১১. সচ্চৰিভঙ্গসুত্তং
৩৭১. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা বারাণসিযং ৰিহরতি ইসিপতনে মিগদাযে. তত্র খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৰো’’তি. ‘‘ভদন্তে’’তি তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং. ভগৰা এতদৰোচ –
‘‘তথাগতেন, ভিক্খৰে, অরহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন বারাণসিযং ইসিপতনে মিগদাযে অনুত্তরং ধম্মচক্কং পৰত্তিতং অপ্পটিৰত্তিযং সমণেন ৰা ব্রাহ্মণেন ৰা দেৰেন ৰা মারেন ৰা ব্রহ্মুনা ৰা কেনচি ৰা লোকস্মিং, যদিদং – চতুন্নং অরিযসচ্চানং আচিক্খনা দেসনা পঞ্ঞাপনা পট্ঠপনা ৰিৰরণা ৰিভজনা উত্তানীকম্মং. কতমেসং চতুন্নং? দুক্খস্স অরিযসচ্চস্স আচিক্খনা দেসনা পঞ্ঞাপনা পট্ঠপনা ৰিৰরণা ৰিভজনা উত্তানীকম্মং, দুক্খসমুদযস্স অরিযসচ্চস্স আচিক্খনা দেসনা পঞ্ঞাপনা পট্ঠপনা ৰিৰরণা ৰিভজনা উত্তানীকম্মং, দুক্খনিরোধস্স অরিযসচ্চস্স আচিক্খনা দেসনা পঞ্ঞাপনা পট্ঠপনা ৰিৰরণা ৰিভজনা উত্তানীকম্মং, দুক্খনিরোধগামিনিযা পটিপদায অরিযসচ্চস্স আচিক্খনা দেসনা পঞ্ঞাপনা পট্ঠপনা ৰিৰরণা ৰিভজনা উত্তানীকম্মং. তথাগতেন, ভিক্খৰে, অরহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন বারাণসিযং ইসিপতনে মিগদাযে অনুত্তরং ধম্মচক্কং পৰত্তিতং অপ্পটিৰত্তিযং সমণেন ৰা ব্রাহ্মণেন ৰা দেৰেন ৰা মারেন ৰা ব্রহ্মুনা ৰা কেনচি ৰা লোকস্মিং, যদিদং – ইমেসং চতুন্নং অরিযসচ্চানং আচিক্খনা দেসনা পঞ্ঞাপনা পট্ঠপনা ৰিৰরণা ৰিভজনা উত্তানীকম্মং.
‘‘সেৰথ, ভিক্খৰে, সারিপুত্তমোগ্গল্লানে; ভজথ, ভিক্খৰে, সারিপুত্তমোগ্গল্লানে. পণ্ডিতা ভিক্খূ অনুগ্গাহকা সব্রহ্মচারীনং. সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, জনেতা [জনেত্তি (সী. পী.)], এৰং সারিপুত্তো; সেয্যথাপি জাতস্স আপাদেতা, এৰং মোগ্গল্লানো. সারিপুত্তো, ভিক্খৰে, সোতাপত্তিফলে ৰিনেতি, মোগ্গল্লানো উত্তমত্থে. সারিপুত্তো, ভিক্খৰে, পহোতি চত্তারি অরিযসচ্চানি ৰিত্থারেন আচিক্খিতুং দেসেতুং পঞ্ঞাপেতুং পট্ঠপেতুং ৰিৰরিতুং ৰিভজিতুং উত্তানীকাতু’’ন্তি. ইদমৰোচ ভগৰা. ইদং ৰত্ৰান সুগতো উট্ঠাযাসনা ৰিহারং পাৰিসি.
