোথ; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং. ভগৰা এতদৰোচ –
‘‘ছ অজ্ঝত্তিকানি আযতনানি ৰেদিতব্বানি, ছ বাহিরানি আযতনানি ৰেদিতব্বানি, ছ ৰিঞ্ঞাণকাযা ৰেদিতব্বা, ছ ফস্সকাযা ৰেদিতব্বা, ছ ৰেদনাকাযা ৰেদিতব্বা, ছ তণ্হাকাযা ৰেদিতব্বা.
৪২১. ‘‘‘ছ অজ্ঝত্তিকানি আযতনানি ৰেদিতব্বানী’তি – ইতি খো পনেতং ৰুত্তং. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৰুত্তং? চক্খাযতনং, সোতাযতনং, ঘানাযতনং, জিৰ্হাযতনং, কাযাযতনং, মনাযতনং. ‘ছ অজ্ঝত্তিকানি আযতনানি ৰেদিতব্বানী’তি – ইতি যং তং ৰুত্তং, ইদমেতং পটিচ্চ ৰুত্তং. ইদং পঠমং ছক্কং.
‘‘‘ছ বাহিরানি আযতনানি ৰেদিতব্বানী’তি – ইতি খো পনেতং ৰুত্তং. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৰুত্তং? রূপাযতনং, সদ্দাযতনং, গন্ধাযতনং, রসাযতনং, ফোট্ঠব্বাযতনং, ধম্মাযতনং. ‘ছ বাহিরানি আযতনানি ৰেদিতব্বানী’তি – ইতি যং তং ৰুত্তং, ইদমেতং পটিচ্চ ৰুত্তং. ইদং দুতিযং ছক্কং.
‘‘‘ছ ৰিঞ্ঞাণকাযা ৰেদিতব্বা’তি – ইতি খো পনেতং ৰুত্তং. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৰুত্তং? চক্খুঞ্চ পটিচ্চ রূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৰিঞ্ঞাণং, সোতঞ্চ পটিচ্চ সদ্দে চ উপ্পজ্জতি সোতৰিঞ্ঞাণং, ঘানঞ্চ পটিচ্চ গন্ধে চ উপ্পজ্জতি ঘানৰিঞ্ঞাণং, জিৰ্হঞ্চ পটিচ্চ রসে চ উপ্পজ্জতি জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণং, কাযঞ্চ পটিচ্চ ফোট্ঠব্বে চ উপ্পজ্জতি কাযৰিঞ্ঞাণং, মনঞ্চ পটিচ্চ ধম্মে চ উপ্পজ্জতি মনোৰিঞ্ঞাণং. ‘ছ ৰিঞ্ঞাণকাযা ৰেদিতব্বা’তি – ইতি যং তং ৰুত্তং, ইদমেতং পটিচ্চ ৰুত্তং. ইদং ততিযং ছক্কং.
‘‘‘ছ ফস্সকাযা ৰেদিতব্বা’তি – ইতি খো পনেতং ৰুত্তং. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৰুত্তং? চক্খুঞ্চ পটিচ্চ রূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৰিঞ্ঞাণং, তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো; সোতঞ্চ পটিচ্চ সদ্দে চ উপ্পজ্জতি সোতৰিঞ্ঞাণং, তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো; ঘানঞ্চ পটিচ্চ গন্ধে চ উপ্পজ্জতি ঘানৰিঞ্ঞাণং, তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো; জিৰ্হঞ্চ পটিচ্চ রসে চ উপ্পজ্জতি জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণং, তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো; কাযঞ্চ পটিচ্চ ফোট্ঠব্বে চ উপ্পজ্জতি কাযৰিঞ্ঞাণং, তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো; মনঞ্চ পটিচ্চ ধম্মে চ উপ্পজ্জতি মনোৰিঞ্ঞাণং, তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো. ‘ছ ফস্সকাযা ৰেদিতব্বা’তি – ইতি যং তং ৰুত্তং, ইদমেতং পটিচ্চ ৰুত্তং. ইদং চতুত্থং ছক্কং.
