৪. ৰিভঙ্গৰগ্গো

১. ভদ্দেকরত্তসুত্তং

২৭২. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. তত্র খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৰো’’তি. ‘‘ভদন্তে’’তি তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং. ভগৰা এতদৰোচ – ‘‘ভদ্দেকরত্তস্স ৰো, ভিক্খৰে, উদ্দেসঞ্চ ৰিভঙ্গঞ্চ দেসেস্সামি. তং সুণাথ, সাধুকং মনসি করোথ; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং. ভগৰা এতদৰোচ –

‘‘অতীতং নান্ৰাগমেয্য, নপ্পটিকঙ্খে অনাগতং;

যদতীতং পহীনং তং, অপ্পত্তঞ্চ অনাগতং.

‘‘পচ্চুপ্পন্নঞ্চ যো [যং (নেত্তিপাল়ি)] ধম্মং, তত্থ তত্থ ৰিপস্সতি;

অসংহীরং [অসংহিরং (স্যা. কং. ক.)] অসংকুপ্পং, তং ৰিদ্ৰা মনুব্রূহযে.

‘‘অজ্জেৰ কিচ্চমাতপ্পং [কিচ্চং আতপ্পং (সী. ক.)], কো জঞ্ঞা মরণং সুৰে;

ন হি নো সঙ্গরং তেন, মহাসেনেন মচ্চুনা.

‘‘এৰং ৰিহারিং আতাপিং, অহোরত্তমতন্দিতং;

তং ৰে ভদ্দেকরত্তোতি, সন্তো আচিক্খতে মুনি’’ [মুনীতি (সী. স্যা. কং. পী.)].

২৭৩. ‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, অতীতং অন্ৰাগমেতি? ‘এৰংরূপো অহোসিং অতীতমদ্ধান’ন্তি তত্থ নন্দিং সমন্ৰানেতি, ‘এৰংৰেদনো অহোসিং অতীতমদ্ধান’ন্তি তত্থ নন্দিং সমন্ৰানেতি, ‘এৰংসঞ্ঞো অহোসিং অতীতমদ্ধান’ন্তি তত্থ নন্দিং সমন্ৰানেতি, ‘এৰংসঙ্খারো অহোসিং অতীতমদ্ধান’ন্তি তত্থ নন্দিং সমন্ৰানেতি, ‘এৰংৰিঞ্ঞাণো অহোসিং অতীতমদ্ধান’ন্তি তত্থ নন্দিং সমন্ৰানেতি – এৰং খো, ভিক্খৰে, অতীতং অন্ৰাগমেতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, অতীতং নান্ৰাগমেতি? ‘এৰংরূপো অহোসিং অতীতমদ্ধান’ন্তি তত্থ নন্দিং ন সমন্ৰানেতি, ‘এৰংৰেদনো অহোসিং অতীতমদ্ধান’ন্তি তত্থ নন্দিং ন সমন্ৰানেতি, ‘এৰংসঞ্ঞো অহোসিং অতীতমদ্ধান’ন্তি তত্থ নন্দিং ন সমন্ৰানেতি, ‘এৰংসঙ্খারো অহোসিং অতীতমদ্ধান’ন্তি তত্থ নন্দিং ন সমন্ৰানেতি, ‘এৰংৰিঞ্ঞাণো অহোসিং অতীতমদ্ধান’ন্তি তত্থ নন্দিং ন সমন্ৰানেতি – এৰং খো, ভিক্খৰে, অতীতং নান্ৰাগমেতি.

২৭৪. ‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, অনাগতং পটিকঙ্খতি? ‘এৰংরূপো সিযং অনাগতমদ্ধান’ন্তি তত্থ নন্দিং সমন্ৰানেতি, এৰংৰেদনো সিযং…পে… এৰংসঞ্ঞো সিযং… এৰংসঙ্খারো সিযং… এৰংৰিঞ্ঞাণো সিযং অনাগতমদ্ধানন্তি তত্থ নন্দিং সমন্ৰানেতি – এৰং খো, ভিক্খৰে, অনাগতং পটিকঙ্খতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, অনাগতং নপ্পটিকঙ্খতি? ‘এৰংরূপো সিযং অনাগতমদ্ধান’ন্তি তত্থ নন্দিং ন সমন্ৰানেতি, এৰংৰেদনো সিযং … এৰংসঞ্ঞো সিযং… এৰংসঙ্খারো সিযং… ‘এৰংৰিঞ্ঞাণো সিযং অনাগতমদ্ধান’ন্তি তত্থ নন্দিং ন সমন্ৰানেতি – এৰং খো, ভিক্খৰে, অনাগতং নপ্পটিকঙ্খতি.

২৭৫. ‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, পচ্চুপ্পন্নেসু ধম্মেসু সংহীরতি? ইধ, ভিক্খৰে, অস্সুতৰা পুথুজ্জনো অরিযানং অদস্সাৰী অরিযধম্মস্স অকোৰিদো অরিযধম্মে অৰিনীতো সপ্পুরিসানং অদস্সাৰী সপ্পুরিসধম্মস্স অকোৰিদো সপ্পুরিসধম্মে অৰিনীতো রূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, রূপৰন্তং ৰা অত্তানং, অত্তনি ৰা রূপং, রূপস্মিং ৰা অত্তানং; ৰেদনং…পে… সঞ্ঞং… সঙ্খারে… ৰিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি, ৰিঞ্ঞাণৰন্তং ৰা অত্তানং অত্তনি ৰা ৰিঞ্ঞাণং, ৰিঞ্ঞাণস্মিং ৰা অত্তানং – এৰং খো, ভিক্খৰে, পচ্চুপ্পন্নেসু ধম্মেসু সংহীরতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, পচ্চুপ্পন্নেসু ধম্মেসু ন সংহীরতি? ইধ, ভিক্খৰে, সুতৰা অরিযসাৰকো অরিযানং দস্সাৰী অরিযধম্মস্স কোৰিদো অরিযধম্মে সুৰিনীতো সপ্পুরিসানং দস্সাৰী সপ্পুরিসধম্মস্স কোৰিদো সপ্পুরিসধম্মে সুৰিনীতো ন রূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, ন রূপৰন্তং ৰা অত্তানং, ন অত্তনি ৰা রূপং, ন রূপস্মিং ৰা অত্তানং; ন ৰেদনং… ন সঞ্ঞং… ন সঙ্খারে… ন ৰিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি, ন ৰিঞ্ঞাণৰন্তং ৰা অত্তানং, ন অত্তনি ৰা ৰিঞ্ঞাণং, ন ৰিঞ্ঞাণস্মিং ৰা অত্তানং – এৰং খো, ভিক্খৰে, পচ্চুপ্পন্নেসু ধম্মেসু ন সংহীরতি.

‘‘অতীতং নান্ৰাগমেয্য, নপ্পটিকঙ্খে অনাগতং;

যদতীতং পহীনং তং, অপ্পত্তঞ্চ অনাগতং.

‘‘পচ্চুপ্পন্নঞ্চ যো ধম্মং, তত্থ তত্থ ৰিপস্সতি;

অসংহীরং অসংকুপ্পং, তং ৰিদ্ৰা মনুব্রূহযে.

‘‘অজ্জেৰ কিচ্চমাতপ্পং, কো জঞ্ঞা মরণং সুৰে;

ন হি নো সঙ্গরং তেন, মহাসেনেন মচ্চুনা.

‘‘এৰং ৰিহারিং আতাপিং, অহোরত্তমতন্দিতং;

তং ৰে ভদ্দেকরত্তোতি, সন্তো আচিক্খতে মুনী’’তি.

