৯. সুভসুত্তং

৪৬২. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. তেন খো পন সমযেন সুভো মাণৰো তোদেয্যপুত্তো সাৰত্থিযং পটিৰসতি অঞ্ঞতরস্স গহপতিস্স নিৰেসনে কেনচিদেৰ করণীযেন. অথ খো সুভো মাণৰো তোদেয্যপুত্তো যস্স গহপতিস্স নিৰেসনে পটিৰসতি তং গহপতিং এতদৰোচ – ‘‘সুতং মেতং, গহপতি – ‘অৰিৰিত্তা সাৰত্থী অরহন্তেহী’তি. কং নু খ্ৰজ্জ সমণং ৰা ব্রাহ্মণং ৰা পযিরুপাসেয্যামা’’তি? ‘‘অযং, ভন্তে, ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. তং, ভন্তে, ভগৰন্তং পযিরুপাসস্সূ’’তি. অথ খো সুভো মাণৰো তোদেয্যপুত্তো তস্স গহপতিস্স পটিস্সুত্ৰা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো সুভো মাণৰো তোদেয্যপুত্তো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘ব্রাহ্মণা, ভো গোতম, এৰমাহংসু – ‘গহট্ঠো আরাধকো হোতি ঞাযং ধম্মং কুসলং, ন পব্বজিতো আরাধকো হোতি ঞাযং ধম্মং কুসল’ন্তি. ইধ ভৰং গোতমো কিমাহা’’তি?

৪৬৩. ‘‘ৰিভজ্জৰাদো খো অহমেত্থ, মাণৰ; নাহমেত্থ একংসৰাদো. গিহিস্স ৰাহং, মাণৰ, পব্বজিতস্স ৰা মিচ্ছাপটিপত্তিং ন ৰণ্ণেমি. গিহী ৰা হি, মাণৰ, পব্বজিতো ৰা মিচ্ছাপটিপন্নো মিচ্ছাপটিপত্তাধিকরণহেতু ন আরাধকো হোতি ঞাযং ধম্মং কুসলং. গিহিস্স ৰাহং, মাণৰ, পব্বজিতস্স ৰা সম্মাপটিপত্তিং ৰণ্ণেমি. গিহী ৰা হি, মাণৰ, পব্বজিতো ৰা সম্মাপটিপন্নো সম্মাপটিপত্তাধিকরণহেতু আরাধকো হোতি ঞাযং ধম্মং কুসল’’ন্তি.

‘‘ব্রাহ্মণা, ভো গোতম, এৰমাহংসু – ‘মহট্ঠমিদং মহাকিচ্চং মহাধিকরণং মহাসমারম্ভং ঘরাৰাসকম্মট্ঠানং মহপ্ফলং হোতি; অপ্পট্ঠমিদং অপ্পকিচ্চং অপ্পাধিকরণং অপ্পসমারম্ভং পব্বজ্জা কম্মট্ঠানং অপ্পফলং হোতী’তি. ইধ ভৰং গোতমো কিমাহা’’তি.

‘‘এত্থাপি খো অহং, মাণৰ, ৰিভজ্জৰাদো; নাহমেত্থ একংসৰাদো. অত্থি, মাণৰ, কম্মট্ঠানং মহট্ঠং মহাকিচ্চং মহাধিকরণং মহাসমারম্ভং ৰিপজ্জমানং অপ্পফলং হোতি; অত্থি, মাণৰ, কম্মট্ঠানং মহট্ঠং মহাকিচ্চং মহাধিকরণং মহাসমারম্ভং সম্পজ্জমানং মহপ্ফলং হোতি; অত্থি, মাণৰ, কম্মট্ঠানং অপ্পট্ঠং অপ্পকিচ্চং অপ্পাধিকরণং অপ্পসমারম্ভং ৰিপজ্জমানং অপ্পফলং হোতি; অত্থি, মাণৰ, কম্মট্ঠানং অপ্পট্ঠং অপ্পকিচ্চং অপ্পাধিকরণং অপ্পসমারম্ভং সম্পজ্জমানং মহপ্ফলং হোতি. কতমঞ্চ, মাণৰ, কম্মট্ঠানং মহট্ঠং মহাকিচ্চং মহাধিকরণং মহাসমারম্ভং ৰিপজ্জমানং অপ্পফলং হোতি? কসি খো, মাণৰ, কম্মট্ঠানং মহট্ঠং মহাকিচ্চং মহাধিকরণং মহাসমারম্ভং ৰিপজ্জমানং অপ্পফলং হোতি. কতমঞ্চ, মাণৰ, কম্মট্ঠানং মহট্ঠং মহাকিচ্চং মহাধিকরণং মহাসমারম্ভং সম্পজ্জমানং মহপ্ফলং হোতি? কসিযেৰ খো, মাণৰ, কম্মট্ঠানং মহট্ঠং মহাকিচ্চং মহাধিকরণং মহাসমারম্ভং সম্পজ্জমানং মহপ্ফলং হোতি. কতমঞ্চ, মাণৰ, কম্মট্ঠানং অপ্পট্ঠং অপ্পকিচ্চং অপ্পাধিকরণং অপ্পসমারম্ভং ৰিপজ্জমানং অপ্পফলং হোতি? ৰণিজ্জা খো, মাণৰ, কম্মট্ঠানং অপ্পট্ঠং অপ্পকিচ্চং অপ্পাধিকরণং অপ্পসমারম্ভং ৰিপজ্জমানং অপ্পফলং হোতি. কতমঞ্চ মাণৰ, কম্মট্ঠানং অপ্পট্ঠং অপ্পকিচ্চং অপ্পাধিকরণং অপ্পসমারম্ভং সম্পজ্জমানং মহপ্ফলং হোতি? ৰণিজ্জাযেৰ খো, মাণৰ, কম্মট্ঠানং অপ্পট্ঠং অপ্পকিচ্চং অপ্পাধিকরণং অপ্পসমারম্ভং সম্পজ্জমানং মহপ্ফলং হোতি.