‘‘‘ছ ৰেদনাকাযা ৰেদিতব্বা’তি – ইতি খো পনেতং ৰুত্তং. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৰুত্তং? চক্খুঞ্চ পটিচ্চ রূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৰিঞ্ঞাণং, তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো, ফস্সপচ্চযা ৰেদনা; সোতঞ্চ পটিচ্চ সদ্দে চ উপ্পজ্জতি সোতৰিঞ্ঞাণং, তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো, ফস্সপচ্চযা ৰেদনা; ঘানঞ্চ পটিচ্চ গন্ধে চ উপ্পজ্জতি ঘানৰিঞ্ঞাণং, তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো, ফস্সপচ্চযা ৰেদনা; জিৰ্হঞ্চ পটিচ্চ রসে চ উপ্পজ্জতি জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণং, তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো, ফস্সপচ্চযা ৰেদনা; কাযঞ্চ পটিচ্চ ফোট্ঠব্বে চ উপ্পজ্জতি কাযৰিঞ্ঞাণং, তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো, ফস্সপচ্চযা ৰেদনা; মনঞ্চ পটিচ্চ ধম্মে চ উপ্পজ্জতি মনোৰিঞ্ঞাণং, তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো, ফস্সপচ্চযা ৰেদনা. ‘ছ ৰেদনাকাযা ৰেদিতব্বা’তি – ইতি যং তং ৰুত্তং, ইদমেতং পটিচ্চ ৰুত্তং. ইদং পঞ্চমং ছক্কং.
‘‘‘ছ তণ্হাকাযা ৰেদিতব্বা’তি – ইতি খো পনেতং ৰুত্তং. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৰুত্তং? চক্খুঞ্চ পটিচ্চ রূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৰিঞ্ঞাণং, তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো, ফস্সপচ্চযা ৰেদনা, ৰেদনাপচ্চযা তণ্হা; সোতঞ্চ পটিচ্চ সদ্দে চ উপ্পজ্জতি সোতৰিঞ্ঞাণং…পে… ঘানঞ্চ পটিচ্চ গন্ধে চ উপ্পজ্জতি ঘানৰিঞ্ঞাণং… জিৰ্হঞ্চ পটিচ্চ রসে চ উপ্পজ্জতি জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণং… কাযঞ্চ পটিচ্চ ফোট্ঠব্বে চ উপ্পজ্জতি কাযৰিঞ্ঞাণং… মনঞ্চ পটিচ্চ ধম্মে চ উপ্পজ্জতি মনোৰিঞ্ঞাণং, তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো, ফস্সপচ্চযা ৰেদনা, ৰেদনাপচ্চযা তণ্হা. ‘ছ তণ্হাকাযা ৰেদিতব্বা’তি – ইতি যং তং ৰুত্তং, ইদমেতং পটিচ্চ ৰুত্তং. ইদং ছট্ঠং ছক্কং.
৪২২. ‘‘‘চক্খু অত্তা’তি যো ৰদেয্য তং ন উপপজ্জতি. চক্খুস্স উপ্পাদোপি ৰযোপি পঞ্ঞাযতি. যস্স খো পন উপ্পাদোপি ৰযোপি পঞ্ঞাযতি, ‘অত্তা মে উপ্পজ্জতি চ ৰেতি চা’তি ইচ্চস্স এৰমাগতং হোতি. তস্মা তং ন উপপজ্জতি – ‘চক্খু অত্তা’তি যো ৰদেয্য. ইতি চক্খু অনত্তা.
‘‘‘রূপা অত্তা’তি যো ৰদেয্য তং ন উপপজ্জতি. রূপানং উপ্পাদোপি ৰযোপি পঞ্ঞাযতি. যস্স খো পন উপ্পাদোপি ৰযোপি পঞ্ঞাযতি, ‘অত্তা মে উপ্পজ্জতি চ ৰেতি চা’তি ইচ্চস্স এৰমাগতং হোতি. তস্মা তং ন উপপজ্জতি – ‘রূপা অত্তা’তি যো ৰদেয্য. ইতি চক্খু অনত্তা, রূপা অনত্তা.
‘‘‘চক্খুৰিঞ্ঞাণং অত্তা’তি যো ৰদেয্য তং ন উপপজ্জতি. চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স উপ্পাদোপি ৰযোপি পঞ্ঞাযতি. যস্স খো পন উপ্পাদোপি ৰযোপি পঞ্ঞাযতি, ‘অত্তা মে উপ্পজ্জতি চ ৰেতি চা’তি ইচ্চস্স এৰমাগতং হোতি. তস্মা তং ন উপপজ্জতি – ‘চক্খুৰিঞ্ঞাণং অত্তা’তি যো ৰদেয্য. ইতি চক্খু অনত্তা, রূপা অনত্তা, চক্খুৰিঞ্ঞাণং অনত্তা.