‘‘‘ভদ্দেকরত্তস্স ৰো, ভিক্খৰে, উদ্দেসঞ্চ ৰিভঙ্গঞ্চ দেসেস্সামী’তি – ইতি যং তং ৰুত্তং ইদমেতং পটিচ্চ ৰুত্ত’’ন্তি.

ইদমৰোচ ভগৰা. অত্তমনা তে ভিক্খূ ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দুন্তি.

ভদ্দেকরত্তসুত্তং নিট্ঠিতং পঠমং.

২. আনন্দভদ্দেকরত্তসুত্তং

২৭৬. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. তেন খো পন সমযেন আযস্মা আনন্দো উপট্ঠানসালাযং ভিক্খূনং ধম্মিযা কথায সন্দস্সেতি সমাদপেতি সমুত্তেজেতি সম্পহংসেতি, ভদ্দেকরত্তস্স উদ্দেসঞ্চ ৰিভঙ্গঞ্চ ভাসতি.

অথ খো ভগৰা সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৰুট্ঠিতো যেনুপট্ঠানসালা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. নিসজ্জ খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘কো নু খো, ভিক্খৰে, উপট্ঠানসালাযং ভিক্খূনং ধম্মিযা কথায সন্দস্সেসি সমাদপেসি সমুত্তেজেসি সম্পহংসেসি, ভদ্দেকরত্তস্স উদ্দেসঞ্চ ৰিভঙ্গঞ্চ অভাসী’’তি? ‘‘আযস্মা, ভন্তে, আনন্দো উপট্ঠানসালাযং ভিক্খূনং ধম্মিযা কথায সন্দস্সেসি সমাদপেসি সমুত্তেজেসি সম্পহংসেসি, ভদ্দেকরত্তস্স উদ্দেসঞ্চ ৰিভঙ্গঞ্চ অভাসী’’তি.

অথ খো ভগৰা আযস্মন্তং আনন্দং আমন্তেসি – ‘‘যথা কথং পন ত্ৰং, আনন্দ, ভিক্খূনং ধম্মিযা কথায সন্দস্সেসি সমাদপেসি সমুত্তেজেসি সম্পহংসেসি, ভদ্দেকরত্তস্স উদ্দেসঞ্চ ৰিভঙ্গঞ্চ অভাসী’’তি? ‘‘এৰং খো অহং, ভন্তে, ভিক্খূনং ধম্মিযা কথায সন্দস্সেসিং সমাদপেসিং সমুত্তেজেসিং সম্পহংসেসিং, ভদ্দেকরত্তস্স উদ্দেসঞ্চ ৰিভঙ্গঞ্চ অভাসিং –

‘‘অতীতং নান্ৰাগমেয্য, নপ্পটিকঙ্খে অনাগতং;

যদতীতং পহীনং তং, অপ্পত্তঞ্চ অনাগতং.

‘‘পচ্চুপ্পন্নঞ্চ যো ধম্মং, তত্থ তত্থ ৰিপস্সতি;

অসংহীরং অসংকুপ্পং, তং ৰিদ্ৰা মনুব্রূহযে.

‘‘অজ্জেৰ কিচ্চমাতপ্পং, কো জঞ্ঞা মরণং সুৰে;

ন হি নো সঙ্গরং তেন, মহাসেনেন মচ্চুনা.

‘‘এৰং ৰিহারিং আতাপিং, অহোরত্তমতন্দিতং;

তং ৰে ভদ্দেকরত্তোতি, সন্তো আচিক্খতে মুনি’’.

২৭৭. ‘‘কথঞ্চ, আৰুসো, অতীতং অন্ৰাগমেতি? এৰংরূপো অহোসিং অতীতমদ্ধানন্তি তত্থ নন্দিং সমন্ৰানেতি, এৰংৰেদনো অহোসিং অতীতমদ্ধানন্তি তত্থ নন্দিং সমন্ৰানেতি, এৰংসঞ্ঞো অহোসিং অতীতমদ্ধানন্তি তত্থ নন্দিং সমন্ৰানেতি, এৰংসঙ্খারো অহোসিং অতীতমদ্ধানন্তি তত্থ নন্দিং সমন্ৰানেতি, এৰংৰিঞ্ঞাণো অহোসিং অতীতমদ্ধানন্তি তত্থ নন্দিং সমন্ৰানেতি – এৰং খো, আৰুসো, অতীতং অন্ৰাগমেতি.

‘‘কথঞ্চ, আৰুসো, অতীতং নান্ৰাগমেতি? এৰংরূপো অহোসিং অতীতমদ্ধানন্তি তত্থ নন্দিং ন সমন্ৰানেতি, এৰংৰেদনো অহোসিং অতীতমদ্ধানন্তি তত্থ নন্দিং ন সমন্ৰানেতি, এৰংসঞ্ঞো অহোসিং অতীতমদ্ধানন্তি তত্থ নন্দিং ন সমন্ৰানেতি, এৰংসঙ্খারো অহোসিং অতীতমদ্ধানন্তি তত্থ নন্দিং ন সমন্ৰানেতি, এৰংৰিঞ্ঞাণো অহোসিং অতীতমদ্ধানন্তি তত্থ নন্দিং ন সমন্ৰানেতি – এৰং খো, আৰুসো, অতীতং নান্ৰাগমেতি.

‘‘কথঞ্চ, আৰুসো, অনাগতং পটিকঙ্খতি? এৰংরূপো সিযং অনাগতমদ্ধানন্তি তত্থ নন্দিং সমন্ৰানেতি, এৰংৰেদনো সিযং…পে… এৰংসঞ্ঞো সিযং… এৰংসঙ্খারো সিযং… এৰংৰিঞ্ঞাণো সিযং অনাগতমদ্ধানন্তি তত্থ নন্দিং সমন্ৰানেতি – এৰং খো, আৰুসো, অনাগতং পটিকঙ্খতি.

‘‘কথঞ্চ, আৰুসো, অনাগতং নপ্পটিকঙ্খতি? এৰংরূপো সিযং অনাগতমদ্ধানন্তি তত্থ নন্দিং ন সমন্ৰানেতি, এৰংৰেদনো সিযং…পে… এৰংসঞ্ঞো সিযং… এৰংসঙ্খারো সিযং… এৰংৰিঞ্ঞাণো সিযং অনাগতমদ্ধানন্তি তত্থ নন্দিং ন সমন্ৰানেতি – এৰং খো, আৰুসো, অনাগতং নপ্পটিকঙ্খতি.

‘‘কথঞ্চ, আৰুসো, পচ্চুপ্পন্নেসু ধম্মেসু সংহীরতি? ইধ, আৰুসো, অস্সুতৰা পুথুজ্জনো অরিযানং অদস্সাৰী অরিযধম্মস্স অকোৰিদো অরিযধম্মে অৰিনীতো সপ্পুরিসানং অদস্সাৰী সপ্পুরিসধম্মস্স অকোৰিদো সপ্পুরিসধম্মে অৰিনীতো রূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, রূপৰন্তং ৰা অত্তানং, অত্তনি ৰা রূপং, রূপস্মিং ৰা অত্তানং; ৰেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খারে… ৰিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি, ৰিঞ্ঞাণৰন্তং ৰা অত্তানং, অত্তনি ৰা ৰিঞ্ঞাণং, ৰিঞ্ঞাণস্মিং ৰা অত্তানং – এৰং খো, আৰুসো, পচ্চুপ্পন্নেসু ধম্মেসু সংহীরতি.

