১. ব্রহ্মাযুসুত্তং

৩৮৩. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা ৰিদেহেসু চারিকং চরতি মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং পঞ্চমত্তেহি ভিক্খুসতেহি. তেন খো পন সমযেন ব্রহ্মাযু ব্রাহ্মণো মিথিলাযং পটিৰসতি জিণ্ণো ৰুড্ঢো মহল্লকো অদ্ধগতো ৰযোঅনুপ্পত্তো, ৰীসৰস্সসতিকো জাতিযা, তিণ্ণং ৰেদানং [বেদানং (ক.)] পারগূ সনিঘণ্ডুকেটুভানং সাক্খরপ্পভেদানং ইতিহাসপঞ্চমানং, পদকো, ৰেয্যাকরণো, লোকাযতমহাপুরিসলক্খণেসু অনৰযো. অস্সোসি খো ব্রহ্মাযু ব্রাহ্মণো – ‘‘সমণো খলু ভো, গোতমো সক্যপুত্তো সক্যকুলা পব্বজিতো ৰিদেহেসু চারিকং চরতি মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং পঞ্চমত্তেহি ভিক্খুসতেহি. তং খো পন ভৰন্তং গোতমং এৰং কল্যাণো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গতো – ‘ইতিপি সো ভগৰা অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো ৰিজ্জাচরণসম্পন্নো সুগতো লোকৰিদূ অনুত্তরো পুরিসদম্মসারথি সত্থা দেৰমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৰাতি. সো ইমং লোকং সদেৰকং সমারকং সব্রহ্মকং সস্সমণব্রাহ্মণিং পজং সদেৰমনুস্সং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা পৰেদেতি. সো ধম্মং দেসেতি আদিকল্যাণং মজ্ঝেকল্যাণং পরিযোসানকল্যাণং সাত্থং সব্যঞ্জনং, কেৰলপরিপুণ্ণং পরিসুদ্ধং ব্রহ্মচরিযং পকাসেতি. সাধু খো পন তথারূপানং অরহতং দস্সনং হোতী’’’তি.

৩৮৪. তেন খো পন সমযেন ব্রহ্মাযুস্স ব্রাহ্মণস্স উত্তরো নাম মাণৰো অন্তেৰাসী হোতি তিণ্ণং ৰেদানং পারগূ সনিঘণ্ডুকেটুভানং সাক্খরপ্পভেদানং ইতিহাসপঞ্চমানং, পদকো, ৰেয্যাকরণো, লোকাযতমহাপুরিসলক্খণেসু অনৰযো. অথ খো ব্রহ্মাযু ব্রাহ্মণো উত্তরং মাণৰং আমন্তেসি – ‘‘অযং, তাত উত্তর, সমণো গোতমো সক্যপুত্তো সক্যকুলা পব্বজিতো ৰিদেহেসু চারিকং চরতি মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং পঞ্চমত্তেহি ভিক্খুসতেহি. তং খো পন ভৰন্তং গোতমং এৰং কল্যাণো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গতো – ‘ইতিপি সো ভগৰা অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো…পে… সাধু খো পন তথারূপানং অরহতং দস্সনং হোতী’তি. এহি ত্ৰং, তাত উত্তর, যেন সমণো গোতমো তেনুপসঙ্কম; উপসঙ্কমিত্ৰা সমণং গোতমং জানাহি যদি ৰা তং ভৰন্তং গোতমং তথা সন্তংযেৰ সদ্দো অব্ভুগ্গতো, যদি ৰা নো তথা; যদি ৰা সো ভৰং গোতমো তাদিসো, যদি ৰা ন তাদিসো. তথা মযং তং ভৰন্তং গোতমং ৰেদিস্সামা’’তি. ‘‘যথা কথং পনাহং, ভো, তং ভৰন্তং গোতমং জানিস্সামি যদি ৰা তং ভৰন্তং গোতমং তথা সন্তংযেৰ সদ্দো অব্ভুগ্গতো, যদি ৰা নো তথা; যদি ৰা সো ভৰং গোতমো তাদিসো, যদি ৰা ন তাদিসো’’তি. ‘‘আগতানি খো, তাত উত্তর, অম্হাকং মন্তেসু দ্ৰত্তিংসমহাপুরিসলক্খণানি, যেহি সমন্নাগতস্স মহাপুরিসস্স দ্ৰেযেৰ গতিযো ভৰন্তি অনঞ্ঞা. সচে অগারং অজ্ঝাৰসতি, রাজা হোতি চক্কৰত্তী ধম্মিকো ধম্মরাজা চাতুরন্তো ৰিজিতাৰী জনপদত্থাৰরিযপ্পত্তো সত্তরতনসমন্নাগতো. তস্সিমানি সত্ত রতনানি ভৰন্তি, সেয্যথিদং – চক্করতনং, হত্থিরতনং, অস্সরতনং, মণিরতনং, ইত্থিরতনং, গহপতিরতনং, পরিণাযকরতনমেৰ সত্তমং. পরোসহস্সং খো পনস্স পুত্তা ভৰন্তি সূরা ৰীরঙ্গরূপা পরসেনপ্পমদ্দনা. সো ইমং পথৰিং সাগরপরিযন্তং অদণ্ডেন অসত্থেন ধম্মেন [ধম্মেন সমেন (ক.)] অভিৰিজিয অজ্ঝাৰসতি. সচে খো পন অগারস্মা অনগারিযং পব্বজতি, অরহং হোতি সম্মাসম্বুদ্ধো লোকে ৰিৰট্টচ্ছদো. অহং খো পন, তাত উত্তর, মন্তানং দাতা; ত্ৰং মন্তানং পটিগ্গহেতা’’তি.