‘‘‘চক্খুসম্ফস্সো অত্তা’তি যো ৰদেয্য তং ন উপপজ্জতি. চক্খুসম্ফস্সস্স উপ্পাদোপি ৰযোপি পঞ্ঞাযতি. যস্স খো পন উপ্পাদোপি ৰযোপি পঞ্ঞাযতি, ‘অত্তা মে উপ্পজ্জতি চ ৰেতি চা’তি ইচ্চস্স এৰমাগতং হোতি. তস্মা তং ন উপপজ্জতি – ‘চক্খুসম্ফস্সো অত্তা’তি যো ৰদেয্য. ইতি চক্খু অনত্তা, রূপা অনত্তা, চক্খুৰিঞ্ঞাণং অনত্তা, চক্খুসম্ফস্সো অনত্তা.
‘‘‘ৰেদনা অত্তা’তি যো ৰদেয্য তং ন উপপজ্জতি. ৰেদনায উপ্পাদোপি ৰযোপি পঞ্ঞাযতি. যস্স খো পন উপ্পাদোপি ৰযোপি পঞ্ঞাযতি, ‘অত্তা মে উপ্পজ্জতি চ ৰেতি চা’তি ইচ্চস্স এৰমাগতং হোতি. তস্মা তং ন উপপজ্জতি – ‘ৰেদনা অত্তা’তি যো ৰদেয্য. ইতি চক্খু অনত্তা, রূপা অনত্তা, চক্খুৰিঞ্ঞাণং অনত্তা, চক্খুসম্ফস্সো অনত্তা, ৰেদনা অনত্তা.
‘‘‘তণ্হা অত্তা’তি যো ৰদেয্য তং ন উপপজ্জতি. তণ্হায উপ্পাদোপি ৰযোপি পঞ্ঞাযতি. যস্স খো পন উপ্পাদোপি ৰযোপি পঞ্ঞাযতি, ‘অত্তা মে উপ্পজ্জতি চ ৰেতি চা’তি ইচ্চস্স এৰমাগতং হোতি. তস্মা তং ন উপপজ্জতি – ‘তণ্হা অত্তা’তি যো ৰদেয্য. ইতি চক্খু অনত্তা, রূপা অনত্তা, চক্খুৰিঞ্ঞাণং অনত্তা, চক্খুসম্ফস্সো অনত্তা, ৰেদনা অনত্তা, তণ্হা অনত্তা.
৪২৩. ‘‘‘সোতং অত্তা’তি যো ৰদেয্য…পে… ‘ঘানং অত্তা’তি যো ৰদেয্য… ‘জিৰ্হা অত্তা’তি যো ৰদেয্য… ‘কাযো অত্তা’তি যো ৰদেয্য… ‘মনো অত্তা’তি যো ৰদেয্য তং ন উপপজ্জতি. মনস্স উপ্পাদোপি ৰযোপি পঞ্ঞাযতি. যস্স খো পন উপ্পাদোপি ৰযোপি পঞ্ঞাযতি, ‘অত্তা মে উপ্পজ্জতি চ ৰেতি চা’তি ইচ্চস্স এৰমাগতং হোতি. তস্মা তং ন উপপজ্জতি – ‘মনো অত্তা’তি যো ৰদেয্য. ইতি মনো অনত্তা.
‘‘‘ধম্মা অত্তা’তি যো ৰদেয্য তং ন উপপজ্জতি. ধম্মানং উপ্পাদোপি ৰযোপি পঞ্ঞাযতি. যস্স খো পন উপ্পাদোপি ৰযোপি পঞ্ঞাযতি, ‘অত্তা মে উপ্পজ্জতি চ ৰেতি চা’তি ইচ্চস্স এৰমাগতং হোতি. তস্মা তং ন উপপজ্জতি – ‘ধম্মা অত্তা’তি যো ৰদেয্য. ইতি মনো অনত্তা, ধম্মা অনত্তা.
‘‘‘মনোৰিঞ্ঞাণং অত্তা’তি যো ৰদেয্য তং ন উপপজ্জতি. মনোৰিঞ্ঞাণস্স উপ্পাদোপি ৰযোপি পঞ্ঞাযতি. যস্স খো পন উপ্পাদোপি ৰযোপি পঞ্ঞাযতি, ‘অত্তা মে উপ্পজ্জতি চ ৰেতি চা’তি ইচ্চস্স এৰমাগতং হোতি. তস্মা তং ন উপপজ্জতি – ‘মনোৰিঞ্ঞাণং অত্তা’তি যো ৰদেয্য. ইতি মনো অনত্তা, ধম্মা অনত্তা, মনোৰিঞ্ঞাণং অনত্তা.