৪৬৪. ‘‘সেয্যথাপি, মাণৰ, কসি কম্মট্ঠানং মহট্ঠং মহাকিচ্চং মহাধিকরণং মহাসমারম্ভং ৰিপজ্জমানং অপ্পফলং হোতি; এৰমেৰ খো, মাণৰ, ঘরাৰাসকম্মট্ঠানং মহট্ঠং মহাকিচ্চং মহাধিকরণং মহাসমারম্ভং ৰিপজ্জমানং অপ্পফলং হোতি. সেয্যথাপি, মাণৰ, কসিযেৰ কম্মট্ঠানং মহট্ঠং মহাকিচ্চং মহাধিকরণং মহাসমারম্ভং সম্পজ্জমানং মহপ্ফলং হোতি; এৰমেৰ খো, মাণৰ, ঘরাৰাসকম্মট্ঠানং মহট্ঠং মহাকিচ্চং মহাধিকরণং মহাসমারম্ভং সম্পজ্জমানং মহপ্ফলং হোতি. সেয্যথাপি, মাণৰ, ৰণিজ্জা কম্মট্ঠানং অপ্পট্ঠং অপ্পকিচ্চং অপ্পাধিকরণং অপ্পসমারম্ভং ৰিপজ্জমানং অপ্পফলং হোতি; এৰমেৰ খো, মাণৰ, পব্বজ্জা কম্মট্ঠানং অপ্পট্ঠং অপ্পকিচ্চং অপ্পাধিকরণং অপ্পসমারম্ভং ৰিপজ্জমানং অপ্পফলং হোতি. সেয্যথাপি, মাণৰ, ৰণিজ্জাযেৰ কম্মট্ঠানং অপ্পট্ঠং অপ্পকিচ্চং অপ্পাধিকরণং অপ্পসমারম্ভং সম্পজ্জমানং মহপ্ফলং হোতি; এৰমেৰ খো, মাণৰ, পব্বজ্জা কম্মট্ঠানং অপ্পট্ঠং অপ্পকিচ্চং অপ্পাধিকরণং অপ্পসমারম্ভং সম্পজ্জমানং মহপ্ফলং হোতী’’তি.

‘‘ব্রাহ্মণা, ভো গোতম, পঞ্চ ধম্মে পঞ্ঞপেন্তি পুঞ্ঞস্স কিরিযায, কুসলস্স আরাধনাযা’’তি. ‘‘যে তে, মাণৰ, ব্রাহ্মণা পঞ্চ ধম্মে পঞ্ঞপেন্তি পুঞ্ঞস্স কিরিযায, কুসলস্স আরাধনায – সচে তে অগরু – সাধু তে পঞ্চ ধম্মে ইমস্মিং পরিসতি ভাসস্সূ’’তি. ‘‘ন খো মে, ভো গোতম, গরু যত্থস্সু ভৰন্তো ৰা নিসিন্নো ভৰন্তরূপো ৰা’’তি [নিসিন্না ভৰন্তরূপা ৰাতি (সী. স্যা. কং. পী.)]. ‘‘তেন হি, মাণৰ, ভাসস্সূ’’তি. ‘‘সচ্চং খো, ভো গোতম, ব্রাহ্মণা পঠমং ধম্মং পঞ্ঞপেন্তি পুঞ্ঞস্স কিরিযায, কুসলস্স আরাধনায. তপং খো, ভো গোতম, ব্রাহ্মণা দুতিযং ধম্মং পঞ্ঞপেন্তি পুঞ্ঞস্স কিরিযায, কুসলস্স আরাধনায. ব্রহ্মচরিযং খো, ভো গোতম, ব্রাহ্মণা ততিযং ধম্মং পঞ্ঞপেন্তি পুঞ্ঞস্স কিরিযায, কুসলস্স আরাধনায. অজ্ঝেনং খো, ভো গোতম, ব্রাহ্মণা চতুত্থং ধম্মং পঞ্ঞপেন্তি পুঞ্ঞস্স কিরিযায, কুসলস্স আরাধনায. চাগং খো, ভো গোতম, ব্রাহ্মণা পঞ্চমং ধম্মং পঞ্ঞপেন্তি পুঞ্ঞস্স কিরিযায, কুসলস্স আরাধনায. ব্রাহ্মণা, ভো গোতম, ইমে পঞ্চ ধম্মে পঞ্ঞপেন্তি পুঞ্ঞস্স কিরিযায, কুসলস্স আরাধনাযাতি. ইধ ভৰং গোতমো কিমাহা’’তি?

৪৬৫. ‘‘কিং পন, মাণৰ, অত্থি কোচি ব্রাহ্মণানং একব্রাহ্মণোপি যো এৰমাহ – ‘অহং ইমেসং পঞ্চন্নং ধম্মানং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা ৰিপাকং পৰেদেমী’’’তি? ‘‘নো হিদং, ভো গোতম’’. ‘‘কিং পন, মাণৰ, অত্থি কোচি ব্রাহ্মণানং একাচরিযোপি একাচরিযপাচরিযোপি যাৰ সত্তমা আচরিযমহযুগাপি যো এৰমাহ – ‘অহং ইমেসং পঞ্চন্নং ধম্মানং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা ৰিপাকং পৰেদেমী’’’তি? ‘‘নো হিদং, ভো গোতম’’. ‘‘কিং পন, মাণৰ, যেপি তে ব্রাহ্মণানং পুব্বকা ইসযো মন্তানং কত্তারো মন্তানং পৰত্তারো যেসমিদং এতরহি ব্রাহ্মণা পোরাণং মন্তপদং গীতং পৰুত্তং সমিহিতং তদনুগাযন্তি তদনুভাসন্তি ভাসিতমনুভাসন্তি ৰাচিতমনুৰাচেন্তি, সেয্যথিদং – অট্ঠকো ৰামকো ৰামদেৰো ৰেস্সামিত্তো যমতগ্গি অঙ্গীরসো ভারদ্ৰাজো ৰাসেট্ঠো কস্সপো ভগু, তেপি এৰমাহংসু – ‘মযং ইমেসং পঞ্চন্নং ধম্মানং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা ৰিপাকং পৰেদেমা’’’তি? ‘‘নো হিদং, ভো গোতম’’.