৩৮৫. ‘‘এৰং, ভো’’তি খো উত্তরো মাণৰো ব্রহ্মাযুস্স ব্রাহ্মণস্স পটিস্সুত্ৰা উট্ঠাযাসনা ব্রহ্মাযুং ব্রাহ্মণং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা ৰিদেহেসু যেন ভগৰা তেন চারিকং পক্কামি. অনুপুব্বেন চারিকং চরমানো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো উত্তরো মাণৰো ভগৰতো কাযে দ্ৰত্তিংসমহাপুরিসলক্খণানি সমন্নেসি. অদ্দসা খো উত্তরো মাণৰো ভগৰতো কাযে দ্ৰত্তিংসমহাপুরিসলক্খণানি, যেভুয্যেন থপেত্ৰা দ্ৰে. দ্ৰীসু মহাপুরিসলক্খণেসু কঙ্খতি ৰিচিকিচ্ছতি নাধিমুচ্চতি ন সম্পসীদতি – কোসোহিতে চ ৰত্থগুয্হে, পহূতজিৰ্হতায চ. অথ খো ভগৰতো এতদহোসি – ‘‘পস্সতি খো মে অযং উত্তরো মাণৰো দ্ৰত্তিংসমহাপুরিসলক্খণানি, যেভুয্যেন থপেত্ৰা দ্ৰে. দ্ৰীসু মহাপুরিসলক্খণেসু কঙ্খতি ৰিচিকিচ্ছতি নাধিমুচ্চতি ন সম্পসীদতি – কোসোহিতে চ ৰত্থগুয্হে, পহূতজিৰ্হতায চা’’তি. অথ খো ভগৰা তথারূপং ইদ্ধাভিসঙ্খারং অভিসঙ্খাসি যথা অদ্দস উত্তরো মাণৰো ভগৰতো কোসোহিতং ৰত্থগুয্হং. অথ খো ভগৰা জিৰ্হং নিন্নামেত্ৰা উভোপি কণ্ণসোতানি অনুমসি পটিমসি [পরিমসি (সী. ক.)]; উভোপি নাসিকসোতানি [নাসিকাসোতানি (সী.)] অনুমসি পটিমসি; কেৰলম্পি নলাটমণ্ডলং জিৰ্হায ছাদেসি. অথ খো উত্তরস্স মাণৰস্স এতদহোসি – ‘‘সমন্নাগতো খো সমণো গোতমো দ্ৰত্তিংসমহাপুরিসলক্খণেহি. যংনূনাহং সমণং গোতমং অনুবন্ধেয্যং, ইরিযাপথমস্স পস্সেয্য’’ন্তি. অথ খো উত্তরো মাণৰো সত্তমাসানি ভগৰন্তং অনুবন্ধি ছাযাৰ অনপাযিনী [অনুপাযিনী (স্যা. কং. ক.)].

৩৮৬. অথ খো উত্তরো মাণৰো সত্তন্নং মাসানং অচ্চযেন ৰিদেহেসু যেন মিথিলা তেন চারিকং পক্কামি. অনুপুব্বেন চারিকং চরমানো যেন মিথিলা যেন ব্রহ্মাযু ব্রাহ্মণো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ব্রহ্মাযুং ব্রাহ্মণং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো উত্তরং মাণৰং ব্রহ্মাযু ব্রাহ্মণো এতদৰোচ – ‘‘কচ্চি, তাত উত্তর, তং ভৰন্তং গোতমং তথা সন্তংযেৰ সদ্দো অব্ভুগ্গতো, নো অঞ্ঞথা? কচ্চি পন সো ভৰং গোতমো তাদিসো, নো অঞ্ঞাদিসো’’তি? ‘‘তথা সন্তংযেৰ, ভো, তং ভৰন্তং গোতমং সদ্দো অব্ভুগ্গতো, নো অঞ্ঞথা; তাদিসোৰ [তাদিসোৰ ভো (সী. পী.), তাদিসো চ খো (স্যা. কং. ক.)] সো ভৰং গোতমো, নো অঞ্ঞাদিসো. সমন্নাগতো চ [সমন্নাগতো চ ভো (সব্বত্থ)] সো ভৰং গোতমো দ্ৰত্তিংসমহাপুরিসলক্খণেহি.

‘‘সুপ্পতিট্ঠিতপাদো খো পন ভৰং গোতমো; ইদম্পি তস্স ভোতো গোতমস্স মহাপুরিসস্স মহাপুরিসলক্খণং ভৰতি.

‘‘হেট্ঠা খো পন তস্স ভোতো গোতমস্স পাদতলেসু চক্কানি জাতানি সহস্সারানি সনেমিকানি সনাভিকানি সব্বাকারপরিপূরানি…

‘‘আযতপণ্হি খো পন সো ভৰং গোতমো…

‘‘দীঘঙ্গুলি খো পন সো ভৰং গোতমো…

‘‘মুদুতলুনহত্থপাদো খো পন সো ভৰং গোতমো…

‘‘জালহত্থপাদো খো পন সো ভৰং গোতমো…

‘‘উস্সঙ্খপাদো খো পন সো ভৰং গোতমো…

‘‘এণিজঙ্ঘো খো পন সো ভৰং গোতমো…

‘‘ঠিতকো খো পন সো ভৰং গোতমো অনোনমন্তো উভোহি পাণিতলেহি জণ্ণুকানি পরিমসতি পরিমজ্জতি…

