৩. অস্সলাযনসুত্তং
৪০১. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. তেন খো পন সমযেন নানাৰেরজ্জকানং ব্রাহ্মণানং পঞ্চমত্তানি ব্রাহ্মণসতানি সাৰত্থিযং পটিৰসন্তি কেনচিদেৰ করণীযেন. অথ খো তেসং ব্রাহ্মণানং এতদহোসি – ‘‘অযং খো সমণো গোতমো চাতুৰণ্ণিং সুদ্ধিং পঞ্ঞপেতি. কো নু খো পহোতি সমণেন গোতমেন সদ্ধিং অস্মিং ৰচনে পটিমন্তেতু’’ন্তি? তেন খো পন সমযেন অস্সলাযনো নাম মাণৰো সাৰত্থিযং পটিৰসতি দহরো, ৰুত্তসিরো, সোল়সৰস্সুদ্দেসিকো জাতিযা, তিণ্ণং ৰেদানং পারগূ সনিঘণ্ডুকেটুভানং সাক্খরপ্পভেদানং ইতিহাসপঞ্চমানং, পদকো, ৰেয্যাকরণো, লোকাযতমহাপুরিসলক্খণেসু অনৰযো. অথ খো তেসং ব্রাহ্মণানং এতদহোসি – ‘‘অযং খো অস্সলাযনো মাণৰো সাৰত্থিযং পটিৰসতি দহরো, ৰুত্তসিরো, সোল়সৰস্সুদ্দেসিকো জাতিযা, তিণ্ণং ৰেদানং পারগূ…পে… অনৰযো. সো খো পহোতি সমণেন গোতমেন সদ্ধিং অস্মিং ৰচনে পটিমন্তেতু’’ন্তি.
অথ খো তে ব্রাহ্মণা যেন অস্সলাযনো মাণৰো তেনুপঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা অস্সলাযনং মাণৰং এতদৰোচুং – ‘‘অযং, ভো অস্সলাযন, সমণো গোতমো চাতুৰণ্ণিং সুদ্ধিং পঞ্ঞপেতি. এতু ভৰং অস্সলাযনো সমণেন গোতমেন সদ্ধিং অস্মিং ৰচনে পটিমন্তেতূ’’তি [পটিমন্তেতুন্তি (পী. ক.)].
এৰং ৰুত্তে, অস্সলাযনো মাণৰো তে ব্রাহ্মণে এতদৰোচ – ‘‘সমণো খলু, ভো, গোতমো ধম্মৰাদী; ধম্মৰাদিনো চ পন দুপ্পটিমন্তিযা ভৰন্তি. নাহং সক্কোমি সমণেন গোতমেন সদ্ধিং অস্মিং ৰচনে পটিমন্তেতু’’ন্তি. দুতিযম্পি খো তে ব্রাহ্মণা অস্সলাযনং মাণৰং এতদৰোচুং – ‘‘অযং, ভো অস্সলাযন, সমণো গোতমো চাতুৰণ্ণিং সুদ্ধিং পঞ্ঞপেতি. এতু ভৰং অস্সলাযনো সমণেন গোতমেন সদ্ধিং অস্মিং ৰচনে পটিমন্তেতু [পটিমন্তেতুং (সী. পী. ক.)]. চরিতং খো পন ভোতা অস্সলাযনেন পরিব্বাজক’’ন্তি. দুতিযম্পি খো অস্সলাযনো মাণৰো তে ব্রাহ্মণে এতদৰোচ – ‘‘সমণো খলু, ভো, গোতমো ধম্মৰাদী; ধম্মৰাদিনো চ পন দুপ্পটিমন্তিযা ভৰন্তি. নাহং সক্কোমি সমণেন গোতমেন সদ্ধিং অস্মিং ৰচনে পটিমন্তেতু’’ন্তি. ততিযম্পি খো তে ব্রাহ্মণা অস্সলাযনং মাণৰং এতদৰোচুং – ‘‘অযং, ভো অস্সলাযন, সমণো গোতমো চাতুৰণ্ণিং সুদ্ধিং পঞ্ঞপেতি. এতু ভৰং অস্সলাযনো সমণেন গোতমেন সদ্ধিং অস্মিং ৰচনে পটিমন্তেতু [পটিমন্তেতুং (সী. পী. ক.)]. চরিতং খো পন ভোতা অস্সলাযনেন পরিব্বাজকং. মা ভৰং অস্সলাযনো অযুদ্ধপরাজিতং পরাজযী’’তি.
এৰং ৰুত্তে, অস্সলাযনো মাণৰো তে ব্রাহ্মণে এতদৰোচ – ‘‘অদ্ধা খো অহং ভৰন্তো ন লভামি. সমণো খলু, ভো, গোতমো ধম্মৰাদী; ধম্মৰাদিনো চ পন দুপ্পটিমন্তিযা ভৰন্তি. নাহং সক্কোমি সমণেন গোতমেন সদ্ধিং অস্মিং ৰচনে পটিমন্তেতুন্তি. অপি চাহং ভৰন্তানং ৰচনেন গমিস্সামী’’তি.