‘‘ইতি কির, মাণৰ, নত্থি কোচি ব্রাহ্মণানং একব্রাহ্মণোপি যো এৰমাহ – ‘অহং ইমেসং পঞ্চন্নং ধম্মানং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা ৰিপাকং পৰেদেমী’তি; নত্থি কোচি ব্রাহ্মণানং একাচরিযোপি একাচরিযপাচরিযোপি যাৰ সত্তমা আচরিযমহযুগাপি যো এৰমাহ – ‘অহং ইমেসং পঞ্চন্নং ধম্মানং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা ৰিপাকং পৰেদেমী’তি; যেপি তে ব্রাহ্মণানং পুব্বকা ইসযো মন্তানং কত্তারো মন্তানং পৰত্তারো, যেসমিদং এতরহি ব্রাহ্মণা পোরাণং মন্তপদং গীতং পৰুত্তং সমিহিতং, তদনুগাযন্তি তদনুভাসন্তি ভাসিতমনুভাসন্তি ৰাচিতমনুৰাচেন্তি, সেয্যথিদং – অট্ঠকো ৰামকো ৰামদেৰো ৰেস্সামিত্তো যমতগ্গি অঙ্গীরসো ভারদ্ৰাজো ৰাসেট্ঠো কস্সপো ভগু. তেপি ন এৰমাহংসু – ‘মযং ইমেসং পঞ্চন্নং ধম্মানং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা ৰিপাকং পৰেদেমা’তি.

‘‘সেয্যথাপি, মাণৰ, অন্ধৰেণি পরম্পরাসংসত্তা পুরিমোপি ন পস্সতি মজ্ঝিমোপি ন পস্সতি পচ্ছিমোপি ন পস্সতি; এৰমেৰ খো, মাণৰ, অন্ধৰেণূপমং মঞ্ঞে ব্রাহ্মণানং ভাসিতং সম্পজ্জতি – পুরিমোপি ন পস্সতি মজ্ঝিমোপি ন পস্সতি পচ্ছিমোপি ন পস্সতী’’তি.

৪৬৬. এৰং ৰুত্তে, সুভো মাণৰো তোদেয্যপুত্তো ভগৰতা অন্ধৰেণূপমেন ৰুচ্চমানো কুপিতো অনত্তমনো ভগৰন্তংযেৰ খুংসেন্তো ভগৰন্তংযেৰ ৰম্ভেন্তো ভগৰন্তংযেৰ ৰদমানো – ‘সমণো গোতমো পাপিতো ভৰিস্সতী’তি ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘ব্রাহ্মণো, ভো গোতম, পোক্খরসাতি ওপমঞ্ঞো সুভগৰনিকো এৰমাহ – ‘এৰমেৰ পনিধেকচ্চে [পনিমেকে (সব্বত্থ)] সমণব্রাহ্মণা উত্তরিমনুস্সধম্মা অলমরিযঞাণদস্সনৰিসেসং পটিজানন্তি. তেসমিদং ভাসিতং হস্সকংযেৰ সম্পজ্জতি, নামকংযেৰ সম্পজ্জতি, রিত্তকংযেৰ সম্পজ্জতি, তুচ্ছকংযেৰ সম্পজ্জতি. কথঞ্হি নাম মনুস্সভূতো উত্তরিমনুস্সধম্মা অলমরিযঞাণদস্সনৰিসেসং ঞস্সতি ৰা দক্খতি ৰা সচ্ছি ৰা করিস্সতীতি – নেতং ঠানং ৰিজ্জতী’’’তি?

‘‘কিং পন, মাণৰ, ব্রাহ্মণো পোক্খরসাতি ওপমঞ্ঞো সুভগৰনিকো সব্বেসংযেৰ সমণব্রাহ্মণানং চেতসা চেতো পরিচ্চ পজানাতী’’তি? ‘‘সকাযপি হি, ভো গোতম, পুণ্ণিকায দাসিযা ব্রাহ্মণো পোক্খরসাতি ওপমঞ্ঞো সুভগৰনিকো চেতসা চেতো পরিচ্চ ন পজানাতি, কুতো পন সব্বেসংযেৰ সমণব্রাহ্মণানং চেতসা চেতো পরিচ্চ পজানিস্সতী’’তি?

