৯. মহাপুণ্ণমসুত্তং

৮৫. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি পুব্বারামে মিগারমাতুপাসাদে. তেন খো পন সমযেন ভগৰা তদহুপোসথে পন্নরসে পুণ্ণায পুণ্ণমায রত্তিযা ভিক্খুসঙ্ঘপরিৰুতো অব্ভোকাসে নিসিন্নো হোতি. অথ খো অঞ্ঞতরো ভিক্খু উট্ঠাযাসনা একংসং চীৰরং কত্ৰা যেন ভগৰা তেনঞ্জলিং পণামেত্ৰা ভগৰন্তং এতদৰোচ –

‘‘পুচ্ছেয্যাহং, ভন্তে, ভগৰন্তং কিঞ্চিদেৰ দেসং, সচে মে ভগৰা ওকাসং করোতি পঞ্হস্স ৰেয্যাকরণাযা’’তি. ‘‘তেন হি ত্ৰং, ভিক্খু, সকে আসনে নিসীদিত্ৰা পুচ্ছ যদাকঙ্খসী’’তি.

৮৬. অথ খো সো ভিক্খু সকে আসনে নিসীদিত্ৰা ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘ইমে নু খো, ভন্তে, পঞ্চুপাদানক্খন্ধা, সেয্যথিদং – রূপুপাদানক্খন্ধো, ৰেদনুপাদানক্খন্ধো, সঞ্ঞুপাদানক্খন্ধো, সঙ্খারুপাদানক্খন্ধো, ৰিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধো’’তি? ‘‘ইমে খো, ভিক্খু, পঞ্চুপাদানক্খন্ধা, সেয্যথিদং – রূপুপাদানক্খন্ধো, ৰেদনুপাদানক্খন্ধো, সঞ্ঞুপাদানক্খন্ধো, সঙ্খারুপাদানক্খন্ধো, ৰিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধো’’তি.

‘‘সাধু, ভন্তে’’তি খো সো ভিক্খু ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দিত্ৰা অনুমোদিত্ৰা ভগৰন্তং উত্তরিং পঞ্হং পুচ্ছি – ‘‘ইমে পন, ভন্তে, পঞ্চুপাদানক্খন্ধা কিংমূলকা’’তি? ‘‘ইমে খো, ভিক্খু, পঞ্চুপাদানক্খন্ধা ছন্দমূলকা’’তি. ‘‘তংযেৰ নু খো, ভন্তে, উপাদানং তে পঞ্চুপাদানক্খন্ধা, উদাহু অঞ্ঞত্র পঞ্চহুপাদানক্খন্ধেহি উপাদান’’ন্তি? ‘‘ন খো, ভিক্খু, তংযেৰ উপাদানং তে পঞ্চুপাদানক্খন্ধা, নাপি অঞ্ঞত্র পঞ্চহুপাদানক্খন্ধেহি উপাদানং. যো খো, ভিক্খু, পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু ছন্দরাগো তং তত্থ উপাদান’’ন্তি.

‘‘সিযা পন, ভন্তে, পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু ছন্দরাগৰেমত্ততা’’তি? ‘‘সিযা ভিক্খূ’’তি ভগৰা অৰোচ ‘‘ইধ, ভিক্খু, একচ্চস্স এৰং হোতি – ‘এৰংরূপো সিযং অনাগতমদ্ধানং, এৰংৰেদনো সিযং অনাগতমদ্ধানং, এৰংসঞ্ঞো সিযং অনাগতমদ্ধানং, এৰংসঙ্খারো সিযং অনাগতমদ্ধানং, এৰংৰিঞ্ঞাণো সিযং অনাগতমদ্ধান’ন্তি. এৰং খো, ভিক্খু, সিযা পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু ছন্দরাগৰেমত্ততা’’তি.