৪০২. অথ খো অস্সলাযনো মাণৰো মহতা ব্রাহ্মণগণেন সদ্ধিং যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো অস্সলাযনো মাণৰো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘ব্রাহ্মণা, ভো গোতম, এৰমাহংসু – ‘ব্রাহ্মণোৰ সেট্ঠো ৰণ্ণো, হীনো অঞ্ঞো ৰণ্ণো; ব্রাহ্মণোৰ সুক্কো ৰণ্ণো, কণ্হো অঞ্ঞো ৰণ্ণো; ব্রাহ্মণোৰ সুজ্ঝন্তি, নো অব্রাহ্মণা; ব্রাহ্মণাৰ ব্রহ্মুনো পুত্তা ওরসা মুখতো জাতা ব্রহ্মজা ব্রহ্মনিম্মিতা ব্রহ্মদাযাদা’তি. ইধ ভৰং গোতমো কিমাহা’’তি? ‘‘দিস্সন্তি [দিস্সন্তে (সী. স্যা. কং. পী.)] খো পন, অস্সলাযন, ব্রাহ্মণানং ব্রাহ্মণিযো উতুনিযোপি গব্ভিনিযোপি ৰিজাযমানাপি পাযমানাপি. তে চ ব্রাহ্মণিযোনিজাৰ সমানা এৰমাহংসু – ‘ব্রাহ্মণোৰ সেট্ঠো ৰণ্ণো, হীনো অঞ্ঞো ৰণ্ণো; ব্রাহ্মণোৰ সুক্কো ৰণ্ণো, কণ্হো অঞ্ঞো ৰণ্ণো; ব্রাহ্মণাৰ সুজ্ঝন্তি, নো অব্রাহ্মণা; ব্রাহ্মণাৰ ব্রহ্মুনো পুত্তা ওরসা মুখতো জাতা ব্রহ্মজা ব্রহ্মনিম্মিতা ব্রহ্মদাযাদা’’’তি. ‘‘কিঞ্চাপি ভৰং গোতমো এৰমাহ, অথ খ্ৰেত্থ ব্রাহ্মণা এৰমেতং মঞ্ঞন্তি – ‘ব্রাহ্মণোৰ সেট্ঠো ৰণ্ণো, হীনো অঞ্ঞো ৰণ্ণো…পে… ব্রহ্মদাযাদা’’’তি.
৪০৩. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, অস্সলাযন, সুতং তে – ‘যোনকম্বোজেসু অঞ্ঞেসু চ পচ্চন্তিমেসু জনপদেসু দ্ৰেৰ ৰণ্ণা – অয্যো চেৰ দাসো চ; অয্যো হুত্ৰা দাসো হোতি, দাসো হুত্ৰা অয্যো হোতী’’’তি? ‘‘এৰং, ভো, সুতং তং মে – ‘যোনকম্বোজেসু অঞ্ঞেসু চ পচ্চন্তিমেসু জনপদেসু দ্ৰেৰ ৰণ্ণা – অয্যো চেৰ দাসো চ; অয্যো হুত্ৰা দাসো হোতি, দাসো হুত্ৰা অয্যো হোতী’’’তি. ‘‘এত্থ, অস্সলাযন, ব্রাহ্মণানং কিং বলং, কো অস্সাসো যদেত্থ ব্রাহ্মণা এৰমাহংসু – ‘ব্রাহ্মণোৰ সেট্ঠো ৰণ্ণো, হীনো অঞ্ঞো ৰণ্ণো…পে… ব্রহ্মদাযাদা’’’তি? ‘‘কিঞ্চাপি ভৰং গোতমো এৰমাহ, অথ খ্ৰেত্থ ব্রাহ্মণা এৰমেতং মঞ্ঞন্তি – ‘ব্রাহ্মণোৰ সেট্ঠো ৰণ্ণো, হীনো অঞ্ঞো ৰণ্ণো…পে… ব্রহ্মদাযাদা’’’তি.