‘‘সেয্যথাপি, মাণৰ, জচ্চন্ধো পুরিসো ন পস্সেয্য কণ্হসুক্কানি রূপানি, ন পস্সেয্য নীলকানি রূপানি, ন পস্সেয্য পীতকানি রূপানি, ন পস্সেয্য লোহিতকানি রূপানি, ন পস্সেয্য মঞ্জিট্ঠকানি রূপানি, ন পস্সেয্য সমৰিসমং, ন পস্সেয্য তারকরূপানি, ন পস্সেয্য চন্দিমসূরিযে. সো এৰং ৰদেয্য – ‘নত্থি কণ্হসুক্কানি রূপানি, নত্থি কণ্হসুক্কানং রূপানং দস্সাৰী; নত্থি নীলকানি রূপানি, নত্থি নীলকানং রূপানং দস্সাৰী; নত্থি পীতকানি রূপানি, নত্থি পীতকানং রূপানং দস্সাৰী; নত্থি লোহিতকানি রূপানি, নত্থি লোহিতকানং রূপানং দস্সাৰী; নত্থি মঞ্জিট্ঠকানি রূপানি, নত্থি মঞ্জিট্ঠকানং রূপানং দস্সাৰী; নত্থি সমৰিসমং, নত্থি সমৰিসমস্স দস্সাৰী; নত্থি তারকরূপানি, নত্থি তারকরূপানং দস্সাৰী; নত্থি চন্দিমসূরিযা, নত্থি চন্দিমসূরিযানং দস্সাৰী. অহমেতং ন জানামি, অহমেতং ন পস্সামি; তস্মা তং নত্থী’তি. সম্মা নু খো সো, মাণৰ, ৰদমানো ৰদেয্যা’’তি?

‘‘নো হিদং, ভো গোতম. অত্থি কণ্হসুক্কানি রূপানি, অত্থি কণ্হসুক্কানং রূপানং দস্সাৰী; অত্থি নীলকানি রূপানি, অত্থি নীলকানং রূপানং দস্সাৰী; অত্থি পীতকানি রূপানি, অত্থি পীতকানং রূপানং দস্সাৰী; অত্থি লোহিতকানি রূপানি, অত্থি লোহিতকানং রূপানং দস্সাৰী; অত্থি মঞ্জিট্ঠকানি রূপানি, অত্থি মঞ্জিট্ঠকানং রূপানং দস্সাৰী; অত্থি সমৰিসমং, অত্থি সমৰিসমস্স দস্সাৰী; অত্থি তারকরূপানি, অত্থি তারকরূপানং দস্সাৰী; অত্থি চন্দিমসূরিযা, অত্থি চন্দিমসূরিযানং দস্সাৰী. ‘অহমেতং ন জানামি, অহমেতং ন পস্সামি; তস্মা তং নত্থী’তি; ন হি সো, ভো গোতম, সম্মা ৰদমানো ৰদেয্যা’’তি.

‘‘এৰমেৰ খো, মাণৰ, ব্রাহ্মণো পোক্খরসাতি ওপমঞ্ঞো সুভগৰনিকো অন্ধো অচক্খুকো. সো ৰত উত্তরিমনুস্সধম্মা অলমরিযঞাণদস্সনৰিসেসং ঞস্সতি ৰা দক্খতি ৰা সচ্ছি ৰা করিস্সতীতি – নেতং ঠানং ৰিজ্জতি’’.

৪৬৭. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, মাণৰ, যে তে কোসলকা ব্রাহ্মণমহাসালা, সেয্যথিদং – চঙ্কী ব্রাহ্মণো তারুক্খো ব্রাহ্মণো পোক্খরসাতি ব্রাহ্মণো জাণুস্সোণি ব্রাহ্মণো পিতা চ [ৰা (সী. স্যা. কং. পী.)] তে তোদেয্যো, কতমা নেসং সেয্যো [সেয্যা (স্যা. কং.)], যং ৰা তে সম্মুচ্চা [সম্মুসা (সী. পী.)] ৰাচং ভাসেয্যুং যং ৰা অসম্মুচ্চা’’তি? ‘‘সম্মুচ্চা, ভো গোতম’’.

‘‘কতমা নেসং সেয্যো, যং ৰা তে মন্তা ৰাচং ভাসেয্যুং যং ৰা অমন্তা’’তি? ‘‘মন্তা, ভো গোতম’’.

‘‘কতমা নেসং সেয্যো, যং ৰা তে পটিসঙ্খায ৰাচং ভাসেয্যুং যং ৰা অপ্পটিসঙ্খাযা’’তি? ‘‘পটিসঙ্খায, ভো গোতম’’.

‘‘কতমা নেসং সেয্যো, যং ৰা তে অত্থসংহিতং ৰাচং ভাসেয্যুং যং ৰা অনত্থসংহিত’’ন্তি? ‘‘অত্থসংহিতং, ভো গোতম’’.

‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, মাণৰ, যদি এৰং সন্তে, ব্রাহ্মণেন পোক্খরসাতিনা ওপমঞ্ঞেন সুভগৰনিকেন সম্মুচ্চা ৰাচা ভাসিতা অসম্মুচ্চা’’তি [অসম্মুসা ৰাতি (পী.) এৰমিতরপঞ্হত্তযেপি ৰাসদ্দেন সহ দিস্সতি]? ‘‘অসম্মুচ্চা, ভো গোতম’’.

‘‘মন্তা ৰাচা ভাসিতা অমন্তা ৰা’’তি? ‘‘অমন্তা, ভো গোতম’’.

‘‘পটিসঙ্খায ৰাচা ভাসিতা অপ্পটিসঙ্খাযা’’তি? ‘‘অপ্পটিসঙ্খায, ভো গোতম’’.

‘‘অত্থসংহিতা ৰাচা ভাসিতা অনত্থসংহিতা’’তি? ‘‘অনত্থসংহিতা, ভো গোতম’’.

‘‘পঞ্চ খো ইমে, মাণৰ, নীৰরণা. কতমে পঞ্চ? কামচ্ছন্দনীৰরণং, ব্যাপাদনীৰরণং, থীনমিদ্ধনীৰরণং উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চনীৰরণং, ৰিচিকিচ্ছানীৰরণং – ইমে খো, মাণৰ, পঞ্চ নীৰরণা. ইমেহি খো মাণৰ, পঞ্চহি নীৰরণেহি ব্রাহ্মণো পোক্খরসাতি ওপমঞ্ঞো সুভগৰনিকো আৰুতো নিৰুতো ওফুটো [ওৰুতো (সী.), ওফুতো (স্যা. কং. পী.)] পরিযোনদ্ধো. সো ৰত উত্তরিমনুস্সধম্মা অলমরিযঞাণদস্সনৰিসেসং ঞস্সতি ৰা দক্খতি ৰা সচ্ছি ৰা করিস্সতীতি – নেতং ঠানং ৰিজ্জতি.