‘‘কথঞ্চ, আৰুসো, পচ্চুপ্পন্নেসু ধম্মেসু ন সংহীরতি? ইধ, আৰুসো, সুতৰা অরিযসাৰকো অরিযানং দস্সাৰী অরিযধম্মস্স কোৰিদো অরিযধম্মে সুৰিনীতো সপ্পুরিসানং দস্সাৰী সপ্পুরিসধম্মস্স কোৰিদো সপ্পুরিসধম্মে সুৰিনীতো ন রূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, ন রূপৰন্তং ৰা অত্তানং, ন অত্তনি ৰা রূপং, ন রূপস্মিং ৰা অত্তানং; ন ৰেদনং… ন সঞ্ঞং… ন সঙ্খারে… ন ৰিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি, ন ৰিঞ্ঞাণৰন্তং ৰা অত্তানং, ন অত্তনি ৰা ৰিঞ্ঞাণং, ন ৰিঞ্ঞাণস্মিং ৰা অত্তানং – এৰং খো, আৰুসো, পচ্চুপ্পন্নেসু ধম্মেসু ন সংহীরতি.

‘‘অতীতং নান্ৰাগমেয্য, নপ্পটিকঙ্খে অনাগতং;

যদতীতং পহীনং তং, অপ্পত্তঞ্চ অনাগতং.

‘‘পচ্চুপ্পন্নঞ্চ যো ধম্মং, তত্থ তত্থ ৰিপস্সতি;

অসংহীরং অসংকুপ্পং, তং ৰিদ্ৰা মনুব্রূহযে.

‘‘অজ্জেৰ কিচ্চমাতপ্পং, কো জঞ্ঞা মরণং সুৰে;

ন হি নো সঙ্গরং তেন, মহাসেনেন মচ্চুনা.

‘‘এৰং ৰিহারিং আতাপিং, অহোরত্তমতন্দিতং;

তং ৰে ভদ্দেকরত্তোতি, সন্তো আচিক্খতে মুনী’’তি.

‘‘এৰং খো অহং, ভন্তে, ভিক্খূনং ধম্মিযা কথায সন্দস্সেসিং সমাদপেসিং সমুত্তেজেসিং সম্পহংসেসিং, ভদ্দেকরত্তস্স উদ্দেসঞ্চ ৰিভঙ্গঞ্চ অভাসি’’ন্তি.

২৭৮. ‘‘সাধু, সাধু, আনন্দ! সাধু খো ত্ৰং, আনন্দ, ভিক্খূনং ধম্মিযা কথায সন্দস্সেসি সমাদপেসি সমুত্তেজেসি সম্পহংসেসি, ভদ্দেকরত্তস্স উদ্দেসঞ্চ ৰিভঙ্গঞ্চ অভাসি –

‘‘অতীতং নান্ৰাগমেয্য…পে…

তং ৰে ভদ্দেকরত্তোতি, সন্তো আচিক্খতে মুনী’’তি.

‘‘কথঞ্চ, আনন্দ, অতীতং অন্ৰাগমেতি…পে… এৰং খো, আনন্দ, অতীতং অন্ৰাগমেতি. কথঞ্চ, আনন্দ, অতীতং নান্ৰাগমেতি…পে… এৰং খো, আনন্দ, অতীতং নান্ৰাগমেতি. কথঞ্চ, আনন্দ, অনাগতং পটিকঙ্খতি…পে… এৰং খো, আনন্দ, অনাগতং পটিকঙ্খতি. কথঞ্চ, আনন্দ, অনাগতং নপ্পটিকঙ্খতি…পে… এৰং খো, আনন্দ, অনাগতং নপ্পটিকঙ্খতি. কথঞ্চ, আনন্দ, পচ্চুপ্পন্নেসু ধম্মেসু সংহীরতি…পে… এৰং খো, আনন্দ, পচ্চুপ্পন্নেসু ধম্মেসু সংহীরতি. কথঞ্চ, আনন্দ, পচ্চুপ্পন্নেসু ধম্মেসু ন সংহীরতি…পে… এৰং খো, আনন্দ, পচ্চুপ্পন্নেসু ধম্মেসু ন সংহীরতি.

‘‘অতীতং নান্ৰাগমেয্য…পে…

তং ৰে ভদ্দেকরত্তোতি, সন্তো আচিক্খতে মুনী’’তি.

ইদমৰোচ ভগৰা. অত্তমনো আযস্মা আনন্দো ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দীতি.

আনন্দভদ্দেকরত্তসুত্তং নিট্ঠিতং দুতিযং.

৩. মহাকচ্চানভদ্দেকরত্তসুত্তং

২৭৯. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা রাজগহে ৰিহরতি তপোদারামে. অথ খো আযস্মা সমিদ্ধি রত্তিযা পচ্চূসসমযং পচ্চুট্ঠায যেন তপোদো [তপোদা (সী.)] তেনুপসঙ্কমি গত্তানি পরিসিঞ্চিতুং. তপোদে গত্তানি পরিসিঞ্চিত্ৰা পচ্চুত্তরিত্ৰা একচীৰরো অট্ঠাসি গত্তানি পুব্বাপযমানো [সুক্খাপযমানো (ক.)]. অথ খো অঞ্ঞতরা দেৰতা অভিক্কন্তায রত্তিযা অভিক্কন্তৰণ্ণা কেৰলকপ্পং তপোদং ওভাসেত্ৰা যেনাযস্মা সমিদ্ধি তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা একমন্তং অট্ঠাসি. একমন্তং ঠিতা খো সা দেৰতা আযস্মন্তং সমিদ্ধিং এতদৰোচ – ‘‘ধারেসি ত্ৰং, ভিক্খু, ভদ্দেকরত্তস্স উদ্দেসঞ্চ ৰিভঙ্গঞ্চা’’তি? ‘‘ন খো অহং, আৰুসো, ধারেমি ভদ্দেকরত্তস্স উদ্দেসঞ্চ ৰিভঙ্গঞ্চ. ত্ৰং পনাৰুসো, ধারেসি ভদ্দেকরত্তস্স উদ্দেসঞ্চ ৰিভঙ্গঞ্চা’’তি? ‘‘অহম্পি খো, ভিক্খু, ন ধারেমি ভদ্দেকরত্তস্স উদ্দেসঞ্চ ৰিভঙ্গঞ্চ. ধারেসি পন ত্ৰং, ভিক্খু, ভদ্দেকরত্তিযো গাথা’’তি? ‘‘ন খো অহং, আৰুসো, ধারেমি ভদ্দেকরত্তিযো গাথাতি. ত্ৰং পনাৰুসো, ধারেসি ভদ্দেকরত্তিযো গাথা’’তি? ‘‘অহম্পি খো, ভিক্খু ন ধারেমি ভদ্দেকরত্তিযো গাথাতি. উগ্গণ্হাহি ত্ৰং, ভিক্খু, ভদ্দেকরত্তস্স উদ্দেসঞ্চ ৰিভঙ্গঞ্চ; পরিযাপুণাহি ত্ৰং, ভিক্খু, ভদ্দেকরত্তস্স উদ্দেসঞ্চ ৰিভঙ্গঞ্চ; ধারেহি ত্ৰং, ভিক্খু, ভদ্দেকরত্তস্স উদ্দেসঞ্চ ৰিভঙ্গঞ্চ. অত্থসংহিতো, ভিক্খু, ভদ্দেকরত্তস্স উদ্দেসো চ ৰিভঙ্গো চ আদিব্রহ্মচরিযকো’’তি. ইদমৰোচ সা দেৰতা; ইদং ৰত্ৰা তত্থেৰন্তরধাযি.