৪০৪. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, অস্সলাযন, খত্তিযোৰ নু খো পাণাতিপাতী অদিন্নাদাযী কামেসুমিচ্ছাচারী মুসাৰাদী পিসুণৰাচো ফরুসৰাচো সম্ফপ্পলাপী অভিজ্ঝালু ব্যাপন্নচিত্তো মিচ্ছাদিট্ঠি কাযস্স ভেদা পরং মরণা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং নিরযং উপপজ্জেয্য, নো ব্রাহ্মণো? ৰেস্সোৰ নু খো…পে… সুদ্দোৰ নু খো পাণাতিপাতী অদিন্নাদাযী কামেসুমিচ্ছাচারী মুসাৰাদী পিসুণৰাচো ফরুসৰাচো সম্ফপ্পলাপী অভিজ্ঝালু ব্যাপন্নচিত্তো মিচ্ছাদিট্ঠি কাযস্স ভেদা পরং মরণা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং নিরযং উপপজ্জেয্য, নো ব্রাহ্মণো’’তি? ‘‘নো হিদং, ভো গোতম. খত্তিযোপি হি, ভো গোতম, পাণাতিপাতী অদিন্নাদাযী কামেসুমিচ্ছাচারী মুসাৰাদী পিসুণৰাচো ফরুসৰাচো সম্ফপ্পলাপী অভিজ্ঝালু ব্যাপন্নচিত্তো মিচ্ছাদিট্ঠি কাযস্স ভেদা পরং মরণা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং নিরযং উপপজ্জেয্য. ব্রাহ্মণোপি হি, ভো গোতম…পে… ৰেস্সোপি হি, ভো গোতম…পে… সুদ্দোপি হি, ভো গোতম…পে… সব্বেপি হি, ভো গোতম, চত্তারো ৰণ্ণা পাণাতিপাতিনো অদিন্নাদাযিনো কামেসুমিচ্ছাচারিনো মুসাৰাদিনো পিসুণৰাচা ফরুসৰাচা সম্ফপ্পলাপিনো অভিজ্ঝালূ ব্যাপন্নচিত্তা মিচ্ছাদিট্ঠী কাযস্স ভেদা পরং মরণা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং নিরযং উপপজ্জেয্যু’’ন্তি. ‘‘এত্থ, অস্সলাযন, ব্রাহ্মণানং কিং বলং, কো অস্সাসো যদেত্থ ব্রাহ্মণা এৰমাহংসু – ‘ব্রাহ্মণোৰ সেট্ঠো ৰণ্ণো, হীনো অঞ্ঞো ৰণ্ণো…পে… ব্রহ্মদাযাদা’’’তি? ‘‘কিঞ্চাপি ভৰং গোতমো এৰমাহ, অথ খ্ৰেত্থ ব্রাহ্মণা এৰমেতং মঞ্ঞন্তি – ‘ব্রাহ্মণোৰ সেট্ঠো ৰণ্ণো, হীনো অঞ্ঞো ৰণ্ণো…পে… ব্রহ্মদাযাদা’’’তি.
৪০৫. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, অস্সলাযন, ব্রাহ্মণোৰ নু খো পাণাতিপাতা পটিৰিরতো অদিন্নাদানা পটিৰিরতো কামেসুমিচ্ছাচারা পটিৰিরতো মুসাৰাদা পটিৰিরতো পিসুণায ৰাচায পটিৰিরতো ফরুসায ৰাচায পটিৰিরতো সম্ফপ্পলাপা পটিৰিরতো অনভিজ্ঝালু অব্যাপন্নচিত্তো সম্মাদিট্ঠি কাযস্স ভেদা পরং মরণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জেয্য, নো [নো চ (ক.)] খত্তিযো নো ৰেস্সো, নো সুদ্দো’’তি? ‘‘নো হিদং, ভো গোতম! খত্তিযোপি হি, ভো গোতম, পাণাতিপাতা পটিৰিরতো অদিন্নাদানা পটিৰিরতো কামেসুমিচ্ছাচারা পটিৰিরতো মুসাৰাদা পটিৰিরতো পিসুণায ৰাচায পটিৰিরতো ফরুসায ৰাচায পটিৰিরতো সম্ফপ্পলাপা পটিৰিরতো অনভিজ্ঝালু অব্যাপন্নচিত্তো সম্মাদিট্ঠি কাযস্স ভেদা পরং মরণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জেয্য. ব্রাহ্মণোপি হি, ভো গোতম…পে… ৰেস্সোপি হি, ভো গোতম…পে… সুদ্দোপি হি, ভো গোতম…পে… সব্বেপি হি, ভো গোতম, চত্তারো ৰণ্ণা পাণাতিপাতা পটিৰিরতা অদিন্নাদানা পটিৰিরতা কামেসুমিচ্ছাচারা পটিৰিরতা মুসাৰাদা পটিৰিরতা পিসুণায ৰাচায পটিৰিরতা ফরুসায ৰাচায পটিৰিরতা সম্ফপ্পলাপা পটিৰিরতা অনভিজ্ঝালূ অব্যাপন্নচিত্তা সম্মাদিট্ঠী কাযস্স ভেদা পরং মরণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জেয্যু’’ন্তি. ‘‘এত্থ, অস্সলাযন, ব্রাহ্মণানং কিং বলং, কো অস্সাসো যদেত্থ ব্রাহ্মণা এৰমাহংসু – ‘ব্রাহ্মণোৰ সেট্ঠো ৰণ্ণো, হীনো অঞ্ঞো ৰণ্ণো…পে… ব্রহ্মদাযাদা’’’তি? ‘‘কিঞ্চাপি ভৰং গোতমো এৰমাহ, অথ খ্ৰেত্থ ব্রাহ্মণা এৰমেতং মঞ্ঞন্তি – ‘ব্রাহ্মণোৰ সেট্ঠো ৰণ্ণো, হীনো অঞ্ঞো ৰণ্ণো…পে… ব্রহ্মদাযাদা’’’তি.
