১. দেৰদহৰগ্গো

১. দেৰদহসুত্তং

১. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা সক্কেসু ৰিহরতি দেৰদহং নাম সক্যানং নিগমো. তত্র খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৰো’’তি. ‘‘ভদন্তে’’তি তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং. ভগৰা এতদৰোচ – ‘‘সন্তি, ভিক্খৰে, একে সমণব্রাহ্মণা এৰংৰাদিনো এৰংদিট্ঠিনো – ‘যং কিঞ্চাযং পুরিসপুগ্গলো পটিসংৰেদেতি সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা, সব্বং তং পুব্বেকতহেতু. ইতি পুরাণানং কম্মানং তপসা ব্যন্তীভাৰা, নৰানং কম্মানং অকরণা, আযতিং অনৰস্সৰো; আযতিং অনৰস্সৰা কম্মক্খযো; কম্মক্খযা দুক্খক্খযো; দুক্খক্খযা ৰেদনাক্খযো; ৰেদনাক্খযা সব্বং দুক্খং নিজ্জিণ্ণং ভৰিস্সতী’তি. এৰংৰাদিনো, ভিক্খৰে, নিগণ্ঠা.

‘‘এৰংৰাদাহং, ভিক্খৰে, নিগণ্ঠে উপসঙ্কমিত্ৰা এৰং ৰদামি – ‘সচ্চং কির তুম্হে, আৰুসো নিগণ্ঠা, এৰংৰাদিনো এৰংদিট্ঠিনো – যং কিঞ্চাযং পুরিসপুগ্গলো পটিসংৰেদেতি সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা, সব্বং তং পুব্বেকতহেতু. ইতি পুরাণানং কম্মানং তপসা ব্যন্তীভাৰা, নৰানং কম্মানং অকরণা, আযতিং অনৰস্সৰো; আযতিং অনৰস্সৰা কম্মক্খযো; কম্মক্খযা দুক্খক্খযো; দুক্খক্খযা ৰেদনাক্খযো; ৰেদনাক্খযা সব্বং দুক্খং নিজ্জিণ্ণং ভৰিস্সতী’তি? তে চ মে, ভিক্খৰে, নিগণ্ঠা এৰং পুট্ঠা ‘আমা’তি পটিজানন্তি.

‘‘ত্যাহং এৰং ৰদামি – ‘কিং পন তুম্হে, আৰুসো নিগণ্ঠা, জানাথ – অহুৰম্হেৰ মযং পুব্বে, ন নাহুৰম্হা’তি? ‘নো হিদং, আৰুসো’.

‘‘‘কিং পন তুম্হে, আৰুসো নিগণ্ঠা, জানাথ – অকরম্হেৰ মযং পুব্বে পাপকম্মং, ন নাকরম্হা’তি? ‘নো হিদং, আৰুসো’.

‘‘‘কিং পন তুম্হে, আৰুসো নিগণ্ঠা, জানাথ – এৰরূপং ৰা এৰরূপং ৰা পাপকম্মং অকরম্হা’তি? ‘নো হিদং, আৰুসো’.

‘‘‘কিং পন তুম্হে, আৰুসো নিগণ্ঠা, জানাথ – এত্তকং ৰা দুক্খং নিজ্জিণ্ণং, এত্তকং ৰা দুক্খং নিজ্জীরেতব্বং, এত্তকম্হি ৰা দুক্খে নিজ্জিণ্ণে সব্বং দুক্খং নিজ্জিণ্ণং ভৰিস্সতী’তি? ‘নো হিদং, আৰুসো’.

‘‘‘কিং পন তুম্হে, আৰুসো নিগণ্ঠা, জানাথ – দিট্ঠেৰ ধম্মে অকুসলানং ধম্মানং পহানং, কুসলানং ধম্মানং উপসম্পদ’ন্তি? ‘নো হিদং, আৰুসো’.

২. ‘‘ইতি কির তুম্হে, আৰুসো নিগণ্ঠা, ন জানাথ – অহুৰম্হেৰ মযং পুব্বে, ন নাহুৰম্হাতি, ন জানাথ – অকরম্হেৰ মযং পুব্বে পাপকম্মং, ন নাকরম্হাতি, ন জানাথ – এৰরূপং ৰা এৰরূপং ৰা পাপকম্মং অকরম্হাতি, ন জানাথ – এত্তকং ৰা দুক্খং নিজ্জিণ্ণং, এত্তকং ৰা দুক্খং নিজ্জীরেতব্বং, এত্তকম্হি ৰা দুক্খে নিজ্জিণ্ণে সব্বং দুক্খং নিজ্জিণ্ণং ভৰিস্সতীতি, ন জানাথ – দিট্ঠেৰ ধম্মে অকুসলানং ধম্মানং পহানং, কুসলানং ধম্মানং উপসম্পদং; এৰং সন্তে আযস্মন্তানং নিগণ্ঠানং ন কল্লমস্স ৰেয্যাকরণায – যং কিঞ্চাযং পুরিসপুগ্গলো পটিসংৰেদেতি সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা, সব্বং তং পুব্বেকতহেতু. ইতি পুরাণানং কম্মানং তপসা ব্যন্তীভাৰা, নৰানং কম্মানং অকরণা, আযতিং অনৰস্সৰো; আযতিং অনৰস্সৰা কম্মক্খযো; কম্মক্খযা দুক্খক্খযো; দুক্খক্খযা ৰেদনাক্খযো; ৰেদনাক্খযা সব্বং দুক্খং নিজ্জিণ্ণং ভৰিস্সতী’’তি.

‘‘সচে পন তুম্হে, আৰুসো নিগণ্ঠা, জানেয্যাথ – অহুৰম্হেৰ মযং পুব্বে, ন নাহুৰম্হাতি, জানেয্যাথ – অকরম্হেৰ মযং পুব্বে পাপকম্মং, ন নাকরম্হাতি, জানেয্যাথ – এৰরূপং ৰা এৰরূপং ৰা পাপকম্মং অকরম্হাতি, জানেয্যাথ – এত্তকং ৰা দুক্খং নিজ্জিণ্ণং, এত্তকং ৰা দুক্খং নিজ্জীরেতব্বং, এত্তকম্হি ৰা দুক্খে নিজ্জিণ্ণে সব্বং দুক্খং নিজ্জিণ্ণং ভৰিস্সতীতি, জানেয্যাথ – দিট্ঠেৰ ধম্মে অকুসলানং ধম্মানং পহানং, কুসলানং ধম্মানং উপসম্পদং; এৰং সন্তে আযস্মন্তানং নিগণ্ঠানং কল্লমস্স ৰেয্যাকরণায – যং কিঞ্চাযং পুরিসপুগ্গলো পটিসংৰেদেতি সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা, সব্বং তং পুব্বেকতহেতু. ইতি পুরাণানং কম্মানং তপসা ব্যন্তীভাৰা, নৰানং কম্মানং অকরণা, আযতিং অনৰস্সৰো; আযতিং অনৰস্সৰা কম্মক্খযো; কম্মক্খযা দুক্খক্খযো; দুক্খক্খযা ৰেদনাক্খযো; ৰেদনাক্খযা সব্বং দুক্খং নিজ্জিণ্ণং ভৰিস্সতী’’তি.

৩. ‘‘সেয্যথাপি, আৰুসো নিগণ্ঠা, পুরিসো সল্লেন ৰিদ্ধো অস্স সৰিসেন গাল়্হূপলেপনেন [গাল়্হপলেপনেন (ক.)]; সো সল্লস্সপি ৰেধনহেতু [ৰেদনাহেতু (সী. পী. ক.)] দুক্খা তিব্বা [তিপ্পা (সী. স্যা. কং. পী.)] কটুকা ৰেদনা ৰেদিযেয্য. তস্স মিত্তামচ্চা ঞাতিসালোহিতা ভিসক্কং সল্লকত্তং উপট্ঠাপেয্যুং. তস্স সো ভিসক্কো সল্লকত্তো সত্থেন ৰণমুখং পরিকন্তেয্য; সো সত্থেনপি ৰণমুখস্স পরিকন্তনহেতু দুক্খা তিব্বা কটুকা ৰেদনা ৰেদিযেয্য. তস্স সো ভিসক্কো সল্লকত্তো এসনিযা সল্লং এসেয্য; সো এসনিযাপি সল্লস্স এসনাহেতু দুক্খা তিব্বা কটুকা ৰেদনা ৰেদিযেয্য. তস্স সো ভিসক্কো সল্লকত্তো সল্লং অব্বুহেয্য [অব্বুয্হেয্য (সী.), অব্ভূণ্হেয্য (স্যা. কং.)]; সো সল্লস্সপি অব্বুহনহেতু [অব্বুয্হনহেতু (সী.), অব্ভূণ্হনহেতু (স্যা. কং.)] দুক্খা তিব্বা কটুকা ৰেদনা ৰেদিযেয্য. তস্স সো ভিসক্কো সল্লকত্তো অগদঙ্গারং ৰণমুখে ওদহেয্য; সো অগদঙ্গারস্সপি ৰণমুখে ওদহনহেতু দুক্খা তিব্বা কটুকা ৰেদনা ৰেদিযেয্য. সো অপরেন সমযেন রূল়্হেন ৰণেন সঞ্ছৰিনা অরোগো অস্স সুখী সেরী সযংৰসী যেন কামঙ্গমো. তস্স এৰমস্স – অহং খো পুব্বে সল্লেন ৰিদ্ধো অহোসিং সৰিসেন গাল়্হূপলেপনেন. সোহং সল্লস্সপি ৰেধনহেতু দুক্খা তিব্বা কটুকা ৰেদনা ৰেদিযিং. তস্স মে মিত্তামচ্চা ঞাতিসালোহিতা ভিসক্কং সল্লকত্তং উপট্ঠপেসুং. তস্স মে সো ভিসক্কো সল্লকত্তো সত্থেন ৰণমুখং পরিকন্তি; সোহং সত্থেনপি ৰণমুখস্স পরিকন্তনহেতু দুক্খা তিব্বা কটুকা ৰেদনা ৰেদিযিং. তস্স মে সো ভিসক্কো সল্লকত্তো এসনিযা সল্লং এসি; সো অহং এসনিযাপি সল্লস্স এসনাহেতু দুক্খা তিব্বা কটুকা ৰেদনা ৰেদিযিং. তস্স মে সো ভিসক্কো সল্লকত্তো সল্লং অব্বুহি [অব্বুয্হি (সী.), অব্ভূণ্হি (স্যা. কং.)]; সোহং সল্লস্সপি অব্বুহনহেতু দুক্খা তিব্বা কটুকা ৰেদনা ৰেদিযিং. তস্স মে সো ভিসক্কো সল্লকত্তো অগদঙ্গারং ৰণমুখে ওদহি; সোহং অগদঙ্গারস্সপি ৰণমুখে ওদহনহেতু দুক্খা তিব্বা কটুকা ৰেদনা ৰেদিযিং. সোম্হি এতরহি রূল়্হেন ৰণেন সঞ্ছৰিনা অরোগো সুখী সেরী সযংৰসী যেন কামঙ্গমো’’তি.

‘‘এৰমেৰ খো, আৰুসো নিগণ্ঠা, সচে তুম্হে জানেয্যাথ – অহুৰম্হেৰ মযং পুব্বে, ন নাহুৰম্হাতি, জানেয্যাথ – অকরম্হেৰ মযং পুব্বে পাপকম্মং, ন নাকরম্হাতি, জানেয্যাথ – এৰরূপং ৰা এৰরূপং ৰা পাপকম্মং অকরম্হাতি, জানেয্যাথ – এত্তকং ৰা দুক্খং নিজ্জিণ্ণং, এত্তকং ৰা দুক্খং নিজ্জীরেতব্বং, এত্তকম্হি ৰা দুক্খে নিজ্জিণ্ণে সব্বং দুক্খং নিজ্জিণ্ণং ভৰিস্সতীতি, জানেয্যাথ – দিট্ঠেৰ ধম্মে অকুসলানং ধম্মানং পহানং, কুসলানং ধম্মানং উপসম্পদং; এৰং সন্তে আযস্মন্তানং নিগণ্ঠানং কল্লমস্স ৰেয্যাকরণায – যং কিঞ্চাযং পুরিসপুগ্গলো পটিসংৰেদেতি সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা, সব্বং তং পুব্বেকতহেতু. ইতি পুরাণানং কম্মানং তপসা ব্যন্তীভাৰা, নৰানং কম্মানং অকরণা, আযতিং অনৰস্সৰো; আযতিং অনৰস্সৰা কম্মক্খযো; কম্মক্খযা দুক্খক্খযো; দুক্খক্খযা ৰেদনাক্খযো; ৰেদনাক্খযা সব্বং দুক্খং নিজ্জিণ্ণং ভৰিস্সতী’’তি.

‘‘যস্মা চ খো তুম্হে, আৰুসো নিগণ্ঠা, ন জানাথ – অহুৰম্হেৰ মযং পুব্বে, ন নাহুৰম্হাতি, ন জানাথ – অকরম্হেৰ মযং পুব্বে পাপকম্মং, ন নাকরম্হাতি, ন জানাথ – এৰরূপং ৰা এৰরূপং ৰা পাপকম্মং অকরম্হাতি, ন জানাথ – এত্তকং ৰা দুক্খং নিজ্জিণ্ণং, এত্তকং ৰা দুক্খং নিজ্জীরেতব্বং, এত্তকম্হি ৰা দুক্খে নিজ্জিণ্ণে সব্বং দুক্খং নিজ্জিণ্ণং ভৰিস্সতীতি, ন জানাথ – দিট্ঠেৰ ধম্মে অকুসলানং ধম্মানং পহানং, কুসলানং ধম্মানং উপসম্পদং; তস্মা আযস্মন্তানং নিগণ্ঠানং ন কল্লমস্স ৰেয্যাকরণায – যং কিঞ্চাযং পুরিসপুগ্গলো পটিসংৰেদেতি সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা, সব্বং তং পুব্বেকতহেতু. ইতি পুরাণানং কম্মানং তপসা ব্যন্তীভাৰা, নৰানং কম্মানং অকরণা, আযতিং অনৰস্সৰো; আযতিং অনৰস্সৰা কম্মক্খযো; কম্মক্খযা দুক্খক্খযো; দুক্খক্খযা ৰেদনাক্খযো; ৰেদনাক্খযা সব্বং দুক্খং নিজ্জিণ্ণং ভৰিস্সতী’’তি.

৪. ‘‘এৰং ৰুত্তে, ভিক্খৰে, তে নিগণ্ঠা মং এতদৰোচুং – ‘নিগণ্ঠো, আৰুসো, নাটপুত্তো [নাথপুত্তো (সী.)] সব্বঞ্ঞূ সব্বদস্সাৰী, অপরিসেসং ঞাণদস্সনং পটিজানাতি. চরতো চ মে তিট্ঠতো চ সুত্তস্স চ জাগরস্স চ সততং সমিতং ঞাণদস্সনং পচ্চুপট্ঠিত’ন্তি. সো এৰমাহ – ‘অত্থি খো ৰো, আৰুসো নিগণ্ঠা, পুব্বেৰ পাপকম্মং কতং, তং ইমায কটুকায দুক্করকারিকায নিজ্জীরেথ, যং পনেত্থ এতরহি কাযেন সংৰুতা ৰাচায সংৰুতা মনসা সংৰুতা তং আযতিং পাপকম্মস্স অকরণং. ইতি পুরাণানং কম্মানং তপসা ব্যন্তীভাৰা, নৰানং কম্মানং অকরণা, আযতিং অনৰস্সৰো; আযতিং অনৰস্সৰা কম্মক্খযো; কম্মক্খযা দুক্খক্খযো; দুক্খক্খযা ৰেদনাক্খযো; ৰেদনাক্খযা সব্বং দুক্খং নিজ্জিণ্ণং ভৰিস্সতী’তি. তঞ্চ পনম্হাকং রুচ্চতি চেৰ খমতি চ, তেন চম্হা অত্তমনা’’তি.

৫. ‘‘এৰং ৰুত্তে অহং, ভিক্খৰে, তে নিগণ্ঠে এতদৰোচং – ‘পঞ্চ খো ইমে, আৰুসো নিগণ্ঠা, ধম্মা দিট্ঠেৰ ধম্মে দ্ৰিধাৰিপাকা. কতমে পঞ্চ? সদ্ধা, রুচি, অনুস্সৰো, আকারপরিৰিতক্কো, দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তি – ইমে খো, আৰুসো নিগণ্ঠা, পঞ্চ ধম্মা দিট্ঠেৰ ধম্মে দ্ৰিধাৰিপাকা. তত্রাযস্মন্তানং নিগণ্ঠানং কা অতীতংসে সত্থরি সদ্ধা, কা রুচি, কো অনুস্সৰো, কো আকারপরিৰিতক্কো, কা দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তী’তি. এৰংৰাদী [এৰংৰাদীসু (ক.)] খো অহং, ভিক্খৰে, নিগণ্ঠেসু ন কঞ্চি [কিঞ্চি (সী. পী. ক.)] সহধম্মিকং ৰাদপটিহারং সমনুপস্সামি.

‘‘পুন চপরাহং [পুন চ পনাহং (সী. পী. ক.)], ভিক্খৰে, তে নিগণ্ঠে এৰং ৰদামি – ‘তং কিং মঞ্ঞথ, আৰুসো নিগণ্ঠা. যস্মিং ৰো সমযে তিব্বো [তিপ্পো (পী.)] উপক্কমো হোতি তিব্বং পধানং, তিব্বা তস্মিং সমযে ওপক্কমিকা দুক্খা তিব্বা কটুকা ৰেদনা ৰেদিযেথ; যস্মিং পন ৰো সমযে ন তিব্বো উপক্কমো হোতি ন তিব্বং পধানং, ন তিব্বা তস্মিং সমযে ওপক্কমিকা দুক্খা তিব্বা কটুকা ৰেদনা ৰেদিযেথা’তি? ‘যস্মিং নো, আৰুসো গোতম, সমযে তিব্বো উপক্কমো হোতি তিব্বং পধানং, তিব্বা তস্মিং সমযে ওপক্কমিকা দুক্খা তিব্বা কটুকা ৰেদনা ৰেদিযাম; যস্মিং পন নো সমযে ন তিব্বো উপক্কমো হোতি ন তিব্বং পধানং, ন তিব্বা তস্মিং সমযে ওপক্কমিকা দুক্খা তিব্বা কটুকা ৰেদনা ৰেদিযামা’’’তি.

৬. ‘‘ইতি কির, আৰুসো নিগণ্ঠা, যস্মিং ৰো সমযে তিব্বো উপক্কমো হোতি তিব্বং পধানং, তিব্বা তস্মিং সমযে ওপক্কমিকা দুক্খা তিব্বা কটুকা ৰেদনা ৰেদিযেথ; যস্মিং পন ৰো সমযে ন তিব্বো উপক্কমো হোতি ন তিব্বং পধানং, ন তিব্বা তস্মিং সমযে ওপক্কমিকা দুক্খা তিব্বা কটুকা ৰেদনা ৰেদিযেথ. এৰং সন্তে আযস্মন্তানং নিগণ্ঠানং ন কল্লমস্স ৰেয্যাকরণায – যং কিঞ্চাযং পুরিসপুগ্গলো পটিসংৰেদেতি সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা, সব্বং তং পুব্বেকতহেতু. ইতি পুরাণানং কম্মানং তপসা ব্যন্তীভাৰা, নৰানং কম্মানং অকরণা, আযতিং অনৰস্সৰো; আযতিং অনৰস্সৰা কম্মক্খযো; কম্মক্খযা দুক্খক্খযো; দুক্খক্খযা ৰেদনাক্খযো; ৰেদনাক্খযা সব্বং দুক্খং নিজ্জিণ্ণং ভৰিস্সতীতি. সচে, আৰুসো নিগণ্ঠা, যস্মিং ৰো সমযে তিব্বো উপক্কমো হোতি তিব্বং পধানং, ন তিব্বা তস্মিং সমযে ওপক্কমিকা দুক্খা তিব্বা কটুকা ৰেদনা ৰেদিযেথ; যস্মিং পন ৰো সমযে ন তিব্বো উপক্কমো হোতি ন তিব্বং পধানং, তিব্বা তস্মিং সমযে ওপক্কমিকা দুক্খা তিব্বা কটুকা ৰেদনা ৰেদিযেথ [পধানং, তিট্ঠেয্যেৰ তস্মিং সমযে… ৰেদনা (সী. স্যা. কং. পী.)]; এৰং সন্তে আযস্মন্তানং নিগণ্ঠানং কল্লমস্স ৰেয্যাকরণায – যং কিঞ্চাযং পুরিসপুগ্গলো পটিসংৰেদেতি সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা, সব্বং তং পুব্বেকতহেতু. ইতি পুরাণানং কম্মানং তপসা ব্যন্তীভাৰা, নৰানং কম্মানং অকরণা, আযতিং অনৰস্সৰো; আযতিং অনৰস্সৰা কম্মক্খযো; কম্মক্খযা দুক্খক্খযো; দুক্খক্খযা ৰেদনাক্খযো; ৰেদনাক্খযা সব্বং দুক্খং নিজ্জিণ্ণং ভৰিস্সতী’’তি.

‘‘‘যস্মা চ খো, আৰুসো নিগণ্ঠা, যস্মিং ৰো সমযে তিব্বো উপক্কমো হোতি তিব্বং পধানং, তিব্বা তস্মিং সমযে ওপক্কমিকা দুক্খা তিব্বা কটুকা ৰেদনা ৰেদিযেথ; যস্মিং পন ৰো সমযে ন তিব্বো উপক্কমো হোতি ন তিব্বং পধানং, ন তিব্বা তস্মিং সমযে ওপক্কমিকা দুক্খা তিব্বা কটুকা ৰেদনা ৰেদিযেথ; তে তুম্হে সামংযেৰ ওপক্কমিকা দুক্খা তিব্বা কটুকা ৰেদনা ৰেদযমানা অৰিজ্জা অঞ্ঞাণা সম্মোহা ৰিপচ্চেথ – যং কিঞ্চাযং পুরিসপুগ্গলো পটিসংৰেদেতি সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা, সব্বং তং পুব্বেকতহেতু. ইতি পুরাণানং কম্মানং তপসা ব্যন্তীভাৰা, নৰানং কম্মানং অকরণা, আযতিং অনৰস্সৰো; আযতিং অনৰস্সৰা কম্মক্খযো; কম্মক্খযা দুক্খক্খযো; দুক্খক্খযা ৰেদনাক্খযো; ৰেদনাক্খযা সব্বং দুক্খং নিজ্জিণ্ণং ভৰিস্সতী’তি. এৰংৰাদীপি [এৰংৰাদীসুপি (ক.)] খো অহং, ভিক্খৰে, নিগণ্ঠেসু ন কঞ্চি সহধম্মিকং ৰাদপটিহারং সমনুপস্সামি.

৭. ‘‘পুন চপরাহং, ভিক্খৰে, তে নিগণ্ঠে এৰং ৰদামি – ‘তং কিং মঞ্ঞথাৰুসো নিগণ্ঠা, যমিদং কম্মং দিট্ঠধম্মৰেদনীযং তং উপক্কমেন ৰা পধানেন ৰা সম্পরাযৰেদনীযং হোতূতি লব্ভমেত’ন্তি? ‘নো হিদং, আৰুসো’. ‘যং পনিদং কম্মং সম্পরাযৰেদনীযং তং উপক্কমেন ৰা পধানেন ৰা দিট্ঠধম্মৰেদনীযং হোতূতি লব্ভমেত’ন্তি? ‘নো হিদং, আৰুসো’. ‘তং কিং মঞ্ঞথাৰুসো নিগণ্ঠা, যমিদং কম্মং সুখৰেদনীযং তং উপক্কমেন ৰা পধানেন ৰা দুক্খৰেদনীযং হোতূতি লব্ভমেত’ন্তি? ‘নো হিদং, আৰুসো’. ‘যং পনিদং কম্মং দুক্খৰেদনীযং তং উপক্কমেন ৰা পধানেন ৰা সুখৰেদনীযং হোতূতি লব্ভমেত’ন্তি? ‘নো হিদং, আৰুসো’. ‘তং কিং মঞ্ঞথাৰুসো নিগণ্ঠা, যমিদং কম্মং পরিপক্কৰেদনীযং তং উপক্কমেন ৰা পধানেন ৰা অপরিপক্কৰেদনীযং হোতূতি লব্ভমেত’ন্তি? ‘নো হিদং, আৰুসো’. ‘যং পনিদং কম্মং অপরিপক্কৰেদনীযং তং উপক্কমেন ৰা পধানেন ৰা পরিপক্কৰেদনীযং হোতূতি লব্ভমেত’ন্তি? ‘নো হিদং, আৰুসো’. ‘তং কিং মঞ্ঞথাৰুসো নিগণ্ঠা, যমিদং কম্মং বহুৰেদনীযং তং উপক্কমেন ৰা পধানেন ৰা অপ্পৰেদনীযং হোতূতি লব্ভমেত’ন্তি? ‘নো হিদং, আৰুসো’. ‘যং পনিদং কম্মং অপ্পৰেদনীযং তং উপক্কমেন ৰা পধানেন ৰা বহুৰেদনীযং হোতূতি লব্ভমেত’ন্তি? ‘নো হিদং, আৰুসো’. ‘তং কিং মঞ্ঞথাৰুসো নিগণ্ঠা, যমিদং কম্মং সৰেদনীযং তং উপক্কমেন ৰা পধানেন ৰা অৰেদনীযং হোতূতি লব্ভমেত’ন্তি? ‘নো হিদং, আৰুসো’. ‘যং পনিদং কম্মং অৰেদনীযং তং উপক্কমেন ৰা পধানেন ৰা সৰেদনীযং হোতূতি লব্ভমেত’ন্তি? ‘নো হিদং, আৰুসো’.