২৮০. অথ খো আযস্মা সমিদ্ধি তস্সা রত্তিযা অচ্চযেন যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা সমিদ্ধি ভগৰন্তং এতদৰোচ –

‘‘ইধাহং, ভন্তে, রত্তিযা পচ্চূসসমযং পচ্চুট্ঠায যেন তপোদো তেনুপসঙ্কমিং গত্তানি পরিসিঞ্চিতুং. তপোদে গত্তানি পরিসিঞ্চিত্ৰা পচ্চুত্তরিত্ৰা একচীৰরো অট্ঠাসিং গত্তানি পুব্বাপযমানো. অথ খো ভন্তে, অঞ্ঞতরা দেৰতা অভিক্কন্তায রত্তিযা অভিক্কন্তৰণ্ণা কেৰলকপ্পং তপোদং ওভাসেত্ৰা যেনাহং তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা একমন্তং অট্ঠাসি. একমন্তং ঠিতা খো সা দেৰতা মং এতদৰোচ – ‘ধারেসি ত্ৰং, ভিক্খু, ভদ্দেকরত্তস্স উদ্দেসঞ্চ ৰিভঙ্গঞ্চা’’’তি?

‘‘এৰং ৰুত্তে অহং, ভন্তে, তং দেৰতং এতদৰোচং – ‘ন খো অহং, আৰুসো, ধারেমি ভদ্দেকরত্তস্স উদ্দেসঞ্চ ৰিভঙ্গঞ্চ. ত্ৰং পনাৰুসো, ধারেসি ভদ্দেকরত্তস্স উদ্দেসঞ্চ ৰিভঙ্গঞ্চা’তি? ‘অহম্পি খো, ভিক্খু, ন ধারেমি ভদ্দেকরত্তস্স উদ্দেসঞ্চ ৰিভঙ্গঞ্চ. ধারেসি পন ত্ৰং, ভিক্খু, ভদ্দেকরত্তিযো গাথা’তি? ‘ন খো অহং, আৰুসো, ধারেমি ভদ্দেকরত্তিযো গাথাতি. ত্ৰং পনাৰুসো, ধারেসি ভদ্দেকরত্তিযো গাথা’তি? ‘অহম্পি খো, ভিক্খু, ন ধারেমি ভদ্দেকরত্তিযো গাথাতি. উগ্গণ্হাহি ত্ৰং, ভিক্খু, ভদ্দেকরত্তস্স উদ্দেসঞ্চ ৰিভঙ্গঞ্চ; পরিযাপুণাহি ত্ৰং, ভিক্খু, ভদ্দেকরত্তস্স উদ্দেসঞ্চ ৰিভঙ্গঞ্চ; ধারেহি ত্ৰং, ভিক্খু, ভদ্দেকরত্তস্স উদ্দেসঞ্চ ৰিভঙ্গঞ্চ. অত্থসংহিতো, ভিক্খু, ভদ্দেকরত্তস্স উদ্দেসো চ ৰিভঙ্গো চ আদিব্রহ্মচরিযকো’তি. ইদমৰোচ, ভন্তে, সা দেৰতা; ইদং ৰত্ৰা তত্থেৰন্তরধাযি. সাধু মে, ভন্তে, ভগৰা ভদ্দেকরত্তস্স উদ্দেসঞ্চ ৰিভঙ্গঞ্চ দেসেতূ’’তি. ‘‘তেন হি, ভিক্খু, সুণাহি, সাধুকং মনসি করোহি; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো আযস্মা সমিদ্ধি ভগৰতো পচ্চস্সোসি. ভগৰা এতদৰোচ –

‘‘অতীতং নান্ৰাগমেয্য, নপ্পটিকঙ্খে অনাগতং;

যদতীতং পহীনং তং, অপ্পত্তঞ্চ অনাগতং.

‘‘পচ্চুপ্পন্নঞ্চ যো ধম্মং, তত্থ তত্থ ৰিপস্সতি;

অসংহীরং অসংকুপ্পং, তং ৰিদ্ৰা মনুব্রূহযে.

‘‘অজ্জেৰ কিচ্চমাতপ্পং, কো জঞ্ঞা মরণং সুৰে;

ন হি নো সঙ্গরং তেন, মহাসেনেন মচ্চুনা.

‘‘এৰং ৰিহারিং আতাপিং, অহোরত্তমতন্দিতং;

তং ৰে ভদ্দেকরত্তোতি, সন্তো আচিক্খতে মুনী’’তি.

ইদমৰোচ ভগৰা; ইদং ৰত্ৰান সুগতো উট্ঠাযাসনা ৰিহারং পাৰিসি. অথ খো তেসং ভিক্খূনং, অচিরপক্কন্তস্স ভগৰতো, এতদহোসি – ‘‘ইদং খো নো, আৰুসো, ভগৰা সংখিত্তেন উদ্দেসং উদ্দিসিত্ৰা ৰিত্থারেন অত্থং অৰিভজিত্ৰা উট্ঠাযাসনা ৰিহারং পৰিট্ঠো –

‘‘অতীতং নান্ৰাগমেয্য, নপ্পটিকঙ্খে অনাগতং;

যদতীতং পহীনং তং, অপ্পত্তঞ্চ অনাগতং.

‘‘পচ্চুপ্পন্নঞ্চ যো ধম্মং, তত্থ তত্থ ৰিপস্সতি;

অসংহীরং অসংকুপ্পং, তং ৰিদ্ৰা মনুব্রূহযে.

‘‘অজ্জেৰ কিচ্চমাতপ্পং, কো জঞ্ঞা মরণং সুৰে;

ন হি নো সঙ্গরং তেন, মহাসেনেন মচ্চুনা.

‘‘এৰং ৰিহারিং আতাপিং, অহোরত্তমতন্দিতং;

তং ৰে ভদ্দেকরত্তোতি, সন্তো আচিক্খতে মুনী’’তি.

‘‘কো নু খো ইমস্স ভগৰতা সংখিত্তেন উদ্দেসস্স উদ্দিট্ঠস্স ৰিত্থারেন অত্থং অৰিভত্তস্স ৰিত্থারেন অত্থং ৰিভজেয্যা’’তি?

অথ খো তেসং ভিক্খূনং এতদহোসি – ‘‘অযং খো আযস্মা মহাকচ্চানো সত্থু চেৰ সংৰণ্ণিতো সম্ভাৰিতো চ ৰিঞ্ঞূনং সব্রহ্মচারীনং; পহোতি চাযস্মা মহাকচ্চানো ইমস্স ভগৰতা সংখিত্তেন উদ্দেসস্স উদ্দিট্ঠস্স ৰিত্থারেন অত্থং অৰিভত্তস্স ৰিত্থারেন অত্থং ৰিভজিতুং. যংনূন মযং যেনাযস্মা মহাকচ্চানো তেনুপসঙ্কমেয্যাম; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মন্তং মহাকচ্চানং এতমত্থং পটিপুচ্ছেয্যামা’’তি.

২৮১. অথ খো তে ভিক্খূ যেনাযস্মা মহাকচ্চানো তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মতা মহাকচ্চানেন সদ্ধিং সম্মোদিংসু. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো তে ভিক্খূ আযস্মন্তং মহাকচ্চানং এতদৰোচুং – ‘‘ইদং খো নো, আৰুসো কচ্চান, ভগৰা সংখিত্তেন উদ্দেসং উদ্দিসিত্ৰা ৰিত্থারেন অত্থং অৰিভজিত্ৰা উট্ঠাযাসনা ৰিহারং পৰিট্ঠো –

‘‘অতীতং নান্ৰাগমেয্য…পে…

তং ৰে ভদ্দেকরত্তোতি, সন্তো আচিক্খতে মুনী’’তি.