৩৭২. তত্র খো আযস্মা সারিপুত্তো অচিরপক্কন্তস্স ভগৰতো ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘আৰুসো, ভিক্খৰে’’তি. ‘‘আৰুসো’’তি খো তে ভিক্খূ আযস্মতো সারিপুত্তস্স পচ্চস্সোসুং. আযস্মা সারিপুত্তো এতদৰোচ –
‘‘তথাগতেন, আৰুসো, অরহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন বারাণসিযং ইসিপতনে মিগদাযে অনুত্তরং ধম্মচক্কং পৰত্তিতং অপ্পটিৰত্তিযং সমণেন ৰা ব্রাহ্মণেন ৰা দেৰেন ৰা মারেন ৰা ব্রহ্মুনা ৰা কেনচি ৰা লোকস্মিং, যদিদং – চতুন্নং অরিযসচ্চানং আচিক্খনা দেসনা পঞ্ঞাপনা পট্ঠপনা ৰিৰরণা ৰিভজনা উত্তানীকম্মং. কতমেসং চতুন্নং? দুক্খস্স অরিযসচ্চস্স আচিক্খনা দেসনা পঞ্ঞাপনা পট্ঠপনা ৰিৰরণা ৰিভজনা উত্তানীকম্মং, দুক্খসমুদযস্স অরিযসচ্চস্স আচিক্খনা দেসনা পঞ্ঞাপনা পট্ঠপনা ৰিৰরণা ৰিভজনা উত্তানীকম্মং, দুক্খনিরোধস্স অরিযসচ্চস্স আচিক্খনা দেসনা পঞ্ঞাপনা পট্ঠপনা ৰিৰরণা ৰিভজনা উত্তানীকম্মং, দুক্খনিরোধগামিনিযা পটিপদায অরিযসচ্চস্স আচিক্খনা দেসনা পঞ্ঞাপনা পট্ঠপনা ৰিৰরণা ৰিভজনা উত্তানীকম্মং.
৩৭৩. ‘‘কতমঞ্চাৰুসো, দুক্খং অরিযসচ্চং? জাতিপি দুক্খা, জরাপি দুক্খা, মরণম্পি দুক্খং, সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসাপি দুক্খা, যম্পিচ্ছং ন লভতি তম্পি দুক্খং; সংখিত্তেন পঞ্চুপাদানক্খন্ধা দুক্খা.
‘‘কতমা চাৰুসো, জাতি? যা তেসং তেসং সত্তানং তম্হি তম্হি সত্তনিকাযে জাতি সঞ্জাতি ওক্কন্তি অভিনিব্বত্তি খন্ধানং পাতুভাৰো আযতনানং পটিলাভো, অযং ৰুচ্চতাৰুসো – ‘জাতি’’’.
‘‘কতমা চাৰুসো, জরা? যা তেসং তেসং সত্তানং তম্হি তম্হি সত্তনিকাযে জরা জীরণতা খণ্ডিচ্চং পালিচ্চং ৰলিত্তচতা আযুনো সংহানি ইন্দ্রিযানং পরিপাকো, অযং ৰুচ্চতাৰুসো – ‘জরা’’’.
‘‘কতমঞ্চাৰুসো, মরণং? যা তেসং তেসং সত্তানং তম্হা তম্হা সত্তনিকাযা চুতি চৰনতা ভেদো অন্তরধানং মচ্চু মরণং কালংকিরিযা খন্ধানং ভেদো কল়েৰরস্স নিক্খেপো জীৰিতিন্দ্রিযস্সুপচ্ছেদো, ইদং ৰুচ্চতাৰুসো – ‘মরণং’’’.
‘‘কতমো চাৰুসো, সোকো? যো খো, আৰুসো, অঞ্ঞতরঞ্ঞতরেন ব্যসনেন সমন্নাগতস্স অঞ্ঞতরঞ্ঞতরেন দুক্খধম্মেন ফুট্ঠস্স সোকো সোচনা সোচিতত্তং অন্তোসোকো অন্তোপরিসোকো, অযং ৰুচ্চতাৰুসো – ‘সোকো’’’.
‘‘কতমো চাৰুসো, পরিদেৰো? যো খো, আৰুসো, অঞ্ঞতরঞ্ঞতরেন ব্যসনেন সমন্নাগতস্স অঞ্ঞতরঞ্ঞতরেন দুক্খধম্মেন ফুট্ঠস্স আদেৰো পরিদেৰো আদেৰনা পরিদেৰনা আদেৰিতত্তং পরিদেৰিতত্তং, অযং ৰুচ্চতাৰুসো – ‘পরিদেৰো’’’.
‘‘কতমঞ্চাৰুসো, দুক্খং? যং খো, আৰুসো, কাযিকং দুক্খং কাযিকং অসাতং কাযসম্ফস্সজং দুক্খং অসাতং ৰেদযিতং, ইদং ৰুচ্চতাৰুসো – ‘দুক্খং’’’.
‘‘কতমঞ্চাৰুসো, দোমনস্সং? যং খো, আৰুসো, চেতসিকং দুক্খং চেতসিকং অসাতং মনোসম্ফস্সজং দুক্খং অসাতং ৰেদযিতং, ইদং ৰুচ্চতাৰুসো – ‘দোমনস্সং’’’.