৮. ‘‘ইতি কির, আৰুসো নিগণ্ঠা, যমিদং কম্মং দিট্ঠধম্মৰেদনীযং তং উপক্কমেন ৰা পধানেন ৰা সম্পরাযৰেদনীযং হোতূতি অলব্ভমেতং, যং পনিদং কম্মং সম্পরাযৰেদনীযং তং উপক্কমেন ৰা পধানেন ৰা দিট্ঠধম্মৰেদনীযং হোতূতি অলব্ভমেতং, যমিদং কম্মং সুখৰেদনীযং তং উপক্কমেন ৰা পধানেন ৰা দুক্খৰেদনীযং হোতূতি অলব্ভমেতং, যমিদং কম্মং দুক্খৰেদনীযং তং উপক্কমেন ৰা পধানেন ৰা সুখৰেদনীযং হোতূতি অলব্ভমেতং, যমিদং কম্মং পরিপক্কৰেদনীযং তং উপক্কমেন ৰা পধানেন ৰা অপরিপক্কৰেদনীযং হোতূতি অলব্ভমেতং, যমিদং কম্মং অপরিপক্কৰেদনীযং তং উপক্কমেন ৰা পধানেন ৰা পরিপক্কৰেদনীযং হোতূতি অলব্ভমেতং, যমিদং কম্মং বহুৰেদনীযং তং উপক্কমেন ৰা পধানেন ৰা অপ্পৰেদনীযং হোতূতি অলব্ভমেতং, যমিদং কম্মং অপ্পৰেদনীযং তং উপক্কমেন ৰা পধানেন ৰা বহুৰেদনীযং হোতূতি অলব্ভমেতং, যমিদং কম্মং সৰেদনীযং তং উপক্কমেন ৰা পধানেন ৰা অৰেদনীযং হোতূতি অলব্ভমেতং, যমিদং কম্মং অৰেদনীযং তং উপক্কমেন ৰা পধানেন ৰা সৰেদনীযং হোতূতি অলব্ভমেতং; এৰং সন্তে আযস্মন্তানং নিগণ্ঠানং অফলো উপক্কমো হোতি, অফলং পধানং’’.

‘‘এৰংৰাদী, ভিক্খৰে, নিগণ্ঠা. এৰংৰাদীনং, ভিক্খৰে, নিগণ্ঠানং দস সহধম্মিকা ৰাদানুৰাদা গারয্হং ঠানং আগচ্ছন্তি.

৯. ‘‘সচে, ভিক্খৰে, সত্তা পুব্বেকতহেতু সুখদুক্খং পটিসংৰেদেন্তি; অদ্ধা, ভিক্খৰে, নিগণ্ঠা পুব্বে দুক্কটকম্মকারিনো যং এতরহি এৰরূপা দুক্খা তিব্বা কটুকা ৰেদনা ৰেদিযন্তি. সচে, ভিক্খৰে, সত্তা ইস্সরনিম্মানহেতু সুখদুক্খং পটিসংৰেদেন্তি; অদ্ধা, ভিক্খৰে, নিগণ্ঠা পাপকেন ইস্সরেন নিম্মিতা যং এতরহি এৰরূপা দুক্খা তিব্বা কটুকা ৰেদনা ৰেদিযন্তি. সচে, ভিক্খৰে, সত্তা সঙ্গতিভাৰহেতু সুখদুক্খং পটিসংৰেদেন্তি; অদ্ধা, ভিক্খৰে, নিগণ্ঠা পাপসঙ্গতিকা যং এতরহি এৰরূপা দুক্খা তিব্বা কটুকা ৰেদনা ৰেদিযন্তি. সচে, ভিক্খৰে, সত্তা অভিজাতিহেতু সুখদুক্খং পটিসংৰেদেন্তি; অদ্ধা, ভিক্খৰে, নিগণ্ঠা পাপাভিজাতিকা যং এতরহি এৰরূপা দুক্খা তিব্বা কটুকা ৰেদনা ৰেদিযন্তি. সচে, ভিক্খৰে, সত্তা দিট্ঠধম্মূপক্কমহেতু সুখদুক্খং পটিসংৰেদেন্তি; অদ্ধা, ভিক্খৰে, নিগণ্ঠা এৰরূপা দিট্ঠধম্মূপক্কমা যং এতরহি এৰরূপা দুক্খা তিব্বা কটুকা ৰেদনা ৰেদিযন্তি.

‘‘সচে, ভিক্খৰে, সত্তা পুব্বেকতহেতু সুখদুক্খং পটিসংৰেদেন্তি, গারয্হা নিগণ্ঠা; নো চে সত্তা পুব্বেকতহেতু সুখদুক্খং পটিসংৰেদেন্তি, গারয্হা নিগণ্ঠা. সচে, ভিক্খৰে, সত্তা ইস্সরনিম্মানহেতু সুখদুক্খং পটিসংৰেদেন্তি, গারয্হা নিগণ্ঠা; নো চে সত্তা ইস্সরনিম্মানহেতু সুখদুক্খং পটিসংৰেদেন্তি, গারয্হা নিগণ্ঠা. সচে, ভিক্খৰে, সত্তা সঙ্গতিভাৰহেতু সুখদুক্খং পটিসংৰেদেন্তি, গারয্হা নিগণ্ঠা; নো চে সত্তা সঙ্গতিভাৰহেতু সুখদুক্খং পটিসংৰেদেন্তি, গারয্হা নিগণ্ঠা. সচে, ভিক্খৰে, সত্তা অভিজাতিহেতু সুখদুক্খং পটিসংৰেদেন্তি, গারয্হা নিগণ্ঠা; নো চে সত্তা অভিজাতিহেতু সুখদুক্খং পটিসংৰেদেন্তি, গারয্হা নিগণ্ঠা. সচে, ভিক্খৰে, সত্তা দিট্ঠধম্মূপক্কমহেতু সুখদুক্খং পটিসংৰেদেন্তি, গারয্হা নিগণ্ঠা; নো চে সত্তা দিট্ঠধম্মূপক্কমহেতু সুখদুক্খং পটিসংৰেদেন্তি, গারয্হা নিগণ্ঠা. এৰংৰাদী, ভিক্খৰে, নিগণ্ঠা. এৰংৰাদীনং, ভিক্খৰে, নিগণ্ঠানং ইমে দস সহধম্মিকা ৰাদানুৰাদা গারয্হং ঠানং আগচ্ছন্তি. এৰং খো, ভিক্খৰে, অফলো উপক্কমো হোতি, অফলং পধানং.

১০. ‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, সফলো উপক্কমো হোতি, সফলং পধানং? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ন হেৰ অনদ্ধভূতং অত্তানং দুক্খেন অদ্ধভাৰেতি, ধম্মিকঞ্চ সুখং ন পরিচ্চজতি, তস্মিঞ্চ সুখে অনধিমুচ্ছিতো হোতি. সো এৰং পজানাতি – ‘ইমস্স খো মে দুক্খনিদানস্স সঙ্খারং পদহতো সঙ্খারপ্পধানা ৰিরাগো হোতি, ইমস্স পন মে দুক্খনিদানস্স অজ্ঝুপেক্খতো উপেক্খং ভাৰযতো ৰিরাগো হোতী’তি. সো যস্স হি খ্ৰাস্স [যস্স খো পনস্স (সী.), যস্স খ্ৰাস্স (পী.)] দুক্খনিদানস্স সঙ্খারং পদহতো সঙ্খারপ্পধানা ৰিরাগো হোতি, সঙ্খারং তত্থ পদহতি. যস্স পনস্স দুক্খনিদানস্স অজ্ঝুপেক্খতো উপেক্খং ভাৰযতো ৰিরাগো হোতি, উপেক্খং তত্থ ভাৰেতি. তস্স তস্স দুক্খনিদানস্স সঙ্খারং পদহতো সঙ্খারপ্পধানা ৰিরাগো হোতি – এৰম্পিস্স তং দুক্খং নিজ্জিণ্ণং হোতি. তস্স তস্স দুক্খনিদানস্স অজ্ঝুপেক্খতো উপেক্খং ভাৰযতো ৰিরাগো হোতি – এৰম্পিস্স তং দুক্খং নিজ্জিণ্ণং হোতি.

১১. ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, পুরিসো ইত্থিযা সারত্তো পটিবদ্ধচিত্তো তিব্বচ্ছন্দো তিব্বাপেক্খো. সো তং ইত্থিং পস্সেয্য অঞ্ঞেন পুরিসেন সদ্ধিং সন্তিট্ঠন্তিং সল্লপন্তিং সঞ্জগ্ঘন্তিং সংহসন্তিং. তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৰে, অপি নু তস্স পুরিসস্স অমুং ইত্থিং দিস্ৰা অঞ্ঞেন পুরিসেন সদ্ধিং সন্তিট্ঠন্তিং সল্লপন্তিং সঞ্জগ্ঘন্তিং সংহসন্তিং উপ্পজ্জেয্যুং সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সূপাযাসা’’তি? ‘‘এৰং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘অমু হি, ভন্তে, পুরিসো অমুস্সা ইত্থিযা সারত্তো পটিবদ্ধচিত্তো তিব্বচ্ছন্দো তিব্বাপেক্খো. তস্মা তং ইত্থিং দিস্ৰা অঞ্ঞেন পুরিসেন সদ্ধিং সন্তিট্ঠন্তিং সল্লপন্তিং সঞ্জগ্ঘন্তিং সংহসন্তিং উপ্পজ্জেয্যুং সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সূপাযাসা’’তি. ‘‘অথ খো, ভিক্খৰে, তস্স পুরিসস্স এৰমস্স – ‘অহং খো অমুস্সা ইত্থিযা সারত্তো পটিবদ্ধচিত্তো তিব্বচ্ছন্দো তিব্বাপেক্খো. তস্স মে অমুং ইত্থিং দিস্ৰা অঞ্ঞেন পুরিসেন সদ্ধিং সন্তিট্ঠন্তিং সল্লপন্তিং সঞ্জগ্ঘন্তিং সংহসন্তিং উপ্পজ্জন্তি সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সূপাযাসা. যংনূনাহং যো মে অমুস্সা ইত্থিযা ছন্দরাগো তং পজহেয্য’ন্তি. সো যো অমুস্সা ইত্থিযা ছন্দরাগো তং পজহেয্য. সো তং ইত্থিং পস্সেয্য অপরেন সমযেন অঞ্ঞেন পুরিসেন সদ্ধিং সন্তিট্ঠন্তিং সল্লপন্তিং সঞ্জগ্ঘন্তিং সংহসন্তিং. তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৰে, অপি নু তস্স পুরিসস্স অমুং ইত্থিং দিস্ৰা অঞ্ঞেন পুরিসেন সদ্ধিং সন্তিট্ঠন্তিং সল্লপন্তিং সঞ্জগ্ঘন্তিং সংহসন্তিং উপ্পজ্জেয্যুং সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সূপাযাসা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘অমু হি, ভন্তে, পুরিসো অমুস্সা ইত্থিযা ৰিরাগো. তস্মা তং ইত্থিং দিস্ৰা অঞ্ঞেন পুরিসেন সদ্ধিং সন্তিট্ঠন্তিং সল্লপন্তিং সঞ্জগ্ঘন্তিং সংহসন্তিং ন উপ্পজ্জেয্যুং সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সূপাযাসা’’তি.

‘‘এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু ন হেৰ অনদ্ধভূতং অত্তানং দুক্খেন অদ্ধভাৰেতি, ধম্মিকঞ্চ সুখং ন পরিচ্চজতি, তস্মিঞ্চ সুখে অনধিমুচ্ছিতো হোতি. সো এৰং পজানাতি – ‘ইমস্স খো মে দুক্খনিদানস্স সঙ্খারং পদহতো সঙ্খারপ্পধানা ৰিরাগো হোতি, ইমস্স পন মে দুক্খনিদানস্স অজ্ঝুপেক্খতো উপেক্খং ভাৰযতো ৰিরাগো হোতী’তি. সো যস্স হি খ্ৰাস্স দুক্খনিদানস্স সঙ্খারং পদহতো সঙ্খারপ্পধানা ৰিরাগো হোতি, সঙ্খারং তত্থ পদহতি; যস্স পনস্স দুক্খনিদানস্স অজ্ঝুপেক্খতো উপেক্খং ভাৰযতো ৰিরাগো হোতি, উপেক্খং তত্থ ভাৰেতি. তস্স তস্স দুক্খনিদানস্স সঙ্খারং পদহতো সঙ্খারপ্পধানা ৰিরাগো হোতি – এৰম্পিস্স তং দুক্খং নিজ্জিণ্ণং হোতি. তস্স তস্স দুক্খনিদানস্স অজ্ঝুপেক্খতো উপেক্খং ভাৰযতো ৰিরাগো হোতি – এৰম্পিস্স তং দুক্খং নিজ্জিণ্ণং হোতি. এৰম্পি, ভিক্খৰে, সফলো উপক্কমো হোতি, সফলং পধানং.

১২. ‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, ভিক্খু ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘যথাসুখং খো মে ৰিহরতো অকুসলা ধম্মা অভিৰড্ঢন্তি, কুসলা ধম্মা পরিহাযন্তি; দুক্খায পন মে অত্তানং পদহতো অকুসলা ধম্মা পরিহাযন্তি, কুসলা ধম্মা অভিৰড্ঢন্তি. যংনূনাহং দুক্খায অত্তানং পদহেয্য’ন্তি. সো দুক্খায অত্তানং পদহতি. তস্স দুক্খায অত্তানং পদহতো অকুসলা ধম্মা পরিহাযন্তি কুসলা ধম্মা অভিৰড্ঢন্তি. সো ন অপরেন সমযেন দুক্খায অত্তানং পদহতি. তং কিস্স হেতু? যস্স হি সো, ভিক্খৰে, ভিক্খু অত্থায দুক্খায অত্তানং পদহেয্য স্ৰাস্স অত্থো অভিনিপ্ফন্নো হোতি. তস্মা ন অপরেন সমযেন দুক্খায অত্তানং পদহতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, উসুকারো তেজনং দ্ৰীসু অলাতেসু আতাপেতি পরিতাপেতি উজুং করোতি কম্মনিযং. যতো খো, ভিক্খৰে, উসুকারস্স তেজনং দ্ৰীসু অলাতেসু আতাপিতং হোতি পরিতাপিতং উজুং কতং [উজুং কতং হোতি (সী.)] কম্মনিযং, ন সো তং অপরেন সমযেন উসুকারো তেজনং দ্ৰীসু অলাতেসু আতাপেতি পরিতাপেতি উজুং করোতি কম্মনিযং. তং কিস্স হেতু? যস্স হি সো, ভিক্খৰে, অত্থায উসুকারো তেজনং দ্ৰীসু অলাতেসু আতাপেয্য পরিতাপেয্য উজুং করেয্য কম্মনিযং স্ৰাস্স অত্থো অভিনিপ্ফন্নো হোতি. তস্মা ন অপরেন সমযেন উসুকারো তেজনং দ্ৰীসু অলাতেসু আতাপেতি পরিতাপেতি উজুং করোতি কম্মনিযং. এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘যথাসুখং খো মে ৰিহরতো অকুসলা ধম্মা অভিৰড্ঢন্তি, কুসলা ধম্মা পরিহাযন্তি; দুক্খায পন মে অত্তানং পদহতো অকুসলা ধম্মা পরিহাযন্তি, কুসলা ধম্মা অভিৰড্ঢন্তি. যংনূনাহং দুক্খায অত্তানং পদহেয্য’ন্তি. সো দুক্খায অত্তানং পদহতি. তস্স দুক্খায অত্তানং পদহতো অকুসলা ধম্মা পরিহাযন্তি, কুসলা ধম্মা অভিৰড্ঢন্তি. সো ন অপরেন সমযেন দুক্খায অত্তানং পদহতি. তং কিস্স হেতু? যস্স হি সো, ভিক্খৰে, ভিক্খু অত্থায দুক্খায অত্তানং পদহেয্য স্ৰাস্স অত্থো অভিনিপ্ফন্নো হোতি. তস্মা ন অপরেন সমযেন দুক্খায অত্তানং পদহতি. এৰম্পি, ভিক্খৰে, সফলো উপক্কমো হোতি, সফলং পধানং.

১৩. ‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, ইধ তথাগতো লোকে উপ্পজ্জতি অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো ৰিজ্জাচরণসম্পন্নো সুগতো লোকৰিদূ অনুত্তরো পুরিসদম্মসারথি সত্থা দেৰমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৰা. সো ইমং লোকং সদেৰকং সমারকং সব্রহ্মকং সস্সমণব্রাহ্মণিং পজং সদেৰমনুস্সং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা পৰেদেতি. সো ধম্মং দেসেতি আদিকল্যাণং মজ্ঝেকল্যাণং পরিযোসানকল্যাণং সাত্থং সব্যঞ্জনং, কেৰলপরিপুণ্ণং পরিসুদ্ধং ব্রহ্মচরিযং পকাসেতি. তং ধম্মং সুণাতি গহপতি ৰা গহপতিপুত্তো ৰা অঞ্ঞতরস্মিং ৰা কুলে পচ্চাজাতো. সো তং ধম্মং সুত্ৰা তথাগতে সদ্ধং পটিলভতি. সো তেন সদ্ধাপটিলাভেন সমন্নাগতো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘সম্বাধো ঘরাৰাসো রজাপথো, অব্ভোকাসো পব্বজ্জা. নযিদং সুকরং অগারং অজ্ঝাৰসতা একন্তপরিপুণ্ণং একন্তপরিসুদ্ধং সঙ্খলিখিতং ব্রহ্মচরিযং চরিতুং. যংনূনাহং কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজেয্য’ন্তি. সো অপরেন সমযেন অপ্পং ৰা ভোগক্খন্ধং পহায মহন্তং ৰা ভোগক্খন্ধং পহায, অপ্পং ৰা ঞাতিপরিৰট্টং পহায মহন্তং ৰা ঞাতিপরিৰট্টং পহায কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজতি.

১৪. ‘‘সো এৰং পব্বজিতো সমানো ভিক্খূনং সিক্খাসাজীৰসমাপন্নো পাণাতিপাতং পহায পাণাতিপাতা পটিৰিরতো হোতি নিহিতদণ্ডো নিহিতসত্থো, লজ্জী দযাপন্নো সব্বপাণভূতহিতানুকম্পী ৰিহরতি. অদিন্নাদানং পহায অদিন্নাদানা পটিৰিরতো হোতি দিন্নাদাযী দিন্নপাটিকঙ্খী, অথেনেন সুচিভূতেন অত্তনা ৰিহরতি. অব্রহ্মচরিযং পহায ব্রহ্মচারী হোতি আরাচারী ৰিরতো মেথুনা গামধম্মা. মুসাৰাদং পহায মুসাৰাদা পটিৰিরতো হোতি সচ্চৰাদী সচ্চসন্ধো থেতো পচ্চযিকো অৰিসংৰাদকো লোকস্স. পিসুণং ৰাচং পহায পিসুণায ৰাচায পটিৰিরতো হোতি; ইতো সুত্ৰা ন অমুত্র অক্খাতা ইমেসং ভেদায, অমুত্র ৰা সুত্ৰা ন ইমেসং অক্খাতা অমূসং ভেদায – ইতি ভিন্নানং ৰা সন্ধাতা সহিতানং ৰা অনুপ্পদাতা সমগ্গারামো সমগ্গরতো সমগ্গনন্দী সমগ্গকরণিং ৰাচং ভাসিতা হোতি. ফরুসং ৰাচং পহায ফরুসায ৰাচায পটিৰিরতো হোতি; যা সা ৰাচা নেলা কণ্ণসুখা পেমনীযা হদযঙ্গমা পোরী বহুজনকন্তা বহুজনমনাপা তথারূপিং ৰাচং ভাসিতা হোতি. সম্ফপ্পলাপং পহায সম্ফপ্পলাপা পটিৰিরতো হোতি কালৰাদী ভূতৰাদী অত্থৰাদী ধম্মৰাদী ৰিনযৰাদী, নিধানৰতিং ৰাচং ভাসিতা কালেন সাপদেসং পরিযন্তৰতিং অত্থসংহিতং. সো বীজগামভূতগামসমারম্ভা পটিৰিরতো হোতি. একভত্তিকো হোতি রত্তূপরতো ৰিরতো ৰিকালভোজনা. নচ্চগীতৰাদিতৰিসূকদস্সনা পটিৰিরতো হোতি. মালাগন্ধৰিলেপনধারণমণ্ডনৰিভূসনট্ঠানা পটিৰিরতো হোতি. উচ্চাসযনমহাসযনা পটিৰিরতো হোতি. জাতরূপরজতপটিগ্গহণা পটিৰিরতো হোতি. আমকধঞ্ঞপটিগ্গহণা পটিৰিরতো হোতি. আমকমংসপটিগ্গহণা পটিৰিরতো হোতি. ইত্থিকুমারিকপটিগ্গহণা পটিৰিরতো হোতি. দাসিদাসপটিগ্গহণা পটিৰিরতো হোতি. অজেল়কপটিগ্গহণা পটিৰিরতো হোতি. কুক্কুটসূকরপটিগ্গহণা পটিৰিরতো হোতি. হত্থিগৰস্সৰল়ৰপটিগ্গহণা পটিৰিরতো হোতি. খেত্তৰত্থুপটিগ্গহণা পটিৰিরতো হোতি. দূতেয্যপহিণগমনানুযোগা পটিৰিরতো হোতি. কযৰিক্কযা পটিৰিরতো হোতি. তুলাকূটকংসকূটমানকূটা পটিৰিরতো হোতি. উক্কোটনৰঞ্চননিকতিসাচিযোগা [সাৰিযোগা (স্যা. কং. ক.) এত্থ সাচিসদ্দো কুটিলপরিযাযো] পটিৰিরতো হোতি. ছেদনৰধবন্ধনৰিপরামোসআলোপসহসাকারা পটিৰিরতো হোতি [পস্স ম. নি. ১.২৯৩ চূল়হত্থিপদোপমে].

‘‘সো সন্তুট্ঠো হোতি কাযপরিহারিকেন চীৰরেন, কুচ্ছিপরিহারিকেন পিণ্ডপাতেন. সো যেন যেনেৰ পক্কমতি সমাদাযেৰ পক্কমতি. সেয্যথাপি নাম পক্খী সকুণো যেন যেনেৰ ডেতি সপত্তভারোৰ ডেতি, এৰমেৰ ভিক্খু সন্তুট্ঠো হোতি কাযপরিহারিকেন চীৰরেন, কুচ্ছিপরিহারিকেন পিণ্ডপাতেন; সো যেন যেনেৰ পক্কমতি সমাদাযেৰ পক্কমতি. সো ইমিনা অরিযেন সীলক্খন্ধেন সমন্নাগতো অজ্ঝত্তং অনৰজ্জসুখং পটিসংৰেদেতি.

১৫. ‘‘সো চক্খুনা রূপং দিস্ৰা ন নিমিত্তগ্গাহী হোতি নানুব্যঞ্জনগ্গাহী. যত্ৰাধিকরণমেনং চক্খুন্দ্রিযং অসংৰুতং ৰিহরন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৰাস্সৰেয্যুং তস্স সংৰরায পটিপজ্জতি, রক্খতি চক্খুন্দ্রিযং, চক্খুন্দ্রিযে সংৰরং আপজ্জতি. সোতেন সদ্দং সুত্ৰা…পে… ঘানেন গন্ধং ঘাযিত্ৰা…পে… জিৰ্হায রসং সাযিত্ৰা…পে… কাযেন ফোট্ঠব্বং ফুসিত্ৰা…পে… মনসা ধম্মং ৰিঞ্ঞায ন নিমিত্তগ্গাহী হোতি নানুব্যঞ্জনগ্গাহী. যত্ৰাধিকরণমেনং মনিন্দ্রিযং অসংৰুতং ৰিহরন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৰাস্সৰেয্যুং তস্স সংৰরায পটিপজ্জতি, রক্খতি মনিন্দ্রিযং, মনিন্দ্রিযে সংৰরং আপজ্জতি. সো ইমিনা অরিযেন ইন্দ্রিযসংৰরেন সমন্নাগতো অজ্ঝত্তং অব্যাসেকসুখং পটিসংৰেদেতি.

‘‘সো অভিক্কন্তে পটিক্কন্তে সম্পজানকারী হোতি, আলোকিতে ৰিলোকিতে সম্পজানকারী হোতি, সমিঞ্জিতে [সম্মিঞ্জিতে (সী. স্যা. কং. পী.)] পসারিতে সম্পজানকারী হোতি, সঙ্ঘাটিপত্তচীৰরধারণে সম্পজানকারী হোতি, অসিতে পীতে খাযিতে সাযিতে সম্পজানকারী হোতি, উচ্চারপস্সাৰকম্মে সম্পজানকারী হোতি, গতে ঠিতে নিসিন্নে সুত্তে জাগরিতে ভাসিতে তুণ্হীভাৰে সম্পজানকারী হোতি.