‘‘তেসং নো, আৰুসো কচ্চান, অম্হাকং, অচিরপক্কন্তস্স ভগৰতো, এতদহোসি – ইদং খো নো, আৰুসো, ভগৰা সংখিত্তেন উদ্দেসং উদ্দিসিত্ৰা ৰিত্থারেন অত্থং অৰিভজিত্ৰা উট্ঠাযাসনা ৰিহারং পৰিট্ঠো –

‘‘অতীতং নান্ৰাগমেয্য…পে…

তং ৰে ভদ্দেকরত্তোতি, সন্তো আচিক্খতে মুনী’’তি.

‘‘কো নু খো ইমস্স ভগৰতা সংখিত্তেন উদ্দেসস্স উদ্দিট্ঠস্স ৰিত্থারেন অত্থং অৰিভত্তস্স ৰিত্থারেন অত্থং ৰিভজেয্যাতি? তেসং নো, আৰুসো কচ্চান, অম্হাকং এতদহোসি – ‘অযং খো আযস্মা মহাকচ্চানো সত্থু চেৰ সংৰণ্ণিতো সম্ভাৰিতো চ ৰিঞ্ঞূনং সব্রহ্মচারীনং. পহোতি চাযস্মা মহাকচ্চানো ইমস্স ভগৰতা সংখিত্তেন উদ্দেসস্স উদ্দিট্ঠস্স ৰিত্থারেন অত্থং অৰিভত্তস্স ৰিত্থারেন অত্থং ৰিভজিতুং. যংনূন মযং যেনাযস্মা মহাকচ্চানো তেনুপসঙ্কমেয্যাম; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মন্তং মহাকচ্চানং এতমত্থং পটিপুচ্ছেয্যামা’তি. ৰিভজতাযস্মা মহাকচ্চানো’’তি.

‘‘সেয্যথাপি, আৰুসো, পুরিসো সারত্থিকো সারগৰেসী সারপরিযেসনং চরমানো মহতো রুক্খস্স তিট্ঠতো সারৰতো অতিক্কম্মেৰ মূলং অতিক্কম্ম খন্ধং সাখাপলাসে সারং পরিযেসিতব্বং মঞ্ঞেয্য; এৰং সম্পদমিদং আযস্মন্তানং সত্থরি সম্মুখীভূতে তং ভগৰন্তং অতিসিত্ৰা অম্হে এতমত্থং পটিপুচ্ছিতব্বং মঞ্ঞথ [মঞ্ঞেথ (পী.)]. সো হাৰুসো, ভগৰা জানং জানাতি, পস্সং পস্সতি, চক্খুভূতো ঞাণভূতো ধম্মভূতো ব্রহ্মভূতো ৰত্তা পৰত্তা অত্থস্স নিন্নেতা অমতস্স দাতা ধম্মস্সামী তথাগতো. সো চেৰ পনেতস্স কালো অহোসি যং ভগৰন্তংযেৰ এতমত্থং পটিপুচ্ছেয্যাথ, যথা ৰো ভগৰা ব্যাকরেয্য তথা নং ধারেয্যাথা’’তি.

‘‘অদ্ধাৰুসো কচ্চান, ভগৰা জানং জানাতি, পস্সং পস্সতি, চক্খুভূতো ঞাণভূতো ধম্মভূতো ব্রহ্মভূতো ৰত্তা পৰত্তা অত্থস্স নিন্নেতা অমতস্স দাতা ধম্মস্সামী তথাগতো. সো চেৰ পনেতস্স কালো অহোসি যং ভগৰন্তংযেৰ এতমত্থং পটিপুচ্ছেয্যাম; যথা নো ভগৰা ব্যাকরেয্য তথা নং ধারেয্যাম. অপি চাযস্মা মহাকচ্চানো সত্থুচেৰ সংৰণ্ণিতো সম্ভাৰিতো চ ৰিঞ্ঞূনং সব্রহ্মচারীনং; পহোতি চাযস্মা মহাকচ্চানো ইমস্স ভগৰতা সংখিত্তেন উদ্দেসস্স উদ্দিট্ঠস্স ৰিত্থারেন অত্থং অৰিভত্তস্স ৰিত্থারেন অত্থং ৰিভজিতুং. ৰিভজতাযস্মা মহাকচ্চানো অগরুং করিত্ৰা’’তি [অগরুকরিত্ৰা (সী. স্যা. কং. পী.)].

‘‘তেন হাৰুসো, সুণাথ, সাধুকং মনসি করোথ; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৰমাৰুসো’’তি খো তে ভিক্খূ আযস্মতো মহাকচ্চানস্স পচ্চস্সোসুং. আযস্মা মহাকচ্চানো এতদৰোচ –

‘‘যং খো নো, আৰুসো, ভগৰা সংখিত্তেন উদ্দেসং উদ্দিসিত্ৰা ৰিত্থারেন অত্থং অৰিভজিত্ৰা উট্ঠাযাসনা ৰিহারং পৰিট্ঠো –

‘‘অতীতং নান্ৰাগমেয্য…পে…

তং ৰে ভদ্দেকরত্তোতি, সন্তো আচিক্খতে মুনী’’তি.

ইমস্স খো অহং, আৰুসো, ভগৰতা সংখিত্তেন উদ্দেসস্স উদ্দিট্ঠস্স ৰিত্থারেন অত্থং অৰিভত্তস্স এৰং ৰিত্থারেন অত্থং আজানামি –

২৮২. ‘‘কথঞ্চ, আৰুসো, অতীতং অন্ৰাগমেতি? ইতি মে চক্খু অহোসি অতীতমদ্ধানং ইতি রূপাতি – তত্থ ছন্দরাগপ্পটিবদ্ধং [ছন্দরাগপ্পটিবন্ধং (ক.)] হোতি ৰিঞ্ঞাণং, ছন্দরাগপ্পটিবদ্ধত্তা ৰিঞ্ঞাণস্স তদভিনন্দতি, তদভিনন্দন্তো অতীতং অন্ৰাগমেতি. ইতি মে সোতং অহোসি অতীতমদ্ধানং ইতি সদ্দাতি…পে… ইতি মে ঘানং অহোসি অতীতমদ্ধানং ইতি গন্ধাতি… ইতি মে জিৰ্হা অহোসি অতীতমদ্ধানং ইতি রসাতি… ইতি মে কাযো অহোসি অতীতমদ্ধানং ইতি ফোট্ঠব্বাতি… ইতি মে মনো অহোসি অতীতমদ্ধানং ইতি ধম্মাতি – তত্থ ছন্দরাগপ্পটিবদ্ধং হোতি ৰিঞ্ঞাণং, ছন্দরাগপ্পটিবদ্ধত্তা ৰিঞ্ঞাণস্স তদভিনন্দতি, তদভিনন্দন্তো অতীতং অন্ৰাগমেতি – এৰং খো, আৰুসো, অতীতং অন্ৰাগমেতি.