‘‘‘মনোসম্ফস্সো অত্তা’তি যো ৰদেয্য তং ন উপপজ্জতি. মনোসম্ফস্সস্স উপ্পাদোপি ৰযোপি পঞ্ঞাযতি. যস্স খো পন উপ্পাদোপি ৰযোপি পঞ্ঞাযতি, ‘অত্তা মে উপ্পজ্জতি চ ৰেতি চা’তি ইচ্চস্স এৰমাগতং হোতি. তস্মা তং ন উপপজ্জতি – ‘মনোসম্ফস্সো অত্তা’তি যো ৰদেয্য. ইতি মনো অনত্তা, ধম্মা অনত্তা, মনোৰিঞ্ঞাণং অনত্তা, মনোসম্ফস্সো অনত্তা.
‘‘‘ৰেদনা অত্তা’তি যো ৰদেয্য তং ন উপপজ্জতি. ৰেদনায উপ্পাদোপি ৰযোপি পঞ্ঞাযতি. যস্স খো পন উপ্পাদোপি ৰযোপি পঞ্ঞাযতি, ‘অত্তা মে উপ্পজ্জতি চ ৰেতি চা’তি ইচ্চস্স এৰমাগতং হোতি. তস্মা তং ন উপপজ্জতি – ‘ৰেদনা অত্তা’তি যো ৰদেয্য. ইতি মনো অনত্তা, ধম্মা অনত্তা, মনোৰিঞ্ঞাণং অনত্তা, মনোসম্ফস্সো অনত্তা, ৰেদনা অনত্তা.
‘‘‘তণ্হা অত্তা’তি যো ৰদেয্য তং ন উপপজ্জতি. তণ্হায উপ্পাদোপি ৰযোপি পঞ্ঞাযতি. যস্স খো পন উপ্পাদোপি ৰযোপি পঞ্ঞাযতি, ‘অত্তা মে উপ্পজ্জতি চ ৰেতি চা’তি ইচ্চস্স এৰমাগতং হোতি. তস্মা তং ন উপপজ্জতি – ‘তণ্হা অত্তা’তি যো ৰদেয্য. ইতি মনো অনত্তা, ধম্মা অনত্তা, মনোৰিঞ্ঞাণং অনত্তা, মনোসম্ফস্সো অনত্তা, ৰেদনা অনত্তা, তণ্হা অনত্তা.
৪২৪. ‘‘অযং খো পন, ভিক্খৰে, সক্কাযসমুদযগামিনী পটিপদা – চক্খুং ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সতি; রূপে ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সতি; চক্খুৰিঞ্ঞাণং ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সতি; চক্খুসম্ফস্সং ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সতি; ৰেদনং ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সতি; তণ্হং ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সতি; সোতং ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সতি…পে… ঘানং ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সতি…পে… জিৰ্হং ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সতি…পে… কাযং ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সতি…পে… মনং ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সতি, ধম্মে ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সতি, মনোৰিঞ্ঞাণং ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সতি, মনোসম্ফস্সং ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সতি, ৰেদনং ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সতি, তণ্হং ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সতি.
‘‘অযং খো পন, ভিক্খৰে, সক্কাযনিরোধগামিনী পটিপদা – চক্খুং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সতি. রূপে ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সতি. চক্খুৰিঞ্ঞাণং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সতি. চক্খুসম্ফস্সং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সতি. ৰেদনং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সতি. তণ্হং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সতি. সোতং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সতি…পে… ঘানং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সতি… জিৰ্হং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সতি… কাযং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সতি… মনং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সতি. ধম্মে ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সতি. মনোৰিঞ্ঞাণং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সতি. মনোসম্ফস্সং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সতি. ৰেদনং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সতি. তণ্হং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সতি.