১৬. ‘‘সো ইমিনা চ অরিযেন সীলক্খন্ধেন সমন্নাগতো, (ইমায চ অরিযায সন্তুট্ঠিযা সমন্নাগতো,) [পস্স ম. নি. ১.২৯৬ চূল়হত্থিপদোপমে] ইমিনা চ অরিযেন ইন্দ্রিযসংৰরেন সমন্নাগতো, ইমিনা চ অরিযেন সতিসম্পজঞ্ঞেন সমন্নাগতো ৰিৰিত্তং সেনাসনং ভজতি অরঞ্ঞং রুক্খমূলং পব্বতং কন্দরং গিরিগুহং সুসানং ৰনপত্থং অব্ভোকাসং পলালপুঞ্জং. সো পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো নিসীদতি পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰা, উজুং কাযং পণিধায, পরিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৰা. সো অভিজ্ঝং লোকে পহায ৰিগতাভিজ্ঝেন চেতসা ৰিহরতি, অভিজ্ঝায চিত্তং পরিসোধেতি. ব্যাপাদপদোসং পহায অব্যাপন্নচিত্তো ৰিহরতি সব্বপাণভূতহিতানুকম্পী, ব্যাপাদপদোসা চিত্তং পরিসোধেতি. থিনমিদ্ধং পহায ৰিগতথিনমিদ্ধো ৰিহরতি আলোকসঞ্ঞী সতো সম্পজানো, থিনমিদ্ধা চিত্তং পরিসোধেতি. উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং পহায অনুদ্ধতো ৰিহরতি অজ্ঝত্তং ৰূপসন্তচিত্তো, উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চা চিত্তং পরিসোধেতি. ৰিচিকিচ্ছং পহায তিণ্ণৰিচিকিচ্ছো ৰিহরতি অকথংকথী কুসলেসু ধম্মেসু, ৰিচিকিচ্ছায চিত্তং পরিসোধেতি.

‘‘সো ইমে পঞ্চ নীৰরণে পহায চেতসো উপক্কিলেসে পঞ্ঞায দুব্বলীকরণে ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি ৰিৰিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি সৰিতক্কং সৰিচারং ৰিৰেকজং পীতিসুখং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. এৰম্পি, ভিক্খৰে, সফলো উপক্কমো হোতি, সফলং পধানং.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, ভিক্খু ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমা অজ্ঝত্তং সম্পসাদনং চেতসো একোদিভাৰং অৰিতক্কং অৰিচারং সমাধিজং পীতিসুখং দুতিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. এৰম্পি, ভিক্খৰে, সফলো উপক্কমো হোতি, সফলং পধানং.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, ভিক্খু পীতিযা চ ৰিরাগা উপেক্খকো চ ৰিহরতি সতো চ সম্পজানো, সুখঞ্চ কাযেন পটিসংৰেদেতি. যং তং অরিযা আচিক্খন্তি – ‘উপেক্খকো সতিমা সুখৰিহারী’তি ততিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. এৰম্পি, ভিক্খৰে, সফলো উপক্কমো হোতি, সফলং পধানং.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, ভিক্খু সুখস্স চ পহানা দুক্খস্স চ পহানা, পুব্বেৰ সোমনস্সদোমনস্সানং অত্থঙ্গমা, অদুক্খমসুখং উপেক্খাসতিপারিসুদ্ধিং চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. এৰম্পি, ভিক্খৰে, সফলো উপক্কমো হোতি, সফলং পধানং.

১৭. ‘‘সো এৰং সমাহিতে চিত্তে পরিসুদ্ধে পরিযোদাতে অনঙ্গণে ৰিগতূপক্কিলেসে মুদুভূতে কম্মনিযে ঠিতে আনেঞ্জপ্পত্তে পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণায চিত্তং অভিনিন্নামেতি. সো অনেকৰিহিতং পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরতি, সেয্যথিদং [সেয্যথীদং (সী. স্যা. কং. পী.)] – একম্পি জাতিং দ্ৰেপি জাতিযো তিস্সোপি জাতিযো চতস্সোপি জাতিযো পঞ্চপি জাতিযো দসপি জাতিযো ৰীসম্পি জাতিযো তিংসম্পি জাতিযো চত্তালীসম্পি জাতিযো পঞ্ঞাসম্পি জাতিযো জাতিসতম্পি জাতিসহস্সম্পি জাতিসতসহস্সম্পি অনেকেপি সংৰট্টকপ্পে অনেকেপি ৰিৰট্টকপ্পে অনেকেপি সংৰট্টৰিৰট্টকপ্পে – ‘অমুত্রাসিং এৰংনামো এৰংগোত্তো এৰংৰণ্ণো এৰমাহারো এৰংসুখদুক্খপ্পটিসংৰেদী এৰমাযুপরিযন্তো, সো ততো চুতো অমুত্র উদপাদিং; তত্রাপাসিং এৰংনামো এৰংগোত্তো এৰংৰণ্ণো এৰমাহারো এৰংসুখদুক্খপ্পটিসংৰেদী এৰমাযুপরিযন্তো, সো ততো চুতো ইধূপপন্নো’তি. ইতি সাকারং সউদ্দেসং অনেকৰিহিতং পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরতি. এৰম্পি, ভিক্খৰে, সফলো উপক্কমো হোতি, সফলং পধানং.

১৮. ‘‘সো এৰং সমাহিতে চিত্তে পরিসুদ্ধে পরিযোদাতে অনঙ্গণে ৰিগতূপক্কিলেসে মুদুভূতে কম্মনিযে ঠিতে আনেঞ্জপ্পত্তে সত্তানং চুতূপপাতঞাণায চিত্তং অভিনিন্নামেতি. সো দিব্বেন চক্খুনা ৰিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সত্তে পস্সতি চৰমানে উপপজ্জমানে হীনে পণীতে সুৰণ্ণে দুব্বণ্ণে, সুগতে দুগ্গতে যথাকম্মূপগে সত্তে পজানাতি – ‘ইমে ৰত ভোন্তো সত্তা কাযদুচ্চরিতেন সমন্নাগতা ৰচীদুচ্চরিতেন সমন্নাগতা মনোদুচ্চরিতেন সমন্নাগতা অরিযানং উপৰাদকা মিচ্ছাদিট্ঠিকা মিচ্ছাদিট্ঠিকম্মসমাদানা, তে কাযস্স ভেদা পরং মরণা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং নিরযং উপপন্না. ইমে ৰা পন ভোন্তো সত্তা কাযসুচরিতেন সমন্নাগতা ৰচীসুচরিতেন সমন্নাগতা মনোসুচরিতেন সমন্নাগতা অরিযানং অনুপৰাদকা সম্মাদিট্ঠিকা সম্মাদিট্ঠিকম্মসমাদানা, তে কাযস্স ভেদা পরং মরণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপন্না’তি. ইতি দিব্বেন চক্খুনা ৰিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সত্তে পস্সতি চৰমানে উপপজ্জমানে হীনে পণীতে সুৰণ্ণে দুব্বণ্ণে, সুগতে দুগ্গতে যথাকম্মূপগে সত্তে পজানাতি. এৰম্পি, ভিক্খৰে, সফলো উপক্কমো হোতি, সফলং পধানং.

১৯. ‘‘সো এৰং সমাহিতে চিত্তে পরিসুদ্ধে পরিযোদাতে অনঙ্গণে ৰিগতূপক্কিলেসে মুদুভূতে কম্মনিযে ঠিতে আনেঞ্জপ্পত্তে আসৰানং খযঞাণায চিত্তং অভিনিন্নামেতি. সো ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং দুক্খসমুদযো’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং দুক্খনিরোধো’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং পজানাতি; ‘ইমে আসৰা’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং আসৰসমুদযো’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং আসৰনিরোধো’তি যথাভূতং পজানাতি, ‘অযং আসৰনিরোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং পজানাতি. তস্স এৰং জানতো এৰং পস্সতো কামাসৰাপি চিত্তং ৰিমুচ্চতি, ভৰাসৰাপি চিত্তং ৰিমুচ্চতি, অৰিজ্জাসৰাপি চিত্তং ৰিমুচ্চতি. ৰিমুত্তস্মিং ৰিমুত্তমিতি ঞাণং হোতি. ‘খীণা জাতি, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযা’তি পজানাতি. এৰম্পি খো, ভিক্খৰে, সফলো উপক্কমো হোতি, সফলং পধানং. এৰংৰাদী, ভিক্খৰে, তথাগতা. এৰংৰাদীনং, ভিক্খৰে, তথাগতানং [তথাগতো, এৰংৰাদিং ভিক্খৰে তথাগতং (সী. স্যা. কং. পী.)] দস সহধম্মিকা পাসংসট্ঠানা আগচ্ছন্তি.

২০. ‘‘সচে, ভিক্খৰে, সত্তা পুব্বেকতহেতু সুখদুক্খং পটিসংৰেদেন্তি; অদ্ধা, ভিক্খৰে, তথাগতো পুব্বে সুকতকম্মকারী যং এতরহি এৰরূপা অনাসৰা সুখা ৰেদনা ৰেদেতি. সচে, ভিক্খৰে, সত্তা ইস্সরনিম্মানহেতু সুখদুক্খং পটিসংৰেদেন্তি; অদ্ধা, ভিক্খৰে, তথাগতো ভদ্দকেন ইস্সরেন নিম্মিতো যং এতরহি এৰরূপা অনাসৰা সুখা ৰেদনা ৰেদেতি. সচে, ভিক্খৰে, সত্তা সঙ্গতিভাৰহেতু সুখদুক্খং পটিসংৰেদেন্তি; অদ্ধা, ভিক্খৰে, তথাগতো কল্যাণসঙ্গতিকো যং এতরহি এৰরূপা অনাসৰা সুখা ৰেদনা ৰেদেতি. সচে, ভিক্খৰে, সত্তা অভিজাতিহেতু সুখদুক্খং পটিসংৰেদেন্তি; অদ্ধা, ভিক্খৰে, তথাগতো কল্যাণাভিজাতিকো যং এতরহি এৰরূপা অনাসৰা সুখা ৰেদনা ৰেদেতি. সচে, ভিক্খৰে, সত্তা দিট্ঠধম্মূপক্কমহেতু সুখদুক্খং পটিসংৰেদেন্তি; অদ্ধা, ভিক্খৰে, তথাগতো কল্যাণদিট্ঠধম্মূপক্কমো যং এতরহি এৰরূপা অনাসৰা সুখা ৰেদনা ৰেদেতি.

‘‘সচে, ভিক্খৰে, সত্তা পুব্বেকতহেতু সুখদুক্খং পটিসংৰেদেন্তি, পাসংসো তথাগতো; নো চে সত্তা পুব্বেকতহেতু সুখদুক্খং পটিসংৰেদেন্তি, পাসংসো তথাগতো. সচে, ভিক্খৰে, সত্তা ইস্সরনিম্মানহেতু সুখদুক্খং পটিসংৰেদেন্তি, পাসংসো তথাগতো; নো চে সত্তা ইস্সরনিম্মানহেতু সুখদুক্খং পটিসংৰেদেন্তি, পাসংসো তথাগতো. সচে, ভিক্খৰে, সত্তা সঙ্গতিভাৰহেতু সুখদুক্খং পটিসংৰেদেন্তি, পাসংসো তথাগতো; নো চে সত্তা সঙ্গতিভাৰহেতু সুখদুক্খং পটিসংৰেদেন্তি, পাসংসো তথাগতো. সচে, ভিক্খৰে, সত্তা অভিজাতিহেতু সুখদুক্খং পটিসংৰেদেন্তি, পাসংসো তথাগতো; নো চে সত্তা অভিজাতিহেতু সুখদুক্খং পটিসংৰেদেন্তি, পাসংসো তথাগতো. সচে, ভিক্খৰে, সত্তা দিট্ঠধম্মূপক্কমহেতু সুখদুক্খং পটিসংৰেদেন্তি, পাসংসো তথাগতো; নো চে সত্তা দিট্ঠধম্মূপক্কমহেতু সুখদুক্খং পটিসংৰেদেন্তি, পাসংসো তথাগতো. এৰংৰাদী, ভিক্খৰে, তথাগতা. এৰংৰাদীনং, ভিক্খৰে, তথাগতানং ইমে দস সহধম্মিকা পাসংসট্ঠানা আগচ্ছন্তী’’তি.

ইদমৰোচ ভগৰা. অত্তমনা তে ভিক্খূ ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দুন্তি.

দেৰদহসুত্তং নিট্ঠিতং পঠমং.

২. পঞ্চত্তযসুত্তং [পঞ্চাযতনসুত্ত (ক.)]

২১. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. তত্র খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৰো’’তি. ‘‘ভদন্তে’’তি তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং. ভগৰা এতদৰোচ – ‘‘সন্তি, ভিক্খৰে, একে সমণব্রাহ্মণা অপরন্তকপ্পিকা অপরন্তানুদিট্ঠিনো অপরন্তং আরব্ভ অনেকৰিহিতানি অধিৰুত্তিপদানি [অধিমুত্তিপদানি (স্যা. কং. ক.)] অভিৰদন্তি. ‘সঞ্ঞী অত্তা হোতি অরোগো পরং মরণা’তি – ইত্থেকে অভিৰদন্তি; ‘অসঞ্ঞী অত্তা হোতি অরোগো পরং মরণা’তি – ইত্থেকে অভিৰদন্তি; ‘নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞী অত্তা হোতি অরোগো পরং মরণা’তি – ইত্থেকে অভিৰদন্তি; সতো ৰা পন সত্তস্স উচ্ছেদং ৰিনাসং ৰিভৰং পঞ্ঞপেন্তি [পঞ্ঞাপেন্তি (সী. স্যা. কং. পী.)], দিট্ঠধম্মনিব্বানং ৰা পনেকে অভিৰদন্তি. ইতি সন্তং ৰা অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অরোগং [পরং মরণা. ইতি ইমানি (ক.)] পরং মরণা, সতো ৰা পন সত্তস্স উচ্ছেদং ৰিনাসং ৰিভৰং পঞ্ঞপেন্তি, দিট্ঠধম্মনিব্বানং ৰা পনেকে অভিৰদন্তি. ইতি ইমানি পঞ্চ [পরং মরণা. ইতি ইমানি (ক.)] হুত্ৰা তীণি হোন্তি, তীণি হুত্ৰা পঞ্চ হোন্তি – অযমুদ্দেসো পঞ্চত্তযস্স.

২২. ‘‘তত্র, ভিক্খৰে, যে তে সমণব্রাহ্মণা সঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অরোগং পরং মরণা, রূপিং ৰা তে ভোন্তো সমণব্রাহ্মণা সঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অরোগং পরং মরণা, অরূপিং ৰা তে ভোন্তো সমণব্রাহ্মণা সঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অরোগং পরং মরণা, রূপিঞ্চ অরূপিঞ্চ ৰা তে ভোন্তো সমণব্রাহ্মণা সঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অরোগং পরং মরণা, নেৰরূপিং নারূপিং ৰা তে ভোন্তো সমণব্রাহ্মণা সঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অরোগং পরং মরণা, একত্তসঞ্ঞিং ৰা তে ভোন্তো সমণব্রাহ্মণা সঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অরোগং পরং মরণা, নানত্তসঞ্ঞিং ৰা তে ভোন্তো সমণব্রাহ্মণা সঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অরোগং পরং মরণা, পরিত্তসঞ্ঞিং ৰা তে ভোন্তো সমণব্রাহ্মণা সঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অরোগং পরং মরণা, অপ্পমাণসঞ্ঞিং ৰা তে ভোন্তো সমণব্রাহ্মণা সঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অরোগং পরং মরণা, এতং [এৰং (ক.)] ৰা পনেকেসং [পনেতেসং (স্যা. কং.)] উপাতিৰত্ততং ৰিঞ্ঞাণকসিণমেকে অভিৰদন্তি অপ্পমাণং আনেঞ্জং. তযিদং, ভিক্খৰে, তথাগতো অভিজানাতি [পজানাতি (সী. স্যা. কং. পী.) অট্ঠকথা ওলোকেতব্বা]. যে খো তে ভোন্তো সমণব্রাহ্মণা সঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অরোগং পরং মরণা, রূপিং ৰা তে ভোন্তো সমণব্রাহ্মণা সঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অরোগং পরং মরণা, অরূপিং ৰা তে ভোন্তো সমণব্রাহ্মণা সঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অরোগং পরং মরণা, রূপিঞ্চ অরূপিঞ্চ ৰা তে ভোন্তো সমণব্রাহ্মণা সঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অরোগং পরং মরণা, নেৰরূপিং নারূপিং ৰা তে ভোন্তো সমণব্রাহ্মণা সঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অরোগং পরং মরণা, একত্তসঞ্ঞিং ৰা তে ভোন্তো সমণব্রাহ্মণা সঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অরোগং পরং মরণা, নানত্তসঞ্ঞিং ৰা তে ভোন্তো সমণব্রাহ্মণা সঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অরোগং পরং মরণা, পরিত্তসঞ্ঞিং ৰা তে ভোন্তো সমণব্রাহ্মণা সঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অরোগং পরং মরণা, অপ্পমাণসঞ্ঞিং ৰা তে ভোন্তো সমণব্রাহ্মণা সঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অরোগং পরং মরণা [মরণাতি (ক.)], যা ৰা পনেতাসং সঞ্ঞানং পরিসুদ্ধা পরমা অগ্গা অনুত্তরিযা অক্খাযতি – যদি রূপসঞ্ঞানং যদি অরূপসঞ্ঞানং যদি একত্তসঞ্ঞানং যদি নানত্তসঞ্ঞানং. ‘নত্থি কিঞ্চী’তি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনমেকে অভিৰদন্তি অপ্পমাণং আনেঞ্জং. ‘তযিদং সঙ্খতং ওল়ারিকং অত্থি খো পন সঙ্খারানং নিরোধো অত্থেত’ন্তি – ইতি ৰিদিত্ৰা তস্স নিস্সরণদস্সাৰী তথাগতো তদুপাতিৰত্তো.

২৩. ‘‘তত্র, ভিক্খৰে, যে তে সমণব্রাহ্মণা অসঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অরোগং পরং মরণা, রূপিং ৰা তে ভোন্তো সমণব্রাহ্মণা অসঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অরোগং পরং মরণা, অরূপিং ৰা তে ভোন্তো সমণব্রাহ্মণা অসঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অরোগং পরং মরণা, রূপিঞ্চ অরূপিঞ্চ ৰা তে ভোন্তো সমণব্রাহ্মণা অসঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অরোগং পরং মরণা, নেৰরূপিং নারূপিং ৰা তে ভোন্তো সমণব্রাহ্মণা অসঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অরোগং পরং মরণা. তত্র, ভিক্খৰে, যে তে সমণব্রাহ্মণা সঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অরোগং পরং মরণা তেসমেতে পটিক্কোসন্তি. তং কিস্স হেতু? সঞ্ঞা রোগো সঞ্ঞা গণ্ডো সঞ্ঞা সল্লং, এতং সন্তং এতং পণীতং যদিদং – ‘অসঞ্ঞ’ন্তি. তযিদং, ভিক্খৰে, তথাগতো অভিজানাতি যে খো তে ভোন্তো সমণব্রাহ্মণা অসঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অরোগং পরং মরণা, রূপিং ৰা তে ভোন্তো সমণব্রাহ্মণা অসঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অরোগং পরং মরণা, অরূপিং ৰা তে ভোন্তো সমণব্রাহ্মণা অসঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অরোগং পরং মরণা, রূপিঞ্চ অরূপিঞ্চ ৰা তে ভোন্তো সমণব্রাহ্মণা অসঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অরোগং পরং মরণা, নেৰরূপিং নারূপিং ৰা তে ভোন্তো সমণব্রাহ্মণা অসঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অরোগং পরং মরণা. যো হি কোচি, ভিক্খৰে, সমণো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা এৰং ৰদেয্য – ‘অহমঞ্ঞত্র রূপা, অঞ্ঞত্র ৰেদনায, অঞ্ঞত্র সঞ্ঞায, অঞ্ঞত্র সঙ্খারেহি, ৰিঞ্ঞাণস্স [অঞ্ঞত্র ৰিঞ্ঞাণা (স্যা. কং.), অঞ্ঞত্র ৰিঞ্ঞাণেন (ক.)] আগতিং ৰা গতিং ৰা চুতিং ৰা উপপত্তিং ৰা ৰুদ্ধিং ৰা ৰিরূল়্হিং ৰা ৰেপুল্লং ৰা পঞ্ঞপেস্সামী’তি – নেতং ঠানং ৰিজ্জতি. ‘তযিদং সঙ্খতং ওল়ারিকং অত্থি খো পন সঙ্খারানং নিরোধো অত্থেত’ন্তি – ইতি ৰিদিত্ৰা তস্স নিস্সরণদস্সাৰী তথাগতো তদুপাতিৰত্তো.

২৪. ‘‘তত্র, ভিক্খৰে, যে তে সমণব্রাহ্মণা নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অরোগং পরং মরণা, রূপিং ৰা তে ভোন্তো সমণব্রাহ্মণা নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অরোগং পরং মরণা, অরূপিং ৰা তে ভোন্তো সমণব্রাহ্মণা নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অরোগং পরং মরণা, রূপিঞ্চ অরূপিঞ্চ ৰা তে ভোন্তো সমণব্রাহ্মণা নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অরোগং পরং মরণা, নেৰরূপিং নারূপিং ৰা তে ভোন্তো সমণব্রাহ্মণা নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অরোগং পরং মরণা. তত্র, ভিক্খৰে, যে তে সমণব্রাহ্মণা সঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অরোগং পরং মরণা তেসমেতে পটিক্কোসন্তি, যেপি তে ভোন্তো সমণব্রাহ্মণা অসঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অরোগং পরং মরণা তেসমেতে পটিক্কোসন্তি. তং কিস্স হেতু? সঞ্ঞা রোগো সঞ্ঞা গণ্ডো সঞ্ঞা সল্লং, অসঞ্ঞা সম্মোহো, এতং সন্তং এতং পণীতং যদিদং – ‘নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞ’ন্তি. [নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাতি (স্যা. কং. পী. ক.) এতন্তিপদং মনসিকাতব্বং] তযিদং, ভিক্খৰে, তথাগতো অভিজানাতি. যে খো তে ভোন্তো সমণব্রাহ্মণা নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অরোগং পরং মরণা, রূপিং ৰা তে ভোন্তো সমণব্রাহ্মণা নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অরোগং পরং মরণা, অরূপিং ৰা তে ভোন্তো সমণব্রাহ্মণা নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অরোগং পরং মরণা, রূপিঞ্চ অরূপিঞ্চ ৰা তে ভোন্তো সমণব্রাহ্মণা নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অরোগং পরং মরণা, নেৰরূপিং নারূপিং ৰা তে ভোন্তো সমণব্রাহ্মণা নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অরোগং পরং মরণা. যে হি কেচি, ভিক্খৰে, সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা [সমণব্রাহ্মণা (সী. পী.)] দিট্ঠসুতমুতৰিঞ্ঞাতব্বসঙ্খারমত্তেন এতস্স আযতনস্স উপসম্পদং পঞ্ঞপেন্তি, ব্যসনঞ্হেতং, ভিক্খৰে, অক্খাযতি [আযতনমক্খাযতি (ক.)] এতস্স আযতনস্স উপসম্পদায. ন হেতং, ভিক্খৰে, আযতনং সঙ্খারসমাপত্তিপত্তব্বমক্খাযতি; সঙ্খারাৰসেসসমাপত্তিপত্তব্বমেতং, ভিক্খৰে, আযতনমক্খাযতি. ‘তযিদং সঙ্খতং ওল়ারিকং অত্থি খো পন সঙ্খারানং নিরোধো অত্থেত’ন্তি – ইতি ৰিদিত্ৰা তস্স নিস্সরণদস্সাৰী তথাগতো তদুপাতিৰত্তো.

২৫. ‘‘তত্র, ভিক্খৰে, যে তে সমণব্রাহ্মণা সতো সত্তস্স উচ্ছেদং ৰিনাসং ৰিভৰং পঞ্ঞপেন্তি, তত্র, ভিক্খৰে, যে তে সমণব্রাহ্মণা সঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অরোগং পরং মরণা তেসমেতে পটিক্কোসন্তি, যেপি তে ভোন্তো সমণব্রাহ্মণা অসঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অরোগং পরং মরণা তেসমেতে পটিক্কোসন্তি, যেপি তে ভোন্তো সমণব্রাহ্মণা নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞিং অত্তানং পঞ্ঞপেন্তি অরোগং পরং মরণা তেসমেতে পটিক্কোসন্তি. তং কিস্স হেতু? সব্বেপিমে ভোন্তো সমণব্রাহ্মণা উদ্ধং সরং [উদ্ধংসরা (সী. পী.), উদ্ধং পরামসন্তি (স্যা. কং.)] আসত্তিংযেৰ অভিৰদন্তি – ‘ইতি পেচ্চ ভৰিস্সাম, ইতি পেচ্চ ভৰিস্সামা’তি. সেয্যথাপি নাম ৰাণিজস্স ৰাণিজ্জায গচ্ছতো এৰং হোতি – ‘ইতো মে ইদং ভৰিস্সতি, ইমিনা ইদং লচ্ছামী’তি, এৰমেৰিমে ভোন্তো সমণব্রাহ্মণা ৰাণিজূপমা মঞ্ঞে পটিভন্তি – ‘ইতি পেচ্চ ভৰিস্সাম, ইতি পেচ্চ ভৰিস্সামা’তি. তযিদং, ভিক্খৰে, তথাগতো অভিজানাতি. যে খো তে ভোন্তো সমণব্রাহ্মণা সতো সত্তস্স উচ্ছেদং ৰিনাসং ৰিভৰং পঞ্ঞপেন্তি তে সক্কাযভযা সক্কাযপরিজেগুচ্ছা সক্কাযঞ্ঞেৰ অনুপরিধাৰন্তি অনুপরিৰত্তন্তি. সেয্যথাপি নাম সা গদ্দুলবদ্ধো দল়্হে থম্ভে ৰা খিলে [খীলে (সী. স্যা. কং. পী.)] ৰা উপনিবদ্ধো, তমেৰ থম্ভং ৰা খিলং ৰা অনুপরিধাৰতি অনুপরিৰত্ততি; এৰমেৰিমে ভোন্তো সমণব্রাহ্মণা সক্কাযভযা সক্কাযপরিজেগুচ্ছা সক্কাযঞ্ঞেৰ অনুপরিধাৰন্তি অনুপরিৰত্তন্তি. ‘তযিদং সঙ্খতং ওল়ারিকং অত্থি খো পন সঙ্খারানং নিরোধো অত্থেত’ন্তি – ইতি ৰিদিত্ৰা তস্স নিস্সরণদস্সাৰী তথাগতো তদুপাতিৰত্তো.