‘‘কোসোহিতৰত্থগুয্হো খো পন সো ভৰং গোতমো…

‘‘সুৰণ্ণৰণ্ণো খো পন সো ভৰং গোতমো কঞ্চনসন্নিভত্তচো…

‘‘সুখুমচ্ছৰি খো পন সো ভৰং গোতমো. সুখুমত্তা ছৰিযা রজোজল্লং কাযে ন উপলিম্পতি…

‘‘একেকলোমো খো পন সো ভৰং গোতমো; একেকানি লোমানি লোমকূপেসু জাতানি…

‘‘উদ্ধগ্গলোমো খো পন সো ভৰং গোতমো; উদ্ধগ্গানি লোমানি জাতানি নীলানি অঞ্জনৰণ্ণানি কুণ্ডলাৰট্টানি দক্খিণাৰট্টকজাতানি…

‘‘ব্রহ্মুজুগত্তো খো পন সো ভৰং গোতমো…

‘‘সত্তুস্সদো খো পন সো ভৰং গোতমো…

‘‘সীহপুব্বদ্ধকাযো খো পন সো ভৰং গোতমো…

‘‘চিতন্তরংসো খো পন সো ভৰং গোতমো…

‘‘নিগ্রোধপরিমণ্ডলো খো পন সো ভৰং গোতমো; যাৰতক্ৰস্স কাযো তাৰতক্ৰস্স ব্যামো, যাৰতক্ৰস্স ব্যামো তাৰতক্ৰস্স কাযো…

‘‘সমৰট্টক্খন্ধো খো পন সো ভৰং গোতমো…

‘‘রসগ্গসগ্গী খো পন সো ভৰং গোতমো…

‘‘সীহহনু খো পন সো ভৰং গোতমো…

‘‘চত্তালীসদন্তো খো পন সো ভৰং গোতমো…

‘‘সমদন্তো খো পন সো ভৰং গোতমো…

‘‘অৰিরল়দন্তো খো পন সো ভৰং গোতমো…

‘‘সুসুক্কদাঠো খো পন সো ভৰং গোতমো…

‘‘পহূতজিৰ্হো খো পন সো ভৰং গোতমো…

‘‘ব্রহ্মস্সরো খো পন সো ভৰং গোতমো করৰিকভাণী…

‘‘অভিনীলনেত্তো খো পন সো ভৰং গোতমো…

‘‘গোপখুমো খো পন সো ভৰং গোতমো…

‘‘উণ্ণা খো পনস্স ভোতো গোতমস্স ভমুকন্তরে জাতা ওদাতা মুদুতূলসন্নিভা…

‘‘উণ্হীসসীসো খো পন সো ভৰং গোতমো; ইদম্পি তস্স ভোতো গোতমস্স মহাপুরিসস্স মহাপুরিসলক্খণং ভৰতি.

‘‘ইমেহি খো, ভো, সো ভৰং গোতমো দ্ৰত্তিংসমহাপুরিসলক্খণেহি সমন্নাগতো.

৩৮৭. ‘‘গচ্ছন্তো খো পন সো ভৰং গোতমো দক্খিণেনেৰ পাদেন পঠমং পক্কমতি. সো নাতিদূরে পাদং উদ্ধরতি, নাচ্চাসন্নে পাদং নিক্খিপতি; সো নাতিসীঘং গচ্ছতি, নাতিসণিকং গচ্ছতি; ন চ অদ্দুৰেন অদ্দুৰং সঙ্ঘট্টেন্তো গচ্ছতি, ন চ গোপ্ফকেন গোপ্ফকং সঙ্ঘট্টেন্তো গচ্ছতি. সো গচ্ছন্তো ন সত্থিং উন্নামেতি, ন সত্থিং ওনামেতি; ন সত্থিং সন্নামেতি, ন সত্থিং ৰিনামেতি. গচ্ছতো খো পন তস্স ভোতো গোতমস্স অধরকাযোৰ [অড্ঢকাযোৰ (ক.), আরদ্ধকাযোৰ (স্যা. কং.)] ইঞ্জতি, ন চ কাযবলেন গচ্ছতি. অপলোকেন্তো খো পন সো ভৰং গোতমো সব্বকাযেনেৰ অপলোকেতি; সো ন উদ্ধং উল্লোকেতি, ন অধো ওলোকেতি; ন চ ৰিপেক্খমানো গচ্ছতি, যুগমত্তঞ্চ পেক্খতি; ততো চস্স উত্তরি অনাৰটং ঞাণদস্সনং ভৰতি. সো অন্তরঘরং পৰিসন্তো ন কাযং উন্নামেতি, ন কাযং ওনামেতি; ন কাযং সন্নামেতি, ন কাযং ৰিনামেতি. সো নাতিদূরে নাচ্চাসন্নে আসনস্স পরিৰত্ততি, ন চ পাণিনা আলম্বিত্ৰা আসনে নিসীদতি, ন চ আসনস্মিং কাযং পক্খিপতি. সো অন্তরঘরে নিসিন্নো সমানো ন হত্থকুক্কুচ্চং আপজ্জতি, ন পাদকুক্কুচ্চং আপজ্জতি; ন অদ্দুৰেন অদ্দুৰং আরোপেত্ৰা নিসীদতি; ন চ গোপ্ফকেন গোপ্ফকং আরোপেত্ৰা নিসীদতি; ন চ পাণিনা হনুকং উপদহিত্ৰা [উপাদিযিত্ৰা (সী. পী.)] নিসীদতি. সো অন্তরঘরে নিসিন্নো সমানো ন ছম্ভতি ন কম্পতি ন ৰেধতি ন পরিতস্সতি. সো অছম্ভী অকম্পী অৰেধী অপরিতস্সী ৰিগতলোমহংসো. ৰিৰেকৰত্তো চ সো ভৰং গোতমো অন্তরঘরে নিসিন্নো হোতি. সো পত্তোদকং পটিগ্গণ্হন্তো ন পত্তং উন্নামেতি, ন পত্তং ওনামেতি; ন পত্তং সন্নামেতি, ন পত্তং ৰিনামেতি. সো পত্তোদকং পটিগ্গণ্হাতি নাতিথোকং নাতিবহুং. সো ন খুলুখুলুকারকং [বুলুবুলুকারকং (সী.)] পত্তং ধোৰতি, ন সম্পরিৰত্তকং পত্তং ধোৰতি, ন পত্তং ভূমিযং নিক্খিপিত্ৰা হত্থে ধোৰতি; হত্থেসু ধোতেসু পত্তো ধোতো হোতি, পত্তে ধোতে হত্থা ধোতা হোন্তি. সো পত্তোদকং ছড্ডেতি নাতিদূরে নাচ্চাসন্নে, ন চ ৰিচ্ছড্ডযমানো. সো ওদনং পটিগ্গণ্হন্তো ন পত্তং উন্নামেতি, ন পত্তং ওনামেতি; ন পত্তং সন্নামেতি, ন পত্তং ৰিনামেতি. সো ওদনং পটিগ্গণ্হাতি নাতিথোকং নাতিবহুং. ব্যঞ্জনং খো পন ভৰং গোতমো ব্যঞ্জনমত্তায আহারেতি, ন চ ব্যঞ্জনেন আলোপং অতিনামেতি. দ্ৰত্তিক্খত্তুং খো ভৰং গোতমো মুখে আলোপং সম্পরিৰত্তেত্ৰা অজ্ঝোহরতি; ন চস্স কাচি ওদনমিঞ্জা অসম্ভিন্না কাযং পৰিসতি, ন চস্স কাচি ওদনমিঞ্জা মুখে অৰসিট্ঠা হোতি; অথাপরং আলোপং উপনামেতি. রসপটিসংৰেদী খো পন সো ভৰং গোতমো আহারং আহারেতি, নো চ রসরাগপটিসংৰেদী.