৪২৫. ‘‘চক্খুঞ্চ, ভিক্খৰে, পটিচ্চ রূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৰিঞ্ঞাণং, তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো, ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৰেদযিতং সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা. সো সুখায ৰেদনায ফুট্ঠো সমানো অভিনন্দতি অভিৰদতি অজ্ঝোসায তিট্ঠতি. তস্স রাগানুসযো অনুসেতি. দুক্খায ৰেদনায ফুট্ঠো সমানো সোচতি কিলমতি পরিদেৰতি উরত্তাল়িং কন্দতি সম্মোহং আপজ্জতি. তস্স পটিঘানুসযো অনুসেতি. অদুক্খমসুখায ৰেদনায ফুট্ঠো সমানো তস্সা ৰেদনায সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৰঞ্চ নিস্সরণঞ্চ যথাভূতং নপ্পজানাতি. তস্স অৰিজ্জানুসযো অনুসেতি. সো ৰত, ভিক্খৰে, সুখায ৰেদনায রাগানুসযং অপ্পহায দুক্খায ৰেদনায পটিঘানুসযং অপ্পটিৰিনোদেত্ৰা অদুক্খমসুখায ৰেদনায অৰিজ্জানুসযং অসমূহনিত্ৰা অৰিজ্জং অপ্পহায ৰিজ্জং অনুপ্পাদেত্ৰা দিট্ঠেৰ ধম্মে দুক্খস্সন্তকরো ভৰিস্সতীতি – নেতং ঠানং ৰিজ্জতি.
‘‘সোতঞ্চ, ভিক্খৰে, পটিচ্চ সদ্দে চ উপ্পজ্জতি সোতৰিঞ্ঞাণং…পে… ঘানঞ্চ, ভিক্খৰে, পটিচ্চ গন্ধে চ উপ্পজ্জতি ঘানৰিঞ্ঞাণং…পে… জিৰ্হঞ্চ, ভিক্খৰে, পটিচ্চ রসে চ উপ্পজ্জতি জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণং…পে… কাযঞ্চ, ভিক্খৰে, পটিচ্চ ফোট্ঠব্বে চ উপ্পজ্জতি কাযৰিঞ্ঞাণং…পে… মনঞ্চ, ভিক্খৰে, পটিচ্চ ধম্মে চ উপ্পজ্জতি মনোৰিঞ্ঞাণং, তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো, ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৰেদযিতং সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা. সো সুখায ৰেদনায ফুট্ঠো সমানো অভিনন্দতি অভিৰদতি অজ্ঝোসায তিট্ঠতি. তস্স রাগানুসযো অনুসেতি. দুক্খায ৰেদনায ফুট্ঠো সমানো সোচতি কিলমতি পরিদেৰতি উরত্তাল়িং কন্দতি সম্মোহং আপজ্জতি. তস্স পটিঘানুসযো অনুসেতি. অদুক্খমসুখায ৰেদনায ফুট্ঠো সমানো তস্সা ৰেদনায সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৰঞ্চ নিস্সরণঞ্চ যথাভূতং নপ্পজানাতি. তস্স অৰিজ্জানুসযো অনুসেতি. সো ৰত, ভিক্খৰে, সুখায ৰেদনায রাগানুসযং অপ্পহায দুক্খায ৰেদনায পটিঘানুসযং অপ্পটিৰিনোদেত্ৰা অদুক্খমসুখায ৰেদনায অৰিজ্জানুসযং অসমূহনিত্ৰা অৰিজ্জং অপ্পহায ৰিজ্জং অনুপ্পাদেত্ৰা দিট্ঠেৰ ধম্মে দুক্খস্সন্তকরো ভৰিস্সতীতি – নেতং ঠানং ৰিজ্জতি.
৪২৬. ‘‘চক্খুঞ্চ, ভিক্খৰে, পটিচ্চ রূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৰিঞ্ঞাণং, তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো, ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৰেদযিতং সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা. সো সুখায ৰেদনায ফুট্ঠো সমানো নাভিনন্দতি নাভিৰদতি নাজ্ঝোসায তিট্ঠতি. তস্স রাগানুসযো নানুসেতি. দুক্খায ৰেদনায ফুট্ঠো সমানো ন সোচতি ন কিলমতি পরিদেৰতি ন উরত্তাল়িং কন্দতি ন সম্মোহং আপজ্জতি. তস্স পটিঘানুসযো নানুসেতি. অদুক্খমসুখায ৰেদনায ফুট্ঠো সমানো তস্সা ৰেদনায সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৰঞ্চ নিস্সরণঞ্চ যথাভূতং পজানাতি. তস্স অৰিজ্জানুসযো নানুসেতি. সো ৰত, ভিক্খৰে, সুখায ৰেদনায রাগানুসযং পহায দুক্খায ৰেদনায পটিঘানুসযং পটিৰিনোদেত্ৰা অদুক্খমসুখায ৰেদনায অৰিজ্জানুসযং সমূহনিত্ৰা অৰিজ্জং পহায ৰিজ্জং উপ্পাদেত্ৰা দিট্ঠেৰ ধম্মে দুক্খস্সন্তকরো ভৰিস্সতীতি – ঠানমেতং ৰিজ্জতি.