২৬. ‘‘যে হি কেচি, ভিক্খৰে, সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা অপরন্তকপ্পিকা অপরন্তানুদিট্ঠিনো অপরন্তং আরব্ভ অনেকৰিহিতানি অধিৰুত্তিপদানি অভিৰদন্তি, সব্বে তে ইমানেৰ পঞ্চাযতনানি অভিৰদন্তি এতেসং ৰা অঞ্ঞতরং.

২৭. ‘‘সন্তি, ভিক্খৰে, একে সমণব্রাহ্মণা পুব্বন্তকপ্পিকা পুব্বন্তানুদিট্ঠিনো পুব্বন্তং আরব্ভ অনেকৰিহিতানি অধিৰুত্তিপদানি অভিৰদন্তি. ‘সস্সতো অত্তা চ লোকো চ, ইদমেৰ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’ন্তি – ইত্থেকে অভিৰদন্তি, ‘অসস্সতো অত্তা চ লোকো চ, ইদমেৰ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’ন্তি – ইত্থেকে অভিৰদন্তি, ‘সস্সতো চ অসস্সতো চ অত্তা চ লোকো চ, ইদমেৰ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’ন্তি – ইত্থেকে অভিৰদন্তি, ‘নেৰসস্সতো নাসস্সতো অত্তা চ লোকো চ, ইদমেৰ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’ন্তি – ইত্থেকে অভিৰদন্তি, ‘অন্তৰা অত্তা চ লোকো চ, ইদমেৰ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’ন্তি – ইত্থেকে অভিৰদন্তি, ‘অনন্তৰা অত্তা চ লোকো চ, ইদমেৰ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’ন্তি – ইত্থেকে অভিৰদন্তি, ‘অন্তৰা চ অনন্তৰা চ অত্তা চ লোকো চ, ইদমেৰ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’ন্তি – ইত্থেকে অভিৰদন্তি, ‘নেৰন্তৰা নানন্তৰা অত্তা চ লোকো চ, ইদমেৰ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’ন্তি – ইত্থেকে অভিৰদন্তি, ‘একত্তসঞ্ঞী অত্তা চ লোকো চ, ইদমেৰ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’ন্তি – ইত্থেকে অভিৰদন্তি, ‘নানত্তসঞ্ঞী অত্তা চ লোকো চ, ইদমেৰ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’ন্তি – ইত্থেকে অভিৰদন্তি, ‘পরিত্তসঞ্ঞী অত্তা চ লোকো চ, ইদমেৰ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’ন্তি – ইত্থেকে অভিৰদন্তি, ‘অপ্পমাণসঞ্ঞী অত্তা চ লোকো চ, ইদমেৰ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’ন্তি – ইত্থেকে অভিৰদন্তি, ‘একন্তসুখী অত্তা চ লোকো চ, ইদমেৰ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’ন্তি – ইত্থেকে অভিৰদন্তি, ‘একন্তদুক্খী অত্তা চ লোকো চ, ইদমেৰ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’ন্তি – ইত্থেকে অভিৰদন্তি, ‘সুখদুক্খী অত্তা চ লোকো চ, ইদমেৰ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’ন্তি – ইত্থেকে অভিৰদন্তি, ‘অদুক্খমসুখী অত্তা চ লোকো চ, ইদমেৰ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’ন্তি – ইত্থেকে অভিৰদন্তি.

২৮. ‘‘তত্র, ভিক্খৰে, যে তে সমণব্রাহ্মণা এৰংৰাদিনো এৰংদিট্ঠিনো – ‘সস্সতো অত্তা চ লোকো চ, ইদমেৰ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’ন্তি, তেসং ৰত অঞ্ঞত্রেৰ সদ্ধায অঞ্ঞত্র রুচিযা অঞ্ঞত্র অনুস্সৰা অঞ্ঞত্র আকারপরিৰিতক্কা অঞ্ঞত্র দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযা পচ্চত্তংযেৰ ঞাণং ভৰিস্সতি পরিসুদ্ধং পরিযোদাতন্তি – নেতং ঠানং ৰিজ্জতি. পচ্চত্তং খো পন, ভিক্খৰে, ঞাণে অসতি পরিসুদ্ধে পরিযোদাতে যদপি [যদিপি (ক.)] তে ভোন্তো সমণব্রাহ্মণা তত্থ ঞাণভাগমত্তমেৰ পরিযোদপেন্তি তদপি তেসং ভৰতং সমণব্রাহ্মণানং উপাদানমক্খাযতি. ‘তযিদং সঙ্খতং ওল়ারিকং অত্থি খো পন সঙ্খারানং নিরোধো অত্থেত’ন্তি – ইতি ৰিদিত্ৰা তস্স নিস্সরণদস্সাৰী তথাগতো তদুপাতিৰত্তো.

২৯. ‘‘তত্র, ভিক্খৰে, যে তে সমণব্রাহ্মণা এৰংৰাদিনো এৰংদিট্ঠিনো – ‘অসস্সতো অত্তা চ লোকো চ, ইদমেৰ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’ন্তি…পে… [যথা সস্সতৰারে, তথা ৰিত্থারেতব্বং] সস্সতো চ অসস্সতো চ অত্তা চ লোকো চ… নেৰসস্সতো নাসস্সতো অত্তা চ লোকো চ… অন্তৰা অত্তা চ লোকো চ… অনন্তৰা অত্তা চ লোকো চ… অন্তৰা চ অনন্তৰা চ অত্তা চ লোকো চ… নেৰন্তৰা নানন্তৰা অত্তা চ লোকো চ… একত্তসঞ্ঞী অত্তা চ লোকো চ… নানত্তসঞ্ঞী অত্তা চ লোকো চ… পরিত্তসঞ্ঞী অত্তা চ লোকো চ… অপ্পমাণসঞ্ঞী অত্তা চ লোকো চ… একন্তসুখী অত্তা চ লোকো চ… একন্তদুক্খী অত্তা চ লোকো চ… সুখদুক্খী অত্তা চ লোকো চ… অদুক্খমসুখী অত্তা চ লোকো চ, ইদমেৰ সচ্চং মোঘমঞ্ঞন্তি, তেসং ৰত অঞ্ঞত্রেৰ সদ্ধায অঞ্ঞত্র রুচিযা অঞ্ঞত্র অনুস্সৰা অঞ্ঞত্র আকারপরিৰিতক্কা অঞ্ঞত্র দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযা পচ্চত্তংযেৰ ঞাণং ভৰিস্সতি পরিসুদ্ধং পরিযোদাতন্তি – নেতং ঠানং ৰিজ্জতি. পচ্চত্তং খো পন, ভিক্খৰে, ঞাণে অসতি পরিসুদ্ধে পরিযোদাতে যদপি তে ভোন্তো সমণব্রাহ্মণা তত্থ ঞাণভাগমত্তমেৰ পরিযোদপেন্তি তদপি তেসং ভৰতং সমণব্রাহ্মণানং উপাদানমক্খাযতি. ‘তযিদং সঙ্খতং ওল়ারিকং অত্থি খো পন সঙ্খারানং নিরোধো অত্থেত’ন্তি – ইতি ৰিদিত্ৰা তস্স নিস্সরণদস্সাৰী তথাগতো তদুপাতিৰত্তো.

৩০. ‘‘ইধ, ভিক্খৰে, একচ্চো সমণো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা পুব্বন্তানুদিট্ঠীনঞ্চ পটিনিস্সগ্গা, অপরন্তানুদিট্ঠীনঞ্চ পটিনিস্সগ্গা, সব্বসো কামসংযোজনানং অনধিট্ঠানা, পৰিৰেকং পীতিং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি – ‘এতং সন্তং এতং পণীতং যদিদং পৰিৰেকং পীতিং উপসম্পজ্জ ৰিহরামী’তি. তস্স সা পৰিৰেকা পীতি নিরুজ্ঝতি. পৰিৰেকায পীতিযা নিরোধা উপ্পজ্জতি দোমনস্সং, দোমনস্সস্স নিরোধা উপ্পজ্জতি পৰিৰেকা পীতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, যং ছাযা জহতি তং আতপো ফরতি, যং আতপো জহতি তং ছাযা ফরতি; এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, পৰিৰেকায পীতিযা নিরোধা উপ্পজ্জতি দোমনস্সং, দোমনস্সস্স নিরোধা উপ্পজ্জতি পৰিৰেকা পীতি. তযিদং, ভিক্খৰে, তথাগতো অভিজানাতি. অযং খো ভৰং সমণো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা পুব্বন্তানুদিট্ঠীনঞ্চ পটিনিস্সগ্গা, অপরন্তানুদিট্ঠীনঞ্চ পটিনিস্সগ্গা, সব্বসো কামসংযোজনানং অনধিট্ঠানা, পৰিৰেকং পীতিং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি – ‘এতং সন্তং এতং পণীতং যদিদং পৰিৰেকং পীতিং উপসম্পজ্জ ৰিহরামী’তি. তস্স সা পৰিৰেকা পীতি নিরুজ্ঝতি. পৰিৰেকায পীতিযা নিরোধা উপ্পজ্জতি দোমনস্সং, দোমনস্সস্স নিরোধা উপ্পজ্জতি পৰিৰেকা পীতি. ‘তযিদং সঙ্খতং ওল়ারিকং অত্থি খো পন সঙ্খারানং নিরোধো অত্থেত’ন্তি – ইতি ৰিদিত্ৰা তস্স নিস্সরণদস্সাৰী তথাগতো তদুপাতিৰত্তো.

৩১. ‘‘ইধ পন, ভিক্খৰে, একচ্চো সমণো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা পুব্বন্তানুদিট্ঠীনঞ্চ পটিনিস্সগ্গা, অপরন্তানুদিট্ঠীনঞ্চ পটিনিস্সগ্গা, সব্বসো কামসংযোজনানং অনধিট্ঠানা, পৰিৰেকায পীতিযা সমতিক্কমা নিরামিসং সুখং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি – ‘এতং সন্তং এতং পণীতং যদিদং নিরামিসং সুখং উপসম্পজ্জ ৰিহরামী’তি. তস্স তং নিরামিসং সুখং নিরুজ্ঝতি. নিরামিসস্স সুখস্স নিরোধা উপ্পজ্জতি পৰিৰেকা পীতি, পৰিৰেকায পীতিযা নিরোধা উপ্পজ্জতি নিরামিসং সুখং. সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, যং ছাযা জহতি তং আতপো ফরতি, যং আতপো জহতি তং ছাযা ফরতি; এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, নিরামিসস্স সুখস্স নিরোধা উপ্পজ্জতি পৰিৰেকা পীতি, পৰিৰেকায পীতিযা নিরোধা উপ্পজ্জতি নিরামিসং সুখং. তযিদং, ভিক্খৰে, তথাগতো অভিজানাতি. অযং খো ভৰং সমণো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা পুব্বন্তানুদিট্ঠীনঞ্চ পটিনিস্সগ্গা, অপরন্তানুদিট্ঠীনঞ্চ পটিনিস্সগ্গা, সব্বসো কামসংযোজনানং অনধিট্ঠানা, পৰিৰেকায পীতিযা সমতিক্কমা, নিরামিসং সুখং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি – ‘এতং সন্তং এতং পণীতং যদিদং নিরামিসং সুখং উপসম্পজ্জ ৰিহরামী’তি. তস্স তং নিরামিসং সুখং নিরুজ্ঝতি. নিরামিসস্স সুখস্স নিরোধা উপ্পজ্জতি পৰিৰেকা পীতি, পৰিৰেকায পীতিযা নিরোধা উপ্পজ্জতি নিরামিসং সুখং. ‘তযিদং সঙ্খতং ওল়ারিকং অত্থি খো পন সঙ্খারানং নিরোধো অত্থেত’ন্তি – ইতি ৰিদিত্ৰা তস্স নিস্সরণদস্সাৰী তথাগতো তদুপাতিৰত্তো.

৩২. ‘‘ইধ পন, ভিক্খৰে, একচ্চো সমণো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা পুব্বন্তানুদিট্ঠীনঞ্চ পটিনিস্সগ্গা, অপরন্তানুদিট্ঠীনঞ্চ পটিনিস্সগ্গা, সব্বসো কামসংযোজনানং অনধিট্ঠানা, পৰিৰেকায পীতিযা সমতিক্কমা, নিরামিসস্স সুখস্স সমতিক্কমা, অদুক্খমসুখং ৰেদনং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি – ‘এতং সন্তং এতং পণীতং যদিদং অদুক্খমসুখং ৰেদনং উপসম্পজ্জ ৰিহরামী’তি. তস্স সা অদুক্খমসুখা ৰেদনা নিরুজ্ঝতি. অদুক্খমসুখায ৰেদনায নিরোধা উপ্পজ্জতি নিরামিসং সুখং, নিরামিসস্স সুখস্স নিরোধা উপ্পজ্জতি অদুক্খমসুখা ৰেদনা. সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, যং ছাযা জহতি তং আতপো ফরতি, যং আতপো জহতি তং ছাযা ফরতি; এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, অদুক্খমসুখায ৰেদনায নিরোধা উপ্পজ্জতি নিরামিসং সুখং, নিরামিসস্স সুখস্স নিরোধা উপ্পজ্জতি অদুক্খমসুখা ৰেদনা. তযিদং, ভিক্খৰে, তথাগতো অভিজানাতি. অযং খো ভৰং সমণো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা পুব্বন্তানুদিট্ঠীনঞ্চ পটিনিস্সগ্গা, অপরন্তানুদিট্ঠীনঞ্চ পটিনিস্সগ্গা, সব্বসো কামসংযোজনানং অনধিট্ঠানা, পৰিৰেকায পীতিযা সমতিক্কমা, নিরামিসস্স সুখস্স সমতিক্কমা, অদুক্খমসুখং ৰেদনং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি – ‘এতং সন্তং এতং পণীতং যদিদং অদুক্খমসুখং ৰেদনং উপসম্পজ্জ ৰিহরামী’তি. তস্স সা অদুক্খমসুখা ৰেদনা নিরুজ্ঝতি. অদুক্খমসুখায ৰেদনায নিরোধা উপ্পজ্জতি নিরামিসং সুখং, নিরামিসস্স সুখস্স নিরোধা উপ্পজ্জতি অদুক্খমসুখা ৰেদনা. ‘তযিদং সঙ্খতং ওল়ারিকং অত্থি খো পন সঙ্খারানং নিরোধো অত্থেত’ন্তি – ইতি ৰিদিত্ৰা তস্স নিস্সরণদস্সাৰী তথাগতো তদুপাতিৰত্তো.

৩৩. ‘‘ইধ পন, ভিক্খৰে, একচ্চো সমণো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা পুব্বন্তানুদিট্ঠীনঞ্চ পটিনিস্সগ্গা, অপরন্তানুদিট্ঠীনঞ্চ পটিনিস্সগ্গা, সব্বসো কামসংযোজনানং অনধিট্ঠানা, পৰিৰেকায পীতিযা সমতিক্কমা, নিরামিসস্স সুখস্স সমতিক্কমা, অদুক্খমসুখায ৰেদনায সমতিক্কমা – ‘সন্তোহমস্মি, নিব্বুতোহমস্মি, অনুপাদানোহমস্মী’তি সমনুপস্সতি. তযিদং, ভিক্খৰে, তথাগতো অভিজানাতি. অযং খো ভৰং সমণো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা পুব্বন্তানুদিট্ঠীনঞ্চ পটিনিস্সগ্গা, অপরন্তানুদিট্ঠীনঞ্চ পটিনিস্সগ্গা, সব্বসো কামসংযোজনানং অনধিট্ঠানা, পৰিৰেকায পীতিযা সমতিক্কমা, নিরামিসস্স সুখস্স সমতিক্কমা, অদুক্খমসুখায ৰেদনায সমতিক্কমা – ‘সন্তোহমস্মি, নিব্বুতোহমস্মি, অনুপাদানোহমস্মী’তি সমনুপস্সতি; অদ্ধা অযমাযস্মা নিব্বানসপ্পাযংযেৰ পটিপদং অভিৰদতি. অথ চ পনাযং ভৰং সমণো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা পুব্বন্তানুদিট্ঠিং ৰা উপাদিযমানো উপাদিযতি, অপরন্তানুদিট্ঠিং ৰা উপাদিযমানো উপাদিযতি, কামসংযোজনং ৰা উপাদিযমানো উপাদিযতি, পৰিৰেকং ৰা পীতিং উপাদিযমানো উপাদিযতি, নিরামিসং ৰা সুখং উপাদিযমানো উপাদিযতি, অদুক্খমসুখং ৰা ৰেদনং উপাদিযমানো উপাদিযতি. যঞ্চ খো অযমাযস্মা – ‘সন্তোহমস্মি, নিব্বুতোহমস্মি, অনুপাদানোহমস্মী’তি সমনুপস্সতি তদপি ইমস্স ভোতো সমণস্স ব্রাহ্মণস্স উপাদানমক্খাযতি. ‘তযিদং সঙ্খতং ওল়ারিকং অত্থি খো পন সঙ্খারানং নিরোধো অত্থেত’ন্তি – ইতি ৰিদিত্ৰা তস্স নিস্সরণদস্সাৰী তথাগতো তদুপাতিৰত্তো.

‘‘ইদং খো পন, ভিক্খৰে, তথাগতেন অনুত্তরং সন্তিৰরপদং অভিসম্বুদ্ধং যদিদং – ছন্নং ফস্সাযতনানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৰঞ্চ নিস্সরণঞ্চ যথাভূতং ৰিদিত্ৰা [অনুপাদাৰিমোক্খো. তযিদং ভিক্খৰে তথাগতেন অনুত্তরং সন্তিৰরপদং অভিসম্বুদ্ধং, যদিদং ছন্নং ফস্সাযতনানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৰঞ্চ নিস্সরণঞ্চ যথাভূতং ৰিদিত্ৰা অনুপাদাৰিমোক্খোতি (সী. স্যা. কং. পী.)] অনুপাদাৰিমোক্খো’’তি [অনুপাদাৰিমোক্খো. তযিদং ভিক্খৰে তথাগতেন অনুত্তরং সন্তিৰরপদং অভিসম্বুদ্ধং, যদিদং ছন্নং ফস্সাযতনং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ অদীনৰঞ্চ নিস্সরণঞ্চ যথাভূতং ৰিদিত্ৰা অনুপাদাৰিমোক্খোতি (সী. স্যা. কং. পী.)].

ইদমৰোচ ভগৰা. অত্তমনা তে ভিক্খূ ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দুন্তি.

পঞ্চত্তযসুত্তং নিট্ঠিতং দুতিযং.

৩. কিন্তিসুত্তং

৩৪. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা পিসিনারাযং [কুসিনারাযং (সী.)] ৰিহরতি বলিহরণে ৰনসণ্ডে. তত্র খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৰো’’তি. ‘‘ভদন্তে’’তি তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং. ভগৰা এতদৰোচ – ‘‘কিন্তি ৰো, ভিক্খৰে, মযি হোতি – ‘চীৰরহেতু ৰা সমণো গোতমো ধম্মং দেসেতি, পিণ্ডপাতহেতু ৰা সমণো গোতমো ধম্মং দেসেতি, সেনাসনহেতু ৰা সমণো গোতমো ধম্মং দেসেতি, ইতিভৰাভৰহেতু ৰা সমণো গোতমো ধম্মং দেসেতী’’’তি? ‘‘ন খো নো, ভন্তে, ভগৰতি এৰং হোতি – ‘চীৰরহেতু ৰা সমণো গোতমো ধম্মং দেসেতি, পিণ্ডপাতহেতু ৰা সমণো গোতমো ধম্মং দেসেতি, সেনাসনহেতু ৰা সমণো গোতমো ধম্মং দেসেতি, ইতিভৰাভৰহেতু ৰা সমণো গোতমো ধম্মং দেসেতী’’’তি.

‘‘ন চ কির ৰো, ভিক্খৰে, মযি এৰং হোতি – ‘চীৰরহেতু ৰা সমণো গোতমো ধম্মং দেসেতি…পে… ইতিভৰাভৰহেতু ৰা সমণো গোতমো ধম্মং দেসেতী’তি; অথ কিন্তি চরহি ৰো [অথ কিন্তি ৰো (সী. পী.), অথ কিঞ্চরহি ৰো (ক.)], ভিক্খৰে, মযি হোতী’’তি? ‘‘এৰং খো নো, ভন্তে, ভগৰতি হোতি – ‘অনুকম্পকো ভগৰা হিতেসী; অনুকম্পং উপাদায ধম্মং দেসেতী’’’তি. ‘‘এৰঞ্চ [এৰং (সী. পী.)] কির ৰো, ভিক্খৰে, মযি হোতি – ‘অনুকম্পকো ভগৰা হিতেসী; অনুকম্পং উপাদায ধম্মং দেসেতী’’’তি.

৩৫. ‘‘তস্মাতিহ, ভিক্খৰে, যে ৰো [যে তে (ক.)] মযা ধম্মা অভিঞ্ঞা দেসিতা, সেয্যথিদং – চত্তারো সতিপট্ঠানা চত্তারো সম্মপ্পধানা চত্তারো ইদ্ধিপাদা পঞ্চিন্দ্রিযানি পঞ্চ বলানি সত্ত বোজ্ঝঙ্গা অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো, তত্থ সব্বেহেৰ সমগ্গেহি সম্মোদমানেহি অৰিৰদমানেহি সিক্খিতব্বং. তেসঞ্চ ৰো, ভিক্খৰে, সমগ্গানং সম্মোদমানানং অৰিৰদমানানং সিক্খতং সিযংসু [সিযুং (সী. স্যা. কং.) সদ্দনীতি ওলোকেতব্বা] দ্ৰে ভিক্খূ অভিধম্মে নানাৰাদা. তত্র চে তুম্হাকং এৰমস্স – ‘ইমেসং খো আযস্মন্তানং অত্থতো চেৰ নানং ব্যঞ্জনতো চ নান’ন্তি, তত্থ যং ভিক্খুং সুৰচতরং [সুব্বচতরং (ক.)] মঞ্ঞেয্যাথ সো উপসঙ্কমিত্ৰা এৰমস্স ৰচনীযো – ‘আযস্মন্তানং খো অত্থতো চেৰ নানং, ব্যঞ্জনতো চ নানং. তদমিনাপেতং [তদিমিনাপেতং (স্যা. কং.)] আযস্মন্তো জানাথ – যথা অত্থতো চেৰ নানং, ব্যঞ্জনতো চ নানং. মাযস্মন্তো ৰিৰাদং আপজ্জিত্থা’তি. অথাপরেসং একতোপক্খিকানং ভিক্খূনং যং ভিক্খুং সুৰচতরং মঞ্ঞেয্যাথ সো উপসঙ্কমিত্ৰা এৰমস্স ৰচনীযো – ‘আযস্মন্তানং খো অত্থতো চেৰ নানং, ব্যঞ্জনতো চ নানং. তদমিনাপেতং আযস্মন্তো জানাথ – যথা অত্থতো চেৰ নানং, ব্যঞ্জনতো চ নানং. মাযস্মন্তো ৰিৰাদং আপজ্জিত্থা’তি. ইতি দুগ্গহিতং দুগ্গহিততো ধারেতব্বং, সুগ্গহিতং সুগ্গহিততো ধারেতব্বং. দুগ্গহিতং দুগ্গহিততো ধারেত্ৰা সুগ্গহিতং সুগ্গহিততো ধারেত্ৰা [ইতি দুগ্গহিতং দুগ্গহিততো ধারেতব্বং, দুগ্গহিতং দুগ্গহিততো ধারেত্ৰা (সী. স্যা. কং. পী.) অনন্তরৰারত্তযে পন ইদং পাঠনানত্তং নত্থি] যো ধম্মো যো ৰিনযো সো ভাসিতব্বো.

৩৬. ‘‘তত্র চে তুম্হাকং এৰমস্স – ‘ইমেসং খো আযস্মন্তানং অত্থতো হি খো নানং, ব্যঞ্জনতো সমেতী’তি, তত্থ যং ভিক্খুং সুৰচতরং মঞ্ঞেয্যাথ সো উপসঙ্কমিত্ৰা এৰমস্স ৰচনীযো – ‘আযস্মন্তানং খো অত্থতো হি নানং, ব্যঞ্জনতো সমেতি. তদমিনাপেতং আযস্মন্তো জানাথ – যথা অত্থতো হি খো নানং, ব্যঞ্জনতো সমেতি. মাযস্মন্তো ৰিৰাদং আপজ্জিত্থা’তি. অথাপরেসং একতোপক্খিকানং ভিক্খূনং যং ভিক্খুং সুৰচতরং মঞ্ঞেয্যাথ সো উপসঙ্কমিত্ৰা এৰমস্স ৰচনীযো – ‘আযস্মন্তানং খো অত্থতো হি খো নানং, ব্যঞ্জনতো সমেতি. তদমিনাপেতং আযস্মন্তো জানাথ – যথা অত্থতো হি খো নানং, ব্যঞ্জনতো সমেতি. মাযস্মন্তো ৰিৰাদং আপজ্জিত্থা’তি. ইতি দুগ্গহিতং দুগ্গহিততো ধারেতব্বং, সুগ্গহিতং সুগ্গহিততো ধারেতব্বং. দুগ্গহিতং দুগ্গহিততো ধারেত্ৰা সুগ্গহিতং সুগ্গহিততো ধারেত্ৰা যো ধম্মো যো ৰিনযো সো ভাসিতব্বো.

