২. সেলসুত্তং

৩৯৬. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা অঙ্গুত্তরাপেসু চারিকং চরমানো মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং অড্ঢতেল়সেহি ভিক্খুসতেহি যেন আপণং নাম অঙ্গুত্তরাপানং নিগমো তদৰসরি. অস্সোসি খো কেণিযো জটিলো – ‘‘সমণো খলু, ভো, গোতমো সক্যপুত্তো সক্যকুলা পব্বজিতো অঙ্গুত্তরাপেসু চারিকং চরমানো মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং অড্ঢতেল়সেহি ভিক্খুসতেহি আপণং অনুপ্পত্তো. তং খো পন ভৰন্তং গোতমং এৰং কল্যাণো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গতো – ‘ইতিপি সো ভগৰা অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো ৰিজ্জাচরণসম্পন্নো সুগতো লোকৰিদূ অনুত্তরো পুরিসদম্মসারথি সত্থা দেৰমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৰাতি. সো ইমং লোকং সদেৰকং সমারকং সব্রহ্মকং সস্সমণব্রাহ্মণিং পজং সদেৰমনুস্সং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা পৰেদেতি. সো ধম্মং দেসেতি আদিকল্যাণং মজ্ঝেকল্যাণং পরিযোসানকল্যাণং সাত্থং সব্যঞ্জনং, কেৰলপরিপুণ্ণং পরিসুদ্ধং ব্রহ্মচরিযং পকাসেতি. সাধু খো পন তথারূপানং অরহতং দস্সনং হোতী’’’তি.

অথ খো কেণিযো জটিলো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো কেণিযং জটিলং ভগৰা ধম্মিযা কথায সন্দস্সেসি সমাদপেসি সমুত্তেজেসি সম্পহংসেসি. অথ খো কেণিযো জটিলো ভগৰতা ধম্মিযা কথায সন্দস্সিতো সমাদপিতো সমুত্তেজিতো সম্পহংসিতো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘অধিৰাসেতু মে ভৰং গোতমো স্ৰাতনায ভত্তং সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেনা’’তি. এৰং ৰুত্তে, ভগৰা কেণিযং জটিলং এতদৰোচ – ‘‘মহা খো, কেণিয, ভিক্খুসঙ্ঘো অড্ঢতেল়সানি ভিক্খুসতানি, ত্ৰঞ্চ ব্রাহ্মণেসু অভিপ্পসন্নো’’তি. দুতিযম্পি খো কেণিযো জটিলো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘কিঞ্চাপি খো, ভো গোতম, মহা ভিক্খুসঙ্ঘো অড্ঢতেল়সানি ভিক্খুসতানি, অহঞ্চ ব্রাহ্মণেসু অভিপ্পসন্নো; অধিৰাসেতু মে ভৰং গোতমো স্ৰাতনায ভত্তং সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেনা’’তি. দুতিযম্পি খো ভগৰা কেণিযং জটিলং এতদৰোচ – ‘‘মহা খো, কেণিয, ভিক্খুসঙ্ঘো অড্ঢতেল়সানি ভিক্খুসতানি, ত্ৰঞ্চ ব্রাহ্মণেসু অভিপ্পসন্নো’’তি. ততিযম্পি খো কেণিযো জটিলো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘কিঞ্চাপি খো, ভো গোতম, মহা ভিক্খুসঙ্ঘো অড্ঢতেল়সানি ভিক্খুসতানি, অহঞ্চ ব্রাহ্মণেসু অভিপ্পসন্নো; অধিৰাসেতু মে ভৰং গোতমো স্ৰাতনায ভত্তং সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেনা’’তি. অধিৰাসেসি ভগৰা তুণ্হীভাৰেন. অথ খো কেণিযো জটিলো ভগৰতো অধিৰাসনং ৰিদিত্ৰা উট্ঠাযাসনা যেন সকো অস্সমো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা মিত্তামচ্চে ঞাতিসালোহিতে আমন্তেসি – ‘‘সুণন্তু মে ভোন্তো, মিত্তামচ্চা ঞাতিসালোহিতা; সমণো মে গোতমো নিমন্তিতো স্ৰাতনায ভত্তং সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেন. যেন মে কাযৰেয্যাৰটিকং [কাযৰেযাৰট্টিকং (সী. স্যা. কং.), কাযৰেয্যাৰতিকং (ক.)] করেয্যাথা’’তি. ‘‘এৰং, ভো’’তি খো কেণিযস্স জটিলস্স মিত্তামচ্চা ঞাতিসালোহিতা কেণিযস্স জটিলস্স পটিস্সুত্ৰা অপ্পেকচ্চে উদ্ধনানি খণন্তি, অপ্পেকচ্চে কট্ঠানি ফালেন্তি, অপ্পেকচ্চে ভাজনানি ধোৰন্তি, অপ্পেকচ্চে উদকমণিকং পতিট্ঠাপেন্তি, অপ্পেকচ্চে আসনানি পঞ্ঞপেন্তি. কেণিযো পন জটিলো সামংযেৰ মণ্ডলমালং পটিযাদেতি.