‘‘কিত্তাৰতা পন, ভন্তে, খন্ধানং খন্ধাধিৰচনং হোতী’’তি? ‘‘যং কিঞ্চি, ভিক্খু, রূপং – অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৰা বহিদ্ধা ৰা, ওল়ারিকং ৰা সুখুমং ৰা, হীনং ৰা পণীতং ৰা, যং দূরে সন্তিকে ৰা – অযং রূপক্খন্ধো. যা কাচি ৰেদনা – অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্না অজ্ঝত্তং ৰা বহিদ্ধা ৰা, ওল়ারিকা ৰা সুখুমা ৰা, হীনা ৰা পণীতা ৰা, যা দূরে সন্তিকে ৰা – অযং ৰেদনাক্খন্ধো. যা কাচি সঞ্ঞা – অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্না…পে… যা দূরে সন্তিকে ৰা – অযং সঞ্ঞাক্খন্ধো. যে কেচি সঙ্খারা – অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্না অজ্ঝত্তং ৰা বহিদ্ধা ৰা, ওল়ারিকা ৰা সুখুমা ৰা, হীনা ৰা পণীতা ৰা, যে দূরে সন্তিকে ৰা – অযং সঙ্খারক্খন্ধো. যং কিঞ্চি ৰিঞ্ঞাণং – অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৰা বহিদ্ধা ৰা, ওল়ারিকং ৰা সুখুমং ৰা, হীনং ৰা পণীতং ৰা, যং দূরে সন্তিকে ৰা – অযং ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধো. এত্তাৰতা খো, ভিক্খু, খন্ধানং খন্ধাধিৰচনং হোতী’’তি.

‘‘কো নু খো, ভন্তে, হেতু কো পচ্চযো রূপক্খন্ধস্স পঞ্ঞাপনায? কো হেতু কো পচ্চযো ৰেদনাক্খন্ধস্স পঞ্ঞাপনায? কো হেতু কো পচ্চযো সঞ্ঞাক্খন্ধস্স পঞ্ঞাপনায? কো হেতু কো পচ্চযো সঙ্খারক্খন্ধস্স পঞ্ঞাপনায? কো হেতু কো পচ্চযো ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধস্স পঞ্ঞাপনাযা’’তি?

‘‘চত্তারো খো, ভিক্খু, মহাভূতা হেতু, চত্তারো মহাভূতা পচ্চযো রূপক্খন্ধস্স পঞ্ঞাপনায. ফস্সো হেতু, ফস্সো পচ্চযো ৰেদনাক্খন্ধস্স পঞ্ঞাপনায. ফস্সো হেতু, ফস্সো পচ্চযো সঞ্ঞাক্খন্ধস্স পঞ্ঞাপনায. ফস্সো হেতু, ফস্সো পচ্চযো সঙ্খারক্খন্ধস্স পঞ্ঞাপনায. নামরূপং খো, ভিক্খু, হেতু, নামরূপং পচ্চযো ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধস্স পঞ্ঞাপনাযা’’তি.

৮৭. ‘‘কথং পন, ভন্তে, সক্কাযদিট্ঠি হোতী’’তি? ‘‘ইধ, ভিক্খু, অস্সুতৰা পুথুজ্জনো অরিযানং অদস্সাৰী অরিযধম্মস্স অকোৰিদো অরিযধম্মে অৰিনীতো সপ্পুরিসানং অদস্সাৰী সপ্পুরিসধম্মস্স অকোৰিদো সপ্পুরিসধম্মে অৰিনীতো রূপং অত্ততো সমনুপস্সতি রূপৰন্তং ৰা অত্তানং অত্তনি ৰা রূপং রূপস্মিং ৰা অত্তানং; ৰেদনং অত্ততো সমনুপস্সতি ৰেদনাৰন্তং ৰা অত্তানং অত্তনি ৰা ৰেদনং ৰেদনায ৰা অত্তানং; সঞ্ঞং অত্ততো সমনুপস্সতি সঞ্ঞাৰন্তং ৰা অত্তানং অত্তনি ৰা সঞ্ঞং সঞ্ঞায ৰা অত্তানং; সঙ্খারে অত্ততো সমনুপস্সতি সঙ্খারৰন্তং ৰা অত্তানং অত্তনি ৰা সঙ্খারে সঙ্খারেসু ৰা অত্তানং; ৰিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি ৰিঞ্ঞাণৰন্তং ৰা অত্তানং অত্তনি ৰা ৰিঞ্ঞাণং ৰিঞ্ঞাণস্মিং ৰা অত্তানং. এৰং খো, ভিক্খু, সক্কাযদিট্ঠি হোতী’’তি.