‘‘কথঞ্চ, আৰুসো, অতীতং নান্ৰাগমেতি? ইতি মে চক্খু অহোসি অতীতমদ্ধানং ইতি রূপাতি – তত্থ ন ছন্দরাগপ্পটিবদ্ধং হোতি ৰিঞ্ঞাণং, ন ছন্দরাগপ্পটিবদ্ধত্তা ৰিঞ্ঞাণস্স ন তদভিনন্দতি, ন তদভিনন্দন্তো অতীতং নান্ৰাগমেতি. ইতি মে সোতং অহোসি অতীতমদ্ধানং ইতি সদ্দাতি…পে… ইতি মে ঘানং অহোসি অতীতমদ্ধানং ইতি গন্ধাতি… ইতি মে জিৰ্হা অহোসি অতীতমদ্ধানং ইতি রসাতি… ইতি মে কাযো অহোসি অতীতমদ্ধানং ইতি ফোট্ঠব্বাতি… ইতি মে মনো অহোসি অতীতমদ্ধানং ইতি ধম্মাতি – তত্থ ন ছন্দরাগপ্পটিবদ্ধং হোতি ৰিঞ্ঞাণং, ন ছন্দরাগপ্পটিবদ্ধত্তা ৰিঞ্ঞাণস্স, ন তদভিনন্দতি, ন তদভিনন্দন্তো অতীতং নান্ৰাগমেতি – এৰং খো, আৰুসো, অতীতং নান্ৰাগমেতি.

২৮৩. ‘‘কথঞ্চ, আৰুসো, অনাগতং পটিকঙ্খতি? ইতি মে চক্খু সিযা অনাগতমদ্ধানং ইতি রূপাতি – অপ্পটিলদ্ধস্স পটিলাভায চিত্তং পণিদহতি, চেতসো পণিধানপচ্চযা তদভিনন্দতি, তদভিনন্দন্তো অনাগতং পটিকঙ্খতি. ইতি মে সোতং সিযা অনাগতমদ্ধানং ইতি সদ্দাতি…পে… ইতি মে ঘানং সিযা অনাগতমদ্ধানং ইতি গন্ধাতি… ইতি মে জিৰ্হা সিযা অনাগতমদ্ধানং ইতি রসাতি… ইতি মে কাযো সিযা অনাগতমদ্ধানং ইতি ফোট্ঠব্বাতি… ইতি মে মনো সিযা অনাগতমদ্ধানং ইতি ধম্মাতি – অপ্পটিলদ্ধস্স পটিলাভায চিত্তং পণিদহতি, চেতসো পণিধানপচ্চযা তদভিনন্দতি, তদভিনন্দন্তো অনাগতং পটিকঙ্খতি – এৰং খো, আৰুসো, অনাগতং পটিকঙ্খতি.

‘‘কথঞ্চ, আৰুসো, অনাগতং নপ্পটিকঙ্খতি? ইতি মে চক্খু সিযা অনাগতমদ্ধানং ইতি রূপাতি – অপ্পটিলদ্ধস্স পটিলাভায চিত্তং নপ্পণিদহতি, চেতসো অপ্পণিধানপচ্চযা ন তদভিনন্দতি, ন তদভিনন্দন্তো অনাগতং নপ্পটিকঙ্খতি. ইতি মে সোতং সিযা অনাগতমদ্ধানং ইতি সদ্দাতি…পে… ইতি মে ঘানং সিযা অনাগতমদ্ধানং ইতি গন্ধাতি… ইতি মে জিৰ্হা সিযা অনাগতমদ্ধানং ইতি রসাতি… ইতি মে কাযো সিযা অনাগতমদ্ধানং ইতি ফোট্ঠব্বাতি… ইতি মে মনো সিযা অনাগতমদ্ধানং ইতি ধম্মাতি – অপ্পটিলদ্ধস্স পটিলাভায চিত্তং নপ্পণিদহতি, চেতসো অপ্পণিধানপচ্চযা ন তদভিনন্দতি, ন তদভিনন্দন্তো অনাগতং নপ্পটিকঙ্খতি – এৰং খো, আৰুসো, অনাগতং নপ্পটিকঙ্খতি.

২৮৪. ‘‘কথঞ্চ, আৰুসো, পচ্চুপ্পন্নেসু ধম্মেসু সংহীরতি? যঞ্চাৰুসো, চক্খু যে চ রূপা – উভযমেতং পচ্চুপ্পন্নং. তস্মিং চে পচ্চুপ্পন্নে ছন্দরাগপ্পটিবদ্ধং হোতি ৰিঞ্ঞাণং, ছন্দরাগপ্পটিবদ্ধত্তা ৰিঞ্ঞাণস্স তদভিনন্দতি, তদভিনন্দন্তো পচ্চুপ্পন্নেসু ধম্মেসু সংহীরতি. যঞ্চাৰুসো, সোতং যে চ সদ্দা…পে… যঞ্চাৰুসো, ঘানং যে চ গন্ধা… যা চাৰুসো, জিৰ্হা যে চ রসা… যো চাৰুসো, কাযো যে চ ফোট্ঠব্বা… যো চাৰুসো, মনো যে চ ধম্মা – উভযমেতং পচ্চুপ্পন্নং. তস্মিং চে পচ্চুপ্পন্নে ছন্দরাগপ্পটিবদ্ধং হোতি ৰিঞ্ঞাণং, ছন্দরাগপ্পটিবদ্ধত্তা ৰিঞ্ঞাণস্স তদভিনন্দতি, তদভিনন্দন্তো পচ্চুপ্পন্নেসু ধম্মেসু সংহীরতি – এৰং খো, আৰুসো, পচ্চুপ্পন্নেসু ধম্মেসু সংহীরতি.

‘‘কথঞ্চ, আৰুসো, পচ্চুপ্পন্নেসু ধম্মেসু ন সংহীরতি? যঞ্চাৰুসো, চক্খু যে চ রূপা – উভযমেতং পচ্চুপ্পন্নং. তস্মিং চে পচ্চুপ্পন্নে ন ছন্দরাগপ্পটিবদ্ধং হোতি ৰিঞ্ঞাণং, ন ছন্দরাগপ্পটিবদ্ধত্তা ৰিঞ্ঞাণস্স ন তদভিনন্দতি, ন তদভিনন্দন্তো পচ্চুপ্পন্নেসু ধম্মেসু ন সংহীরতি. যঞ্চাৰুসো, সোতং যে চ সদ্দা…পে… যঞ্চাৰুসো, ঘানং যে চ গন্ধা… যা চাৰুসো, জিৰ্হা যে চ রসা… যো চাৰুসো, কাযো যে চ ফোট্ঠব্বা… যো চাৰুসো, মনো যে চ ধম্মা – উভযমেতং পচ্চুপ্পন্নং. তস্মিং চে পচ্চুপ্পন্নে ন ছন্দরাগপ্পটিবদ্ধং হোতি ৰিঞ্ঞাণং, ন ছন্দরাগপ্পটিবদ্ধত্তা ৰিঞ্ঞাণস্স ন তদভিনন্দতি, ন তদভিনন্দন্তো পচ্চুপ্পন্নেসু ধম্মেসু ন সংহীরতি – এৰং খো, আৰুসো, পচ্চুপ্পন্নেসু ধম্মেসু ন সংহীরতি.

২৮৫. ‘‘যং খো নো, আৰুসো, ভগৰা সংখিত্তেন উদ্দেসং উদ্দিসিত্ৰা ৰিত্থারেন অত্থং অৰিভজিত্ৰা উট্ঠাযাসনা ৰিহারং পৰিট্ঠো –

‘‘অতীতং নান্ৰাগমেয্য…পে…

তং ৰে ভদ্দেকরত্তোতি, সন্তো আচিক্খতে মুনী’’তি.