৩৯৭. তেন খো পন সমযেন সেলো ব্রাহ্মণো আপণে পটিৰসতি তিণ্ণং ৰেদানং পারগূ সনিঘণ্ডুকেটুভানং সাক্খরপ্পভেদানং ইতিহাসপঞ্চমানং, পদকো, ৰেয্যাকরণো, লোকাযতমহাপুরিসলক্খণেসু অনৰযো, তীণি চ মাণৰকসতানি মন্তে ৰাচেতি. তেন খো পন সমযেন কেণিযো জটিলো সেলে ব্রাহ্মণে অভিপ্পসন্নো হোতি. অথ খো সেলো ব্রাহ্মণো তীহি মাণৰকসতেহি পরিৰুতো জঙ্ঘাৰিহারং অনুচঙ্কমমানো অনুৰিচরমানো যেন কেণিযস্স জটিলস্স অস্সমো তেনুপসঙ্কমি. অদ্দসা খো সেলো ব্রাহ্মণো কেণিযস্স জটিলস্স অস্সমে অপ্পেকচ্চে উদ্ধনানি খণন্তে, অপ্পেকচ্চে কট্ঠানি ফালেন্তে, অপ্পেকচ্চে ভাজনানি ধোৰন্তে, অপ্পেকচ্চে উদকমণিকং পতিট্ঠাপেন্তে, অপ্পেকচ্চে আসনানি পঞ্ঞপেন্তে, কেণিযং পন জটিলং সামংযেৰ মণ্ডলমালং পটিযাদেন্তং. দিস্ৰান কেণিযং জটিলং এতদৰোচ – ‘‘কিং নু ভোতো কেণিযস্স আৰাহো ৰা ভৰিস্সতি ৰিৰাহো ৰা ভৰিস্সতি মহাযঞ্ঞো ৰা পচ্চুপট্ঠিতো, রাজা ৰা মাগধো সেনিযো বিম্বিসারো নিমন্তিতো স্ৰাতনায সদ্ধিং বলকাযেনা’’তি? ‘‘ন মে, ভো সেল, আৰাহো ভৰিস্সতি নপি ৰিৰাহো ভৰিস্সতি নপি রাজা মাগধো সেনিযো বিম্বিসারো নিমন্তিতো স্ৰাতনায সদ্ধিং বলকাযেন; অপি চ খো মে মহাযঞ্ঞো পচ্চুপট্ঠিতো. অত্থি, ভো, সমণো গোতমো সক্যপুত্তো সক্যকুলা পব্বজিতো অঙ্গুত্তরাপেসু চারিকং চরমানো মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং অড্ঢতেল়সেহি ভিক্খুসতেহি আপণং অনুপ্পত্তো. তং খো পন ভৰন্তং গোতমং এৰং কল্যাণো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গতো – ‘ইতিপি সো ভগৰা অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো ৰিজ্জাচরণসম্পন্নো সুগতো লোকৰিদূ অনুত্তরো পুরিসদম্মসারথি সত্থা দেৰমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৰা’তি. সো মে নিমন্তিতো স্ৰাতনায ভত্তং সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেনা’’তি.

‘‘বুদ্ধোতি – ভো কেণিয, ৰদেসি’’?

‘‘বুদ্ধোতি – ভো সেল, ৰদামি’’.

‘‘বুদ্ধোতি – ভো কেণিয, ৰদেসি’’?

‘‘বুদ্ধোতি – ভো সেল, ৰদামী’’তি.