৪০৬. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, অস্সলাযন, ব্রাহ্মণোৰ নু খো পহোতি অস্মিং পদেসে অৰেরং অব্যাবজ্ঝং মেত্তচিত্তং ভাৰেতুং, নো খত্তিযো, নো ৰেস্সো নো সুদ্দো’’তি? ‘‘নো হিদং, ভো গোতম! খত্তিযোপি হি, ভো গোতম, পহোতি অস্মিং পদেসে অৰেরং অব্যাবজ্ঝং মেত্তচিত্তং ভাৰেতুং; ব্রাহ্মণোপি হি, ভো গোতম… ৰেস্সোপি হি, ভো গোতম… সুদ্দোপি হি, ভো গোতম… সব্বেপি হি, ভো গোতম, চত্তারো ৰণ্ণা পহোন্তি অস্মিং পদেসে অৰেরং অব্যাবজ্ঝং মেত্তচিত্তং ভাৰেতু’’ন্তি. ‘‘এত্থ, অস্সলাযন, ব্রাহ্মণানং কিং বলং, কো অস্সাসো যদেত্থ ব্রাহ্মণা এৰমাহংসু – ‘ব্রাহ্মণোৰ সেট্ঠো ৰণ্ণো, হীনো অঞ্ঞো ৰণ্ণো…পে… ব্রহ্মদাযাদা’’’তি? ‘‘কিঞ্চাপি ভৰং গোতমো এৰমাহ, অথ খ্ৰেত্থ ব্রাহ্মণা এৰমেতং মঞ্ঞন্তি – ‘ব্রাহ্মণোৰ সেট্ঠো ৰণ্ণো, হীনো অঞ্ঞো ৰণ্ণো…পে… ব্রহ্মদাযাদা’’’তি.
৪০৭. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, অস্সলাযন, ব্রাহ্মণোৰ নু খো পহোতি সোত্তিসিনানিং আদায নদিং গন্ত্ৰা রজোজল্লং পৰাহেতুং, নো খত্তিযো, নো ৰেস্সো, নো সুদ্দো’’তি? ‘‘নো হিদং, ভো গোতম! খত্তিযোপি হি, ভো গোতম, পহোতি সোত্তিসিনানিং আদায নদিং গন্ত্ৰা রজোজল্লং পৰাহেতুং, ব্রাহ্মণোপি হি, ভো গোতম… ৰেস্সোপি হি, ভো গোতম… সুদ্দোপি হি, ভো গোতম… সব্বেপি হি, ভো গোতম, চত্তারো ৰণ্ণা পহোন্তি সোত্তিসিনানিং আদায নদিং গন্ত্ৰা রজোজল্লং পৰাহেতু’’ন্তি. ‘‘এত্থ, অস্সলাযন, ব্রাহ্মণানং কিং বলং, কো অস্সাসো যদেত্থ ব্রাহ্মণা এৰমাহংসু – ‘ব্রাহ্মণোৰ সেট্ঠো ৰণ্ণো, হীনো অঞ্ঞো ৰণ্ণো…পে… ব্রহ্মদাযাদা’’’তি? ‘‘কিঞ্চাপি ভৰং গোতমো এৰমাহ, অথ খ্ৰেত্থ ব্রাহ্মণা এৰমেতং মঞ্ঞন্তি – ‘ব্রাহ্মণোৰ সেট্ঠো ৰণ্ণো, হীনো অঞ্ঞো ৰণ্ণো…পে… ব্রহ্মদাযাদা’’’তি.