‘‘কতমো চাৰুসো, উপাযাসো? যো খো, আৰুসো, অঞ্ঞতরঞ্ঞতরেন ব্যসনেন সমন্নাগতস্স অঞ্ঞতরঞ্ঞতরেন দুক্খধম্মেন ফুট্ঠস্স আযাসো উপাযাসো আযাসিতত্তং উপাযাসিতত্তং, অযং ৰুচ্চতাৰুসো – ‘উপাযাসো’’’.
‘‘কতমঞ্চাৰুসো, যম্পিচ্ছং ন লভতি তম্পি দুক্খং? জাতিধম্মানং, আৰুসো, সত্তানং এৰং ইচ্ছা উপ্পজ্জতি – ‘অহো ৰত, মযং ন জাতিধম্মা অস্সাম; ন চ, ৰত, নো জাতি আগচ্ছেয্যা’তি. ন খো পনেতং ইচ্ছায পত্তব্বং. ইদম্পি – ‘যম্পিচ্ছং ন লভতি তম্পি দুক্খং’. জরাধম্মানং, আৰুসো, সত্তানং…পে… ব্যাধিধম্মানং, আৰুসো, সত্তানং… মরণধম্মানং, আৰুসো, সত্তানং… সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসধম্মানং, আৰুসো, সত্তানং এৰং ইচ্ছা উপ্পজ্জতি – ‘অহো ৰত, মযং ন সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসধম্মা অস্সাম; ন চ, ৰত, নো সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা আগচ্ছেয্যু’ন্তি. ন খো পনেতং ইচ্ছায পত্তব্বং. ইদম্পি – ‘যম্পিচ্ছং ন লভতি তম্পি দুক্খং’’’.
‘‘কতমে চাৰুসো, সংখিত্তেন পঞ্চুপাদানক্খন্ধা দুক্খা? সেয্যথিদং – রূপুপাদানক্খন্ধো, ৰেদনুপাদানক্খন্ধো, সঞ্ঞুপাদানক্খন্ধো, সঙ্খারুপাদানক্খন্ধো, ৰিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধো. ইমে ৰুচ্চন্তাৰুসো – ‘সংখিত্তেন পঞ্চুপাদানক্খন্ধা দুক্খা’. ইদং ৰুচ্চতাৰুসো – ‘দুক্খং অরিযসচ্চং’’’.
৩৭৪. ‘‘কতমঞ্চাৰুসো, দুক্খসমুদযং [দুক্খসমুদযো (স্যা. কং.)] অরিযসচ্চং? যাযং তণ্হা পোনোব্ভৰিকা [পোনোভৰিকা (সী. পী.)] নন্দীরাগসহগতা [নন্দিরাগসহগতা (সী. স্যা. কং. পী.)] তত্রতত্রাভিনন্দিনী, সেয্যথিদং – কামতণ্হা ভৰতণ্হা ৰিভৰতণ্হা, ইদং ৰুচ্চতাৰুসো – ‘দুক্খসমুদযং [দুক্খসমুদযো (স্যা. কং.)] অরিযসচ্চং’’’.
‘‘কতমঞ্চাৰুসো, দুক্খনিরোধং [দুক্খনিরোধো (স্যা. কং.)] অরিযসচ্চং? যো তস্সাযেৰ তণ্হায অসেসৰিরাগনিরোধো চাগো পটিনিস্সগ্গো মুত্তি অনালযো, ইদং ৰুচ্চতাৰুসো – ‘দুক্খনিরোধং [দুক্খনিরোধো (স্যা. কং.)] অরিযসচ্চং’’’.
৩৭৫. ‘‘কতমঞ্চাৰুসো, দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা অরিযসচ্চং? অযমেৰ অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো, সেয্যথিদং – সম্মাদিট্ঠি, সম্মাসঙ্কপ্পো, সম্মাৰাচা, সম্মাকম্মন্তো, সম্মাআজীৰো, সম্মাৰাযামো, সম্মাসতি, সম্মাসমাধি.
‘‘কতমাচাৰুসো, সম্মাদিট্ঠি? যং খো, আৰুসো, দুক্খে ঞাণং, দুক্খসমুদযে ঞাণং, দুক্খনিরোধে ঞাণং, দুক্খনিরোধগামিনিযা পটিপদায ঞাণং, অযং ৰুচ্চতাৰুসো – ‘সম্মাদিট্ঠি’’’.
‘‘কতমো চাৰুসো, সম্মাসঙ্কপ্পো? নেক্খম্মসঙ্কপ্পো, অব্যাপাদসঙ্কপ্পো, অৰিহিংসাসঙ্কপ্পো, অযং ৰুচ্চতাৰুসো – ‘সম্মাসঙ্কপ্পো’’’.