৩৯৮. অথ খো সেলস্স ব্রাহ্মণস্স এতদহোসি – ‘‘ঘোসোপি খো এসো দুল্লভো লোকস্মিং – যদিদং ‘বুদ্ধো’তি [যদিদং বুদ্ধো বুদ্ধোতি (ক.)]. আগতানি খো পনম্হাকং মন্তেসু দ্ৰত্তিংসমহাপুরিসলক্খণানি, যেহি সমন্নাগতস্স মহাপুরিসস্স দ্ৰেযেৰ গতিযো ভৰন্তি অনঞ্ঞা. সচে অগারং অজ্ঝাৰসতি, রাজা হোতি চক্কৰত্তী ধম্মিকো ধম্মরাজা চাতুরন্তো ৰিজিতাৰী জনপদত্থাৰরিযপ্পত্তো সত্তরতনসমন্নাগতো. তস্সিমানি সত্ত রতনানি ভৰন্তি, সেয্যথিদং – চক্করতনং, হত্থিরতনং, অস্সরতনং, মণিরতনং, ইত্থিরতনং, গহপতিরতনং, পরিণাযকরতনমেৰ সত্তমং. পরোসহস্সং খো পনস্স পুত্তা ভৰন্তি সূরা ৰীরঙ্গরূপা পরসেনপ্পমদ্দনা. সো ইমং পথৰিং সাগরপরিযন্তং অদণ্ডেন অসত্থেন ধম্মেন অভিৰিজিয অজ্ঝাৰসতি. সচে পন অগারস্মা অনগারিযং পব্বজতি, অরহং হোতি সম্মাসম্বুদ্ধো লোকে ৰিৰট্টচ্ছদো’’.

‘‘কহং পন, ভো কেণিয, এতরহি সো ভৰং গোতমো ৰিহরতি অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি? এৰং ৰুত্তে, কেণিযো জটিলো দক্খিণং বাহুং পগ্গহেত্ৰা সেলং ব্রাহ্মণং এতদৰোচ – ‘‘যেনেসা, ভো সেল, নীলৰনরাজী’’তি. অথ খো সেলো ব্রাহ্মণো তীহি মাণৰকসতেহি সদ্ধিং যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি. অথ খো সেলো ব্রাহ্মণো তে মাণৰকে আমন্তেসি – ‘‘অপ্পসদ্দা ভোন্তো আগচ্ছন্তু পদে পদং [পাদে পাদং (সী.)] নিক্খিপন্তা; দুরাসদা [দূরসদ্দা (ক.)] হি তে ভগৰন্তো সীহাৰ একচরা. যদা চাহং, ভো, সমণেন গোতমেন সদ্ধিং মন্তেয্যং, মা মে ভোন্তো অন্তরন্তরা কথং ওপাতেথ. কথাপরিযোসানং মে ভৰন্তো আগমেন্তূ’’তি. অথ খো সেলো ব্রাহ্মণো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো সেলো ব্রাহ্মণো ভগৰতো কাযে দ্ৰত্তিংসমহাপুরিসলক্খণানি সমন্নেসি.

অদ্দসা খো সেলো ব্রাহ্মণো ভগৰতো কাযে দ্ৰত্তিংসমহাপুরিসলক্খণানি, যেভুয্যেন ঠপেত্ৰা দ্ৰে. দ্ৰীসু মহাপুরিসলক্খণেসু কঙ্খতি ৰিচিকিচ্ছতি নাধিমুচ্চতি ন সম্পসীদতি – কোসোহিতে চ ৰত্থগুয্হে, পহূতজিৰ্হতায চ. অথ খো ভগৰতো এতদহোসি – ‘‘পস্সতি খো মে অযং সেলো ব্রাহ্মণো দ্ৰত্তিংসমহাপুরিসলক্খণানি, যেভুয্যেন ঠপেত্ৰা দ্ৰে. দ্ৰীসু মহাপুরিসলক্খণেসু কঙ্খতি ৰিচিকিচ্ছতি নাধিমুচ্চতি ন সম্পসীদতি – কোসোহিতে চ ৰত্থগুয্হে, পহূতজিৰ্হতায চা’’তি. অথ খো ভগৰা তথারূপং ইদ্ধাভিসঙ্খারং অভিসঙ্খাসি, যথা অদ্দস সেলো ব্রাহ্মণো ভগৰতো কোসোহিতং ৰত্থগুয্হং. অথ খো ভগৰা জিৰ্হং নিন্নামেত্ৰা উভোপি কণ্ণসোতানি অনুমসি পটিমসি; উভোপি নাসিকসোতানি অনুমসি পটিমসি; কেৰলম্পি নলাটমণ্ডলং জিৰ্হায ছাদেসি. অথ খো সেলস্স ব্রাহ্মণস্স এতদহোসি – ‘‘সমন্নাগতো খো সমণো গোতমো দ্ৰত্তিংসমহাপুরিসলক্খণেহি পরিপুণ্ণেহি, নো অপরিপুণ্ণেহি; নো চ খো নং জানামি বুদ্ধো ৰা নো ৰা. সুতং খো পন মেতং ব্রাহ্মণানং ৰুদ্ধানং মহল্লকানং আচরিযপাচরিযানং ভাসমানানং – ‘যে তে ভৰন্তি অরহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা তে সকে ৰণ্ণে ভঞ্ঞমানে অত্তানং পাতুকরোন্তী’তি. যংনূনাহং সমণং গোতমং সম্মুখা সারুপ্পাহি গাথাহি অভিত্থৰেয্য’’ন্তি.