৪০৮. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, অস্সলাযন, ইধ রাজা খত্তিযো মুদ্ধাৰসিত্তো নানাজচ্চানং পুরিসানং পুরিসসতং সন্নিপাতেয্য – ‘আযন্তু ভোন্তো যে তত্থ খত্তিযকুলা ব্রাহ্মণকুলা রাজঞ্ঞকুলা উপ্পন্না, সাকস্স ৰা সালস্স ৰা [উপ্পন্না সালস্স ৰা (সী. পী.)] সলল়স্স ৰা চন্দনস্স ৰা পদুমকস্স ৰা উত্তরারণিং আদায, অগ্গিং অভিনিব্বত্তেন্তু, তেজো পাতুকরোন্তু. আযন্তু পন ভোন্তো যে তত্থ চণ্ডালকুলা নেসাদকুলা ৰেনকুলা [ৰেণকুলা (সী. পী.), ৰেণুকুলা (স্যা. কং.)] রথকারকুলা পুক্কুসকুলা উপ্পন্না, সাপানদোণিযা ৰা সূকরদোণিযা ৰা রজকদোণিযা ৰা এরণ্ডকট্ঠস্স ৰা উত্তরারণিং আদায, অগ্গিং অভিনিব্বত্তেন্তু, তেজো পাতুকরোন্তূ’তি.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, অস্সলাযন, যো এৰং নু খো সো [যো চ নু খো (স্যা. কং. ক.)] খত্তিযকুলা ব্রাহ্মণকুলা রাজঞ্ঞকুলা উপ্পন্নেহি সাকস্স ৰা সালস্স ৰা সলল়স্স ৰা চন্দনস্স ৰা পদুমকস্স ৰা উত্তরারণিং আদায অগ্গি অভিনিব্বত্তো, তেজো পাতুকতো, সো এৰ নু খ্ৰাস্স অগ্গি অচ্চিমা চেৰ [চ (সী. পী.)] ৰণ্ণৰা [ৰণ্ণিমা (স্যা. কং. পী. ক.)] চ পভস্সরো চ, তেন চ সক্কা অগ্গিনা অগ্গিকরণীযং কাতুং; যো পন সো চণ্ডালকুলা নেসাদকুলা ৰেনকুলা রথকারকুলা পুক্কুসকুলা উপ্পন্নেহি সাপানদোণিযা ৰা সূকরদোণিযা ৰা রজকদোণিযা ৰা এরণ্ডকট্ঠস্স ৰা উত্তরারণিং আদায অগ্গি অভিনিব্বত্তো, তেজো পাতুকতো স্ৰাস্স অগ্গি ন চেৰ অচ্চিমা ন চ ৰণ্ণৰা ন চ পভস্সরো, ন চ তেন সক্কা অগ্গিনা অগ্গিকরণীযং কাতু’’ন্তি? ‘‘নো হিদং, ভো গোতম! যোপি হি সো [যো সো (সী. পী.)], ভো গোতম, খত্তিযকুলা ব্রাহ্মণকুলা রাজঞ্ঞকুলা উপ্পন্নেহি সাকস্স ৰা সালস্স ৰা সলল়স্স ৰা চন্দনস্স ৰা পদুমকস্স ৰা উত্তরারণিং আদায অগ্গি অভিনিব্বত্তো, তেজো পাতুকতো স্ৰাস্স [সো চস্স (সী. পী.), সোপিস্স (স্যা. কং.)] অগ্গি অচ্চিমা চেৰ ৰণ্ণৰা চ পভস্সরো চ, তেন চ সক্কা অগ্গিনা অগ্গিকরণীযং কাতুং; যোপি সো চণ্ডালকুলা নেসাদকুলা ৰেনকুলা রথকারকুলা পুক্কুসকুলা উপ্পন্নেহি সাপানদোণিযা ৰা সূকরদোণিযা ৰা রজকদোণিযা ৰা এরণ্ডকট্ঠস্স ৰা উত্তরারণিং আদায অগ্গি অভিনিব্বত্তো, তেজো পাতুকতো, স্ৰাস্স অগ্গি অচ্চিমা চেৰ ৰণ্ণৰা চ পভস্সরো চ, তেন চ সক্কা অগ্গিনা অগ্গিকরণীযং কাতুং. সব্বোপি হি, ভো গোতম, অগ্গি অচ্চিমা চেৰ ৰণ্ণৰা চ পভস্সরো চ, সব্বেনপি সক্কা অগ্গিনা অগ্গিকরণীযং কাতু’’ন্তি. ‘‘এত্থ, অস্সলাযন, ব্রাহ্মণানং কিং বলং, কো অস্সাসো যদেত্থ ব্রাহ্মণা এৰমাহংসু – ‘ব্রাহ্মণোৰ সেট্ঠো ৰণ্ণো, হীনো অঞ্ঞো ৰণ্ণো; ব্রাহ্মণোৰ সুক্কো ৰণ্ণো, কণ্হো অঞ্ঞো ৰণ্ণো; ব্রাহ্মণাৰ সুজ্ঝন্তি, নো অব্রাহ্মণা; ব্রাহ্মণাৰ ব্রহ্মুনো পুত্তা ওরসা মুখতো জাতা ব্রহ্মজা ব্রহ্মনিম্মিতা ব্রহ্মদাযাদা’’’তি? ‘‘কিঞ্চাপি ভৰং গোতমো এৰমাহ, অথ খ্ৰেত্থ ব্রাহ্মণা এৰমেতং মঞ্ঞন্তি – ‘ব্রাহ্মণোৰ সেট্ঠো ৰণ্ণো, হীনো অঞ্ঞো ৰণ্ণো…পে… ব্রহ্মদাযাদা’’’তি.