৪৬৮. ‘‘পঞ্চ খো ইমে, মাণৰ, কামগুণা. কতমে পঞ্চ? চক্খুৰিঞ্ঞেয্যা রূপা ইট্ঠা কন্তা মনাপা পিযরূপা কামূপসংহিতা রজনীযা, সোতৰিঞ্ঞেয্যা সদ্দা…পে… ঘানৰিঞ্ঞেয্যা গন্ধা… জিৰ্হা ৰিঞ্ঞেয্যা রসা… কাযৰিঞ্ঞেয্যা ফোট্ঠব্বা ইট্ঠা কন্তা মনাপা পিযরূপা কামূপসংহিতা রজনীযা – ইমে খো, মাণৰ, পঞ্চ কামগুণা. ইমেহি খো, মাণৰ, পঞ্চহি কামগুণেহি ব্রাহ্মণো পোক্খরসাতি ওপমঞ্ঞো সুভগৰনিকো গথিতো মুচ্ছিতো অজ্ঝোপন্নো অনাদীনৰদস্সাৰী অনিস্সরণপঞ্ঞো পরিভুঞ্জতি. সো ৰত উত্তরিমনুস্সধম্মা অলমরিযঞাণদস্সনৰিসেসং ঞস্সতি ৰা দক্খতি ৰা সচ্ছি ৰা করিস্সতীতি – নেতং ঠানং ৰিজ্জতি.

‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, মাণৰ, যং ৰা তিণকট্ঠুপাদানং পটিচ্চ অগ্গিং জালেয্য যং ৰা নিস্সট্ঠতিণকট্ঠুপাদানং অগ্গিং জালেয্য, কতমো নু খ্ৰাস্স অগ্গি অচ্চিমা চেৰ ৰণ্ণৰা চ পভস্সরো চা’’তি? ‘‘সচে তং, ভো গোতম, ঠানং নিস্সট্ঠতিণকট্ঠুপাদানং অগ্গিং জালেতুং, স্ৰাস্স অগ্গি অচ্চিমা চেৰ ৰণ্ণৰা চ পভস্সরো চা’’তি. ‘‘অট্ঠানং খো এতং, মাণৰ, অনৰকাসো যং নিস্সট্ঠতিণকট্ঠুপাদানং অগ্গিং জালেয্য অঞ্ঞত্র ইদ্ধিমতা. সেয্যথাপি, মাণৰ, তিণকট্ঠুপাদানং পটিচ্চ অগ্গি জলতি তথূপমাহং, মাণৰ, ইমং পীতিং ৰদামি যাযং পীতি পঞ্চ কামগুণে পটিচ্চ. সেয্যথাপি, মাণৰ, নিস্সট্ঠতিণকট্ঠুপাদানো [নিস্সট্ঠতিণকট্ঠুপাদানং পটিচ্চ (সী. পী. ক.)] অগ্গি জলতি তথূপমাহং, মাণৰ, ইমং পীতিং ৰদামি যাযং পীতি অঞ্ঞত্রেৰ কামেহি অঞ্ঞত্র অকুসলেহি ধম্মেহি.

‘‘কতমা চ, মাণৰ, পীতি অঞ্ঞত্রেৰ কামেহি অঞ্ঞত্র অকুসলেহি ধম্মেহি? ইধ, মাণৰ, ভিক্খু ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি…পে… পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. অযম্পি খো, মাণৰ, পীতি অঞ্ঞত্রেৰ কামেহি অঞ্ঞত্র অকুসলেহি ধম্মেহি. পুন চপরং, মাণৰ, ভিক্খু ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমা…পে… দুতিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. অযম্পি খো, মাণৰ, পীতি অঞ্ঞত্রেৰ কামেহি অঞ্ঞত্র অকুসলেহি ধম্মেহি.

৪৬৯. ‘‘যে তে, মাণৰ, ব্রাহ্মণা পঞ্চ ধম্মে পঞ্ঞপেন্তি পুঞ্ঞস্স কিরিযায কুসলস্স আরাধনায, কতমেত্থ [কমেত্থ (ক. সী. স্যা. কং. পী.)] ব্রাহ্মণা ধম্মং মহপ্ফলতরং পঞ্ঞপেন্তি পুঞ্ঞস্স কিরিযায কুসলস্স আরাধনাযা’’তি? ‘‘যেমে, ভো গোতম, ব্রাহ্মণা পঞ্চ ধম্মে পঞ্ঞপেন্তি পুঞ্ঞস্স কিরিযায কুসলস্স আরাধনায, চাগমেত্থ ব্রাহ্মণা ধম্মং মহপ্ফলতরং পঞ্ঞপেন্তি পুঞ্ঞস্স কিরিযায কুসলস্স আরাধনাযা’’তি.