‘‘সোতঞ্চ, ভিক্খৰে, পটিচ্চ সদ্দে চ উপ্পজ্জতি সোতৰিঞ্ঞাণং…পে….
‘‘ঘানঞ্চ, ভিক্খৰে, পটিচ্চ গন্ধে চ উপ্পজ্জতি ঘানৰিঞ্ঞাণং…পে….
‘‘জিৰ্হঞ্চ, ভিক্খৰে, পটিচ্চ রসে চ উপ্পজ্জতি জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণং…পে….
‘‘কাযঞ্চ, ভিক্খৰে, পটিচ্চ ফোট্ঠব্বে চ উপ্পজ্জতি কাযৰিঞ্ঞাণং…পে….
‘‘মনঞ্চ, ভিক্খৰে, পটিচ্চ ধম্মে চ উপ্পজ্জতি মনোৰিঞ্ঞাণং তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো, ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৰেদযিতং সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা. সো সুখায ৰেদনায ফুট্ঠো সমানো নাভিনন্দতি নাভিৰদতি নাজ্ঝোসায তিট্ঠতি. তস্স রাগানুসযো নানুসেতি. দুক্খায ৰেদনায ফুট্ঠো সমানো ন সোচতি ন কিলমতি ন পরিদেৰতি ন উরত্তাল়িং কন্দতি ন সম্মোহং আপজ্জতি. তস্স পটিঘানুসযো নানুসেতি. অদুক্খমসুখায ৰেদনায ফুট্ঠো সমানো তস্সা ৰেদনায সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৰঞ্চ নিস্সরণঞ্চ যথাভূতং পজানাতি. তস্স অৰিজ্জানুসযো নানুসেতি. সো ৰত, ভিক্খৰে, সুখায ৰেদনায রাগানুসযং পহায দুক্খায ৰেদনায পটিঘানুসযং পটিৰিনোদেত্ৰা অদুক্খমসুখায ৰেদনায অৰিজ্জানুসযং সমূহনিত্ৰা অৰিজ্জং পহায ৰিজ্জং উপ্পাদেত্ৰা দিট্ঠেৰ ধম্মে দুক্খস্সন্তকরো ভৰিস্সতীতি – ঠানমেতং ৰিজ্জতি.
৪২৭. ‘‘এৰং পস্সং, ভিক্খৰে, সুতৰা অরিযসাৰকো চক্খুস্মিং [চক্খুস্মিম্পি (স্যা. কং.) এৰমিতরেসুপি] নিব্বিন্দতি, রূপেসু নিব্বিন্দতি, চক্খুৰিঞ্ঞাণে নিব্বিন্দতি, চক্খুসম্ফস্সে নিব্বিন্দতি, ৰেদনায নিব্বিন্দতি, তণ্হায নিব্বিন্দতি. সোতস্মিং নিব্বিন্দতি, সদ্দেসু নিব্বিন্দতি…পে… ঘানস্মিং নিব্বিন্দতি, গন্ধেসু নিব্বিন্দতি… জিৰ্হায নিব্বিন্দতি, রসেসু নিব্বিন্দতি… কাযস্মিং নিব্বিন্দতি, ফোট্ঠব্বেসু নিব্বিন্দতি… মনস্মিং নিব্বিন্দতি, ধম্মেসু নিব্বিন্দতি, মনোৰিঞ্ঞাণে নিব্বিন্দতি, মনোসম্ফস্সে নিব্বিন্দতি, ৰেদনায নিব্বিন্দতি, তণ্হায নিব্বিন্দতি. নিব্বিন্দং ৰিরজ্জতি, ৰিরাগা ৰিমুচ্চতি. ৰিমুত্তস্মিং ৰিমুত্তমিতি ঞাণং হোতি. ‘খীণা জাতি, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযা’তি পজানাতী’’তি.
ইদমৰোচ ভগৰা. অত্তমনা তে ভিক্খূ ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দুন্তি. ইমস্মিং খো পন ৰেয্যাকরণস্মিং ভঞ্ঞমানে সট্ঠিমত্তানং ভিক্খূনং অনুপাদায আসৰেহি চিত্তানি ৰিমুচ্চিংসূতি.
ছছক্কসুত্তং নিট্ঠিতং ছট্ঠং.