৩৭. ‘‘তত্র চে তুম্হাকং এৰমস্স – ‘ইমেসং খো আযস্মন্তানং অত্থতো হি খো সমেতি, ব্যঞ্জনতো নান’ন্তি, তত্থ যং ভিক্খুং সুৰচতরং মঞ্ঞেয্যাথ সো উপসঙ্কমিত্ৰা এৰমস্স ৰচনীযো – ‘আযস্মন্তানং খো অত্থতো হি সমেতি, ব্যঞ্জনতো নানং. তদমিনাপেতং আযস্মন্তো জানাথ – যথা অত্থতো হি খো সমেতি, ব্যঞ্জনতো নানং. অপ্পমত্তকং খো পনেতং যদিদং – ব্যঞ্জনং. মাযস্মন্তো অপ্পমত্তকে ৰিৰাদং আপজ্জিত্থা’তি. অথাপরেসং একতোপক্খিকানং ভিক্খূনং যং ভিক্খুং সুৰচতরং মঞ্ঞেয্যাথ সো উপসঙ্কমিত্ৰা এৰমস্স ৰচনীযো – ‘আযস্মন্তানং খো অত্থতো হি সমেতি, ব্যঞ্জনতো নানং. তদমিনাপেতং আযস্মন্তো জানাথ – যথা অত্থতো হি খো সমেতি, ব্যঞ্জনতো নানং. অপ্পমত্তকং খো পনেতং যদিদং – ব্যঞ্জনং. মাযস্মন্তো অপ্পমত্তকে [অপ্পমত্তকেহি (সী. পী.)] ৰিৰাদং আপজ্জিত্থা’তি. ইতি সুগ্গহিতং সুগ্গহিততো ধারেতব্বং, দুগ্গহিতং দুগ্গহিততো ধারেতব্বং. সুগ্গহিতং সুগ্গহিততো ধারেত্ৰা দুগ্গহিতং দুগ্গহিততো ধারেত্ৰা যো ধম্মো যো ৰিনযো সো ভাসিতব্বো.

৩৮. ‘‘তত্র চে তুম্হাকং এৰমস্স – ‘ইমেসং খো আযস্মন্তানং অত্থতো চেৰ সমেতি ব্যঞ্জনতো চ সমেতী’তি, তত্থ যং ভিক্খুং সুৰচতরং মঞ্ঞেয্যাথ সো উপসঙ্কমিত্ৰা এৰমস্স ৰচনীযো – ‘আযস্মন্তানং খো অত্থতো চেৰ সমেতি, ব্যঞ্জনতো চ সমেতি. তদমিনাপেতং আযস্মন্তো জানাথ – যথা অত্থতো চেৰ সমেতি ব্যঞ্জনতো চ সমেতি. মাযস্মন্তো ৰিৰাদং আপজ্জিত্থা’তি. অথাপরেসং একতোপক্খিকানং ভিক্খূনং যং ভিক্খুং সুৰচতরং মঞ্ঞেয্যাথ সো উপসঙ্কমিত্ৰা এৰমস্স ৰচনীযো – ‘আযস্মন্তানং খো অত্থতো চেৰ সমেতি ব্যঞ্জনতো চ সমেতি. তদমিনাপেতং আযস্মন্তো জানাথ – যথা অত্থতো চেৰ সমেতি ব্যঞ্জনতো চ সমেতি. মাযস্মন্তো ৰিৰাদং আপজ্জিত্থা’তি. ইতি সুগ্গহিতং সুগ্গহিততো ধারেতব্বং. সুগ্গহিতং সুগ্গহিততো ধারেত্ৰা যো ধম্মো যো ৰিনযো সো ভাসিতব্বো.

৩৯. ‘‘তেসঞ্চ ৰো, ভিক্খৰে, সমগ্গানং সম্মোদমানানং অৰিৰদমানানং সিক্খতং সিযা অঞ্ঞতরস্স ভিক্খুনো আপত্তি সিযা ৰীতিক্কমো, তত্র, ভিক্খৰে, ন চোদনায তরিতব্বং [চোদিতব্বং (স্যা. কং. ক.) তুরিতব্বং (?)]. পুগ্গলো উপপরিক্খিতব্বো – ‘ইতি ময্হঞ্চ অৰিহেসা ভৰিস্সতি পরস্স চ পুগ্গলস্স অনুপঘাতো, পরো হি পুগ্গলো অক্কোধনো অনুপনাহী অদল়্হদিট্ঠী সুপ্পটিনিস্সগ্গী, সক্কোমি চাহং এতং পুগ্গলং অকুসলা ৰুট্ঠাপেত্ৰা কুসলে পতিট্ঠাপেতু’ন্তি. সচে, ভিক্খৰে, এৰমস্স, কল্লং ৰচনায.

‘‘সচে পন, ভিক্খৰে, এৰমস্স – ‘ময্হং খো অৰিহেসা ভৰিস্সতি পরস্স চ পুগ্গলস্স উপঘাতো, পরো হি পুগ্গলো কোধনো উপনাহী অদল়্হদিট্ঠী সুপ্পটিনিস্সগ্গী, সক্কোমি চাহং এতং পুগ্গলং অকুসলা ৰুট্ঠাপেত্ৰা কুসলে পতিট্ঠাপেতুং. অপ্পমত্তকং খো পনেতং যদিদং – পরস্স [যদিদং ময্হঞ্চ ৰিহেসা ভৰিস্সতি পরস্স চ (ক.)] পুগ্গলস্স উপঘাতো. অথ খো এতদেৰ বহুতরং – স্ৰাহং সক্কোমি এতং পুগ্গলং অকুসলা ৰুট্ঠাপেত্ৰা কুসলে পতিট্ঠাপেতু’ন্তি. সচে, ভিক্খৰে, এৰমস্স, কল্লং ৰচনায.

‘‘সচে পন, ভিক্খৰে, এৰমস্স – ‘ময্হং খো ৰিহেসা ভৰিস্সতি পরস্স চ পুগ্গলস্স অনুপঘাতো. পরো হি পুগ্গলো অক্কোধনো অনুপনাহী দল়্হদিট্ঠী দুপ্পটিনিস্সগ্গী, সক্কোমি চাহং এতং পুগ্গলং অকুসলা ৰুট্ঠাপেত্ৰা কুসলে পতিট্ঠাপেতুং. অপ্পমত্তকং খো পনেতং যদিদং – ময্হং ৰিহেসা [ময্হঞ্চ ৰিহেসা ভৰিস্সতি পরস্স চ পুগ্গলস্স উপঘাতো (ক.)]. অথ খো এতদেৰ বহুতরং – স্ৰাহং সক্কোমি এতং পুগ্গলং অকুসলা ৰুট্ঠাপেত্ৰা কুসলে পতিট্ঠাপেতু’ন্তি. সচে, ভিক্খৰে, এৰমস্স, কল্লং ৰচনায.

‘‘সচে পন, ভিক্খৰে, এৰমস্স – ‘ময্হঞ্চ খো ৰিহেসা ভৰিস্সতি পরস্স চ পুগ্গলস্স উপঘাতো. পরো হি পুগ্গলো কোধনো উপনাহী দল়্হদিট্ঠী দুপ্পটিনিস্সগ্গী, সক্কোমি চাহং এতং পুগ্গলং অকুসলা ৰুট্ঠাপেত্ৰা কুসলে পতিট্ঠাপেতুং. অপ্পমত্তকং খো পনেতং যদিদং – ময্হঞ্চ ৰিহেসা ভৰিস্সতি পরস্স চ পুগ্গলস্স উপঘাতো. অথ খো এতদেৰ বহুতরং – স্ৰাহং সক্কোমি এতং পুগ্গলং অকুসলা ৰুট্ঠাপেত্ৰা কুসলে পতিট্ঠাপেতু’ন্তি. সচে, ভিক্খৰে, এৰমস্স, কল্লং ৰচনায.

‘‘সচে পন, ভিক্খৰে, এৰমস্স – ‘ময্হঞ্চ খো ৰিহেসা ভৰিস্সতি পরস্স চ পুগ্গলস্স উপঘাতো. পরো হি পুগ্গলো কোধনো উপনাহী দল়্হদিট্ঠী দুপ্পটিনিস্সগ্গী, ন চাহং সক্কোমি এতং পুগ্গলং অকুসলা ৰুট্ঠাপেত্ৰা কুসলে পতিট্ঠাপেতু’ন্তি. এৰরূপে, ভিক্খৰে, পুগ্গলে উপেক্খা নাতিমঞ্ঞিতব্বা.

৪০. ‘‘তেসঞ্চ ৰো, ভিক্খৰে, সমগ্গানং সম্মোদমানানং অৰিৰদমানানং সিক্খতং অঞ্ঞমঞ্ঞস্স ৰচীসংহারো [ৰচীসঙ্খারো (সী. পী.)] উপ্পজ্জেয্য দিট্ঠিপল়াসো [দিট্ঠিপলাসো (সী. ক.)] চেতসো আঘাতো অপ্পচ্চযো অনভিরদ্ধি. তত্থ একতোপক্খিকানং ভিক্খূনং যং ভিক্খুং সুৰচতরং মঞ্ঞেয্যাথ সো উপসঙ্কমিত্ৰা এৰমস্স ৰচনীযো – ‘যং নো, আৰুসো, অম্হাকং সমগ্গানং সম্মোদমানানং অৰিৰদমানানং সিক্খতং অঞ্ঞমঞ্ঞস্স ৰচীসংহারো উপ্পন্নো দিট্ঠিপল়াসো চেতসো আঘাতো অপ্পচ্চযো অনভিরদ্ধি, তং জানমানো সমণো গরহেয্যা’তি [সমানো (সী. ক.)]. সম্মা ব্যাকরমানো, ভিক্খৰে, ভিক্খু এৰং ব্যাকরেয্য – ‘যং নো, আৰুসো, অম্হাকং সমগ্গানং সম্মোদমানানং অৰিৰদমানানং সিক্খতং অঞ্ঞমঞ্ঞস্স ৰচীসংহারো উপ্পন্নো দিট্ঠিপল়াসো চেতসো আঘাতো অপ্পচ্চযো অনভিরদ্ধি, তং জানমানো সমণো গরহেয্যাতি. এতং পনাৰুসো, ধম্মং অপ্পহায নিব্বানং সচ্ছিকরেয্যা’তি. সম্মা ব্যাকরমানো, ভিক্খৰে, ভিক্খু এৰং ব্যাকরেয্য – ‘এতং, আৰুসো, ধম্মং অপ্পহায ন নিব্বানং সচ্ছিকরেয্যা’তি.

‘‘অথাপরেসং একতোপক্খিকানং ভিক্খূনং যং ভিক্খুং সুৰচতরং মঞ্ঞেয্যাথ, সো উপসঙ্কমিত্ৰা এৰমস্স ৰচনীযো – ‘যং নো, আৰুসো, অম্হাকং সমগ্গানং সম্মোদমানানং অৰিৰদমানানং সিক্খতং অঞ্ঞমঞ্ঞস্স ৰচীসংহারো উপ্পন্নো দিট্ঠিপল়াসো চেতসো আঘাতো অপ্পচ্চযো অনভিরদ্ধি, তং জানমানো সমণো গরহেয্যা’তি. সম্মা ব্যাকরমানো, ভিক্খৰে, ভিক্খু এৰং ব্যাকরেয্য – ‘যং নো, আৰুসো, অম্হাকং সমগ্গানং সম্মোদমানানং অৰিৰদমানানং সিক্খতং অঞ্ঞমঞ্ঞস্স ৰচীসংহারো উপ্পন্নো দিট্ঠিপল়াসো চেতসো আঘাতো অপ্পচ্চযো অনভিরদ্ধি তং জানমানো সমণো গরহেয্যাতি. এতং পনাৰুসো, ধম্মং অপ্পহায নিব্বানং সচ্ছিকরেয্যা’তি. সম্মা ব্যাকরমানো, ভিক্খৰে, ভিক্খু এৰং ব্যাকরেয্য – ‘এতং খো, আৰুসো, ধম্মং অপ্পহায ন নিব্বানং সচ্ছিকরেয্যা’’’তি.

‘‘তং চে, ভিক্খৰে, ভিক্খুং পরে এৰং পুচ্ছেয্যুং – ‘আযস্মতা নো এতে ভিক্খূ অকুসলা ৰুট্ঠাপেত্ৰা কুসলে পতিট্ঠাপিতা’তি? সম্মা ব্যাকরমানো, ভিক্খৰে, ভিক্খু এৰং ব্যাকরেয্য – ‘ইধাহং, আৰুসো, যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিং, তস্স মে ভগৰা ধম্মং দেসেসি, তাহং ধম্মং সুত্ৰা তেসং ভিক্খূনং অভাসিং. তং তে ভিক্খূ ধম্মং সুত্ৰা অকুসলা ৰুট্ঠহিংসু, কুসলে পতিট্ঠহিংসূ’তি. এৰং ব্যাকরমানো খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু ন চেৰ অত্তানং উক্কংসেতি, ন পরং ৰম্ভেতি, ধম্মস্স চানুধম্মং ব্যাকরোতি, ন চ কোচি সহধম্মিকো ৰাদানুৰাদো গারয্হং ঠানং আগচ্ছতী’’তি.

ইদমৰোচ ভগৰা. অত্তমনা তে ভিক্খূ ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দুন্তি.

কিন্তিসুত্তং নিট্ঠিতং ততিযং.

৪. সামগামসুত্তং

৪১. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা সক্কেসু ৰিহরতি সামগামে. তেন খো পন সমযেন নিগণ্ঠো নাটপুত্তো [নাথপুত্তো (সী. পী.)] পাৰাযং অধুনাকালঙ্কতো [কালকতো (সী. স্যা. কং. পী.)] হোতি. তস্স কালঙ্কিরিযায ভিন্না নিগণ্ঠা দ্ৰেধিকজাতা [দ্ৰেল়্হকজাতা (স্যা. কং. ক.)] ভণ্ডনজাতা কলহজাতা ৰিৰাদাপন্না অঞ্ঞমঞ্ঞং মুখসত্তীহি ৰিতুদন্তা ৰিহরন্তি – ‘‘ন ত্ৰং ইমং ধম্মৰিনযং আজানাসি, অহং ইমং ধম্মৰিনযং আজানামি. কিং ত্ৰং ইমং ধম্মৰিনযং আজানিস্সসি! মিচ্ছাপটিপন্নো ত্ৰমসি, অহমস্মি সম্মাপটিপন্নো. সহিতং মে, অসহিতং তে. পুরেৰচনীযং পচ্ছা অৰচ, পচ্ছাৰচনীযং পুরে অৰচ. অধিচিণ্ণং [অৰিচিণ্ণং (সী. পী.)] তে ৰিপরাৰত্তং. আরোপিতো তে ৰাদো. নিগ্গহিতোসি, চর ৰাদপ্পমোক্খায; নিব্বেঠেহি ৰা সচে পহোসী’’তি. ৰধোযেৰ খো [ৰধোযেৰেকো (স্যা. কং. ক.)] মঞ্ঞে নিগণ্ঠেসু নাটপুত্তিযেসু ৰত্ততি. যেপি নিগণ্ঠস্স নাটপুত্তস্স সাৰকা গিহী ওদাতৰসনা তেপি নিগণ্ঠেসু নাটপুত্তিযেসু নিব্বিন্নরূপা [নিব্বিন্দরূপা (স্যা. কং. ক.)] ৰিরত্তরূপা পটিৰানরূপা যথা তং দুরক্খাতে ধম্মৰিনযে দুপ্পৰেদিতে অনিয্যানিকে অনুপসমসংৰত্তনিকে অসম্মাসম্বুদ্ধপ্পৰেদিতে ভিন্নথূপে অপ্পটিসরণে.

৪২. অথ খো চুন্দো সমণুদ্দেসো পাৰাযং ৰস্সংৰুট্ঠো [ৰস্সংৰুত্থো (সী. স্যা. কং. পী.)] যেন সামগামো যেনাযস্মা আনন্দো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মন্তং আনন্দং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো চুন্দো সমণুদ্দেসো আযস্মন্তং আনন্দং এতদৰোচ – ‘‘নিগণ্ঠো, ভন্তে, নাটপুত্তো পাৰাযং অধুনাকালঙ্কতো. তস্স কালঙ্কিরিযায ভিন্না নিগণ্ঠা দ্ৰেধিকজাতা…পে… ভিন্নথূপে অপ্পটিসরণে’’তি. এৰং ৰুত্তে, আযস্মা আনন্দো চুন্দং সমণুদ্দেসং এতদৰোচ – ‘‘অত্থি খো ইদং, আৰুসো চুন্দ, কথাপাভতং ভগৰন্তং দস্সনায. আযাম, আৰুসো চুন্দ, যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিস্সাম; উপসঙ্কমিত্ৰা এতমত্থং ভগৰতো আরোচেস্সামা’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো চুন্দো সমণুদ্দেসো আযস্মতো আনন্দস্স পচ্চস্সোসি.

অথ খো আযস্মা চ আনন্দো চুন্দো চ সমণুদ্দেসো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা আনন্দো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘অযং, ভন্তে, চুন্দো সমণুদ্দেসো এৰমাহ – ‘নিগণ্ঠো, ভন্তে, নাটপুত্তো পাৰাযং অধুনাকালঙ্কতো. তস্স কালঙ্কিরিযায ভিন্না নিগণ্ঠা দ্ৰেধিকজাতা…পে… ভিন্নথূপে অপ্পটিসরণে’তি. তস্স ময্হং, ভন্তে, এৰং হোতি – ‘মাহেৰ ভগৰতো অচ্চযেন সঙ্ঘে ৰিৰাদো উপ্পজ্জি; স্ৰাস্স [সো (সী. পী.), স্ৰাযং (ক.)] ৰিৰাদো বহুজনাহিতায বহুজনাসুখায বহুনো জনস্স অনত্থায অহিতায দুক্খায দেৰমনুস্সান’’’ন্তি.

৪৩. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, আনন্দ, যে ৰো মযা ধম্মা অভিঞ্ঞা দেসিতা, সেয্যথিদং – চত্তারো সতিপট্ঠানা চত্তারো সম্মপ্পধানা চত্তারো ইদ্ধিপাদা পঞ্চিন্দ্রিযানি পঞ্চ বলানি সত্ত বোজ্ঝঙ্গা অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো, পস্সসি নো ত্ৰং, আনন্দ, ইমেসু ধম্মেসু দ্ৰেপি ভিক্খূ নানাৰাদে’’তি? ‘‘যে মে, ভন্তে, ধম্মা ভগৰতা অভিঞ্ঞা দেসিতা, সেয্যথিদং – চত্তারো সতিপট্ঠানা চত্তারো সম্মপ্পধানা চত্তারো ইদ্ধিপাদা পঞ্চিন্দ্রিযানি পঞ্চ বলানি সত্ত বোজ্ঝঙ্গা অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো, নাহং পস্সামি ইমেসু ধম্মেসু দ্ৰেপি ভিক্খূ নানাৰাদে. যে চ খো [সন্তি চ খো (স্যা. কং.), সন্তি চ (ক.)], ভন্তে, পুগ্গলা ভগৰন্তং পতিস্সযমানরূপা ৰিহরন্তি তেপি ভগৰতো অচ্চযেন সঙ্ঘে ৰিৰাদং জনেয্যুং অজ্ঝাজীৰে ৰা অধিপাতিমোক্খে ৰা. স্ৰাস্স [সোস্স (সী. পী.), স্ৰাযং (ক.)] ৰিৰাদো বহুজনাহিতায বহুজনাসুখায বহুনো জনস্স অনত্থায অহিতায দুক্খায দেৰমনুস্সান’’ন্তি. অপ্পমত্তকো সো, আনন্দ, ৰিৰাদো যদিদং – অজ্ঝাজীৰে ৰা অধিপাতিমোক্খে ৰা. মগ্গে ৰা হি, আনন্দ, পটিপদায ৰা সঙ্ঘে ৰিৰাদো উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জেয্য; স্ৰাস্স ৰিৰাদো বহুজনাহিতায বহুজনাসুখায বহুনো জনস্স অনত্থায অহিতায দুক্খায দেৰমনুস্সানং.

৪৪. ‘‘ছযিমানি, আনন্দ, ৰিৰাদমূলানি. কতমানি ছ? ইধানন্দ, ভিক্খু কোধনো হোতি উপনাহী. যো সো, আনন্দ, ভিক্খু কোধনো হোতি উপনাহী সো সত্থরিপি অগারৰো ৰিহরতি অপ্পতিস্সো, ধম্মেপি অগারৰো ৰিহরতি অপ্পতিস্সো, সঙ্ঘেপি অগারৰো ৰিহরতি অপ্পতিস্সো, সিক্খাযপি ন পরিপূরকারী হোতি. যো সো, আনন্দ, ভিক্খু সত্থরি অগারৰো ৰিহরতি অপ্পতিস্সো, ধম্মে… সঙ্ঘে অগারৰো ৰিহরতি অপ্পতিস্সো, সিক্খায ন পরিপূরকারী হোতি, সো সঙ্ঘে ৰিৰাদং জনেতি; যো হোতি ৰিৰাদো বহুজনাহিতায বহুজনাসুখায, বহুনো জনস্স অনত্থায অহিতায দুক্খায দেৰমনুস্সানং. এৰরূপঞ্চে তুম্হে, আনন্দ, ৰিৰাদমূলং অজ্ঝত্তং ৰা বহিদ্ধা ৰা সমনুপস্সেয্যাথ, তত্র তুম্হে, আনন্দ, তস্সেৰ পাপকস্স ৰিৰাদমূলস্স পহানায ৰাযমেয্যাথ. এৰরূপঞ্চে তুম্হে, আনন্দ, ৰিৰাদমূলং অজ্ঝত্তং ৰা বহিদ্ধা ৰা ন সমনুপস্সেয্যাথ. তত্র তুম্হে, আনন্দ, তস্সেৰ পাপকস্স ৰিৰাদমূলস্স আযতিং অনৰস্সৰায পটিপজ্জেয্যাথ. এৰমেতস্স পাপকস্স ৰিৰাদমূলস্স পহানং হোতি, এৰমেতস্স পাপকস্স ৰিৰাদমূলস্স আযতিং অনৰস্সৰো হোতি.

৪৫. ‘‘পুন চপরং, আনন্দ, ভিক্খু মক্খী হোতি পল়াসী…পে… ইস্সুকী হোতি মচ্ছরী…পে… সঠো হোতি মাযাৰী…পে… পাপিচ্ছো হোতি মিচ্ছাদিট্ঠি [মিচ্ছাদিট্ঠী (স্যা. কং. পী. ক.)] …পে… সন্দিট্ঠিপরামাসী হোতি আধানগ্গাহী দুপ্পটিনিস্সগ্গী. যো সো, আনন্দ, ভিক্খু সন্দিট্ঠিপরামাসী হোতি আধানগ্গাহী দুপ্পটিনিস্সগ্গী সো সত্থরিপি অগারৰো ৰিহরতি অপ্পতিস্সো, ধম্মেপি অগারৰো ৰিহরতি অপ্পতিস্সো, সঙ্ঘেপি অগারৰো ৰিহরতি অপ্পতিস্সো, সিক্খাযপি ন পরিপূরকারী হোতি. যো সো, আনন্দ, ভিক্খু সত্থরি অগারৰো ৰিহরতি অপ্পতিস্সো, ধম্মে… সঙ্ঘে… সিক্খায ন পরিপূরকারী হোতি সো সঙ্ঘে ৰিৰাদং জনেতি; যো হোতি ৰিৰাদো বহুজনাহিতায বহুজনাসুখায, বহুনো জনস্স অনত্থায অহিতায দুক্খায দেৰমনুস্সানং. এৰরূপঞ্চে তুম্হে, আনন্দ, ৰিৰাদমূলং অজ্ঝত্তং ৰা বহিদ্ধা ৰা সমনুপস্সেয্যাথ. তত্র তুম্হে, আনন্দ, তস্সেৰ পাপকস্স ৰিৰাদমূলস্স পহানায ৰাযমেয্যাথ. এৰরূপঞ্চে তুম্হে, আনন্দ, ৰিৰাদমূলং অজ্ঝত্তং ৰা বহিদ্ধা ৰা ন সমনুপস্সেয্যাথ, তত্র তুম্হে, আনন্দ, তস্সেৰ পাপকস্স ৰিৰাদমূলস্স আযতিং অনৰস্সৰায পটিপজ্জেয্যাথ. এৰমেতস্স পাপকস্স ৰিৰাদমূলস্স পহানং হোতি, এৰমেতস্স পাপকস্স ৰিৰাদমূলস্স আযতিং অনৰস্সৰো হোতি. ইমানি খো, আনন্দ, ছ ৰিৰাদমূলানি.

৪৬. ‘‘চত্তারিমানি, আনন্দ, অধিকরণানি. কতমানি চত্তারি? ৰিৰাদাধিকরণং, অনুৰাদাধিকরণং, আপত্তাধিকরণং, কিচ্চাধিকরণং – ইমানি খো, আনন্দ, চত্তারি অধিকরণানি. সত্ত খো পনিমে, আনন্দ, অধিকরণসমথা – উপ্পন্নুপ্পন্নানং অধিকরণানং সমথায ৰূপসমায সম্মুখাৰিনযো দাতব্বো, সতিৰিনযো দাতব্বো, অমূল়্হৰিনযো দাতব্বো, পটিঞ্ঞায কারেতব্বং, যেভুয্যসিকা, তস্সপাপিযসিকা, তিণৰত্থারকো.

৪৭. ‘‘কথঞ্চানন্দ, সম্মুখাৰিনযো হোতি? ইধানন্দ, ভিক্খূ ৰিৰদন্তি ধম্মোতি ৰা অধম্মোতি ৰা ৰিনযোতি ৰা অৰিনযোতি ৰা. তেহানন্দ, ভিক্খূহি সব্বেহেৰ সমগ্গেহি সন্নিপতিতব্বং. সন্নিপতিত্ৰা ধম্মনেত্তি সমনুমজ্জিতব্বা. ধম্মনেত্তিং সমনুমজ্জিত্ৰা যথা তত্থ সমেতি তথা তং অধিকরণং ৰূপসমেতব্বং. এৰং খো, আনন্দ, সম্মুখাৰিনযো হোতি; এৰঞ্চ পনিধেকচ্চানং অধিকরণানং ৰূপসমো হোতি যদিদং – সম্মুখাৰিনযেন.