‘‘কতমা চাৰুসো, সম্মাৰাচা? মুসাৰাদা ৰেরমণী, পিসুণায ৰাচায ৰেরমণী, ফরুসায ৰাচায ৰেরমণী, সম্ফপ্পলাপা ৰেরমণী, অযং ৰুচ্চতাৰুসো – ‘সম্মাৰাচা’’’.
‘‘কতমো চাৰুসো, সম্মাকম্মন্তী? পাণাতিপাতা ৰেরমণী, অদিন্নাদানা ৰেরমণী, কামেসুমিচ্ছাচারা ৰেরমণী, অযং ৰুচ্চতাৰুসো – ‘সম্মাকম্মন্তো’’’.
‘‘কতমো চাৰুসো, সম্মাআজীৰো? ইধাৰুসো, অরিযসাৰকো মিচ্ছাআজীৰং পহায সম্মাআজীৰেন জীৰিকং কপ্পেতি, অযং ৰুচ্চতাৰুসো – ‘সম্মাআজীৰো’’’.
‘‘কতমো চাৰুসো, সম্মাৰাযামো? ইধাৰুসো, ভিক্খু অনুপ্পন্নানং পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং অনুপ্পাদায ছন্দং জনেতি ৰাযমতি ৰীরিযং আরভতি চিত্তং পগ্গণ্হাতি পদহতি, উপ্পন্নানং পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং পহানায ছন্দং জনেতি ৰাযমতি ৰীরিযং আরভতি চিত্তং পগ্গণ্হাতি পদহতি, অনুপ্পন্নানং কুসলানং ধম্মানং উপ্পাদায ছন্দং জনেতি ৰাযমতি ৰীরিযং আরভতি চিত্তং পগ্গণ্হাতি পদহতি, উপ্পন্নানং কুসলানং ধম্মানং ঠিতিযা অসম্মোসায ভিয্যোভাৰায ৰেপুল্লায ভাৰনায পারিপূরিযা ছন্দং জনেতি ৰাযমতি ৰীরিযং আরভতি চিত্তং পগ্গণ্হাতি পদহতি, অযং ৰুচ্চতাৰুসো – ‘সম্মাৰাযামো’’’.
‘‘কতমা চাৰুসো, সম্মাসতি? ইধাৰুসো, ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. ৰেদনাসু ৰেদনানুপস্সী ৰিহরতি…পে… চিত্তে চিত্তানুপস্সী ৰিহরতি… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৰিহরতি আতাপী সম্পজানো সতিমা ৰিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং, অযং ৰুচ্চতাৰুসো – ‘সম্মাসতি’’’.
‘‘কতমো চাৰুসো, সম্মাসমাধি? ইধাৰুসো, ভিক্খু ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি ৰিৰিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি সৰিতক্কং সৰিচারং ৰিৰেকজং পীতিসুখং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি, ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমা অজ্ঝত্তং সম্পসাদনং চেতসো একোদিভাৰং অৰিতক্কং অৰিচারং সমাধিজং পীতিসুখং দুতিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি, পীতিযা চ ৰিরাগা উপেক্খকো চ ৰিহরতি…পে… ততিযং ঝানং… ৰিহরতি, অযং ৰুচ্চতাৰুসো – ‘সম্মাসমাধি’. ইদং ৰুচ্চতাৰুসো – ‘দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা অরিযসচ্চং’’’.
‘‘তথাগতেনাৰুসো, অরহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন বারাণসিযং ইসিপতনে মিগদাযে অনুত্তরং ধম্মচক্কং পৰত্তিতং অপ্পটিৰত্তিযং সমণেন ৰা ব্রাহ্মণেন ৰা দেৰেন ৰা মারেন ৰা ব্রহ্মুনা ৰা কেনচি ৰা লোকস্মিং, যদিদং – ইমেসং চতুন্নং অরিযসচ্চানং আচিক্খনা দেসনা পঞ্ঞাপনা পট্ঠপনা ৰিৰরণা ৰিভজনা উত্তানীকম্ম’’ন্তি.
ইদমৰোচ আযস্মা সারিপুত্তো. অত্তমনা তে ভিক্খূ আযস্মতো সারিপুত্তস্স ভাসিতং অভিনন্দুন্তি.
সচ্চৰিভঙ্গসুত্তং নিট্ঠিতং একাদসমং.