‘‘অট্ঠঙ্গসমন্নাগতং [অট্ঠঙ্গসমন্নাগতো (ক.)] খো পন সো ভৰং গোতমো আহারং আহারেতি – নেৰ দৰায, ন মদায ন মণ্ডনায ন ৰিভূসনায, যাৰদেৰ ইমস্স কাযস্স ঠিতিযা যাপনায, ৰিহিংসূপরতিযা ব্রহ্মচরিযানুগ্গহায – ‘ইতি পুরাণঞ্চ ৰেদনং পটিহঙ্খামি নৰঞ্চ ৰেদনং ন উপ্পাদেস্সামি, যাত্রা চ মে ভৰিস্সতি অনৰজ্জতা চ ফাসুৰিহারো চা’তি. সো ভুত্তাৰী পত্তোদকং পটিগ্গণ্হন্তো ন পত্তং উন্নামেতি, ন পত্তং ওনামেতি; ন পত্তং সন্নামেতি, ন পত্তং ৰিনামেতি. সো পত্তোদকং পটিগ্গণ্হাতি নাতিথোকং নাতিবহুং. সো ন খুলুখুলুকারকং পত্তং ধোৰতি, ন সম্পরিৰত্তকং পত্তং ধোৰতি, ন পত্তং ভূমিযং নিক্খিপিত্ৰা হত্থে ধোৰতি; হত্থেসু ধোতেসু পত্তো ধোতো হোতি, পত্তে ধোতে হত্থা ধোতা হোন্তি. সো পত্তোদকং ছড্ডেতি নাতিদূরে নাচ্চাসন্নে, ন চ ৰিচ্ছড্ডযমানো. সো ভুত্তাৰী ন পত্তং ভূমিযং নিক্খিপতি নাতিদূরে নাচ্চাসন্নে, ন চ অনত্থিকো পত্তেন হোতি, ন চ অতিৰেলানুরক্খী পত্তস্মিং. সো ভুত্তাৰী মুহুত্তং তুণ্হী নিসীদতি, ন চ অনুমোদনস্স কালমতিনামেতি. সো ভুত্তাৰী অনুমোদতি, ন তং ভত্তং গরহতি, ন অঞ্ঞং ভত্তং পটিকঙ্খতি; অঞ্ঞদত্থু ধম্মিযা কথায তং পরিসং সন্দস্সেতি সমাদপেতি সমুত্তেজেতি সম্পহংসেতি. সো তং পরিসং ধম্মিযা কথায সন্দস্সেত্ৰা সমাদপেত্ৰা সমুত্তেজেত্ৰা সম্পহংসেত্ৰা উট্ঠাযাসনা পক্কমতি. সো নাতিসীঘং গচ্ছতি, নাতিসণিকং গচ্ছতি, ন চ মুচ্চিতুকামো গচ্ছতি; ন চ তস্স ভোতো গোতমস্স কাযে চীৰরং অচ্চুক্কট্ঠং হোতি ন চ অচ্চোক্কট্ঠং, ন চ কাযস্মিং অল্লীনং ন চ কাযস্মা অপকট্ঠং; ন চ তস্স ভোতো গোতমস্স কাযম্হা ৰাতো চীৰরং অপৰহতি; ন চ তস্স ভোতো গোতমস্স কাযে রজোজল্লং উপলিম্পতি. সো আরামগতো নিসীদতি পঞ্ঞত্তে আসনে. নিসজ্জ পাদে পক্খালেতি; ন চ সো ভৰং গোতমো পাদমণ্ডনানুযোগমনুযুত্তো ৰিহরতি. সো পাদে পক্খালেত্ৰা নিসীদতি পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰা উজুং কাযং পণিধায পরিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৰা. সো নেৰ অত্তব্যাবাধায চেতেতি, ন পরব্যাবাধায চেতেতি, ন উভযব্যাবাধায চেতেতি; অত্তহিতপরহিতউভযহিতসব্বলোকহিতমেৰ সো ভৰং গোতমো চিন্তেন্তো নিসিন্নো হোতি. সো আরামগতো পরিসতি ধম্মং দেসেতি, ন তং পরিসং উস্সাদেতি, ন তং পরিসং অপসাদেতি; অঞ্ঞদত্থু ধম্মিযা কথায তং পরিসং সন্দস্সেতি সমাদপেতি সমুত্তেজেতি সম্পহংসেতি.