৪৮. ‘‘কথঞ্চানন্দ, যেভুয্যসিকা হোতি? তে চে, আনন্দ, ভিক্খূ ন সক্কোন্তি তং অধিকরণং তস্মিং আৰাসে ৰূপসমেতুং. তেহানন্দ, ভিক্খূহি যস্মিং আৰাসে বহুতরা ভিক্খূ সো আৰাসো গন্তব্বো. তত্থ সব্বেহেৰ সমগ্গেহি সন্নিপতিতব্বং. সন্নিপতিত্ৰা ধম্মনেত্তি সমনুমজ্জিতব্বা. ধম্মনেত্তিং সমনুমজ্জিত্ৰা যথা তত্থ সমেতি তথা তং অধিকরণং ৰূপসমেতব্বং. এৰং খো, আনন্দ, যেভুয্যসিকা হোতি, এৰঞ্চ পনিধেকচ্চানং অধিকরণানং ৰূপসমো হোতি যদিদং – যেভুয্যসিকায.

৪৯. ‘‘কথঞ্চানন্দ, সতিৰিনযো হোতি? ইধানন্দ, ভিক্খূ ভিক্খুং এৰরূপায গরুকায আপত্তিযা চোদেন্তি পারাজিকেন ৰা পারাজিকসামন্তেন ৰা – ‘সরতাযস্মা এৰরূপিং [এৰরূপং (সী. স্যা. কং. পী.) এৰরূপায-ইতি ৰুচ্চমানৰচনেন সমেতি. ৰিনযেনপি সংসন্দেতব্বং] গরুকং আপত্তিং আপজ্জিতা পারাজিকং ৰা পারাজিকসামন্তং ৰা’তি? সো এৰমাহ – ‘ন খো অহং, আৰুসো, সরামি এৰরূপিং গরুকং আপত্তিং আপজ্জিতা পারাজিকং ৰা পারাজিকসামন্তং ৰা’তি. তস্স খো [তস্স খো এৰং (সব্বত্থ)], আনন্দ, ভিক্খুনো সতিৰিনযো দাতব্বো. এৰং খো, আনন্দ, সতিৰিনযো হোতি, এৰঞ্চ পনিধেকচ্চানং অধিকরণানং ৰূপসমো হোতি যদিদং – সতিৰিনযেন.

৫০. ‘‘কথঞ্চানন্দ, অমূল়্হৰিনযো হোতি? ইধানন্দ, ভিক্খূ ভিক্খুং এৰরূপায গরুকায আপত্তিযা চোদেন্তি পারাজিকেন ৰা পারাজিকসামন্তেন ৰা – ‘সরতাযস্মা এৰরূপিং গরুকং আপত্তিং আপজ্জিতা পারাজিকং ৰা পারাজিকসামন্তং ৰা’তি? (সো এৰমাহ – ‘ন খো অহং, আৰুসো, সরামি এৰরূপিং গরুকং আপত্তিং আপজ্জিতা পারাজিকং ৰা পারাজিকসামন্তং ৰা’তি. তমেনং সো নিব্বেঠেন্তং অতিৰেঠেতি – ‘ইঙ্ঘাযস্মা সাধুকমেৰ জানাহি যদি সরসি এৰরূপিং গরুকং আপত্তিং আপজ্জিতা পারাজিকং ৰা পারাজিকসামন্তং ৰা’তি.) [( ) এত্থন্তরে পাঠো চূল়ৰ. ২৩৭ নত্থি তস্সপাপিযসিকাৰারেএৰেতেন ভৰিতব্বং] সো এৰমাহ – ‘অহং খো, আৰুসো, উম্মাদং পাপুণিং চেতসো ৰিপরিযাসং. তেন মে উম্মত্তকেন বহুং অস্সামণকং অজ্ঝাচিণ্ণং ভাসিতপরিক্কন্তং [ভাসিতপরিকন্তং (সী. স্যা. কং. পী.)]. নাহং তং সরামি. মূল়্হেন মে এতং কত’ন্তি. তস্স খো [তস্স খো এৰং (স্যা. কং. ক.)], আনন্দ, ভিক্খুনো অমূল়্হৰিনযো দাতব্বো. এৰং খো, আনন্দ, অমূল়্হৰিনযো হোতি, এৰঞ্চ পনিধেকচ্চানং অধিকরণানং ৰূপসমো হোতি যদিদং – অমূল়্হৰিনযেন.

৫১. ‘‘কথঞ্চানন্দ, পটিঞ্ঞাতকরণং হোতি? ইধানন্দ, ভিক্খু চোদিতো ৰা অচোদিতো ৰা আপত্তিং সরতি, ৰিৰরতি উত্তানীকরোতি [উত্তানিং করোতি (ক.)]. তেন, আনন্দ, ভিক্খুনা ৰুড্ঢতরং ভিক্খুং [ৰুড্ঢতরো ভিক্খু (সী. স্যা. কং. পী.)] উপসঙ্কমিত্ৰা একংসং চীৰরং কত্ৰা পাদে ৰন্দিত্ৰা উক্কুটিকং নিসীদিত্ৰা অঞ্জলিং পগ্গহেত্ৰা এৰমস্স ৰচনীযো – ‘অহং, ভন্তে, ইত্থন্নামং আপত্তিং আপন্নো, তং পটিদেসেমী’তি. সো এৰমাহ – ‘পস্সসী’তি? ‘আম পস্সামী’তি. ‘আযতিং সংৰরেয্যাসী’তি. (‘সংৰরিস্সামী’তি.) [( ) ৰিনযে নত্থি] এৰং খো, আনন্দ, পটিঞ্ঞাতকরণং হোতি, এৰঞ্চ পনিধেকচ্চানং অধিকরণানং ৰূপসমো হোতি যদিদং – পটিঞ্ঞাতকরণেন.

৫২. ‘‘কথঞ্চানন্দ, তস্সপাপিযসিকা হোতি? ইধানন্দ, ভিক্খু ভিক্খুং এৰরূপায গরুকায আপত্তিযা চোদেতি পারাজিকেন ৰা পারাজিকসামন্তেন ৰা – ‘সরতাযস্মা এৰরূপিং গরুকং আপত্তিং আপজ্জিতা পারাজিকং ৰা পারাজিকসামন্তং ৰা’তি? সো এৰমাহ – ‘ন খো অহং, আৰুসো, সরামি এৰরূপিং গরুকং আপত্তিং আপজ্জিতা পারাজিকং ৰা পারাজিকসামন্তং ৰা’তি. তমেনং সো নিব্বেঠেন্তং অতিৰেঠেতি – ‘ইঙ্ঘাযস্মা সাধুকমেৰ জানাহি যদি সরসি এৰরূপিং গরুকং আপত্তিং আপজ্জিতা পারাজিকং ৰা পারাজিকসামন্তং ৰা’তি. সো এৰমাহ – ‘ন খো অহং, আৰুসো, সরামি এৰরূপিং গরুকং আপত্তিং আপজ্জিতা পারাজিকং ৰা পারাজিকসামন্তং ৰা; সরামি চ খো অহং, আৰুসো, এৰরূপিং অপ্পমত্তিকং আপত্তিং আপজ্জিতা’তি. তমেনং সো নিব্বেঠেন্তং অতিৰেঠেতি – ‘ইঙ্ঘাযস্মা সাধুকমেৰ জানাহি যদি সরসি এৰরূপিং গরুকং আপত্তিং আপজ্জিতা পারাজিকং ৰা পারাজিকসামন্তং ৰা’তি? সো এৰমাহ – ‘ইমঞ্হি নামাহং, আৰুসো, অপ্পমত্তিকং আপত্তিং আপজ্জিত্ৰা অপুট্ঠো পটিজানিস্সামি. কিং পনাহং এৰরূপিং গরুকং আপত্তিং আপজ্জিত্ৰা পারাজিকং ৰা পারাজিকসামন্তং ৰা পুট্ঠো নপটিজানিস্সামী’তি? সো এৰমাহ – ‘ইমঞ্হি নাম ত্ৰং, আৰুসো, অপ্পমত্তিকং আপত্তিং আপজ্জিত্ৰা অপুট্ঠো নপটিজানিস্সসি, কিং পন ত্ৰং এৰরূপিং গরুকং আপত্তিং আপজ্জিত্ৰা পারাজিকং ৰা পারাজিকসামন্তং ৰা পুট্ঠো [অপুট্ঠো (স্যা. কং. ক.)] পটিজানিস্সসি? ইঙ্ঘাযস্মা সাধুকমেৰ জানাহি যদি সরসি এৰরূপিং গরুকং আপত্তিং আপজ্জিতা পারাজিকং ৰা পারাজিকসামন্তং ৰা’তি. সো এৰমাহ – ‘সরামি খো অহং, আৰুসো, এৰরূপিং গরুকং আপত্তিং আপজ্জিতা পারাজিকং ৰা পারাজিকসামন্তং ৰা. দৰা মে এতং ৰুত্তং, রৰা মে এতং ৰুত্তং – নাহং তং সরামি এৰরূপিং গরুকং আপত্তিং আপজ্জিতা পারাজিকং ৰা পারাজিকসামন্তং ৰা’তি. এৰং খো, আনন্দ, তস্সপাপিযসিকা হোতি, এৰঞ্চ পনিধেকচ্চানং অধিকরণানং ৰূপসমো হোতি যদিদং – তস্সপাপিযসিকায.

৫৩. ‘‘কথঞ্চানন্দ, তিণৰত্থারকো হোতি? ইধানন্দ, ভিক্খূনং ভণ্ডনজাতানং কলহজাতানং ৰিৰাদাপন্নানং ৰিহরতং বহুং অস্সামণকং অজ্ঝাচিণ্ণং হোতি ভাসিতপরিক্কন্তং. তেহানন্দ, ভিক্খূহি সব্বেহেৰ সমগ্গেহি সন্নিপতিতব্বং. সন্নিপতিত্ৰা একতোপক্খিকানং ভিক্খূনং ব্যত্তেন [ব্যত্ততরেন (সী. পী. ক.)] ভিক্খুনা উট্ঠাযাসনা একংসং চীৰরং কত্ৰা অঞ্জলিং পণামেত্ৰা সঙ্ঘো ঞাপেতব্বো –

‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো. ইদং অম্হাকং ভণ্ডনজাতানং কলহজাতানং ৰিৰাদাপন্নানং ৰিহরতং বহুং অস্সামণকং অজ্ঝাচিণ্ণং ভাসিতপরিক্কন্তং. যদি সঙ্ঘস্স পত্তকল্লং, অহং যা চেৰ ইমেসং আযস্মন্তানং আপত্তি যা চ অত্তনো আপত্তি, ইমেসঞ্চেৰ আযস্মন্তানং অত্থায অত্তনো চ অত্থায, সঙ্ঘমজ্ঝে তিণৰত্থারকেন দেসেয্যং, ঠপেত্ৰা থুল্লৰজ্জং ঠপেত্ৰা গিহিপটিসংযুত্ত’’’ন্তি.

‘‘অথাপরেসং একতোপক্খিকানং ভিক্খূনং ব্যত্তেন ভিক্খুনা উট্ঠাযাসনা একংসং চীৰরং কত্ৰা অঞ্জলিং পণামেত্ৰা সঙ্ঘো ঞাপেতব্বো –

‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো. ইদং অম্হাকং ভণ্ডনজাতানং কলহজাতানং ৰিৰাদাপন্নানং ৰিহরতং বহুং অস্সামণকং অজ্ঝাচিণ্ণং ভাসিতপরিক্কন্তং. যদি সঙ্ঘস্স পত্তকল্লং, অহং যা চেৰ ইমেসং আযস্মন্তানং আপত্তি যা চ অত্তনো আপত্তি, ইমেসঞ্চেৰ আযস্মন্তানং অত্থায অত্তনো চ অত্থায, সঙ্ঘমজ্ঝে তিণৰত্থারকেন দেসেয্যং, ঠপেত্ৰা থুল্লৰজ্জং ঠপেত্ৰা গিহিপটিসংযুত্ত’’’ন্তি.

‘‘এৰং খো, আনন্দ, তিণৰত্থারকো হোতি, এৰঞ্চ পনিধেকচ্চানং অধিকরণানং ৰূপসমো হোতি যদিদং – তিণৰত্থারকেন.

৫৪. ‘‘ছযিমে, আনন্দ, ধম্মা সারণীযা পিযকরণা গরুকরণা সঙ্গহায অৰিৰাদায সামগ্গিযা একীভাৰায সংৰত্তন্তি. কতমে ছ? ইধানন্দ, ভিক্খুনো মেত্তং কাযকম্মং পচ্চুপট্ঠিতং হোতি সব্রহ্মচারীসু আৰি চেৰ রহো চ. অযম্পি ধম্মো সারণীযো পিযকরণো গরুকরণো সঙ্গহায অৰিৰাদায সামগ্গিযা একীভাৰায সংৰত্ততি.

‘‘পুন চপরং, আনন্দ, ভিক্খুনো মেত্তং ৰচীকম্মং পচ্চুপট্ঠিতং হোতি সব্রহ্মচারীসু আৰি চেৰ রহো চ. অযম্পি ধম্মো সারণীযো পিযকরণো গরুকরণো সঙ্গহায অৰিৰাদায সামগ্গিযা একীভাৰায সংৰত্ততি.

‘‘পুন চপরং, আনন্দ, ভিক্খুনো মেত্তং মনোকম্মং পচ্চুপট্ঠিতং হোতি সব্রহ্মচারীসু আৰি চেৰ রহো চ. অযম্পি ধম্মো সারণীযো পিযকরণো গরুকরণো সঙ্গহায অৰিৰাদায সামগ্গিযা একীভাৰায সংৰত্ততি.

‘‘পুন চপরং, আনন্দ, ভিক্খু – যে তে লাভা ধম্মিকা ধম্মলদ্ধা অন্তমসো পত্তপরিযাপন্নমত্তম্পি তথারূপেহি লাভেহি – অপটিৰিভত্তভোগী হোতি, সীলৰন্তেহি সব্রহ্মচারীহি সাধারণভোগী. অযম্পি ধম্মো সারণীযো পিযকরণো গরুকরণো সঙ্গহায অৰিৰাদায সামগ্গিযা একীভাৰায সংৰত্ততি.

‘‘পুন চপরং, আনন্দ, ভিক্খু – যানি তানি সীলানি অখণ্ডানি অচ্ছিদ্দানি অসবলানি অকম্মাসানি ভুজিস্সানি ৰিঞ্ঞুপ্পসত্থানি অপরামট্ঠানি সমাধিসংৰত্তনিকানি তথারূপেসু সীলেসু – সীলসামঞ্ঞগতো ৰিহরতি সব্রহ্মচারীহি আৰি চেৰ রহো চ. অযম্পি ধম্মো সারণীযো পিযকরণো গরুকরণো সঙ্গহায অৰিৰাদায সামগ্গিযা একীভাৰায সংৰত্ততি.

‘‘পুন চপরং, আনন্দ, ভিক্খু – যাযং দিট্ঠি অরিযা নিয্যানিকা নিয্যাতি তক্করস্স সম্মা দুক্খক্খযা তথারূপায দিট্ঠিযা – দিট্ঠিসামঞ্ঞগতো ৰিহরতি সব্রহ্মচারীহি আৰি চেৰ রহো চ. অযম্পি ধম্মো সারণীযো পিযকরণো গরুকরণো সঙ্গহায অৰিৰাদায সামগ্গিযা একীভাৰায সংৰত্ততি. ইমে খো, আনন্দ, ছ সারণীযা ধম্মা পিযকরণা গরুকরণা সঙ্গহায অৰিৰাদায সামগ্গিযা একীভাৰায সংৰত্তন্তি.

‘‘ইমে চে তুম্হে, আনন্দ, ছ সারণীযে ধম্মে সমাদায ৰত্তেয্যাথ, পস্সথ নো তুম্হে, আনন্দ, তং ৰচনপথং অণুং ৰা থূলং ৰা যং তুম্হে নাধিৰাসেয্যাথা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তস্মাতিহানন্দ, ইমে ছ সারণীযে ধম্মে সমাদায ৰত্তথ. তং ৰো ভৰিস্সতি দীঘরত্তং হিতায সুখাযা’’তি.

ইদমৰোচ ভগৰা. অত্তমনো আযস্মা আনন্দো ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দীতি.

সামগামসুত্তং নিট্ঠিতং চতুত্থং.

৫. সুনক্খত্তসুত্তং

৫৫. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা ৰেসালিযং ৰিহরতি মহাৰনে কূটাগারসালাযং. তেন খো পন সমযেন সম্বহুলেহি ভিক্খূহি ভগৰতো সন্তিকে অঞ্ঞা ব্যাকতা হোতি – ‘‘‘খীণা জাতি, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযা’তি পজানামা’’তি. অস্সোসি খো সুনক্খত্তো লিচ্ছৰিপুত্তো – ‘‘সম্বহুলেহি কির ভিক্খূহি ভগৰতো সন্তিকে অঞ্ঞা ব্যাকতা হোতি – ‘খীণা জাতি, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযা’তি পজানামা’’তি. অথ খো সুনক্খত্তো লিচ্ছৰিপুত্তো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো সুনক্খত্তো লিচ্ছৰিপুত্তো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘সুতং মেতং, ভন্তে – ‘সম্বহুলেহি কির ভিক্খূহি ভগৰতো সন্তিকে অঞ্ঞা ব্যাকতা – খীণা জাতি, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযা’তি পজানামা’’তি. ‘‘যে তে, ভন্তে, ভিক্খূ ভগৰতো সন্তিকে অঞ্ঞং ব্যাকংসু – ‘খীণা জাতি, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযা’তি পজানামা’’তি, কচ্চি তে, ভন্তে, ভিক্খূ সম্মদেৰ অঞ্ঞং ব্যাকংসু উদাহু সন্তেত্থেকচ্চে ভিক্খূ অধিমানেন অঞ্ঞং ব্যাকংসূতি?

৫৬. ‘‘যে তে, সুনক্খত্ত, ভিক্খূ মম সন্তিকে অঞ্ঞং ব্যাকংসু – ‘খীণা জাতি, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযা’তি পজানামা’’তি. ‘‘সন্তেত্থেকচ্চে ভিক্খূ সম্মদেৰ অঞ্ঞং ব্যাকংসু, সন্তি পনিধেকচ্চে ভিক্খূ অধিমানেনপি [অধিমানেন (?)] অঞ্ঞং ব্যাকংসু. তত্র, সুনক্খত্ত, যে তে ভিক্খূ সম্মদেৰ অঞ্ঞং ব্যাকংসু তেসং তং তথেৰ হোতি; যে পন তে ভিক্খূ অধিমানেন অঞ্ঞং ব্যাকংসু তত্র, সুনক্খত্ত, তথাগতস্স এৰং হোতি – ‘ধম্মং নেসং দেসেস্স’ন্তি [দেসেয্যন্তি (পী. ক.)]. এৰঞ্চেত্থ, সুনক্খত্ত, তথাগতস্স হোতি – ‘ধম্মং নেসং দেসেস্স’ন্তি. অথ চ পনিধেকচ্চে মোঘপুরিসা পঞ্হং অভিসঙ্খরিত্ৰা অভিসঙ্খরিত্ৰা তথাগতং উপসঙ্কমিত্ৰা পুচ্ছন্তি. তত্র, সুনক্খত্ত, যম্পি তথাগতস্স এৰং হোতি – ‘ধম্মং নেসং দেসেস্স’ন্তি তস্সপি হোতি অঞ্ঞথত্ত’’ন্তি. ‘‘এতস্স ভগৰা কালো, এতস্স সুগত কালো, যং ভগৰা ধম্মং দেসেয্য. ভগৰতো সুত্ৰা ভিক্খূ ধারেস্সন্তী’’তি. ‘‘তেন হি, সুনক্খত্ত সুণাহি, সাধুকং মনসি করোহি; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো সুনক্খত্তো লিচ্ছৰিপুত্তো ভগৰতো পচ্চস্সোসি. ভগৰা এতদৰোচ –

৫৭. ‘‘পঞ্চ খো ইমে, সুনক্খত্ত, কামগুণা. কতমে পঞ্চ? চক্খুৰিঞ্ঞেয্যা রূপা ইট্ঠা কন্তা মনাপা পিযরূপা কামূপসংহিতা রজনীযা, সোতৰিঞ্ঞেয্যা সদ্দা…পে… ঘানৰিঞ্ঞেয্যা গন্ধা… জিৰ্হাৰিঞ্ঞেয্যা রসা… কাযৰিঞ্ঞেয্যা ফোট্ঠব্বা ইট্ঠা কন্তা মনাপা পিযরূপা কামূপসংহিতা রজনীযা – ইমে খো, সুনক্খত্ত, পঞ্চ কামগুণা.

৫৮. ‘‘ঠানং খো পনেতং, সুনক্খত্ত, ৰিজ্জতি যং ইধেকচ্চো পুরিসপুগ্গলো লোকামিসাধিমুত্তো অস্স. লোকামিসাধিমুত্তস্স খো, সুনক্খত্ত, পুরিসপুগ্গলস্স তপ্পতিরূপী চেৰ কথা সণ্ঠাতি, তদনুধম্মঞ্চ অনুৰিতক্কেতি, অনুৰিচারেতি, তঞ্চ পুরিসং ভজতি, তেন চ ৰিত্তিং আপজ্জতি; আনেঞ্জপটিসংযুত্তায চ পন কথায কচ্ছমানায ন সুস্সূসতি, ন সোতং ওদহতি, ন অঞ্ঞা চিত্তং উপট্ঠাপেতি [উপট্ঠপেতি (সী. স্যা. কং. পী.)], ন চ তং পুরিসং ভজতি, ন চ তেন ৰিত্তিং আপজ্জতি. সেয্যথাপি, সুনক্খত্ত, পুরিসো সকম্হা গামা ৰা নিগমা ৰা চিরৰিপ্পৰুত্থো অস্স. সো অঞ্ঞতরং পুরিসং পস্সেয্য তম্হা গামা ৰা নিগমা ৰা অচিরপক্কন্তং. সো তং পুরিসং তস্স গামস্স ৰা নিগমস্স ৰা খেমতঞ্চ সুভিক্খতঞ্চ অপ্পাবাধতঞ্চ পুচ্ছেয্য; তস্স সো পুরিসো তস্স গামস্স ৰা নিগমস্স ৰা খেমতঞ্চ সুভিক্খতঞ্চ অপ্পাবাধতঞ্চ সংসেয্য. তং কিং মঞ্ঞসি, সুনক্খত্ত, অপি নু সো পুরিসো তস্স পুরিসস্স সুস্সূসেয্য, সোতং ওদহেয্য, অঞ্ঞা চিত্তং উপট্ঠাপেয্য, তঞ্চ পুরিসং ভজেয্য, তেন চ ৰিত্তিং আপজ্জেয্যা’’তি? ‘‘এৰং, ভন্তে’’. ‘‘এৰমেৰ খো, সুনক্খত্ত, ঠানমেতং ৰিজ্জতি যং ইধেকচ্চো পুরিসপুগ্গলো লোকামিসাধিমুত্তো অস্স. লোকামিসাধিমুত্তস্স খো, সুনক্খত্ত, পুরিসপুগ্গলস্স তপ্পতিরূপী চেৰ কথা সণ্ঠাতি, তদনুধম্মঞ্চ অনুৰিতক্কেতি, অনুৰিচারেতি, তঞ্চ পুরিসং ভজতি, তেন চ ৰিত্তিং আপজ্জতি; আনেঞ্জপটিসংযুত্তায চ পন কথায কচ্ছমানায ন সুস্সূসতি, ন সোতং ওদহতি, ন অঞ্ঞা চিত্তং উপট্ঠাপেতি, ন চ তং পুরিসং ভজতি, ন চ তেন ৰিত্তিং আপজ্জতি. সো এৰমস্স ৰেদিতব্বো – ‘আনেঞ্জসংযোজনেন হি খো ৰিসংযুত্তো [আনেঞ্জসংযোজনেন হি খো ৰিসংযুত্তো-ইতি পাঠো সী. স্যা. কং. পী. পোত্থকেসু নত্থি, অট্ঠকথাসু পন তব্বণ্ণনা দিস্সতিযেৰ] লোকামিসাধিমুত্তো পুরিসপুগ্গলো’’’তি.

৫৯. ‘‘ঠানং খো পনেতং, সুনক্খত্ত, ৰিজ্জতি যং ইধেকচ্চো পুরিসপুগ্গলো আনেঞ্জাধিমুত্তো অস্স. আনেঞ্জাধিমুত্তস্স খো, সুনক্খত্ত, পুরিসপুগ্গলস্স তপ্পতিরূপী চেৰ কথা সণ্ঠাতি, তদনুধম্মঞ্চ অনুৰিতক্কেতি, অনুৰিচারেতি, তঞ্চ পুরিসং ভজতি, তেন চ ৰিত্তিং আপজ্জতি; লোকামিসপটিসংযুত্তায চ পন কথায কচ্ছমানায ন সুস্সূসতি, ন সোতং ওদহতি, ন অঞ্ঞা চিত্তং উপট্ঠাপেতি, ন চ তং পুরিসং ভজতি, ন চ তেন ৰিত্তিং আপজ্জতি. সেয্যথাপি, সুনক্খত্ত, পণ্ডুপলাসো বন্ধনা পৰুত্তো অভব্বো হরিতত্তায; এৰমেৰ খো, সুনক্খত্ত, আনেঞ্জাধিমুত্তস্স পুরিসপুগ্গলস্স যে লোকামিসসংযোজনে সে পৰুত্তে. সো এৰমস্স ৰেদিতব্বো – ‘লোকামিসসংযোজনেন হি খো ৰিসংযুত্তো আনেঞ্জাধিমুত্তো পুরিসপুগ্গলো’’’তি.