৩৯৯. অথ খো সেলো ব্রাহ্মণো ভগৰন্তং সম্মুখা সারুপ্পাহি গাথাহি অভিত্থৰি –

‘‘পরিপুণ্ণকাযো সুরুচি, সুজাতো চারুদস্সনো;

সুৰণ্ণৰণ্ণোসি ভগৰা, সুসুক্কদাঠোসি ৰীরিযৰা [ৰিরিযৰা (সী. স্যা. কং. পী.)].

‘‘নরস্স হি সুজাতস্স, যে ভৰন্তি ৰিযঞ্জনা;

সব্বে তে তৰ কাযস্মিং, মহাপুরিসলক্খণা.

‘‘পসন্ননেত্তো সুমুখো, ব্রহা [ব্রহ্মা (স্যা. কং. ক.)] উজু পতাপৰা;

মজ্ঝে সমণসঙ্ঘস্স, আদিচ্চোৰ ৰিরোচসি.

‘‘কল্যাণদস্সনো ভিক্খু, কঞ্চনসন্নিভত্তচো;

কিং তে সমণভাৰেন, এৰং উত্তমৰণ্ণিনো.

‘‘রাজা অরহসি ভৰিতুং, চক্কৰত্তী রথেসভো;

চাতুরন্তো ৰিজিতাৰী, জম্বুসণ্ডস্স [জম্বুমণ্ডস্স (ক.)] ইস্সরো.

‘‘খত্তিযা ভোগিরাজানো, অনুযন্তা [অনুযুত্তা (সী. স্যা. কং. পী.)] ভৰন্তু তে;

রাজাভিরাজা মনুজিন্দো, রজ্জং কারেহি গোতম’’.

‘‘রাজাহমস্মি সেলাতি, ধম্মরাজা অনুত্তরো;

ধম্মেন চক্কং ৰত্তেমি, চক্কং অপ্পটিৰত্তিযং’’.

‘‘সম্বুদ্ধো পটিজানাসি, ধম্মরাজা অনুত্তরো;

‘ধম্মেন চক্কং ৰত্তেমি’, ইতি ভাসসি গোতম.

‘‘কো নু সেনাপতি ভোতো, সাৰকো সত্থুরন্ৰযো;

কো তে তমনুৰত্তেতি, ধম্মচক্কং পৰত্তিতং’’.

‘‘মযা পৰত্তিতং চক্কং, (সেলাতি ভগৰা ধম্মচক্কং অনুত্তরং;

সারিপুত্তো অনুৰত্তেতি, অনুজাতো তথাগতং.

‘‘অভিঞ্ঞেয্যং অভিঞ্ঞাতং, ভাৰেতব্বঞ্চ ভাৰিতং;

পহাতব্বং পহীনং মে, তস্মা বুদ্ধোস্মি ব্রাহ্মণ.

‘‘ৰিনযস্সু মযি কঙ্খং, অধিমুচ্চস্সু ব্রাহ্মণ;

দুল্লভং দস্সনং হোতি, সম্বুদ্ধানং অভিণ্হসো.

‘‘যেসং ৰে দুল্লভো লোকে, পাতুভাৰো অভিণ্হসো;

সোহং ব্রাহ্মণ সম্বুদ্ধো, সল্লকত্তো অনুত্তরো.

‘‘ব্রহ্মভূতো অতিতুলো, মারসেনপ্পমদ্দনো;

সব্বামিত্তে ৰসী কত্ৰা, মোদামি অকুতোভযো’’.

‘‘ইমং ভোন্তো নিসামেথ, যথা ভাসতি চক্খুমা;

সল্লকত্তো মহাৰীরো, সীহোৰ নদতী ৰনে.

‘‘ব্রহ্মভূতং অতিতুলং, মারসেনপ্পমদ্দনং;

কো দিস্ৰা নপ্পসীদেয্য, অপি কণ্হাভিজাতিকো.

‘‘যো মং ইচ্ছতি অন্ৰেতু, যো ৰা নিচ্ছতি গচ্ছতু;

ইধাহং পব্বজিস্সামি, ৰরপঞ্ঞস্স সন্তিকে’’.