‘‘অট্ঠঙ্গসমন্নাগতো খো পনস্স ভোতো গোতমস্স মুখতো ঘোসো নিচ্ছরতি – ৰিস্সট্ঠো চ, ৰিঞ্ঞেয্যো চ, মঞ্জু চ, সৰনীযো চ, বিন্দু চ, অৰিসারী চ, গম্ভীরো চ, নিন্নাদী চ. যথাপরিসং খো পন সো ভৰং গোতমো সরেন ৰিঞ্ঞাপেতি, ন চস্স বহিদ্ধা পরিসায ঘোসো নিচ্ছরতি. তে তেন ভোতা গোতমেন ধম্মিযা কথায সন্দস্সিতা সমাদপিতা সমুত্তেজিতা সম্পহংসিতা উট্ঠাযাসনা পক্কমন্তি অৰলোকযমানাযেৰ [অপলোকযমানাযেৰ (সী. ক.)] অৰিজহিতত্তা [অৰিজহন্তাভাৰেন (সী. স্যা. কং. পী.)]. অদ্দসাম খো মযং, ভো, তং ভৰন্তং গোতমং গচ্ছন্তং, অদ্দসাম ঠিতং, অদ্দসাম অন্তরঘরং পৰিসন্তং, অদ্দসাম অন্তরঘরে নিসিন্নং তুণ্হীভূতং, অদ্দসাম অন্তরঘরে ভুঞ্জন্তং, অদ্দসাম ভুত্তাৰিং নিসিন্নং তুণ্হীভূতং, অদ্দসাম ভুত্তাৰিং অনুমোদন্তং, অদ্দসাম আরামং গচ্ছন্তং, অদ্দসাম আরামগতং নিসিন্নং তুণ্হীভূতং, অদ্দসাম আরামগতং পরিসতি ধম্মং দেসেন্তং. এদিসো চ এদিসো চ সো ভৰং গোতমো, ততো চ ভিয্যো’’তি.

৩৮৮. এৰং ৰুত্তে, ব্রহ্মাযু ব্রাহ্মণো উট্ঠাযাসনা একংসং উত্তরাসঙ্গং করিত্ৰা যেন ভগৰা তেনঞ্জলিং পণামেত্ৰা তিক্খত্তুং উদানং উদানেতি –

‘‘নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স.

‘‘নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স.

‘‘নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্সা’’তি.

‘‘অপ্পেৰ নাম মযং কদাচি করহচি তেন ভোতা গোতমেন সমাগচ্ছেয্যাম? অপ্পেৰ নাম সিযা কোচিদেৰ কথাসল্লাপো’’তি!

৩৮৯. অথ খো ভগৰা ৰিদেহেসু অনুপুব্বেন চারিকং চরমানো যেন মিথিলা তদৰসরি. তত্র সুদং ভগৰা মিথিলাযং ৰিহরতি মঘদেৰম্বৰনে. অস্সোসুং খো মিথিলেয্যকা [মেথিলেয্যকা (সী. পী.)] ব্রাহ্মণগহপতিকা – ‘‘সমণো খলু, ভো, গোতমো সক্যপুত্তো সক্যকুলা পব্বজিতো ৰিদেহেসু চারিকং চরমানো মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং পঞ্চমত্তেহি ভিক্খুসতেহি মিথিলং অনুপ্পত্তো, মিথিলাযং ৰিহরতি মঘদেৰম্বৰনে. তং খো পন ভৰন্তং গোতমং এৰং কল্যাণো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গতো – ‘ইতিপি সো ভগৰা অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো ৰিজ্জাচরণসম্পন্নো সুগতো লোকৰিদূ অনুত্তরো পুরিসদম্মসারথি সত্থা দেৰমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৰাতি. সো ইমং লোকং সদেৰকং সমারকং সব্রহ্মকং সস্সমণব্রাহ্মণিং পজং সদেৰমনুস্সং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা পৰেদেতি. সো ধম্মং দেসেতি আদিকল্যাণং মজ্ঝেকল্যাণং পরিযোসানকল্যাণং সাত্থং সব্যঞ্জনং, কেৰলপরিপুণ্ণং পরিসুদ্ধং ব্রহ্মচরিযং পকাসেতি. সাধু খো পন তথারূপানং অরহতং দস্সনং হোতী’’’তি.