৬০. ‘‘ঠানং খো পনেতং, সুনক্খত্ত, ৰিজ্জতি যং ইধেকচ্চো পুরিসপুগ্গলো আকিঞ্চঞ্ঞাযতনাধিমুত্তো অস্স. আকিঞ্চঞ্ঞাযতনাধিমুত্তস্স খো, সুনক্খত্ত, পুরিসপুগ্গলস্স তপ্পতিরূপী চেৰ কথা সণ্ঠাতি, তদনুধম্মঞ্চ অনুৰিতক্কেতি, অনুৰিচারেতি, তঞ্চ পুরিসং ভজতি, তেন চ ৰিত্তিং আপজ্জতি; আনেঞ্জপটিসংযুত্তায চ পন কথায কচ্ছমানায ন সুস্সূসতি, ন সোতং ওদহতি, ন অঞ্ঞা চিত্তং উপট্ঠাপেতি, ন চ তং পুরিসং ভজতি, ন চ তেন ৰিত্তিং আপজ্জতি. সেয্যথাপি, সুনক্খত্ত, পুথুসিলা দ্ৰেধাভিন্না অপ্পটিসন্ধিকা হোতি; এৰমেৰ খো, সুনক্খত্ত, আকিঞ্চঞ্ঞাযতনাধিমুত্তস্স পুরিসপুগ্গলস্স যে আনেঞ্জসংযোজনে সে ভিন্নে. সো এৰমস্স ৰেদিতব্বো – ‘আনেঞ্জসংযোজনেন হি খো ৰিসংযুত্তো আকিঞ্চঞ্ঞাযতনাধিমুত্তো পুরিসপুগ্গলো’’’তি.

৬১. ‘‘ঠানং খো পনেতং, সুনক্খত্ত, ৰিজ্জতি যং ইধেকচ্চো পুরিসপুগ্গলো নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনাধিমুত্তো অস্স. নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনাধিমুত্তস্স খো, সুনক্খত্ত, পুরিসপুগ্গলস্স তপ্পতিরূপী চেৰ কথা সণ্ঠাতি, তদনুধম্মঞ্চ অনুৰিতক্কেতি, অনুৰিচারেতি, তঞ্চ পুরিসং ভজতি, তেন চ ৰিত্তিং আপজ্জতি; আকিঞ্চঞ্ঞাযতনপটিসংযুত্তায চ পন কথায কচ্ছমানায ন সুস্সূসতি, ন সোতং ওদহতি, ন অঞ্ঞা চিত্তং উপট্ঠাপেতি, ন চ তং পুরিসং ভজতি, ন চ তেন ৰিত্তিং আপজ্জতি. সেয্যথাপি, সুনক্খত্ত, পুরিসো মনুঞ্ঞভোজনং ভুত্তাৰী ছড্ডেয্য [ছদ্দেয্য (?)]. তং কিং মঞ্ঞসি, সুনক্খত্ত, অপি নু তস্স পুরিসস্স তস্মিং ভত্তে [ৰন্তে (ক. সী.), ভুত্তে (ক. সী. ক.)] পুন ভোত্তুকম্যতা অস্সা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘অদুঞ্হি, ভন্তে, ভত্তং [ৰন্তং (সী.)] পটিকূলসম্মত’’ন্তি. ‘‘এৰমেৰ খো, সুনক্খত্ত, নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনাধিমুত্তস্স পুরিসপুগ্গলস্স যে আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসংযোজনে সে ৰন্তে. সো এৰমস্স ৰেদিতব্বো – ‘আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসংযোজনেন হি খো ৰিসংযুত্তো নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনাধিমুত্তো পুরিসপুগ্গলো’তি.

৬২. ‘‘ঠানং খো পনেতং, সুনক্খত্ত, ৰিজ্জতি যং ইধেকচ্চো পুরিসপুগ্গলো সম্মা নিব্বানাধিমুত্তো অস্স. সম্মা নিব্বানাধিমুত্তস্স খো, সুনক্খত্ত, পুরিসপুগ্গলস্স তপ্পতিরূপী চেৰ কথা সণ্ঠাতি, তদনুধম্মঞ্চ অনুৰিতক্কেতি, অনুৰিচারেতি, তঞ্চ পুরিসং ভজতি, তেন চ ৰিত্তিং আপজ্জতি; নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনপটিসংযুত্তায চ পন কথায কচ্ছমানায ন সুস্সূসতি, ন সোতং ওদহতি, ন অঞ্ঞা চিত্তং উপট্ঠাপেতি, ন চ তং পুরিসং ভজতি, ন চ তেন ৰিত্তিং আপজ্জতি. সেয্যথাপি, সুনক্খত্ত, তালো মত্থকচ্ছিন্নো অভব্বো পুন ৰিরুল়্হিযা; এৰমেৰ খো, সুনক্খত্ত, সম্মা নিব্বানাধিমুত্তস্স পুরিসপুগ্গলস্স যে নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসংযোজনে সে উচ্ছিন্নমূলে তালাৰত্থুকতে অনভাৰংকতে [অনভাৰকতে (সী. পী.), অনভাৰঙ্গতে (স্যা. কং.)] আযতিং অনুপ্পাদধম্মে. সো এৰমস্স ৰেদিতব্বো – ‘নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসংযোজনেন হি খো ৰিসংযুত্তো সম্মা নিব্বানাধিমুত্তো পুরিসপুগ্গলো’’’তি.

৬৩. ‘‘ঠানং খো পনেতং, সুনক্খত্ত, ৰিজ্জতি যং ইধেকচ্চস্স ভিক্খুনো এৰমস্স – ‘তণ্হা খো সল্লং সমণেন ৰুত্তং, অৰিজ্জাৰিসদোসো, ছন্দরাগব্যাপাদেন রুপ্পতি. তং মে তণ্হাসল্লং পহীনং, অপনীতো অৰিজ্জাৰিসদোসো, সম্মা নিব্বানাধিমুত্তোহমস্মী’তি. এৰংমানি [এৰংমানী (সী. পী. ক.), এৰমাদি (স্যা. কং.)] অস্স অতথং সমানং [অত্থং সমানং (স্যা. কং. পী.), অত্থসমানং (সী.)]. সো যানি সম্মা নিব্বানাধিমুত্তস্স অসপ্পাযানি তানি অনুযুঞ্জেয্য; অসপ্পাযং চক্খুনা রূপদস্সনং অনুযুঞ্জেয্য, অসপ্পাযং সোতেন সদ্দং অনুযুঞ্জেয্য, অসপ্পাযং ঘানেন গন্ধং অনুযুঞ্জেয্য, অসপ্পাযং জিৰ্হায রসং অনুযুঞ্জেয্য, অসপ্পাযং কাযেন ফোট্ঠব্বং অনুযুঞ্জেয্য, অসপ্পাযং মনসা ধম্মং অনুযুঞ্জেয্য. তস্স অসপ্পাযং চক্খুনা রূপদস্সনং অনুযুত্তস্স, অসপ্পাযং সোতেন সদ্দং অনুযুত্তস্স, অসপ্পাযং ঘানেন গন্ধং অনুযুত্তস্স, অসপ্পাযং জিৰ্হায রসং অনুযুত্তস্স, অসপ্পাযং কাযেন ফোট্ঠব্বং অনুযুত্তস্স, অসপ্পাযং মনসা ধম্মং অনুযুত্তস্স রাগো চিত্তং অনুদ্ধংসেয্য. সো রাগানুদ্ধংসিতেন চিত্তেন মরণং ৰা নিগচ্ছেয্য মরণমত্তং ৰা দুক্খং.

‘‘সেয্যথাপি, সুনক্খত্ত, পুরিসো সল্লেন ৰিদ্ধো অস্স সৰিসেন গাল়্হূপলেপনেন. তস্স মিত্তামচ্চা ঞাতিসালোহিতা ভিসক্কং সল্লকত্তং উপট্ঠাপেয্যুং. তস্স সো ভিসক্কো সল্লকত্তো সত্থেন ৰণমুখং পরিকন্তেয্য. সত্থেন ৰণমুখং পরিকন্তিত্ৰা এসনিযা সল্লং এসেয্য. এসনিযা সল্লং এসিত্ৰা সল্লং অব্বুহেয্য, অপনেয্য ৰিসদোসং সউপাদিসেসং. সউপাদিসেসোতি [অনুপাদিসেসোতি (সব্বত্থ) অযং হি তথাগতস্স ৰিসযো] জানমানো সো এৰং ৰদেয্য – ‘অম্ভো পুরিস, উব্ভতং খো তে সল্লং, অপনীতো ৰিসদোসো সউপাদিসেসো [অনুপাদিসেসো (সব্বত্থ) অযম্পি তথাগতস্স ৰিসযো]. অনলঞ্চ তে অন্তরাযায. সপ্পাযানি চেৰ ভোজনানি ভুঞ্জেয্যাসি, মা তে অসপ্পাযানি ভোজনানি ভুঞ্জতো ৰণো অস্সাৰী অস্স. কালেন কালঞ্চ ৰণং ধোৰেয্যাসি, কালেন কালং ৰণমুখং আলিম্পেয্যাসি, মা তে ন কালেন কালং ৰণং ধোৰতো ন কালেন কালং ৰণমুখং আলিম্পতো পুব্বলোহিতং ৰণমুখং পরিযোনন্ধি. মা চ ৰাতাতপে চারিত্তং অনুযুঞ্জি, মা তে ৰাতাতপে চারিত্তং অনুযুত্তস্স রজোসূকং ৰণমুখং অনুদ্ধংসেসি. ৰণানুরক্খী চ, অম্ভো পুরিস, ৰিহরেয্যাসি ৰণসারোপী’তি [ৰণস্সারোপীতি (ক.) ৰণ + সং + রোপী = ৰণসারোপী-ইতি পদৰিভাগো]. তস্স এৰমস্স – ‘উব্ভতং খো মে সল্লং, অপনীতো ৰিসদোসো অনুপাদিসেসো. অনলঞ্চ মে অন্তরাযাযা’তি. সো অসপ্পাযানি চেৰ ভোজনানি ভুঞ্জেয্য. তস্স অসপ্পাযানি ভোজনানি ভুঞ্জতো ৰণো অস্সাৰী অস্স. ন চ কালেন কালং ৰণং ধোৰেয্য, ন চ কালেন কালং ৰণমুখং আলিম্পেয্য. তস্স ন কালেন কালং ৰণং ধোৰতো, ন কালেন কালং ৰণমুখং আলিম্পতো পুব্বলোহিতং ৰণমুখং পরিযোনন্ধেয্য. ৰাতাতপে চ চারিত্তং অনুযুঞ্জেয্য. তস্স ৰাতাতপে চারিত্তং অনুযুত্তস্স রজোসূকং ৰণমুখং অনুদ্ধংসেয্য. ন চ ৰণানুরক্খী ৰিহরেয্য ন ৰণসারোপী. তস্স ইমিস্সা চ অসপ্পাযকিরিযায, অসুচি ৰিসদোসো অপনীতো সউপাদিসেসো তদুভযেন ৰণো পুথুত্তং গচ্ছেয্য. সো পুথুত্তং গতেন ৰণেন মরণং ৰা নিগচ্ছেয্য মরণমত্তং ৰা দুক্খং.

‘‘এৰমেৰ খো, সুনক্খত্ত, ঠানমেতং ৰিজ্জতি যং ইধেকচ্চস্স ভিক্খুনো এৰমস্স – ‘তণ্হা খো সল্লং সমণেন ৰুত্তং, অৰিজ্জাৰিসদোসো ছন্দরাগব্যাপাদেন রুপ্পতি. তং মে তণ্হাসল্লং পহীনং, অপনীতো অৰিজ্জাৰিসদোসো, সম্মা নিব্বানাধিমুত্তোহমস্মী’তি. এৰংমানি অস্স অতথং সমানং. সো যানি সম্মা নিব্বানাধিমুত্তস্স অসপ্পাযানি তানি অনুযুঞ্জেয্য, অসপ্পাযং চক্খুনা রূপদস্সনং অনুযুঞ্জেয্য, অসপ্পাযং সোতেন সদ্দং অনুযুঞ্জেয্য, অসপ্পাযং ঘানেন গন্ধং অনুযুঞ্জেয্য, অসপ্পাযং জিৰ্হায রসং অনুযুঞ্জেয্য, অসপ্পাযং কাযেন ফোট্ঠব্বং অনুযুঞ্জেয্য, অসপ্পাযং মনসা ধম্মং অনুযুঞ্জেয্য. তস্স অসপ্পাযং চক্খুনা রূপদস্সনং অনুযুত্তস্স, অসপ্পাযং সোতেন সদ্দং অনুযুত্তস্স, অসপ্পাযং ঘানেন গন্ধং অনুযুত্তস্স, অসপ্পাযং জিৰ্হায রসং অনুযুত্তস্স, অসপ্পাযং কাযেন ফোট্ঠব্বং অনুযুত্তস্স, অসপ্পাযং মনসা ধম্মং অনুযুত্তস্স রাগো চিত্তং অনুদ্ধংসেয্য. সো রাগানুদ্ধংসিতেন চিত্তেন মরণং ৰা নিগচ্ছেয্য মরণমত্তং ৰা দুক্খং. মরণঞ্হেতং, সুনক্খত্ত, অরিযস্স ৰিনযে যো সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৰত্ততি; মরণমত্তঞ্হেতং, সুনক্খত্ত, দুক্খং যং অঞ্ঞতরং সংকিলিট্ঠং আপত্তিং আপজ্জতি.

৬৪. ‘‘ঠানং খো পনেতং, সুনক্খত্ত, ৰিজ্জতি যং ইধেকচ্চস্স ভিক্খুনো এৰমস্স – ‘তণ্হা খো সল্লং সমণেন ৰুত্তং, অৰিজ্জাৰিসদোসো ছন্দরাগব্যাপাদেন রুপ্পতি. তং মে তণ্হাসল্লং পহীনং, অপনীতো অৰিজ্জাৰিসদোসো, সম্মা নিব্বানাধিমুত্তোহমস্মী’তি. সম্মা নিব্বানাধিমুত্তস্সেৰ সতো সো যানি সম্মা নিব্বানাধিমুত্তস্স অসপ্পাযানি তানি নানুযুঞ্জেয্য, অসপ্পাযং চক্খুনা রূপদস্সনং নানুযুঞ্জেয্য, অসপ্পাযং সোতেন সদ্দং নানুযুঞ্জেয্য, অসপ্পাযং ঘানেন গন্ধং নানুযুঞ্জেয্য, অসপ্পাযং জিৰ্হায রসং নানুযুঞ্জেয্য, অসপ্পাযং কাযেন ফোট্ঠব্বং নানুযুঞ্জেয্য, অসপ্পাযং মনসা ধম্মং নানুযুঞ্জেয্য. তস্স অসপ্পাযং চক্খুনা রূপদস্সনং নানুযুত্তস্স, অসপ্পাযং সোতেন সদ্দং নানুযুত্তস্স, অসপ্পাযং ঘানেন গন্ধং নানুযুত্তস্স, অসপ্পাযং জিৰ্হায রসং নানুযুত্তস্স, অসপ্পাযং কাযেন ফোট্ঠব্বং নানুযুত্তস্স, অসপ্পাযং মনসা ধম্মং নানুযুত্তস্স রাগো চিত্তং নানুদ্ধংসেয্য. সো ন রাগানুদ্ধংসিতেন চিত্তেন নেৰ মরণং ৰা নিগচ্ছেয্য ন মরণমত্তং ৰা দুক্খং.

‘‘সেয্যথাপি, সুনক্খত্ত, পুরিসো সল্লেন ৰিদ্ধো অস্স সৰিসেন গাল়্হূপলেপনেন. তস্স মিত্তামচ্চা ঞাতিসালোহিতা ভিসক্কং সল্লকত্তং উপট্ঠাপেয্যুং. তস্স সো ভিসক্কো সল্লকত্তো সত্থেন ৰণমুখং পরিকন্তেয্য. সত্থেন ৰণমুখং পরিকন্তিত্ৰা এসনিযা সল্লং এসেয্য. এসনিযা সল্লং এসিত্ৰা সল্লং অব্বুহেয্য, অপনেয্য ৰিসদোসং অনুপাদিসেসং. অনুপাদিসেসোতি জানমানো সো এৰং ৰদেয্য – ‘অম্ভো পুরিস, উব্ভতং খো তে সল্লং, অপনীতো ৰিসদোসো অনুপাদিসেসো. অনলঞ্চ তে অন্তরাযায. সপ্পাযানি চেৰ ভোজনানি ভুঞ্জেয্যাসি, মা তে অসপ্পাযানি ভোজনানি ভুঞ্জতো ৰণো অস্সাৰী অস্স. কালেন কালঞ্চ ৰণং ধোৰেয্যাসি, কালেন কালং ৰণমুখং আলিম্পেয্যাসি. মা তে ন কালেন কালং ৰণং ধোৰতো ন কালেন কালং ৰণমুখং আলিম্পতো পুব্বলোহিতং ৰণমুখং পরিযোনন্ধি. মা চ ৰাতাতপে চারিত্তং অনুযুঞ্জি, মা তে ৰাতাতপে চারিত্তং অনুযুত্তস্স রজোসূকং ৰণমুখং অনুদ্ধংসেসি. ৰণানুরক্খী চ, অম্ভো পুরিস, ৰিহরেয্যাসি ৰণসারোপী’তি. তস্স এৰমস্স – ‘উব্ভতং খো মে সল্লং, অপনীতো ৰিসদোসো অনুপাদিসেসো. অনলঞ্চ মে অন্তরাযাযা’তি. সো সপ্পাযানি চেৰ ভোজনানি ভুঞ্জেয্য. তস্স সপ্পাযানি ভোজনানি ভুঞ্জতো ৰণো ন অস্সাৰী অস্স. কালেন কালঞ্চ ৰণং ধোৰেয্য, কালেন কালং ৰণমুখং আলিম্পেয্য. তস্স কালেন কালং ৰণং ধোৰতো কালেন কালং ৰণমুখং আলিম্পতো ন পুব্বলোহিতং ৰণমুখং পরিযোনন্ধেয্য. ন চ ৰাতাতপে চারিত্তং অনুযুঞ্জেয্য. তস্স ৰাতাতপে চারিত্তং অননুযুত্তস্স রজোসূকং ৰণমুখং নানুদ্ধংসেয্য. ৰণানুরক্খী চ ৰিহরেয্য ৰণসারোপী. তস্স ইমিস্সা চ সপ্পাযকিরিযায অসু চ [অসুচি (সব্বত্থ) সোচাতি তব্বণ্ণনা মনসিকাতব্বা] ৰিসদোসো অপনীতো অনুপাদিসেসো তদুভযেন ৰণো ৰিরুহেয্য. সো রুল়্হেন ৰণেন সঞ্ছৰিনা নেৰ মরণং ৰা নিগচ্ছেয্য ন মরণমত্তং ৰা দুক্খং.

‘‘এৰমেৰ খো, সুনক্খত্ত, ঠানমেতং ৰিজ্জতি যং ইধেকচ্চস্স ভিক্খুনো এৰমস্স – ‘তণ্হা খো সল্লং সমণেন ৰুত্তং, অৰিজ্জাৰিসদোসো ছন্দরাগব্যাপাদেন রুপ্পতি. তং মে তণ্হাসল্লং পহীনং, অপনীতো অৰিজ্জাৰিসদোসো, সম্মা নিব্বানাধিমুত্তোহমস্মী’তি. সম্মা নিব্বানাধিমুত্তস্সেৰ সতো সো যানি সম্মা নিব্বানাধিমুত্তস্স অসপ্পাযানি তানি নানুযুঞ্জেয্য, অসপ্পাযং চক্খুনা রূপদস্সনং নানুযুঞ্জেয্য, অসপ্পাযং সোতেন সদ্দং নানুযুঞ্জেয্য, অসপ্পাযং ঘানেন গন্ধং নানুযুঞ্জেয্য, অসপ্পাযং জিৰ্হায রসং নানুযুঞ্জেয্য, অসপ্পাযং কাযেন ফোট্ঠব্বং নানুযুঞ্জেয্য, অসপ্পাযং মনসা ধম্মং নানুযুঞ্জেয্য. তস্স অসপ্পাযং চক্খুনা রূপদস্সনং নানুযুত্তস্স, অসপ্পাযং সোতেন সদ্দং নানুযুত্তস্স, অসপ্পাযং ঘানেন গন্ধং নানুযুত্তস্স, অসপ্পাযং জিৰ্হায রসং নানুযুত্তস্স, অসপ্পাযং কাযেন ফোট্ঠব্বং নানুযুত্তস্স, অসপ্পাযং মনসা ধম্মং নানুযুত্তস্স, রাগো চিত্তং নানুদ্ধংসেয্য. সো ন রাগানুদ্ধংসিতেন চিত্তেন নেৰ মরণং ৰা নিগচ্ছেয্য ন মরণমত্তং ৰা দুক্খং.

৬৫. ‘‘উপমা খো মে অযং, সুনক্খত্ত, কতা অত্থস্স ৰিঞ্ঞাপনায. অযংযেৰেত্থ অত্থো – ৰণোতি খো, সুনক্খত্ত, ছন্নেতং অজ্ঝত্তিকানং আযতনানং অধিৰচনং; ৰিসদোসোতি খো, সুনক্খত্ত, অৰিজ্জাযেতং অধিৰচনং; সল্লন্তি খো, সুনক্খত্ত, তণ্হাযেতং অধিৰচনং; এসনীতি খো, সুনক্খত্ত, সতিযাযেতং অধিৰচনং; সত্থন্তি খো, সুনক্খত্ত, অরিযাযেতং পঞ্ঞায অধিৰচনং; ভিসক্কো সল্লকত্তোতি খো, সুনক্খত্ত, তথাগতস্সেতং অধিৰচনং অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স.

‘‘সো ৰত, সুনক্খত্ত, ভিক্খু ছসু ফস্সাযতনেসু সংৰুতকারী ‘উপধি দুক্খস্স মূল’ন্তি – ইতি ৰিদিত্ৰা নিরুপধি উপধিসঙ্খযে ৰিমুত্তো উপধিস্মিং ৰা কাযং উপসংহরিস্সতি চিত্তং ৰা উপ্পাদেস্সতীতি – নেতং ঠানং ৰিজ্জতি. সেয্যথাপি, সুনক্খত্ত, আপানীযকংসো ৰণ্ণসম্পন্নো গন্ধসম্পন্নো রসসম্পন্নো; সো চ খো ৰিসেন সংসট্ঠো. অথ পুরিসো আগচ্ছেয্য জীৰিতুকামো অমরিতুকামো সুখকামো দুক্খপটিকূলো. তং কিং মঞ্ঞসি, সুনক্খত্ত, অপি নু সো পুরিসো অমুং আপানীযকংসং পিৰেয্য যং জঞ্ঞা – ‘ইমাহং পিৰিত্ৰা মরণং ৰা নিগচ্ছামি মরণমত্তং ৰা দুক্খ’’’ন্তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘এৰমেৰ খো, সুনক্খত্ত, সো ৰত ভিক্খু ছসু ফস্সাযতনেসু সংৰুতকারী ‘উপধি দুক্খস্স মূল’ন্তি – ইতি ৰিদিত্ৰা নিরুপধি উপধিসঙ্খযে ৰিমুত্তো উপধিস্মিং ৰা কাযং উপসংহরিস্সতি চিত্তং ৰা উপ্পাদেস্সতীতি – নেতং ঠানং ৰিজ্জতি. সেয্যথাপি, সুনক্খত্ত, আসীৰিসো [আসিৰিসো (ক.)] ঘোরৰিসো. অথ পুরিসো আগচ্ছেয্য জীৰিতুকামো অমরিতুকামো সুখকামো দুক্খপটিকূলো. তং কিং মঞ্ঞসি, সুনক্খত্ত, অপি নু সো পুরিসো অমুস্স আসীৰিসস্স ঘোরৰিসস্স হত্থং ৰা অঙ্গুট্ঠং ৰা দজ্জা [যুঞ্জেয্য (ক.)] যং জঞ্ঞা – ‘ইমিনাহং দট্ঠো মরণং ৰা নিগচ্ছামি মরণমত্তং ৰা দুক্খ’’’ন্তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘এৰমেৰ খো, সুনক্খত্ত, সো ৰত ভিক্খু ছসু ফস্সাযতনেসু সংৰুতকারী ‘উপধি দুক্খস্স মূল’ন্তি – ইতি ৰিদিত্ৰা নিরুপধি উপধিসঙ্খযে ৰিমুত্তো উপধিস্মিং ৰা কাযং উপসংহরিস্সতি চিত্তং ৰা উপ্পাদেস্সতীতি – নেতং ঠানং ৰিজ্জতী’’তি.

ইদমৰোচ ভগৰা. অত্তমনো সুনক্খত্তো লিচ্ছৰিপুত্তো ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দীতি.

সুনক্খত্তসুত্তং নিট্ঠিতং পঞ্চমং.