‘‘তং কি মঞ্ঞসি, মাণৰ, ইধ অঞ্ঞতরস্স ব্রাহ্মণস্স মহাযঞ্ঞো পচ্চুপট্ঠিতো অস্স. অথ দ্ৰে ব্রাহ্মণা আগচ্ছেয্যুং – ‘ইত্থন্নামস্স ব্রাহ্মণস্স মহাযঞ্ঞং অনুভৰিস্সামা’তি. তত্রেকস্স [তত্থেকস্স (পী.)] ব্রাহ্মণস্স এৰমস্স – ‘অহো ৰত! অহমেৰ লভেয্যং ভত্তগ্গে অগ্গাসনং অগ্গোদকং অগ্গপিণ্ডং, ন অঞ্ঞো ব্রাহ্মণো লভেয্য ভত্তগ্গে অগ্গাসনং অগ্গোদকং অগ্গপিণ্ড’ন্তি. ঠানং খো পনেতং, মাণৰ, ৰিজ্জতি যং অঞ্ঞো ব্রাহ্মণো লভেয্য ভত্তগ্গে অগ্গাসনং অগ্গোদকং অগ্গপিণ্ডং, ন সো ব্রাহ্মণো লভেয্য ভত্তগ্গে অগ্গাসনং অগ্গোদকং অগ্গপিণ্ডং. ‘অঞ্ঞো ব্রাহ্মণো লভতি ভত্তগ্গে অগ্গাসনং অগ্গোদকং অগ্গপিণ্ডং, নাহং লভামি ভত্তগ্গে অগ্গাসনং অগ্গোদকং অগ্গপিণ্ড’ন্তি – ইতি সো কুপিতো হোতি অনত্তমনো. ইমস্স পন, মাণৰ, ব্রাহ্মণা কিং ৰিপাকং পঞ্ঞপেন্তী’’তি? ‘‘ন খ্ৰেত্থ, ভো গোতম, ব্রাহ্মণা এৰং দানং দেন্তি – ‘ইমিনা পরো কুপিতো হোতু অনত্তমনো’তি. অথ খ্ৰেত্থ ব্রাহ্মণা অনুকম্পাজাতিকংযেৰ [অনুকম্পজাতিকংযেৰ (স্যা. কং. ক.)] দানং দেন্তী’’তি. ‘‘এৰং সন্তে, খো, মাণৰ, ব্রাহ্মণানং ইদং ছট্ঠং পুঞ্ঞকিরিযৰত্থু হোতি – যদিদং অনুকম্পাজাতিক’’ন্তি. ‘‘এৰং সন্তে, ভো গোতম, ব্রাহ্মণানং ইদং ছট্ঠং পুঞ্ঞকিরিযৰত্থু হোতি – যদিদং অনুকম্পাজাতিক’’ন্তি.

‘‘যে তে, মাণৰ, ব্রাহ্মণা পঞ্চ ধম্মে পঞ্ঞপেন্তি পুঞ্ঞস্স কিরিযায কুসলস্স আরাধনায, ইমে ত্ৰং পঞ্চ ধম্মে কত্থ বহুলং সমনুপস্সসি – গহট্ঠেসু ৰা পব্বজিতেসু ৰা’’তি? ‘‘যেমে, ভো গোতম, ব্রাহ্মণা পঞ্চ ধম্মে পঞ্ঞপেন্তি পুঞ্ঞস্স কিরিযায কুসলস্স আরাধনায, ইমাহং পঞ্চ ধম্মে পব্বজিতেসু বহুলং সমনুপস্সামি অপ্পং গহট্ঠেসু. গহট্ঠো হি, ভো গোতম, মহট্ঠো মহাকিচ্চো মহাধিকরণো মহাসমারম্ভো, ন সততং সমিতং সচ্চৰাদী হোতি; পব্বজিতো খো পন, ভো গোতম, অপ্পট্ঠো অপ্পকিচ্চো অপ্পাধিকরণো অপ্পসমারম্ভো, সততং সমিতং সচ্চৰাদী হোতি. গহট্ঠো হি, ভো গোতম, মহট্ঠো মহাকিচ্চো মহাধিকরণো মহাসমারম্ভো ন সততং সমিতং তপস্সী হোতি… ব্রহ্মচারী হোতি… সজ্ঝাযবহুলো হোতি… চাগবহুলো হোতি; পব্বজিতো খো পন, ভো গোতম, অপ্পট্ঠো অপ্পকিচ্চো অপ্পাধিকরণো অপ্পসমারম্ভো সততং সমিতং তপস্সী হোতি… ব্রহ্মচারী হোতি… সজ্ঝাযবহুলো হোতি… চাগবহুলো হোতি. যেমে, ভো গোতম, ব্রাহ্মণা পঞ্চ ধম্মে পঞ্ঞপেন্তি পুঞ্ঞস্স কিরিযায কুসলস্স আরাধনায, ইমাহং পঞ্চ ধম্মে পব্বজিতেসু বহুলং সমনুপস্সামি অপ্পং গহট্ঠেসূ’’তি.

‘‘যে তে, মাণৰ, ব্রাহ্মণা পঞ্চ ধম্মে পঞ্ঞপেন্তি পুঞ্ঞস্স কিরিযায কুসলস্স আরাধনায চিত্তস্সাহং এতে পরিক্খারে ৰদামি – যদিদং চিত্তং অৰেরং অব্যাবজ্ঝং তস্স ভাৰনায. ইধ, মাণৰ, ভিক্খু সচ্চৰাদী হোতি. সো ‘সচ্চৰাদীম্হী’তি লভতি অত্থৰেদং, লভতি ধম্মৰেদং, লভতি ধম্মূপসংহিতং পামোজ্জং. যং তং কুসলূপসংহিতং পামোজ্জং, চিত্তস্সাহং এতং পরিক্খারং ৰদামি – যদিদং চিত্তং অৰেরং অব্যাবজ্ঝং তস্স ভাৰনায. ইধ, মাণৰ, ভিক্খু তপস্সী হোতি…পে… ব্রহ্মচারী হোতি…পে… সজ্ঝাযবহুলো হোতি…পে… চাগবহুলো হোতি. সো ‘চাগবহুলোম্হী’তি লভতি অত্থৰেদং, লভতি ধম্মৰেদং, লভতি ধম্মূপসংহিতং পামোজ্জং. যং তং কুসলূপসংহিতং পামোজ্জং, চিত্তস্সাহং এতং পরিক্খারং ৰদামি – যদিদং চিত্তং অৰেরং অব্যাবজ্ঝং তস্স ভাৰনায. যে তে মাণৰ, ব্রাহ্মণা, পঞ্চ ধম্মে পঞ্ঞপেন্তি পুঞ্ঞস্স কিরিযায কুসলস্স আরাধনায, চিত্তস্সাহং এতে পরিক্খারে ৰদামি – যদিদং চিত্তং অৰেরং অব্যাবজ্ঝং তস্স ভাৰনাযা’’তি.