অথ খো মিথিলেয্যকা ব্রাহ্মণগহপতিকা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা অপ্পেকচ্চে ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু; অপ্পেকচ্চে ভগৰতা সদ্ধিং সম্মোদিংসু, সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু; অপ্পেকচ্চে যেন ভগৰা তেনঞ্জলিং পণামেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু; অপ্পেকচ্চে ভগৰতো সন্তিকে নামগোত্তং সাৰেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু; অপ্পেকচ্চে তুণ্হীভূতা একমন্তং নিসীদিংসু.

৩৯০. অস্সোসি খো ব্রহ্মাযু ব্রাহ্মণো – ‘‘সমণো খলু, ভো, গোতমো সক্যপুত্তো সক্যকুলা পব্বজিতো মিথিলং অনুপ্পত্তো, মিথিলাযং ৰিহরতি মঘদেৰম্বৰনে’’তি. অথ খো ব্রহ্মাযু ব্রাহ্মণো সম্বহুলেহি সাৰকেহি সদ্ধিং যেন মঘদেৰম্বৰনং তেনুপসঙ্কমি. অথ খো ব্রহ্মাযুনো ব্রাহ্মণস্স অৰিদূরে অম্বৰনস্স এতদহোসি – ‘‘ন খো মেতং পতিরূপং যোহং পুব্বে অপ্পটিসংৰিদিতো সমণং গোতমং দস্সনায উপসঙ্কমেয্য’’ন্তি. অথ খো ব্রহ্মাযু ব্রাহ্মণো অঞ্ঞতরং মাণৰকং আমন্তেসি – ‘‘এহি ত্ৰং, মাণৰক, যেন সমণো গোতমো তেনুপসঙ্কম; উপসঙ্কমিত্ৰা মম ৰচনেন সমণং গোতমং অপ্পাবাধং অপ্পাতঙ্কং লহুট্ঠানং বলং ফাসুৰিহারং পুচ্ছ – ‘ব্রহ্মাযু, ভো গোতম, ব্রাহ্মণো ভৰন্তং গোতমং অপ্পাবাধং অপ্পাতঙ্কং লহুট্ঠানং বলং ফাসুৰিহারং পুচ্ছতী’তি. এৰঞ্চ ৰদেহি – ‘ব্রহ্মাযু, ভো গোতম, ব্রাহ্মণো জিণ্ণো ৰুড্ঢো মহল্লকো অদ্ধগতো ৰযোঅনুপ্পত্তো, ৰীসৰস্সসতিকো জাতিযা, তিণ্ণং ৰেদানং পারগূ সনিঘণ্ডুকেটুভানং সাক্খরপ্পভেদানং ইতিহাসপঞ্চমানং, পদকো, ৰেয্যাকরণো, লোকাযতমহাপুরিসলক্খণেসু অনৰযো. যাৰতা, ভো, ব্রাহ্মণগহপতিকা মিথিলাযং পটিৰসন্তি, ব্রহ্মাযু তেসং ব্রাহ্মণো অগ্গমক্খাযতি – যদিদং ভোগেহি; ব্রহ্মাযু তেসং ব্রাহ্মণো অগ্গমক্খাযতি – যদিদং মন্তেহি; ব্রহ্মাযু তেসং ব্রাহ্মণো অগ্গমক্খাযতি – যদিদং আযুনা চেৰ যসসা চ. সো ভোতো গোতমস্স দস্সনকামো’’’তি.

‘‘এৰং, ভো’’তি খো সো মাণৰকো ব্রহ্মাযুস্স ব্রাহ্মণস্স পটিস্সুত্ৰা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং অট্ঠাসি. একমন্তং ঠিতো খো সো মাণৰকো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘ব্রহ্মাযু, ভো গোতম, ব্রাহ্মণো ভৰন্তং গোতমং অপ্পাবাধং অপ্পাতঙ্কং লহুট্ঠানং বলং ফাসুৰিহারং পুচ্ছতি; এৰঞ্চ ৰদেতি – ‘ব্রহ্মাযু, ভো গোতম, ব্রাহ্মণো জিণ্ণো ৰুড্ঢো মহল্লকো অদ্ধগতো ৰযোঅনুপ্পত্তো, ৰীসৰস্সসতিকো জাতিযা, তিণ্ণং ৰেদানং পারগূ সনিঘণ্ডুকেটুভানং সাক্খরপ্পভেদানং ইতিহাসপঞ্চমানং, পদকো, ৰেয্যাকরণো, লোকাযতমহাপুরিসলক্খণেসু অনৰযো. যাৰতা, ভো, ব্রাহ্মণগহপতিকা মিথিলাযং পটিৰসন্তি, ব্রহ্মাযু তেসং ব্রাহ্মণো অগ্গমক্খাযতি – যদিদং ভোগেহি; ব্রহ্মাযু তেসং ব্রাহ্মণো অগ্গমক্খাযতি – যদিদং মন্তেহি; ব্রহ্মাযু তেসং ব্রাহ্মণো অগ্গমক্খাযতি – যদিদং আযুনা চেৰ যসসা চ. সো ভোতো গোতমস্স দস্সনকামো’’’তি. ‘‘যস্সদানি, মাণৰ, ব্রহ্মাযু ব্রাহ্মণো কালং মঞ্ঞতী’’তি. অথ খো সো মাণৰকো যেন ব্রহ্মাযু ব্রাহ্মণো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ব্রহ্মাযুং ব্রাহ্মণং এতদৰোচ – ‘‘কতাৰকাসো খোম্হি ভৰতা সমণেন গোতমেন. যস্সদানি ভৰং কালং মঞ্ঞতী’’তি.