৭. মহাসল়াযতনিকসুত্তং
৪২৮. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. তত্র খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৰো’’তি. ‘‘ভদন্তে’’তি তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং. ভগৰা এতদৰোচ – ‘‘মহাসল়াযতনিকং ৰো, ভিক্খৰে, দেসেস্সামি. তং সুণাথ, সাধুকং মনসি করোথ; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং. ভগৰা এতদৰোচ –
৪২৯. ‘‘চক্খুং, ভিক্খৰে, অজানং অপস্সং যথাভূতং, রূপে অজানং অপস্সং যথাভূতং, চক্খুৰিঞ্ঞাণং অজানং অপস্সং যথাভূতং, চক্খুসম্ফস্সং অজানং অপস্সং যথাভূতং, যমিদং চক্খুসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৰেদযিতং সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা তম্পি অজানং অপস্সং যথাভূতং, চক্খুস্মিং সারজ্জতি, রূপেসু সারজ্জতি, চক্খুৰিঞ্ঞাণে সারজ্জতি, চক্খুসম্ফস্সে সারজ্জতি, যমিদং চক্খুসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৰেদযিতং সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা তস্মিম্পি সারজ্জতি.
‘‘তস্স সারত্তস্স সংযুত্তস্স সম্মূল়্হস্স অস্সাদানুপস্সিনো ৰিহরতো আযতিং পঞ্চুপাদানক্খন্ধা উপচযং গচ্ছন্তি. তণ্হা চস্স পোনোব্ভৰিকা নন্দীরাগসহগতা তত্রতত্রাভিনন্দিনী, সা চস্স পৰড্ঢতি. তস্স কাযিকাপি দরথা পৰড্ঢন্তি, চেতসিকাপি দরথা পৰড্ঢন্তি; কাযিকাপি সন্তাপা পৰড্ঢন্তি, চেতসিকাপি সন্তাপা পৰড্ঢন্তি; কাযিকাপি পরিল়াহা পৰড্ঢন্তি, চেতসিকাপি পরিল়াহা পৰড্ঢন্তি. সো কাযদুক্খম্পি [কাযিকদুক্খম্পি (স্যা. কং.), কাযিকং দুক্খম্পি (ক.)] চেতোদুক্খম্পি পটিসংৰেদেতি.
‘‘সোতং, ভিক্খৰে, অজানং অপস্সং যথাভূতং…পে… ঘানং, ভিক্খৰে, অজানং অপস্সং যথাভূতং…পে… জিৰ্হং, ভিক্খৰে, অজানং অপস্সং যথাভূতং…পে… কাযং, ভিক্খৰে, অজানং অপস্সং যথাভূতং…পে… মনং, ভিক্খৰে, অজানং অপস্সং যথাভূতং, ধম্মে, ভিক্খৰে, অজানং অপস্সং যথাভূতং, মনোৰিঞ্ঞাণং, ভিক্খৰে, অজানং অপস্সং যথাভূতং, মনোসম্ফস্সং, ভিক্খৰে, অজানং অপস্সং যথাভূতং, যমিদং মনোসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৰেদযিতং সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা তম্পি অজানং অপস্সং যথাভূতং, মনস্মিং সারজ্জতি, ধম্মেসু সারজ্জতি, মনোৰিঞ্ঞাণে সারজ্জতি, মনোসম্ফস্সে সারজ্জতি, যমিদং মনোসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৰেদযিতং সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা তস্মিম্পি সারজ্জতি.
‘‘তস্স সারত্তস্স সংযুত্তস্স সম্মূল়্হস্স অস্সাদানুপস্সিনো ৰিহরতো আযতিং পঞ্চুপাদানক্খন্ধা উপচযং গচ্ছন্তি. তণ্হা চস্স পোনোব্ভৰিকা নন্দীরাগসহগতা তত্রতত্রাভিনন্দিনী, সা চস্স পৰড্ঢতি. তস্স কাযিকাপি দরথা পৰড্ঢন্তি, চেতসিকাপি দরথা পৰড্ঢন্তি; কাযিকাপি সন্তাপা পৰড্ঢন্তি, চেতসিকাপি সন্তাপা পৰড্ঢন্তি; কাযিকাপি পরিল়াহা পৰড্ঢন্তি, চেতসিকাপি পরিল়াহা পৰড্ঢন্তি. সো কাযদুক্খম্পি চেতোদুক্খম্পি পটিসংৰেদেতি.