৪০৯. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, অস্সলাযন, ইধ খত্তিযকুমারো ব্রাহ্মণকঞ্ঞায সদ্ধিং সংৰাসং কপ্পেয্য, তেসং সংৰাসমন্ৰায পুত্তো জাযেথ; যো সো খত্তিযকুমারেন ব্রাহ্মণকঞ্ঞায পুত্তো উপ্পন্নো, সিযা সো মাতুপি সদিসো পিতুপি সদিসো, ‘খত্তিযো’তিপি ৰত্তব্বো ‘ব্রাহ্মণো’তিপি ৰত্তব্বো’’তি? ‘‘যো সো, ভো গোতম, খত্তিযকুমারেন ব্রাহ্মণকঞ্ঞায পুত্তো উপ্পন্নো, সিযা সো মাতুপি সদিসো পিতুপি সদিসো, ‘খত্তিযো’তিপি ৰত্তব্বো ‘ব্রাহ্মণো’তিপি ৰত্তব্বো’’তি.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, অস্সলাযন, ইধ ব্রাহ্মণকুমারো খত্তিযকঞ্ঞায সদ্ধিং সংৰাসং কপ্পেয্য, তেসং সংৰাসমন্ৰায পুত্তো জাযেথ; যো সো ব্রাহ্মণকুমারেন খত্তিযকঞ্ঞায পুত্তো উপ্পন্নো, সিযা সো মাতুপি সদিসো পিতুপি সদিসো, ‘খত্তিযো’তিপি ৰত্তব্বো ‘ব্রাহ্মণো’তিপি ৰত্তব্বো’’তি? ‘‘যো সো, ভো গোতম, ব্রাহ্মণকুমারেন খত্তিযকঞ্ঞায পুত্তো উপ্পন্নো, সিযা সো মাতুপি সদিসো পিতুপি সদিসো, ‘খত্তিযো’তিপি ৰত্তব্বো ‘ব্রাহ্মণো’তিপি ৰত্তব্বো’’তি.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, অস্সলাযন ইধ ৰল়ৰং গদ্রভেন সম্পযোজেয্যুং [সংযোজেয্য (ক.)], তেসং সম্পযোগমন্ৰায কিসোরো জাযেথ; যো সো ৰল়ৰায গদ্রভেন কিসোরো উপ্পন্নো, সিযা সো মাতুপি সদিসো পিতুপি সদিসো, ‘অস্সো’তিপি ৰত্তব্বো ‘গদ্রভো’তিপি ৰত্তব্বো’’তি? ‘‘কুণ্ডঞ্হি সো [ৰেকুরঞ্জায হি সো (সী. পী.), সো কুমারণ্ডুপি সো (স্যা. কং.), ৰেকুলজো হি সো (?)], ভো গোতম, অস্সতরো হোতি. ইদং হিস্স, ভো গোতম, নানাকরণং পস্সামি; অমুত্র চ পনেসানং ন কিঞ্চি নানাকরণং পস্সামী’’তি.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, অস্সলাযন, ইধাস্সু দ্ৰে মাণৰকা ভাতরো সউদরিযা, একো অজ্ঝাযকো উপনীতো একো অনজ্ঝাযকো অনুপনীতো. কমেত্থ ব্রাহ্মণা পঠমং ভোজেয্যুং সদ্ধে ৰা থালিপাকে ৰা যঞ্ঞে ৰা পাহুনে ৰা’’তি? ‘‘যো সো, ভো গোতম, মাণৰকো অজ্ঝাযকো উপনীতো তমেত্থ ব্রাহ্মণা পঠমং ভোজেয্যুং সদ্ধে ৰা থালিপাকে ৰা যঞ্ঞে ৰা পাহুনে ৰা. কিঞ্হি, ভো গোতম, অনজ্ঝাযকে অনুপনীতে দিন্নং মহপ্ফলং ভৰিস্সতী’’তি?
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, অস্সলাযন, ইধাস্সু দ্ৰে মাণৰকা ভাতরো সউদরিযা, একো অজ্ঝাযকো উপনীতো দুস্সীলো পাপধম্মো, একো অনজ্ঝাযকো অনুপনীতো সীলৰা কল্যাণধম্মো. কমেত্থ ব্রাহ্মণা পঠমং ভোজেয্যুং সদ্ধে ৰা থালিপাকে ৰা যঞ্ঞে ৰা পাহুনে ৰা’’তি? ‘‘যো সো, ভো গোতম, মাণৰকো অনজ্ঝাযকো অনুপনীতো সীলৰা কল্যাণধম্মো তমেত্থ ব্রাহ্মণা পঠমং ভোজেয্যুং সদ্ধে ৰা থালিপাকে ৰা যঞ্ঞে ৰা পাহুনে ৰা. কিঞ্হি, ভো গোতম, দুস্সীলে পাপধম্মে দিন্নং মহপ্ফলং ভৰিস্সতী’’তি?
‘‘পুব্বে খো ত্ৰং, অস্সলাযন, জাতিং অগমাসি; জাতিং গন্ত্ৰা মন্তে অগমাসি; মন্তে গন্ত্ৰা তপে অগমাসি; তপে গন্ত্ৰা [মন্তে গন্ত্ৰা তমেতং ত্ৰং (সী. পী.), মন্তে গন্ত্ৰা তমেৰ ঠপেত্ৰা (স্যা. কং.)] চাতুৰণ্ণিং সুদ্ধিং পচ্চাগতো, যমহং পঞ্ঞপেমী’’তি. এৰং ৰুত্তে, অস্সলাযনো মাণৰো তুণ্হীভূতো মঙ্কুভূতো পত্তক্খন্ধো অধোমুখো পজ্ঝাযন্তো অপ্পটিভানো নিসীদি.