‘‘ইমস্স খো অহং, আৰুসো, ভগৰতা সংখিত্তেন উদ্দেসস্স উদ্দিট্ঠস্স ৰিত্থারেন অত্থং অৰিভত্তস্স এৰং ৰিত্থারেন অত্থং আজানামি. আকঙ্খমানা চ পন তুম্হে আযস্মন্তো ভগৰন্তংযেৰ উপসঙ্কমিত্ৰা এতমত্থং পটিপুচ্ছেয্যাথ, যথা ৰো ভগৰা ব্যাকরোতি তথা নং ধারেয্যাথা’’তি.

অথ খো তে ভিক্খূ আযস্মতো মহাকচ্চানস্স ভাসিতং অভিনন্দিত্ৰা অনুমোদিত্ৰা উট্ঠাযাসনা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো তে ভিক্খূ ভগৰন্তং এতদৰোচুং – ‘‘যং খো নো, ভন্তে, ভগৰা সংখিত্তেন উদ্দেসং উদ্দিসিত্ৰা ৰিত্থারেন অত্থং অৰিভজিত্ৰা উট্ঠাযাসনা ৰিহারং পৰিট্ঠো –

‘‘অতীতং নান্ৰাগমেয্য…পে…

তং ৰে ভদ্দেকরত্তোতি, সন্তো আচিক্খতে মুনী’’তি.

তেসং নো, ভন্তে, অম্হাকং, অচিরপক্কন্তস্স ভগৰতো, এতদহোসি – ‘‘ইদং খো নো, আৰুসো, ভগৰা সংখিত্তেন উদ্দেসং উদ্দিসিত্ৰা ৰিত্থারেন অত্থং অৰিভজিত্ৰা উট্ঠাযাসনা ৰিহারং পৰিট্ঠো –

‘‘অতীতং নান্ৰাগমেয্য, নপ্পটিকঙ্খে অনাগতং;

যদতীতং পহীনং তং, অপ্পত্তঞ্চ অনাগতং.

‘‘পচ্চুপ্পন্নঞ্চ যো ধম্মং, তত্থ তত্থ ৰিপস্সতি;

অসংহীরং অসংকুপ্পং, তং ৰিদ্ৰা মনুব্রূহযে.

‘‘অজ্জেৰ কিচ্চমাতপ্পং, কো জঞ্ঞা মরণং সুৰে;

ন হি নো সঙ্গরং তেন, মহাসেনেন মচ্চুনা.

‘‘এৰং ৰিহারিং আতাপিং, অহোরত্তমতন্দিতং;

তং ৰে ভদ্দেকরত্তোতি, সন্তো আচিক্খতে মুনী’’তি.

‘‘‘কো নু খো ইমস্স ভগৰতা সংখিত্তেন উদ্দেসস্স উদ্দিট্ঠস্স ৰিত্থারেন অত্থং অৰিভত্তস্স ৰিত্থারেন অত্থং ৰিভজেয্যা’তি? তেসং নো, ভন্তে, অম্হাকং এতদহোসি – ‘অযং খো আযস্মা মহাকচ্চানো সত্থু চেৰ সংৰণ্ণিতো সম্ভাৰিতো চ ৰিঞ্ঞূনং সব্রহ্মচারীনং. পহোতি চাযস্মা মহাকচ্চানো ইমস্স ভগৰতা সংখিত্তেন উদ্দেসস্স উদ্দিট্ঠস্স ৰিত্থারেন অত্থং অৰিভত্তস্স ৰিত্থারেন অত্থং ৰিভজিতুং. যংনূন মযং যেনাযস্মা মহাকচ্চানো তেনুপসঙ্কমেয্যাম; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মন্তং মহাকচ্চানং এতমত্থং পটিপুচ্ছেয্যামা’তি. অথ খো মযং, ভন্তে, যেনাযস্মা মহাকচ্চানো তেনুপসঙ্কমিম্হ; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মন্তং মহাকচ্চানং এতমত্থং পটিপুচ্ছিম্হ. তেসং নো, ভন্তে, আযস্মতা মহাকচ্চানেন ইমেহি আকারেহি ইমেহি পদেহি ইমেহি ব্যঞ্জনেহি অত্থো ৰিভত্তো’’তি.

‘‘পণ্ডিতো, ভিক্খৰে, মহাকচ্চানো; মহাপঞ্ঞো, ভিক্খৰে মহাকচ্চানো. মং চেপি তুম্হে, ভিক্খৰে, এতমত্থং পটিপুচ্ছেয্যাথ, অহম্পি তং এৰমেৰং ব্যাকরেয্যং যথা তং মহাকচ্চানেন ব্যাকতং. এসো, চেৰেতস্স অত্থো. এৰঞ্চ নং ধারেথা’’তি.

ইদমৰোচ ভগৰা. অত্তমনা তে ভিক্খূ ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দুন্তি.

মহাকচ্চানভদ্দেকরত্তসুত্তং নিট্ঠিতং ততিযং.

৪. লোমসকঙ্গিযভদ্দেকরত্তসুত্তং

২৮৬. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. তেন খো পন সমযেন আযস্মা লোমসকঙ্গিযো [লোমসককঙ্গিযো (টীকা)] সক্কেসু ৰিহরতি কপিলৰত্থুস্মিং নিগ্রোধারামে. অথ খো চন্দনো দেৰপুত্তো অভিক্কন্তায রত্তিযা অভিক্কন্তৰণ্ণো কেৰলকপ্পং নিগ্রোধারামং ওভাসেত্ৰা যেনাযস্মা লোমসকঙ্গিযো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা একমন্তং অট্ঠাসি. একমন্তং ঠিতো খো চন্দনো দেৰপুত্তো আযস্মন্তং লোমসকঙ্গিযং এতদৰোচ – ‘‘ধারেসি ত্ৰং, ভিক্খু, ভদ্দেকরত্তস্স উদ্দেসঞ্চ ৰিভঙ্গঞ্চা’’তি? ‘‘ন খো অহং, আৰুসো, ধারেমি ভদ্দেকরত্তস্স উদ্দেসঞ্চ ৰিভঙ্গঞ্চ. ত্ৰং পনাৰুসো, ধারেসি ভদ্দেকরত্তস্স উদ্দেসঞ্চ ৰিভঙ্গঞ্চা’’তি? ‘‘অহম্পি খো, ভিক্খু, ন ধারেমি ভদ্দেকরত্তস্স উদ্দেসঞ্চ ৰিভঙ্গঞ্চ. ধারেসি পন ত্ৰং, ভিক্খু, ভদ্দেকরত্তিযো গাথা’’তি? ‘‘ন খো অহং, আৰুসো, ধারেমি ভদ্দেকরত্তিযো গাথা. ত্ৰং পনাৰুসো, ধারেসি ভদ্দেকরত্তিযো গাথা’’তি? ‘‘ধারেমি খো অহং, ভিক্খু, ভদ্দেকরত্তিযো গাথা’’তি. ‘‘যথা কথং পন ত্ৰং, আৰুসো, ধারেসি ভদ্দেকরত্তিযো গাথা’’তি? ‘‘একমিদং, ভিক্খু, সমযং ভগৰা দেৰেসু তাৰতিংসেসু ৰিহরতি পারিচ্ছত্তকমূলে পণ্ডুকম্বলসিলাযং. তত্র ভগৰা দেৰানং তাৰতিংসানং ভদ্দেকরত্তস্স উদ্দেসঞ্চ ৰিভঙ্গঞ্চ অভাসি –

‘‘অতীতং নান্ৰাগমেয্য, নপ্পটিকঙ্খে অনাগতং;

যদতীতং পহীনং তং, অপ্পত্তঞ্চ অনাগতং.