৪৩০. ‘‘চক্খুঞ্চ খো, ভিক্খৰে, জানং পস্সং যথাভূতং, রূপে জানং পস্সং যথাভূতং, চক্খুৰিঞ্ঞাণং জানং পস্সং যথাভূতং, চক্খুসম্ফস্সং জানং পস্সং যথাভূতং, যমিদং চক্খুসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৰেদযিতং সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা তম্পি জানং পস্সং যথাভূতং, চক্খুস্মিং ন সারজ্জতি, রূপেসু ন সারজ্জতি, চক্খুৰিঞ্ঞাণে ন সারজ্জতি, চক্খুসম্ফস্সে ন সারজ্জতি, যমিদং চক্খুসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৰেদযিতং সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা তস্মিম্পি ন সারজ্জতি.
‘‘তস্স অসারত্তস্স অসংযুত্তস্স অসম্মূল়্হস্স আদীনৰানুপস্সিনো ৰিহরতো আযতিং পঞ্চুপাদানক্খন্ধা অপচযং গচ্ছন্তি. তণ্হা চস্স পোনোব্ভৰিকা নন্দীরাগসহগতা তত্রতত্রাভিনন্দিনী, সা চস্স পহীযতি. তস্স কাযিকাপি দরথা পহীযন্তি, চেতসিকাপি দরথা পহীযন্তি; কাযিকাপি সন্তাপা পহীযন্তি, চেতসিকাপি সন্তাপা পহীযন্তি; কাযিকাপি পরিল়াহা পহীযন্তি, চেতসিকাপি পরিল়াহা পহীযন্তি. সো কাযসুখম্পি চেতোসুখম্পি পটিসংৰেদেতি.
৪৩১. ‘‘যা তথাভূতস্স [যথাভূতস্স (সী. পী.)] দিট্ঠি সাস্স হোতি সম্মাদিট্ঠি; যো তথাভূতস্স [যথাভূতস্স (সী. পী.)] সঙ্কপ্পো স্ৰাস্স হোতি সম্মাসঙ্কপ্পো; যো তথাভূতস্স [যথাভূতস্স (সী. পী.)] ৰাযামো স্ৰাস্স হোতি সম্মাৰাযামো; যা তথাভূতস্স [যথাভূতস্স (সী. পী.)] সতি সাস্স হোতি সম্মাসতি; যো তথাভূতস্স [যথাভূতস্স (সী. পী.)] সমাধি স্ৰাস্স হোতি সম্মাসমাধি. পুব্বেৰ খো পনস্স কাযকম্মং ৰচীকম্মং আজীৰো সুপরিসুদ্ধো হোতি. এৰমস্সাযং অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো ভাৰনাপারিপূরিং গচ্ছতি.
‘‘তস্স এৰং ইমং অরিযং অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং ভাৰযতো চত্তারোপি সতিপট্ঠানা ভাৰনাপারিপূরিং গচ্ছন্তি, চত্তারোপি সম্মপ্পধানা ভাৰনাপারিপূরিং গচ্ছন্তি, চত্তারোপি ইদ্ধিপাদা ভাৰনাপারিপূরিং গচ্ছন্তি, পঞ্চপি ইন্দ্রিযানি ভাৰনাপারিপূরিং গচ্ছন্তি, পঞ্চপি বলানি ভাৰনাপারিপূরিং গচ্ছন্তি, সত্তপি বোজ্ঝঙ্গা ভাৰনাপারিপূরিং গচ্ছন্তি.
‘‘তস্সিমে দ্ৰে ধম্মা যুগনন্ধা [যুগনদ্ধা (সী. স্যা. কং.)] ৰত্তন্তি – সমথো চ ৰিপস্সনা চ. সো যে ধম্মা অভিঞ্ঞা পরিঞ্ঞেয্যা তে ধম্মে অভিঞ্ঞা পরিজানাতি. যে ধম্মা অভিঞ্ঞা পহাতব্বা তে ধম্মে অভিঞ্ঞা পজহতি. যে ধম্মা অভিঞ্ঞা ভাৰেতব্বা তে ধম্মে অভিঞ্ঞা ভাৰেতি. যে ধম্মা অভিঞ্ঞা সচ্ছিকাতব্বা তে ধম্মে অভিঞ্ঞা সচ্ছিকরোতি.
‘‘কতমে চ, ভিক্খৰে, ধম্মা অভিঞ্ঞা পরিঞ্ঞেয্যা? ‘পঞ্চুপাদানক্খন্ধা’ তিস্স ৰচনীযং, সেয্যথিদং – রূপুপাদানক্খন্ধো, ৰেদনুপাদানক্খন্ধো, সঞ্ঞুপাদানক্খন্ধো, সঙ্খারুপাদানক্খন্ধো, ৰিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধো. ইমে ধম্মা অভিঞ্ঞা পরিঞ্ঞেয্যা.