৪৭০. এৰং ৰুত্তে, সুভো মাণৰো তোদেয্যপুত্তো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘সুতং মেতং, ভো গোতম – ‘সমণো গোতমো ব্রহ্মানং সহব্যতায মগ্গং জানাতী’’’তি.

‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, মাণৰ, আসন্নে ইতো নল়কারগামো, ন যিতো দূরে নল়কারগামো’’তি?

‘‘এৰং, ভো, আসন্নে ইতো নল়কারগামো, ন যিতো দূরে নল়কারগামো’’তি.

‘‘তং, কিং মঞ্ঞসি মাণৰ, ইধস্স পুরিসো নল়কারগামে জাতৰদ্ধো [জাতৰড্ঢো (স্যা. কং. ক.)]; তমেনং নল়কারগামতো তাৰদেৰ অৰসটং [অপসক্কং (স্যা. কং. ক.)] নল়কারগামস্স মগ্গং পুচ্ছেয্যুং; সিযা নু খো, মাণৰ, তস্স পুরিসস্স নল়কারগামে জাতৰদ্ধস্স নল়কারগামস্স মগ্গং পুট্ঠস্স দন্ধাযিতত্তং ৰা ৰিত্থাযিতত্তং ৰা’’তি?

‘‘নো হিদং, ভো গোতম’’.

‘‘তং কিস্স হেতু’’?

‘‘অমু হি, ভো গোতম, পুরিসো নল়কারগামে জাতৰদ্ধো. তস্স সব্বানেৰ নল়কারগামস্স মগ্গানি সুৰিদিতানী’’তি. ‘‘সিযা নু খো, মাণৰ, তস্স পুরিসস্স নল়কারগামে জাতৰদ্ধস্স নল়কারগামস্স মগ্গং পুট্ঠস্স দন্ধাযিতত্তং ৰা ৰিত্থাযিতত্তং ৰাতি, ন ত্ৰেৰ তথাগতস্স ব্রহ্মলোকং ৰা ব্রহ্মলোকগামিনিং ৰা পটিপদং পুট্ঠস্স দন্ধাযিতত্তং ৰা ৰিত্থাযিতত্তং ৰা. ব্রহ্মানঞ্চাহং, মাণৰ, পজানামি ব্রহ্মলোকঞ্চ ব্রহ্মলোকগামিনিঞ্চ পটিপদং; যথাপটিপন্নো চ ব্রহ্মলোকং উপপন্নো তঞ্চ পজানামী’’তি.

‘‘সুতং মেতং, ভো গোতম – ‘সমণো গোতমো ব্রহ্মানং সহব্যতায মগ্গং দেসেতী’তি. সাধু মে ভৰং গোতমো ব্রহ্মানং সহব্যতায মগ্গং দেসেতূ’’তি.

‘‘তেন হি, মাণৰ, সুণাহি, সাধুকং মনসি করোহি, ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৰং ভো’’তি খো সুভো মাণৰো তোদেয্যপুত্তো ভগৰতো পচ্চস্সোসি. ভগৰা এতদৰোচ –

৪৭১. ‘‘কতমো চ, মাণৰ, ব্রহ্মানং সহব্যতায মগ্গো? ইধ, মাণৰ, ভিক্খু মেত্তাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফরিত্ৰা ৰিহরতি, তথা দুতিযং, তথা ততিযং, তথা চতুত্থং; ইতি উদ্ধমধো তিরিযং সব্বধি সব্বত্ততায সব্বাৰন্তং লোকং মেত্তাসহগতেন চেতসা ৰিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৰেরেন অব্যাবজ্ঝেন ফরিত্ৰা ৰিহরতি. এৰং ভাৰিতায খো, মাণৰ, মেত্তায চেতোৰিমুত্তিযা যং পমাণকতং কম্মং ন তং তত্রাৰসিস্সতি, ন তং তত্রাৰতিট্ঠতি. সেয্যথাপি, মাণৰ, বলৰা সঙ্খধমো অপ্পকসিরেনেৰ চাতুদ্দিসা ৰিঞ্ঞাপেয্য [এৰমেৰ খো মাণৰ এৰং ভাৰিতায মেত্তায (সী. স্যা. কং. পী. দী. নি. ১.৫৫৬) তথাপি ইধ পাঠোযেৰ উপমায সংসন্দিযমানো পরিপুণ্ণো ৰিয দিস্সতি]; এৰমেৰ খো, মাণৰ…পে… এৰং ভাৰিতায খো, মাণৰ, মেত্তায [এৰমেৰ খো মাণৰ এৰং ভাৰিতায মেত্তায (সী. স্যা. কং. পী. দী. নি. ১.৫৫৬) তথাপি ইধ পাঠোযেৰ উপমায সংসন্দিযমানো পরিপুণ্ণো ৰিয দিস্সতি] চেতোৰিমুত্তিযা যং পমাণকতং কম্মং ন তং তত্রাৰসিস্সতি, ন তং তত্রাৰতিট্ঠতি. অযম্পি খো, মাণৰ, ব্রহ্মানং সহব্যতায মগ্গো. ‘‘পুন চপরং, মাণৰ, ভিক্খু করুণাসহগতেন চেতসা…পে… মুদিতাসহগতেন চেতসা…পে… উপেক্খাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফরিত্ৰা ৰিহরতি, তথা দুতিযং, তথা ততিযং, তথা চতুত্থং; ইতি উদ্ধমধো তিরিযং সব্বধি সব্বত্ততায সব্বাৰন্তং লোকং উপেক্খাসহগতেন চেতসা ৰিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৰেরেন অব্যাবজ্ঝেন ফরিত্ৰা ৰিহরতি. এৰং ভাৰিতায খো, মাণৰ, উপেক্খায চেতোৰিমুত্তিযা যং পমাণকতং কম্মং ন তং তত্রাৰসিস্সতি, ন তং তত্রাৰতিট্ঠতি. সেয্যথাপি, মাণৰ, বলৰা সঙ্খধমো অপ্পকসিরেনেৰ চাতুদ্দিসা ৰিঞ্ঞাপেয্য; এৰমেৰ খো, মাণৰ…পে… এৰং ভাৰিতায খো, মাণৰ, উপেক্খায চেতোৰিমুত্তিযা যং পমাণকতং কম্মং ন তং তত্রাৰসিস্সতি, ন তং তত্রাৰতিট্ঠতি. অযম্পি খো, মাণৰ, ব্রহ্মানং সহব্যতায মগ্গো’’তি.