৪১০. অথ খো ভগৰা অস্সলাযনং মাণৰং তুণ্হীভূতং মঙ্কুভূতং পত্তক্খন্ধং অধোমুখং পজ্ঝাযন্তং অপ্পটিভানং ৰিদিত্ৰা অস্সলাযনং মাণৰং এতদৰোচ – ‘‘ভূতপুব্বং, অস্সলাযন, সত্তন্নং ব্রাহ্মণিসীনং অরঞ্ঞাযতনে পণ্ণকুটীসু সম্মন্তানং [ৰসন্তানং (সী.)] এৰরূপং পাপকং দিট্ঠিগতং উপ্পন্নং হোতি – ‘ব্রাহ্মণোৰ সেট্ঠো ৰণ্ণো, হীনো অঞ্ঞো ৰণ্ণো…পে… ব্রহ্মদাযাদা’তি. অস্সোসি খো, অস্সলাযন, অসিতো দেৰলো ইসি – ‘সত্তন্নং কির ব্রাহ্মণিসীনং অরঞ্ঞাযতনে পণ্ণকুটীসু সম্মন্তানং এৰরূপং পাপকং দিট্ঠিগতং উপ্পন্নং – ব্রাহ্মণোৰ সেট্ঠো ৰণ্ণো…পে… ব্রহ্মদাযাদা’তি. অথ খো, অস্সলাযন, অসিতো দেৰলো ইসি কেসমস্সুং কপ্পেত্ৰা মঞ্জিট্ঠৰণ্ণানি দুস্সানি নিৰাসেত্ৰা পটলিযো [অটলিযো (সী. পী.), অগলিযো (স্যা. কং.)] উপাহনা আরুহিত্ৰা জাতরূপমযং দণ্ডং গহেত্ৰা সত্তন্নং ব্রাহ্মণিসীনং পত্থণ্ডিলে পাতুরহোসি. অথ খো, অস্সলাযন, অসিতো দেৰলো ইসি সত্তন্নং ব্রাহ্মণিসীনং পত্থণ্ডিলে চঙ্কমমানো এৰমাহ – ‘হন্দ, কো নু খো ইমে ভৰন্তো ব্রাহ্মণিসযো গতা [গন্তা (স্যা. কং. ক.)]; হন্দ, কো নু খো ইমে ভৰন্তো ব্রাহ্মণিসযো গতা’তি? অথ খো, অস্সলাযন, সত্তন্নং ব্রাহ্মণিসীনং এতদহোসি – ‘কো নাযং গামণ্ডলরূপো ৰিয সত্তন্নং ব্রাহ্মণিসীনং পত্থণ্ডিলে চঙ্কমমানো এৰমাহ – ‘হন্দ, কো নু খো ইমে ভৰন্তো ব্রাহ্মণিসযো গতা; হন্দ, কো নু খো ইমে ভৰন্তো ব্রাহ্মণিসযো গতাতি? হন্দ, নং অভিসপামা’তি. অথ খো, অস্সলাযন, সত্ত ব্রাহ্মণিসযো অসিতং দেৰলং ইসিং অভিসপিংসু – ‘ভস্মা, ৰসল [ৰসলী (পী.), ৰসলি (ক.), চপলী (স্যা. কং.)], হোহি; ভস্মা, ৰসল, হোহী’তি [ভস্মা ৰসল হোহীতি অভিসপৰচনং সী. পী. পোত্থকেসু সকিদেৰ আগতং]. যথা যথা খো, অস্সলাযন, সত্ত ব্রাহ্মণিসযো অসিতং দেৰলং ইসিং অভিসপিংসু তথা তথা অসিতো দেৰলো ইসি অভিরূপতরো চেৰ হোতি দস্সনীযতরো চ পাসাদিকতরো চ. অথ খো, অস্সলাযন, সত্তন্নং ব্রাহ্মণিসীনং এতদহোসি – ‘মোঘং ৰত নো তপো, অফলং ব্রহ্মচরিযং. মযঞ্হি পুব্বে যং অভিসপাম – ভস্মা, ৰসল, হোহি; ভস্মা, ৰসল, হোহীতি ভস্মাৰ ভৰতি একচ্চো. ইমং পন মযং যথা যথা অভিসপাম তথা তথা অভিরূপতরো চেৰ হোতি দস্সনীযতরো চ পাসাদিকতরো চা’তি. ‘ন ভৰন্তানং মোঘং তপো, নাফলং ব্রহ্মচরিযং. ইঙ্ঘ ভৰন্তো, যো মযি মনোপদোসো তং পজহথা’তি. ‘যো ভৰতি মনোপদোসো তং পজহাম. কো নু ভৰং হোতী’তি? ‘সুতো নু ভৰতং – অসিতো দেৰলো ইসী’তি? ‘এৰং, ভো’. ‘সো খ্ৰাহং, ভো, হোমী’তি. অথ খো, অস্সলাযন, সত্ত ব্রাহ্মণিসযো অসিতং দেৰলং ইসিং অভিৰাদেতুং উপক্কমিংসু.