৩৯১. অথ খো ব্রহ্মাযু ব্রাহ্মণো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি. অদ্দসা খো সা পরিসা ব্রহ্মাযুং ব্রাহ্মণং দূরতোৰ আগচ্ছন্তং. দিস্ৰান ওরমিয [ওরমত্থ (স্যা. কং. পী.), ওরমথ, ওরমতি (ক.), অথ নং (সী.), ওরমিযাতি পন ত্ৰাপচ্চযন্ততথসংৰণ্ণনানুরূপং ৰিসোধিতপদং] ওকাসমকাসি যথা তং ঞাতস্স যসস্সিনো. অথ খো ব্রহ্মাযু ব্রাহ্মণো তং পরিসং এতদৰোচ – ‘‘অলং, ভো! নিসীদথ তুম্হে সকে আসনে. ইধাহং সমণস্স গোতমস্স সন্তিকে নিসীদিস্সামী’’তি.

অথ খো ব্রহ্মাযু ব্রাহ্মণো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো ব্রহ্মাযু ব্রাহ্মণো ভগৰতো কাযে দ্ৰত্তিংসমহাপুরিসলক্খণানি সমন্নেসি. অদ্দসা খো ব্রহ্মাযু ব্রাহ্মণো ভগৰতো কাযে দ্ৰত্তিংসমহাপুরিসলক্খণানি, যেভুয্যেন ঠপেত্ৰা দ্ৰে. দ্ৰীসু মহাপুরিসলক্খণেসু কঙ্খতি ৰিচিকিচ্ছতি নাধিমুচ্চতি ন সম্পসীদতি – কোসোহিতে চ ৰত্থগুয্হে, পহূতজিৰ্হতায চ. অথ খো ব্রহ্মাযু ব্রাহ্মণো ভগৰন্তং গাথাহি অজ্ঝভাসি –

‘‘যে মে দ্ৰত্তিংসাতি সুতা, মহাপুরিসলক্খণা;

দুৰে তেসং ন পস্সামি, ভোতো কাযস্মিং গোতম.

‘‘কচ্চি কোসোহিতং ভোতো, ৰত্থগুয্হং নরুত্তম;

নারীসমানসৰ্হযা, কচ্চি জিৰ্হা ন দস্সকা [নারীসহনাম সৰ্হযা, কচ্চি জিৰ্হা নরস্সিকা; (সী. স্যা. কং. পী.)].

‘‘কচ্চি পহূতজিৰ্হোসি, যথা তং জানিযামসে;

নিন্নামযেতং পহূতং, কঙ্খং ৰিনয নো ইসে.

‘‘দিট্ঠধম্মহিতত্থায, সম্পরাযসুখায চ;

কতাৰকাসা পুচ্ছাম, যং কিঞ্চি অভিপত্থিত’’ন্তি.

৩৯২. অথ খো ভগৰতো এতদহোসি – ‘‘পস্সতি খো মে অযং ব্রহ্মাযু ব্রাহ্মণো দ্ৰত্তিংসমহাপুরিসলক্খণানি, যেভুয্যেন ঠপেত্ৰা দ্ৰে. দ্ৰীসু মহাপুরিসলক্খণেসু কঙ্খতি ৰিচিকিচ্ছতি নাধিমুচ্চতি ন সম্পসীদতি – কোসোহিতে চ ৰত্থগুয্হে, পহূতজিৰ্হতায চা’’তি. অথ খো ভগৰা তথারূপং ইদ্ধাভিসঙ্খারং অভিসঙ্খাসি যথা অদ্দস ব্রহ্মাযু ব্রাহ্মণো ভগৰতো কোসোহিতং ৰত্থগুয্হং. অথ খো ভগৰা জিৰ্হং নিন্নামেত্ৰা উভোপি কণ্ণসোতানি অনুমসি পটিমসি; উভোপি নাসিকসোতানি অনুমসি পটিমসি; কেৰলম্পি নলাটমণ্ডলং জিৰ্হায ছাদেসি. অথ খো ভগৰা ব্রহ্মাযুং ব্রাহ্মণং গাথাহি পচ্চভাসি –

‘‘যে তে দ্ৰত্তিংসাতি সুতা, মহাপুরিসলক্খণা;

সব্বে তে মম কাযস্মিং, মা তে [মা ৰো (ক.)] কঙ্খাহু ব্রাহ্মণ.

‘‘অভিঞ্ঞেয্যং অভিঞ্ঞাতং, ভাৰেতব্বঞ্চ ভাৰিতং;

পহাতব্বং পহীনং মে, তস্মা বুদ্ধোস্মি ব্রাহ্মণ.

‘‘দিট্ঠধম্মহিতত্থায, সম্পরাযসুখায চ;

কতাৰকাসো পুচ্ছস্সু, যং কিঞ্চি অভিপত্থিত’’ন্তি.

৩৯৩. অথ খো ব্রহ্মাযুস্স ব্রাহ্মণস্স এতদহোসি – ‘‘কতাৰকাসো খোম্হি সমণেন গোতমেন. কিং নু খো অহং সমণং গোতমং পুচ্ছেয্যং – ‘দিট্ঠধম্মিকং ৰা অত্থং সম্পরাযিকং ৰা’’’তি. অথ খো ব্রহ্মাযুস্স ব্রাহ্মণস্স এতদহোসি – ‘‘কুসলো খো অহং দিট্ঠধম্মিকানং অত্থানং. অঞ্ঞেপি মং দিট্ঠধম্মিকং অত্থং পুচ্ছন্তি. যংনূনাহং সমণং গোতমং সম্পরাযিকংযেৰ অত্থং পুচ্ছেয্য’’ন্তি. অথ খো ব্রহ্মাযু ব্রাহ্মণো ভগৰন্তং গাথাহি অজ্ঝভাসি –

‘‘কথং খো ব্রাহ্মণো হোতি, কথং ভৰতি ৰেদগূ;

তেৰিজ্জো ভো কথং হোতি, সোত্থিযো কিন্তি ৰুচ্চতি.