৬. আনেঞ্জসপ্পাযসুত্তং

৬৬. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা কুরূসু ৰিহরতি কম্মাসধম্মং নাম কুরূনং নিগমো. তত্র খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৰো’’তি. ‘‘ভদন্তে’’তি তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং. ভগৰা এতদৰোচ – ‘‘অনিচ্চা, ভিক্খৰে, কামা তুচ্ছা মুসা মোসধম্মা. মাযাকতমে তং, ভিক্খৰে, বাললাপনং. যে চ দিট্ঠধম্মিকা কামা, যে চ সম্পরাযিকা কামা; যা চ দিট্ঠধম্মিকা কামসঞ্ঞা, যা চ সম্পরাযিকা কামসঞ্ঞা – উভযমেতং মারধেয্যং, মারস্সেস [মারস্সেৰ (ক.)] ৰিসযো, মারস্সেস নিৰাপো, মারস্সেস গোচরো. এত্থেতে পাপকা অকুসলা মানসা অভিজ্ঝাপি ব্যাপাদাপি সারম্ভাপি সংৰত্তন্তি. তেৰ অরিযসাৰকস্স ইধমনুসিক্খতো অন্তরাযায সম্ভৰন্তি. তত্র, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘যে চ দিট্ঠধম্মিকা কামা, যে চ সম্পরাযিকা কামা; যা চ দিট্ঠধম্মিকা কামসঞ্ঞা, যা চ সম্পরাযিকা কামসঞ্ঞা – উভযমেতং মারধেয্যং, মারস্সেস ৰিসযো, মারস্সেস নিৰাপো, মারস্সেস গোচরো. এত্থেতে পাপকা অকুসলা মানসা অভিজ্ঝাপি ব্যাপাদাপি সারম্ভাপি সংৰত্তন্তি, তেৰ অরিযসাৰকস্স ইধমনুসিক্খতো অন্তরাযায সম্ভৰন্তি. যংনূনাহং ৰিপুলেন মহগ্গতেন চেতসা ৰিহরেয্যং অভিভুয্য লোকং অধিট্ঠায মনসা. ৰিপুলেন হি মে মহগ্গতেন চেতসা ৰিহরতো অভিভুয্য লোকং অধিট্ঠায মনসা যে পাপকা অকুসলা মানসা অভিজ্ঝাপি ব্যাপাদাপি সারম্ভাপি তে ন ভৰিস্সন্তি. তেসং পহানা অপরিত্তঞ্চ মে চিত্তং ভৰিস্সতি অপ্পমাণং সুভাৰিত’ন্তি. তস্স এৰংপটিপন্নস্স তব্বহুলৰিহারিনো আযতনে চিত্তং পসীদতি. সম্পসাদে সতি এতরহি ৰা আনেঞ্জং সমাপজ্জতি পঞ্ঞায ৰা অধিমুচ্চতি কাযস্স ভেদা পরং মরণা. ঠানমেতং ৰিজ্জতি যং তংসংৰত্তনিকং ৰিঞ্ঞাণং অস্স আনেঞ্জূপগং. অযং, ভিক্খৰে, পঠমা আনেঞ্জসপ্পাযা পটিপদা অক্খাযতি’’.

৬৭. ‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘যে চ দিট্ঠধম্মিকা কামা, যে চ সম্পরাযিকা কামা; যা চ দিট্ঠধম্মিকা কামসঞ্ঞা, যা চ সম্পরাযিকা কামসঞ্ঞা; যং কিঞ্চি রূপং (সব্বং রূপং) [( ) নত্থি সী. পী. পোত্থকেসু] চত্তারি চ মহাভূতানি, চতুন্নঞ্চ মহাভূতানং উপাদাযরূপ’ন্তি. তস্স এৰংপটিপন্নস্স তব্বহুলৰিহারিনো আযতনে চিত্তং পসীদতি. সম্পসাদে সতি এতরহি ৰা আনেঞ্জং সমাপজ্জতি পঞ্ঞায ৰা অধিমুচ্চতি কাযস্স ভেদা পরং মরণা. ঠানমেতং ৰিজ্জতি যং তংসংৰত্তনিকং ৰিঞ্ঞাণং অস্স আনেঞ্জূপগং. অযং, ভিক্খৰে, দুতিযা আনেঞ্জসপ্পাযা পটিপদা অক্খাযতি.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘যে চ দিট্ঠধম্মিকা কামা, যে চ সম্পরাযিকা কামা; যা চ দিট্ঠধম্মিকা কামসঞ্ঞা, যা চ সম্পরাযিকা কামসঞ্ঞা; যে চ দিট্ঠধম্মিকা রূপা, যে চ সম্পরাযিকা রূপা; যা চ দিট্ঠধম্মিকা রূপসঞ্ঞা, যা চ সম্পরাযিকা রূপসঞ্ঞা – উভযমেতং অনিচ্চং. যদনিচ্চং তং নালং অভিনন্দিতুং, নালং অভিৰদিতুং, নালং অজ্ঝোসিতু’ন্তি. তস্স এৰংপটিপন্নস্স তব্বহুলৰিহারিনো আযতনে চিত্তং পসীদতি. সম্পসাদে সতি এতরহি ৰা আনেঞ্জং সমাপজ্জতি পঞ্ঞায ৰা অধিমুচ্চতি কাযস্স ভেদা পরং মরণা. ঠানমেতং ৰিজ্জতি যং তংসংৰত্তনিকং ৰিঞ্ঞাণং অস্স আনেঞ্জূপগং. অযং, ভিক্খৰে, ততিযা আনেঞ্জসপ্পাযা পটিপদা অক্খাযতি.

৬৮. ‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘যে চ দিট্ঠধম্মিকা কামা, যে চ সম্পরাযিকা কামা; যা চ দিট্ঠধম্মিকা কামসঞ্ঞা, যা চ সম্পরাযিকা কামসঞ্ঞা; যে চ দিট্ঠধম্মিকা রূপা, যে চ সম্পরাযিকা রূপা; যা চ দিট্ঠধম্মিকা রূপসঞ্ঞা, যা চ সম্পরাযিকা রূপসঞ্ঞা; যা চ আনেঞ্জসঞ্ঞা – সব্বা সঞ্ঞা. যত্থেতা অপরিসেসা নিরুজ্ঝন্তি এতং সন্তং এতং পণীতং – যদিদং আকিঞ্চঞ্ঞাযতন’ন্তি. তস্স এৰংপটিপন্নস্স তব্বহুলৰিহারিনো আযতনে চিত্তং পসীদতি. সম্পসাদে সতি এতরহি ৰা আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং সমাপজ্জতি পঞ্ঞায ৰা অধিমুচ্চতি কাযস্স ভেদা পরং মরণা. ঠানমেতং ৰিজ্জতি যং তংসংৰত্তনিকং ৰিঞ্ঞাণং অস্স আকিঞ্চঞ্ঞাযতনূপগং. অযং, ভিক্খৰে, পঠমা আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসপ্পাযা পটিপদা অক্খাযতি.

৬৯. ‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো অরঞ্ঞগতো ৰা রুক্খমূলগতো ৰা সুঞ্ঞাগারগতো ৰা ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘সুঞ্ঞমিদং অত্তেন ৰা অত্তনিযেন ৰা’তি. তস্স এৰংপটিপন্নস্স তব্বহুলৰিহারিনো আযতনে চিত্তং পসীদতি. সম্পসাদে সতি এতরহি ৰা আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং সমাপজ্জতি পঞ্ঞায ৰা অধিমুচ্চতি কাযস্স ভেদা পরং মরণা. ঠানমেতং ৰিজ্জতি যং তংসংৰত্তনিকং ৰিঞ্ঞাণং অস্স আকিঞ্চঞ্ঞাযতনূপগং. অযং, ভিক্খৰে, দুতিযা আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসপ্পাযা পটিপদা অক্খাযতি.

৭০. ‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘নাহং ক্ৰচনি [ক্ৰচিনি (স্যা. কং. সী. অট্ঠ.)] কস্সচি কিঞ্চনতস্মিং [কিঞ্চনতস্মি (?)], ন চ মম ক্ৰচনি কিস্মিঞ্চি কিঞ্চনং নত্থী’তি. তস্স এৰংপটিপন্নস্স তব্বহুলৰিহারিনো আযতনে চিত্তং পসীদতি. সম্পসাদে সতি এতরহি ৰা আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং সমাপজ্জতি পঞ্ঞায ৰা অধিমুচ্চতি কাযস্স ভেদা পরং মরণা. ঠানমেতং ৰিজ্জতি যং তংসংৰত্তনিকং ৰিঞ্ঞাণং অস্স আকিঞ্চঞ্ঞাযতনূপগং. অযং, ভিক্খৰে, ততিযা আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসপ্পাযা পটিপদা অক্খাযতি.

‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘যে চ দিট্ঠধম্মিকা কামা, যে চ সম্পরাযিকা কামা; যা চ দিট্ঠধম্মিকা কামসঞ্ঞা, যা চ সম্পরাযিকা কামসঞ্ঞা; যে চ দিট্ঠধম্মিকা রূপা, যে চ সম্পরাযিকা রূপা; যা চ দিট্ঠধম্মিকা রূপসঞ্ঞা, যা চ সম্পরাযিকা রূপসঞ্ঞা; যা চ আনেঞ্জসঞ্ঞা, যা চ আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসঞ্ঞা – সব্বা সঞ্ঞা. যত্থেতা অপরিসেসা নিরুজ্ঝন্তি এতং সন্তং এতং পণীতং – যদিদং নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতন’ন্তি. তস্স এৰংপটিপন্নস্স তব্বহুলৰিহারিনো আযতনে চিত্তং পসীদতি. সম্পসাদে সতি এতরহি ৰা নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং সমাপজ্জতি পঞ্ঞায ৰা অধিমুচ্চতি কাযস্স ভেদা পরং মরণা. ঠানমেতং ৰিজ্জতি যং তংসংৰত্তনিকং ৰিঞ্ঞাণং অস্স নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনূপগং. অযং, ভিক্খৰে, নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসপ্পাযা পটিপদা অক্খাযতী’’তি.

৭১. এৰং ৰুত্তে, আযস্মা আনন্দো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘ইধ, ভন্তে, ভিক্খু এৰং পটিপন্নো হোতি – ‘নো চস্স, নো চ মে সিযা; ন ভৰিস্সতি, ন মে ভৰিস্সতি; যদত্থি যং, ভূতং – তং পজহামী’তি. এৰং উপেক্খং পটিলভতি. পরিনিব্বাযেয্য নু খো সো, ভন্তে, ভিক্খু ন ৰা পরিনিব্বাযেয্যা’’তি? ‘‘অপেত্থেকচ্চো, আনন্দ, ভিক্খু পরিনিব্বাযেয্য, অপেত্থেকচ্চো ভিক্খু ন পরিনিব্বাযেয্যা’’তি. ‘‘কো নু খো, ভন্তে, হেতু কো পচ্চযো যেনপেত্থেকচ্চো ভিক্খু পরিনিব্বাযেয্য, অপেত্থেকচ্চো ভিক্খু ন পরিনিব্বাযেয্যা’’তি? ‘‘ইধানন্দ, ভিক্খু এৰং পটিপন্নো হোতি – ‘নো চস্স, নো চ মে সিযা; ন ভৰিস্সতি, ন মে ভৰিস্সতি; যদত্থি, যং ভূতং – তং পজহামী’তি. এৰং উপেক্খং পটিলভতি. সো তং উপেক্খং অভিনন্দতি, অভিৰদতি, অজ্ঝোসায তিট্ঠতি. তস্স তং উপেক্খং অভিনন্দতো অভিৰদতো অজ্ঝোসায তিট্ঠতো তন্নিস্সিতং হোতি ৰিঞ্ঞাণং তদুপাদানং. সউপাদানো, আনন্দ, ভিক্খু ন পরিনিব্বাযতী’’তি. ‘‘কহং পন সো, ভন্তে, ভিক্খু উপাদিযমানো উপাদিযতী’’তি? ‘‘নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং, আনন্দা’’তি. ‘‘উপাদানসেট্ঠং কির সো, ভন্তে, ভিক্খু উপাদিযমানো উপাদিযতী’’তি? ‘‘উপাদানসেট্ঠঞ্হি সো, আনন্দ, ভিক্খু উপাদিযমানো উপাদিযতি. উপাদানসেট্ঠঞ্হেতং, আনন্দ, যদিদং – নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং’’.

৭২. ‘‘ইধানন্দ, ভিক্খু এৰং পটিপন্নো হোতি – ‘নো চস্স, নো চ মে সিযা; ন ভৰিস্সতি, ন মে ভৰিস্সতি; যদত্থি, যং ভূতং – তং পজহামী’তি. এৰং উপেক্খং পটিলভতি. সো তং উপেক্খং নাভিনন্দতি, নাভিৰদতি, ন অজ্ঝোসায তিট্ঠতি. তস্স তং উপেক্খং অনভিনন্দতো অনভিৰদতো অনজ্ঝোসায তিট্ঠতো ন তন্নিস্সিতং হোতি ৰিঞ্ঞাণং ন তদুপাদানং. অনুপাদানো, আনন্দ, ভিক্খু পরিনিব্বাযতী’’তি.

৭৩. ‘‘অচ্ছরিযং, ভন্তে, অব্ভুতং, ভন্তে! নিস্সায নিস্সায কির নো, ভন্তে, ভগৰতা ওঘস্স নিত্থরণা অক্খাতা. কতমো পন, ভন্তে, অরিযো ৰিমোক্খো’’তি? ‘‘ইধানন্দ, ভিক্খু অরিযসাৰকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘যে চ দিট্ঠধম্মিকা কামা, যে চ সম্পরাযিকা কামা; যা চ দিট্ঠধম্মিকা কামসঞ্ঞা, যা চ সম্পরাযিকা কামসঞ্ঞা; যে চ দিট্ঠধম্মিকা রূপা, যে চ সম্পরাযিকা রূপা; যা চ দিট্ঠধম্মিকা রূপসঞ্ঞা, যা চ সম্পরাযিকা রূপসঞ্ঞা; যা চ আনেঞ্জসঞ্ঞা, যা চ আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসঞ্ঞা, যা চ নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসঞ্ঞা – এস সক্কাযো যাৰতা সক্কাযো. এতং অমতং যদিদং অনুপাদা চিত্তস্স ৰিমোক্খো. ইতি, খো, আনন্দ, দেসিতা মযা আনেঞ্জসপ্পাযা পটিপদা, দেসিতা আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসপ্পাযা পটিপদা, দেসিতা নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসপ্পাযা পটিপদা, দেসিতা নিস্সায নিস্সায ওঘস্স নিত্থরণা, দেসিতো অরিযো ৰিমোক্খো. যং খো, আনন্দ, সত্থারা করণীযং সাৰকানং হিতেসিনা অনুকম্পকেন অনুকম্পং উপাদায, কতং ৰো তং মযা. এতানি, আনন্দ, রুক্খমূলানি, এতানি সুঞ্ঞাগারানি. ঝাযথানন্দ, মা পমাদত্থ, মা পচ্ছা ৰিপ্পটিসারিনো অহুৰত্থ. অযং ৰো অম্হাকং অনুসাসনী’’’তি.

ইদমৰোচ ভগৰা. অত্তমনো আযস্মা আনন্দো ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দীতি.

আনেঞ্জসপ্পাযসুত্তং নিট্ঠিতং ছট্ঠং.

৭. গণকমোগ্গল্লানসুত্তং

৭৪. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি পুব্বারামে মিগারমাতুপাসাদে. অথ খো গণকমোগ্গল্লানো [গণকমোগ্গলানো (ক.)] ব্রাহ্মণো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো গণকমোগ্গল্লানো ব্রাহ্মণো ভগৰন্তং এতদৰোচ –

‘‘সেয্যথাপি, ভো গোতম, ইমস্স মিগারমাতুপাসাদস্স দিস্সতি অনুপুব্বসিক্খা অনুপুব্বকিরিযা অনুপুব্বপটিপদা যদিদং – যাৰ পচ্ছিমসোপানকল়েৰরাः ইমেসম্পি হি, ভো গোতম, ব্রাহ্মণানং দিস্সতি অনুপুব্বসিক্খা অনুপুব্বকিরিযা অনুপুব্বপটিপদা যদিদং – অজ্ঝেনেः ইমেসম্পি হি, ভো গোতম, ইস্সাসানং দিস্সতি অনুপুব্বসিক্খা অনুপুব্বকিরিযা অনুপুব্বপটিপদা যদিদং – ইস্সত্থে [ইস্সত্তে (ক.)]. অম্হাকম্পি হি, ভো গোতম, গণকানং গণনাজীৰানং দিস্সতি অনুপুব্বসিক্খা অনুপুব্বকিরিযা অনুপুব্বপটিপদা যদিদং – সঙ্খানে. মযঞ্হি, ভো গোতম, অন্তেৰাসিং লভিত্ৰা পঠমং এৰং গণাপেম – ‘একং এককং, দ্ৰে দুকা, তীণি তিকা, চত্তারি চতুক্কা, পঞ্চ পঞ্চকা, ছ ছক্কা, সত্ত সত্তকা, অট্ঠ অট্ঠকা, নৰ নৰকা, দস দসকা’তি; সতম্পি মযং, ভো গোতম, গণাপেম, ভিয্যোপি গণাপেম. সক্কা নু খো, ভো গোতম, ইমস্মিম্পি ধম্মৰিনযে এৰমেৰ অনুপুব্বসিক্খা অনুপুব্বকিরিযা অনুপুব্বপটিপদা পঞ্ঞপেতু’’ন্তি?

৭৫. ‘‘সক্কা, ব্রাহ্মণ, ইমস্মিম্পি ধম্মৰিনযে অনুপুব্বসিক্খা অনুপুব্বকিরিযা অনুপুব্বপটিপদা পঞ্ঞপেতুং. সেয্যথাপি, ব্রাহ্মণ, দক্খো অস্সদম্মকো ভদ্দং অস্সাজানীযং লভিত্ৰা পঠমেনেৰ মুখাধানে কারণং কারেতি, অথ উত্তরিং কারণং কারেতি; এৰমেৰ খো, ব্রাহ্মণ, তথাগতো পুরিসদম্মং লভিত্ৰা পঠমং এৰং ৰিনেতি – ‘এহি ত্ৰং, ভিক্খু, সীলৰা হোহি, পাতিমোক্খসংৰরসংৰুতো ৰিহরাহি আচারগোচরসম্পন্নো অণুমত্তেসু ৰজ্জেসু ভযদস্সাৰী, সমাদায সিক্খস্সু সিক্খাপদেসূ’’’তি.

‘‘যতো খো, ব্রাহ্মণ, ভিক্খু সীলৰা হোতি, পাতিমোক্খসংৰরসংৰুতো ৰিহরতি আচারগোচরসম্পন্নো অণুমত্তেসু ৰজ্জেসু ভযদস্সাৰী, সমাদায সিক্খতি সিক্খাপদেসু, তমেনং তথাগতো উত্তরিং ৰিনেতি – ‘এহি ত্ৰং, ভিক্খু, ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারো হোহি, চক্খুনা রূপং দিস্ৰা মা নিমিত্তগ্গাহী হোহি মানুব্যঞ্জনগ্গাহী. যত্ৰাধিকরণমেনং চক্খুন্দ্রিযং অসংৰুতং ৰিহরন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৰাস্সৰেয্যুং তস্স সংৰরায পটিপজ্জাহি; রক্খাহি চক্খুন্দ্রিযং, চক্খুন্দ্রিযে সংৰরং আপজ্জাহি. সোতেন সদ্দং সুত্ৰা…পে… ঘানেন গন্ধং ঘাযিত্ৰা…পে… জিৰ্হায রসং সাযিত্ৰা…পে… কাযেন ফোট্ঠব্বং ফুসিত্ৰা…পে… মনসা ধম্মং ৰিঞ্ঞায মা নিমিত্তগ্গাহী হোহি মানুব্যঞ্জনগ্গাহী. যত্ৰাধিকরণমেনং মনিন্দ্রিযং অসংৰুতং ৰিহরন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৰাস্সৰেয্যুং তস্স সংৰরায পটিপজ্জাহি; রক্খাহি মনিন্দ্রিযং, মনিন্দ্রিযে সংৰরং আপজ্জাহী’’’তি.

‘‘যতো খো, ব্রাহ্মণ, ভিক্খু ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারো হোতি, তমেনং তথাগতো উত্তরিং ৰিনেতি – ‘এহি ত্ৰং, ভিক্খু, ভোজনে মত্তঞ্ঞূ হোহি. পটিসঙ্খা যোনিসো আহারং আহারেয্যাসি – নেৰ দৰায ন মদায ন মণ্ডনায ন ৰিভূসনায, যাৰদেৰ ইমস্স কাযস্স ঠিতিযা যাপনায ৰিহিংসূপরতিযা ব্রহ্মচরিযানুগ্গহায – ইতি পুরাণঞ্চ ৰেদনং পটিহঙ্খামি, নৰঞ্চ ৰেদনং ন উপ্পাদেস্সামি, যাত্রা চ মে ভৰিস্সতি অনৰজ্জতা চ ফাসুৰিহারো চা’’’তি.

‘‘যতো খো, ব্রাহ্মণ, ভিক্খু ভোজনে মত্তঞ্ঞূ হোতি, তমেনং তথাগতো উত্তরিং ৰিনেতি – ‘এহি ত্ৰং, ভিক্খু, জাগরিযং অনুযুত্তো ৰিহরাহি, দিৰসং চঙ্কমেন নিসজ্জায আৰরণীযেহি ধম্মেহি চিত্তং পরিসোধেহি, রত্তিযা পঠমং যামং চঙ্কমেন নিসজ্জায আৰরণীযেহি ধম্মেহি চিত্তং পরিসোধেহি, রত্তিযা মজ্ঝিমং যামং দক্খিণেন পস্সেন সীহসেয্যং কপ্পেয্যাসি পাদে পাদং অচ্চাধায সতো সম্পজানো উট্ঠানসঞ্ঞং মনসিকরিত্ৰা, রত্তিযা পচ্ছিমং যামং পচ্চুট্ঠায চঙ্কমেন নিসজ্জায আৰরণীযেহি ধম্মেহি চিত্তং পরিসোধেহী’’’তি.

‘‘যতো খো, ব্রাহ্মণ, ভিক্খু জাগরিযং অনুযুত্তো হোতি, তমেনং তথাগতো উত্তরিং ৰিনেতি – ‘এহি ত্ৰং, ভিক্খু, সতিসম্পজঞ্ঞেন সমন্নাগতো হোহি, অভিক্কন্তে পটিক্কন্তে সম্পজানকারী, আলোকিতে ৰিলোকিতে সম্পজানকারী, সমিঞ্জিতে পসারিতে সম্পজানকারী, সঙ্ঘাটিপত্তচীৰরধারণে সম্পজানকারী, অসিতে পীতে খাযিতে সাযিতে সম্পজানকারী, উচ্চারপস্সাৰকম্মে সম্পজানকারী, গতে ঠিতে নিসিন্নে সুত্তে জাগরিতে ভাসিতে তুণ্হীভাৰে সম্পজানকারী’’’তি.

‘‘যতো খো, ব্রাহ্মণ, ভিক্খু সতিসম্পজঞ্ঞেন সমন্নাগতো হোতি, তমেনং তথাগতো উত্তরিং ৰিনেতি – ‘এহি ত্ৰং, ভিক্খু, ৰিৰিত্তং সেনাসনং ভজাহি অরঞ্ঞং রুক্খমূলং পব্বতং কন্দরং গিরিগুহং সুসানং ৰনপত্থং অব্ভোকাসং পলালপুঞ্জ’ন্তি. সো ৰিৰিত্তং সেনাসনং ভজতি অরঞ্ঞং রুক্খমূলং পব্বতং কন্দরং গিরিগুহং সুসানং ৰনপ্পত্থং অব্ভোকাসং পলালপুঞ্জং. সো পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো নিসীদতি পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰা, উজুং কাযং পণিধায, পরিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৰা. সো অভিজ্ঝং লোকে পহায ৰিগতাভিজ্ঝেন চেতসা ৰিহরতি, অভিজ্ঝায চিত্তং পরিসোধেতি; ব্যাপাদপদোসং পহায অব্যাপন্নচিত্তো ৰিহরতি সব্বপাণভূতহিতানুকম্পী, ব্যাপাদপদোসা চিত্তং পরিসোধেতি; থিনমিদ্ধং [থীনমিদ্ধং (সী. স্যা. কং. পী.)] পহায ৰিগতথিনমিদ্ধো ৰিহরতি আলোকসঞ্ঞী সতো সম্পজানো, থিনমিদ্ধা চিত্তং পরিসোধেতি; উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং পহায অনুদ্ধতো ৰিহরতি অজ্ঝত্তং ৰূপসন্তচিত্তো, উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চা চিত্তং পরিসোধেতি; ৰিচিকিচ্ছং পহায তিণ্ণৰিচিকিচ্ছো ৰিহরতি অকথংকথী কুসলেসু ধম্মেসু, ৰিচিকিচ্ছায চিত্তং পরিসোধেতি.

৭৬. ‘‘সো ইমে পঞ্চ নীৰরণে পহায চেতসো উপক্কিলেসে পঞ্ঞায দুব্বলীকরণে ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি ৰিৰিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি সৰিতক্কং সৰিচারং ৰিৰেকজং পীতিসুখং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমা অজ্ঝত্তং সম্পসাদনং…পে… দুতিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. পীতিযা চ ৰিরাগা… ততিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. সুখস্স চ পহানা… চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি.

‘‘যে খো তে, ব্রাহ্মণ, ভিক্খূ সেক্খা [সেখা (সব্বত্থ)] অপত্তমানসা অনুত্তরং যোগক্খেমং পত্থযমানা ৰিহরন্তি তেসু মে অযং এৰরূপী অনুসাসনী হোতি. যে পন তে ভিক্খূ অরহন্তো খীণাসৰা ৰুসিতৰন্তো কতকরণীযা ওহিতভারা অনুপ্পত্তসদত্থা পরিক্খীণভৰসংযোজনা সম্মদঞ্ঞা ৰিমুত্তা তেসং ইমে ধম্মা দিট্ঠধম্মসুখৰিহারায চেৰ সংৰত্তন্তি, সতিসম্পজঞ্ঞায চা’’তি.