‘‘পচ্চুপ্পন্নঞ্চ যো ধম্মং, তত্থ তত্থ ৰিপস্সতি;

অসংহীরং অসংকুপ্পং, তং ৰিদ্ৰা মনুব্রূহযে.

‘‘অজ্জেৰ কিচ্চমাতপ্পং, কো জঞ্ঞা মরণং সুৰে;

ন হি নো সঙ্গরং তেন, মহাসেনেন মচ্চুনা.

‘‘এৰং ৰিহারিং আতাপিং, অহোরত্তমতন্দিতং;

তং ৰে ভদ্দেকরত্তোতি, সন্তো আচিক্খতে মুনী’’তি.

‘‘এৰং খো অহং, ভিক্খু, ধারেমি ভদ্দেকরত্তিযো গাথা. উগ্গণ্হাহি ত্ৰং, ভিক্খু, ভদ্দেকরত্তস্স উদ্দেসঞ্চ ৰিভঙ্গঞ্চ; পরিযাপুণাহি ত্ৰং, ভিক্খু, ভদ্দেকরত্তস্স উদ্দেসঞ্চ ৰিভঙ্গঞ্চ; ধারেহি ত্ৰং, ভিক্খু, ভদ্দেকরত্তস্স উদ্দেসঞ্চ ৰিভঙ্গঞ্চ. অত্থসংহিতো, ভিক্খু, ভদ্দেকরত্তস্স উদ্দেসো চ ৰিভঙ্গো চ আদিব্রহ্মচরিযকো’’তি. ইদমৰোচ চন্দনো দেৰপুত্তো. ইদং ৰত্ৰা তত্থেৰন্তরধাযি.

২৮৭. অথ খো আযস্মা লোমসকঙ্গিযো তস্সা রত্তিযা অচ্চযেন সেনাসনং সংসামেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায যেন সাৰত্থি তেন চারিকং পক্কামি. অনুপুব্বেন চারিকং চরমানো যেন সাৰত্থি জেতৰনং অনাথপিণ্ডিকস্স আরামো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা লোমসকঙ্গিযো ভগৰন্তং এতদৰোচ –

‘‘একমিদাহং, ভন্তে, সমযং সক্কেসু ৰিহরামি কপিলৰত্থুস্মিং নিগ্রোধারামে. অথ খো, ভন্তে, অঞ্ঞতরো দেৰপুত্তো অভিক্কন্তায রত্তিযা অভিক্কন্তৰণ্ণো কেৰলকপ্পং নিগ্রোধারামং ওভাসেত্ৰা যেনাহং তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা একমন্তং অট্ঠাসি. একমন্তং ঠিতো খো, ভন্তে, সো দেৰপুত্তো মং এতদৰোচ – ‘ধারেসি ত্ৰং, ভিক্খু, ভদ্দেকরত্তস্স উদ্দেসঞ্চ ৰিভঙ্গঞ্চা’তি? এৰং ৰুত্তে অহং, ভন্তে, তং দেৰপুত্তং এতদৰোচং – ‘ন খো অহং, আৰুসো, ধারেমি ভদ্দেকরত্তস্স উদ্দেসঞ্চ ৰিভঙ্গঞ্চ. ত্ৰং পনাৰুসো, ধারেসি ভদ্দেকরত্তস্স উদ্দেসঞ্চ ৰিভঙ্গঞ্চা’তি? ‘অহম্পি খো, ভিক্খু, ন ধারেমি ভদ্দেকরত্তস্স উদ্দেসঞ্চ ৰিভঙ্গঞ্চ. ধারেসি পন ত্ৰং, ভিক্খু, ভদ্দেকরত্তিযো গাথা’তি? ‘ন খো অহং, আৰুসো, ধারেমি ভদ্দেকরত্তিযো গাথা. ত্ৰং পনাৰুসো, ধারেসি ভদ্দেকরত্তিযো গাথা’তি? ‘ধারেমি খো অহং, ভিক্খু, ভদ্দেকরত্তিযো গাথা’তি. ‘যথা কথং পন ত্ৰং, আৰুসো, ধারেসি ভদ্দেকরত্তিযো গাথা’তি? একমিদং, ভিক্খু, সমযং ভগৰা দেৰেসু তাৰতিংসেসু ৰিহরতি পারিচ্ছত্তকমূলে পণ্ডুকম্বলসিলাযং. তত্র খো ভগৰা দেৰানং তাৰতিংসানং ভদ্দেকরত্তস্স উদ্দেসঞ্চ ৰিভঙ্গঞ্চ অভাসি –

‘‘অতীতং নান্ৰাগমেয্য…পে…

তং ৰে ভদ্দেকরত্তোতি, সন্তো আচিক্খতে মুনী’’তি.

‘‘এৰং খো অহং, ভিক্খু, ধারেমি ভদ্দেকরত্তিযো গাথা. উগ্গণ্হাহি ত্ৰং, ভিক্খু, ভদ্দেকরত্তস্স উদ্দেসঞ্চ ৰিভঙ্গঞ্চ; পরিযাপুণাহি ত্ৰং, ভিক্খু, ভদ্দেকরত্তস্স উদ্দেসঞ্চ ৰিভঙ্গঞ্চ; ধারেহি ত্ৰং, ভিক্খু, ভদ্দেকরত্তস্স উদ্দেসঞ্চ ৰিভঙ্গঞ্চ. অত্থসংহিতো, ভিক্খু, ভদ্দেকরত্তস্স উদ্দেসো চ ৰিভঙ্গো চ আদিব্রহ্মচরিযকো’তি. ইদমৰোচ, ভন্তে, সো দেৰপুত্তো; ইদং ৰত্ৰা তত্থেৰন্তরধাযি. সাধু মে, ভন্তে, ভগৰা ভদ্দেকরত্তস্স উদ্দেসঞ্চ ৰিভঙ্গঞ্চ দেসেতূ’’তি.

২৮৮. ‘‘জানাসি পন ত্ৰং, ভিক্খু, তং দেৰপুত্ত’’ন্তি? ‘‘ন খো অহং, ভন্তে, জানামি তং দেৰপুত্ত’’ন্তি. ‘‘চন্দনো নাম সো, ভিক্খু, দেৰপুত্তো. চন্দনো, ভিক্খু, দেৰপুত্তো অট্ঠিং কত্ৰা [অট্ঠিকত্ৰা (সী. স্যা. কং. পী.)] মনসিকত্ৰা সব্বচেতসা [সব্বং চেতসো (সী. স্যা. কং. পী.), সব্বং চেতসা (ক.)] সমন্নাহরিত্ৰা ওহিতসোতো ধম্মং সুণাতি. তেন হি, ভিক্খু, সুণাহি, সাধুকং মনসি করোহি; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো আযস্মা লোমসকঙ্গিযো ভগৰতো পচ্চস্সোসি. ভগৰা এতদৰোচ –

‘‘অতীতং নান্ৰাগমেয্য, নপ্পটিকঙ্খে অনাগতং;

যদতীতং পহীনং তং, অপ্পত্তঞ্চ অনাগতং.

‘‘পচ্চুপ্পন্নঞ্চ যো ধম্মং, তত্থ তত্থ ৰিপস্সতি;

অসংহীরং অসংকুপ্পং, তং ৰিদ্ৰা মনুব্রূহযে.

‘‘অজ্জেৰ কিচ্চমাতপ্পং, কো জঞ্ঞা মরণং সুৰে;

ন হি নো সঙ্গরং তেন, মহাসেনেন মচ্চুনা;