৪৭২. এৰং ৰুত্তে, সুভো মাণৰো তোদেয্যপুত্তো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘অভিক্কন্তং, ভো গোতম, অভিক্কন্তং, ভো গোতম! সেয্যথাপি, ভো গোতম, নিক্কুজ্জিতং ৰা উক্কুজ্জেয্য, পটিচ্ছন্নং ৰা ৰিৰরেয্য, মূল়্হস্স ৰা মগ্গং আচিক্খেয্য, অন্ধকারে ৰা তেলপজ্জোতং ধারেয্য – চক্খুমন্তো রূপানি দক্খন্তীতি – এৰমেৰং ভোতা গোতমেন অনেকপরিযাযেন ধম্মো পকাসিতো. এসাহং ভৰন্তং গোতমং সরণং গচ্ছামি ধম্মঞ্চ ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ. উপাসকং মং ভৰং গোতমো ধারেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সরণং গতং. হন্দ, চ দানি মযং, ভো গোতম, গচ্ছাম; বহুকিচ্চা মযং বহুকরণীযা’’তি. ‘‘যস্সদানি ত্ৰং, মাণৰ, কালং মঞ্ঞসী’’তি. অথ খো সুভো মাণৰো তোদেয্যপুত্তো ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দিত্ৰা অনুমোদিত্ৰা উট্ঠাযাসনা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা পক্কামি.

তেন খো পন সমযেন জাণুস্সোণি ব্রাহ্মণো সব্বসেতেন ৰল়ৰাভিরথেন [ৰল়ভীরথেন (সী.)] সাৰত্থিযা নিয্যাতি দিৰা দিৰস্স. অদ্দসা খো জাণুস্সোণি ব্রাহ্মণো সুভং মাণৰং তোদেয্যপুত্তং দূরতোৰ আগচ্ছন্তং. দিস্ৰান সুভং মাণৰং তোদেয্যপুত্তং এতদৰোচ – ‘‘হন্দ, কুতো নু ভৰং ভারদ্ৰাজো আগচ্ছতি দিৰা দিৰস্সা’’তি? ‘‘ইতো হি খো অহং, ভো, আগচ্ছামি সমণস্স গোতমস্স সন্তিকা’’তি. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, ভৰং ভারদ্ৰাজো, সমণস্স গোতমস্স পঞ্ঞাৰেয্যত্তিযং পণ্ডিতো মঞ্ঞেতি’’? ‘‘কো চাহং, ভো, কো চ সমণস্স গোতমস্স পঞ্ঞাৰেয্যত্তিযং জানিস্সামি? সোপি নূনস্স তাদিসোৰ যো সমণস্স গোতমস্স পঞ্ঞাৰেয্যত্তিযং জানেয্যা’’তি. ‘‘উল়ারায খলু, ভৰং ভারদ্ৰাজো, সমণং গোতমং পসংসায পসংসতী’’তি. ‘‘কো চাহং, ভো, কো চ সমণং গোতমং পসংসিস্সামি? পসত্থপসত্থোৰ সো ভৰং গোতমো সেট্ঠো দেৰমনুস্সানং. যে চিমে, ভো, ব্রাহ্মণা পঞ্চ ধম্মে পঞ্ঞপেন্তি পুঞ্ঞস্স কিরিযায কুসলস্স আরাধনায; চিত্তস্সেতে সমণো গোতমো পরিক্খারে ৰদেতি – যদিদং চিত্তং অৰেরং অব্যাবজ্ঝং তস্স ভাৰনাযা’’তি.

এৰং ৰুত্তে, জাণুস্সোণি ব্রাহ্মণো সব্বসেতা ৰল়ৰাভিরথা ওরোহিত্ৰা একংসং উত্তরাসঙ্গং করিত্ৰা যেন ভগৰা তেনঞ্জলিং পণামেত্ৰা উদানং উদানেসি – ‘‘লাভা রঞ্ঞো পসেনদিস্স কোসলস্স, সুলদ্ধলাভা রঞ্ঞো পসেনদিস্স কোসলস্স যস্স ৰিজিতে তথাগতো ৰিহরতি অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি.

সুভসুত্তং নিট্ঠিতং নৰমং.