‘‘কথং পন, ভন্তে, সক্কাযদিট্ঠি ন হোতী’’তি? ‘‘ইধ, ভিক্খু, সুতৰা অরিযসাৰকো অরিযানং দস্সাৰী অরিযধম্মস্স কোৰিদো অরিযধম্মে সুৰিনীতো সপ্পুরিসানং দস্সাৰী সপ্পুরিসধম্মস্স কোৰিদো সপ্পুরিসধম্মে সুৰিনীতো ন রূপং অত্ততো সমনুপস্সতি ন রূপৰন্তং ৰা অত্তানং ন অত্তনি ৰা রূপং ন রূপস্মিং ৰা অত্তানং; ন ৰেদনং অত্ততো সমনুপস্সতি ন ৰেদনাৰন্তং ৰা অত্তানং ন অত্তনি ৰা ৰেদনং ন ৰেদনায ৰা অত্তানং; ন সঞ্ঞং অত্ততো সমনুপস্সতি ন সঞ্ঞাৰন্তং ৰা অত্তানং ন অত্তনি ৰা সঞ্ঞং ন সঞ্ঞায ৰা অত্তানং; ন সঙ্খারে অত্ততো সমনুপস্সতি ন সঙ্খারৰন্তং ৰা অত্তানং ন অত্তনি ৰা সঙ্খারে ন সঙ্খারেসু ৰা অত্তানং; ন ৰিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি ন ৰিঞ্ঞাণৰন্তং ৰা অত্তানং ন অত্তনি ৰা ৰিঞ্ঞাণং ন ৰিঞ্ঞাণস্মিং ৰা অত্তানং. এৰং খো, ভিক্খু, সক্কাযদিট্ঠি ন হোতী’’তি.

৮৮. ‘‘কো নু খো, ভন্তে, রূপে অস্সাদো, কো আদীনৰো, কিং নিস্সরণং? কো ৰেদনায অস্সাদো, কো আদীনৰো, কিং নিস্সরণং? কো সঞ্ঞায অস্সাদো, কো আদীনৰো, কিং নিস্সরণং? কো সঙ্খারেসু অস্সাদো, কো আদীনৰো, কিং নিস্সরণং? কো ৰিঞ্ঞাণে অস্সাদো, কো আদীনৰো, কিং নিস্সরণ’’ন্তি? ‘‘যং খো, ভিক্খু, রূপং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং, অযং রূপে অস্সাদো. যং রূপং অনিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, অযং রূপে আদীনৰো. যো রূপে ছন্দরাগৰিনযো ছন্দরাগপ্পহানং, ইদং রূপে নিস্সরণং. যং খো [যঞ্চ (স্যা. কং.)], ভিক্খু, ৰেদনং পটিচ্চ… সঞ্ঞং পটিচ্চ… সঙ্খারে পটিচ্চ… ৰিঞ্ঞাণং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং, অযং ৰিঞ্ঞাণে অস্সাদো. যং ৰিঞ্ঞাণং অনিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, অযং ৰিঞ্ঞাণে আদীনৰো. যো ৰিঞ্ঞাণে ছন্দরাগৰিনযো ছন্দরাগপ্পহানং, ইদং ৰিঞ্ঞাণে নিস্সরণ’’ন্তি.

৮৯. ‘‘কথং পন, ভন্তে, জানতো কথং পস্সতো ইমস্মিঞ্চ সৰিঞ্ঞাণকে কাযে বহিদ্ধা চ সব্বনিমিত্তেসু অহংকারমমংকারমানানুসযা ন হোন্তী’’তি? ‘‘যং কিঞ্চি, ভিক্খু, রূপং – অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৰা বহিদ্ধা ৰা ওল়ারিকং ৰা সুখুমং ৰা হীনং ৰা পণীতং ৰা যং দূরে সন্তিকে ৰা – সব্বং রূপং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি – এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতি. যা কাচি ৰেদনা… যা কাচি সঞ্ঞা… যে কেচি সঙ্খারা… যং কিঞ্চি ৰিঞ্ঞাণং – অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৰা বহিদ্ধা ৰা ওল়ারিকং ৰা সুখুমং ৰা হীনং ৰা পণীতং ৰা যং দূরে সন্তিকে ৰা – সব্বং ৰিঞ্ঞাণং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি – এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতি. এৰং খো, ভিক্খু, জানতো এৰং পস্সতো ইমস্মিঞ্চ সৰিঞ্ঞাণকে কাযে বহিদ্ধা চ সব্বনিমিত্তেসু অহংকারমমংকারমানানুসযা ন হোন্তী’’তি.