৪১১. ‘‘অথ খো, অস্সলাযন, অসিতো দেৰলো ইসি সত্ত ব্রাহ্মণিসযো এতদৰোচ – ‘সুতং মেতং, ভো, সত্তন্নং কির ব্রাহ্মণিসীনং অরঞ্ঞাযতনে পণ্ণকুটীসু সম্মন্তানং এৰরূপং পাপকং দিট্ঠিগতং উপ্পন্নং – ব্রাহ্মণোৰ সেট্ঠো ৰণ্ণো, হীনো অঞ্ঞো ৰণ্ণো; ব্রাহ্মণোৰ সুক্কো ৰণ্ণো, কণ্হো অঞ্ঞো ৰণ্ণো; ব্রাহ্মণাৰ সুজ্ঝন্তি, নো অব্রাহ্মণা; ব্রাহ্মণাৰ ব্রহ্মুনো পুত্তা ওরসা মুখতো জাতা ব্রহ্মজা ব্রহ্মনিম্মিতা ব্রহ্মদাযাদা’তি. ‘এৰং, ভো’.
‘‘‘জানন্তি পন ভোন্তো – যা জনিকা মাতা [জনিমাতা (সী. স্যা. কং. পী.)] ব্রাহ্মণংযেৰ অগমাসি, নো অব্রাহ্মণ’ন্তি? ‘নো হিদং, ভো’.
‘‘‘জানন্তি পন ভোন্তো – যা জনিকামাতু [জনিমাতু (সী. স্যা. কং. পী.)] মাতা যাৰ সত্তমা মাতুমাতামহযুগা ব্রাহ্মণংযেৰ অগমাসি, নো অব্রাহ্মণ’ন্তি? ‘নো হিদং, ভো’.
‘‘‘জানন্তি পন ভোন্তো – যো জনকো পিতা [জনিপিতা (সী. স্যা. কং. পী.)] ব্রাহ্মণিংযেৰ অগমাসি, নো অব্রাহ্মণি’ন্তি? ‘নো হিদং, ভো’.
‘‘‘জানন্তি পন ভোন্তো – যো জনকপিতু [জনিপিতু (সী. স্যা. কং. পী.)] পিতা যাৰ সত্তমা পিতুপিতামহযুগা ব্রাহ্মণিংযেৰ অগমাসি, নো অব্রাহ্মণি’ন্তি? ‘নো হিদং, ভো’.
‘‘‘জানন্তি পন ভোন্তো – যথা গব্ভস্স অৰক্কন্তি হোতী’তি [ন মযং জানাম ভো যথা গব্ভস্স অৰক্কন্তি হোতীতি. যথা কথং পন ভো গব্ভস্স অৰক্কন্তি হোতীতি. (ক.)]? ‘জানাম মযং, ভো – যথা গব্ভস্স অৰক্কন্তি হোতি [ন মযং জানাম ভো যথা গব্ভস্স অৰক্কন্তি হোতীতি. যথা কথং পন ভো গব্ভস্স অৰক্কন্তি হোতীতি. (ক.)]. ইধ মাতাপিতরো চ সন্নিপতিতা হোন্তি, মাতা চ উতুনী হোতি, গন্ধব্বো চ পচ্চুপট্ঠিতো হোতি; এৰং তিণ্ণং সন্নিপাতা গব্ভস্স অৰক্কন্তি হোতী’তি.
‘‘‘জানন্তি পন ভোন্তো – তগ্ঘ [যগ্ঘে (সী. স্যা. কং. পী.)], সো গন্ধব্বো খত্তিযো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা ৰেস্সো ৰা সুদ্দো ৰা’তি? ‘ন মযং, ভো, জানাম – তগ্ঘ সো গন্ধব্বো খত্তিযো ৰা ব্রাহ্মণো ৰা ৰেস্সো ৰা সুদ্দো ৰা’তি. ‘এৰং সন্তে, ভো, জানাথ – কে তুম্হে হোথা’তি? ‘এৰং সন্তে, ভো, ন মযং জানাম – কে মযং হোমা’তি. তে হি নাম, অস্সলাযন, সত্ত ব্রাহ্মণিসযো অসিতেন দেৰলেন ইসিনা সকে জাতিৰাদে সমনুযুঞ্জীযমানা সমনুগ্গাহীযমানা সমনুভাসীযমানা ন সম্পাযিস্সন্তি; কিং পন ত্ৰং এতরহি মযা সকস্মিং জাতিৰাদে সমনুযুঞ্জীযমানো সমনুগ্গাহীযমানো সমনুভাসীযমানো সম্পাযিস্সসি, যেসং ত্ৰং সাচরিযকো ন পুণ্ণো দব্বিগাহো’’তি.
এৰং ৰুত্তে, অস্সলাযনো মাণৰো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘অভিক্কন্তং, ভো গোতম…পে… উপাসকং মং ভৰং গোতমো ধারেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সরণং গত’’ন্তি.
অস্সলাযনসুত্তং নিট্ঠিতং ততিযং.