‘‘এতঞ্চে [এৰঞ্চে (স্যা. কং.)] রুচ্চতি ভোতো, সম্মাসম্বুদ্ধসাসনং [সম্মাসম্বুদ্ধসাসনে (কত্থচি সুত্তনিপাতে)];

মযম্পি পব্বজিস্সাম, ৰরপঞ্ঞস্স সন্তিকে’’.

‘‘ব্রাহ্মণা তিসতা ইমে, যাচন্তি পঞ্জলীকতা;

ব্রহ্মচরিযং চরিস্সাম, ভগৰা তৰ সন্তিকে’’.

‘‘স্ৰাক্খাতং ব্রহ্মচরিযং, (সেলাতি ভগৰা সন্দিট্ঠিকমকালিকং;

যত্থ অমোঘা পব্বজ্জা, অপ্পমত্তস্স সিক্খতো’’তি.

অলত্থ খো সেলো ব্রাহ্মণো সপরিসো ভগৰতো সন্তিকে পব্বজ্জং, অলত্থ উপসম্পদং.

৪০০. অথ খো কেণিযো জটিলো তস্সা রত্তিযা অচ্চযেন সকে অস্সমে পণীতং খাদনীযং ভোজনীযং পটিযাদাপেত্ৰা ভগৰতো কালং আরোচাপেসি – ‘‘কালো, ভো গোতম, নিট্ঠিতং ভত্ত’’ন্তি. অথ খো ভগৰা পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায যেন কেণিযস্স জটিলস্স অস্সমো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেন. অথ খো কেণিযো জটিলো বুদ্ধপ্পমুখং ভিক্খুসঙ্ঘং পণীতেন খাদনীযেন ভোজনীযেন সহত্থা সন্তপ্পেসি, সম্পৰারেসি. অথ খো কেণিযো জটিলো ভগৰন্তং ভুত্তাৰিং ওনীতপত্তপাণিং অঞ্ঞতরং নীচং আসনং গহেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো কেণিযং জটিলং ভগৰা ইমাহি গাথাহি অনুমোদি –

‘‘অগ্গিহুত্তমুখা যঞ্ঞা, সাৰিত্তী ছন্দসো মুখং;

রাজা মুখং মনুস্সানং, নদীনং সাগরো মুখং.

‘‘নক্খত্তানং মুখং চন্দো, আদিচ্চো তপতং মুখং;

পুঞ্ঞং আকঙ্খমানানং, সঙ্ঘো ৰে যজতং মুখ’’ন্তি.

অথ খো ভগৰা কেণিযং জটিলং ইমাহি গাথাহি অনুমোদিত্ৰা উট্ঠাযাসনা পক্কামি.

অথ খো আযস্মা সেলো সপরিসো একো ৰূপকট্ঠো অপ্পমত্তো আতাপী পহিতত্তো ৰিহরন্তো নচিরস্সেৰ – যস্সত্থায কুলপুত্তা সম্মদেৰ অগারস্মা অনগারিযং পব্বজন্তি তদনুত্তরং – ব্রহ্মচরিযপরিযোসানং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহাসি. ‘খীণা জাতি, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযা’তি অব্ভঞ্ঞাসি. অঞ্ঞতরো খো পনাযস্মা সেলো সপরিসো অরহতং অহোসি. অথ খো আযস্মা সেলো সপরিসো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা একংসং চীৰরং কত্ৰা যেন ভগৰা তেনঞ্জলিং পণামেত্ৰা ভগৰন্তং গাথাহি অজ্ঝভাসি –

‘‘যং তং সরণমাগম্ম, ইতো অট্ঠমি চক্খুমা;

সত্তরত্তেন [অনুত্তরেন (ক.)] ভগৰা, দন্তম্হ তৰ সাসনে.

‘‘তুৰং বুদ্ধো তুৰং সত্থা, তুৰং মারাভিভূ মুনি;

তুৰং অনুসযে ছেত্ৰা, তিণ্ণো তারেসিমং পজং.

‘‘উপধী তে সমতিক্কন্তা, আসৰা তে পদালিতা;

সীহোৰ অনুপাদানো, পহীনভযভেরৰো.

‘‘ভিক্খৰো তিসতা ইমে, তিট্ঠন্তি পঞ্জলীকতা;

পাদে ৰীর পসারেহি, নাগা ৰন্দন্তু সত্থুনো’’তি.

সেলসুত্তং নিট্ঠিতং দুতিযং.