৯০. অথ খো অঞ্ঞতরস্স ভিক্খুনো এৰং চেতসো পরিৰিতক্কো উদপাদি – ‘‘ইতি কির, ভো, রূপং অনত্তা, ৰেদনা অনত্তা, সঞ্ঞা অনত্তা, সঙ্খারা অনত্তা, ৰিঞ্ঞাণং অনত্তা; অনত্তকতানি কম্মানি কমত্তানং [কথমত্তানং (সং. নি. ৩.৮২)] ফুসিস্সন্তী’’তি? অথ খো ভগৰা তস্স ভিক্খুনো চেতসা চেতোপরিৰিতক্কমঞ্ঞায ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ঠানং খো পনেতং, ভিক্খৰে, ৰিজ্জতি যং ইধেকচ্চো মোঘপুরিসো অৰিদ্ৰা অৰিজ্জাগতো তণ্হাধিপতেয্যেন চেতসা সত্থু সাসনং অতিধাৰিতব্বং মঞ্ঞেয্য – ‘ইতি কির, ভো, রূপং অনত্তা, ৰেদনা অনত্তা, সঞ্ঞা অনত্তা, সঙ্খারা অনত্তা, ৰিঞ্ঞাণং অনত্তা; অনত্তকতানি কম্মানি কমত্তানং ফুসিস্সন্তী’তি. পটিৰিনীতা [পটিচ্চ ৰিনীতা (সী. পী.), পটিপুচ্ছামি ৰিনীতা (স্যা. কং.)] খো মে তুম্হে, ভিক্খৰে, তত্র তত্র ধম্মেসু’’.

‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৰে, রূপং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰা তং সুখং ৰা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৰে, ৰেদনা… সঞ্ঞা… সঙ্খারা… ৰিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰা তং সুখং ৰা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তস্মাতিহ, ভিক্খৰে, যং কিঞ্চি রূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৰা বহিদ্ধা ৰা ওল়ারিকং ৰা সুখুমং ৰা হীনং ৰা পণীতং ৰা যং দূরে সন্তিকে ৰা সব্বং রূপং – ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং. যা কাচি ৰেদনা… যা কাচি সঞ্ঞা… যে কেচি সঙ্খারা… যং কিঞ্চি ৰিঞ্ঞাণং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৰা বহিদ্ধা ৰা ওল়ারিকং ৰা সুখুমং ৰা হীনং ৰা পণীতং ৰা যং দূরে সন্তিকে ৰা সব্বং ৰিঞ্ঞাণং – ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং. এৰং পস্সং, ভিক্খৰে, সুতৰা অরিযসাৰকো রূপস্মিম্পি নিব্বিন্দতি, ৰেদনাযপি নিব্বিন্দতি, সঞ্ঞাযপি নিব্বিন্দতি, সঙ্খারেসুপি নিব্বিন্দতি, ৰিঞ্ঞাণস্মিম্পি নিব্বিন্দতি; নিব্বিন্দং ৰিরজ্জতি, ৰিরাগা ৰিমুচ্চতি. ৰিমুত্তস্মিং ৰিমুত্তমিতি ঞাণং হোতি. ‘খীণা জাতি, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযা’তি পজানাতী’’তি.

ইদমৰোচ ভগৰা. অত্তমনা তে ভিক্খূ ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দুন্তি. ইমস্মিঞ্চ পন ৰেয্যাকরণস্মিং ভঞ্ঞমানে সট্ঠিমত্তানং ভিক্খূনং অনুপাদায আসৰেহি চিত্তানি ৰিমুচ্চিংসূতি.

মহাপুণ্ণমসুত্তং নিট্ঠিতং নৰমং.