‘‘অরহং ভো কথং হোতি, কথং ভৰতি কেৰলী;

মুনি চ ভো কথং হোতি, বুদ্ধো কিন্তি পৰুচ্চতী’’তি.

৩৯৪. অথ খো ভগৰা ব্রহ্মাযুং ব্রাহ্মণং গাথাহি পচ্চভাসি –

‘‘পুব্বেনিৰাসং যো ৰেদি, সগ্গাপাযঞ্চ পস্সতি;

অথো জাতিক্খযং পত্তো, অভিঞ্ঞা ৰোসিতো মুনি.

‘‘চিত্তং ৰিসুদ্ধং জানাতি, মুত্তং রাগেহি সব্বসো;

পহীনজাতিমরণো, ব্রহ্মচরিযস্স কেৰলী;

পারগূ সব্বধম্মানং, বুদ্ধো তাদী পৰুচ্চতী’’তি.

এৰং ৰুত্তে, ব্রহ্মাযু ব্রাহ্মণো উট্ঠাযাসনা একংসং উত্তরাসঙ্গং করিত্ৰা ভগৰতো পাদেসু সিরসা নিপতিত্ৰা ভগৰতো পাদানি মুখেন চ পরিচুম্বতি, পাণীহি চ পরিসম্বাহতি, নামঞ্চ সাৰেতি – ‘‘ব্রহ্মাযু অহং, ভো গোতম, ব্রাহ্মণো; ব্রহ্মাযু অহং, ভো গোতম, ব্রাহ্মণো’’তি. অথ খো সা পরিসা অচ্ছরিযব্ভুতচিত্তজাতা অহোসি – ‘‘অচ্ছরিযং ৰত, ভো, অব্ভুতং ৰত, ভো! যত্র হি নামাযং ব্রহ্মাযু ব্রাহ্মণো ঞাতো যসস্সী এৰরূপং পরমনিপচ্চকারং করিস্সতী’’তি. অথ খো ভগৰা ব্রহ্মাযুং ব্রাহ্মণং এতদৰোচ – ‘‘অলং, ব্রাহ্মণ, উট্ঠহ নিসীদ ত্ৰং সকে আসনে যতো তে মযি চিত্তং পসন্ন’’ন্তি. অথ খো ব্রহ্মাযু ব্রাহ্মণো উট্ঠহিত্ৰা সকে আসনে নিসীদি.

৩৯৫. অথ খো ভগৰা ব্রহ্মাযুস্স ব্রাহ্মণস্স অনুপুব্বিং কথং কথেসি, সেয্যথিদং – দানকথং, সীলকথং, সগ্গকথং; কামানং আদীনৰং ওকারং সংকিলেসং নেক্খম্মে আনিসংসং পকাসেসি. যদা ভগৰা অঞ্ঞাসি ব্রহ্মাযুং ব্রাহ্মণং কল্লচিত্তং মুদুচিত্তং ৰিনীৰরণচিত্তং উদগ্গচিত্তং পসন্নচিত্তং, অথ যা বুদ্ধানং সামুক্কংসিকা ধম্মদেসনা তং পকাসেসি – দুক্খং, সমুদযং, নিরোধং, মগ্গং. সেয্যথাপি নাম সুদ্ধং ৰত্থং অপগতকাল়কং সম্মদেৰ রজনং পটিগ্গণ্হেয্য, এৰমেৰ ব্রহ্মাযুস্স ব্রাহ্মণস্স তস্মিংযেৰ আসনে ৰিরজং ৰীতমলং ধম্মচক্খুং উদপাদি – ‘‘যং কিঞ্চি সমুদযধম্মং সব্বং তং নিরোধধম্ম’’ন্তি. অথ খো ব্রহ্মাযু ব্রাহ্মণো দিট্ঠধম্মো পত্তধম্মো ৰিদিতধম্মো পরিযোগাল়্হধম্মো তিণ্ণৰিচিকিচ্ছো ৰিগতকথংকথো ৰেসারজ্জপ্পত্তো অপরপ্পচ্চযো সত্থুসাসনে ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘অভিক্কন্তং, ভো গোতম, অভিক্কন্তং, ভো গোতম! সেয্যথাপি, ভো গোতম, নিক্কুজ্জিতং ৰা উক্কুজ্জেয্য, পটিচ্ছন্নং ৰা ৰিৰরেয্য, মূল়্হস্স ৰা মগ্গং আচিক্খেয্য, অন্ধকারে ৰা তেলপজ্জোতং ধারেয্য – চক্খুমন্তো রূপানি দক্খন্তীতি – এৰমেৰং ভোতা গোতমেন অনেকপরিযাযেন ধম্মো পকাসিতো. এসাহং ভৰন্তং গোতমং সরণং গচ্ছামি ধম্মঞ্চ ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ. উপাসকং মং ভৰং গোতমো ধারেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সরণং গতং. অধিৰাসেতু চ মে ভৰং গোতমো স্ৰাতনায ভত্তং সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেনা’’তি. অধিৰাসেসি ভগৰা তুণ্হীভাৰেন. অথ খো ব্রহ্মাযু ব্রাহ্মণো ভগৰতো অধিৰাসনং ৰিদিত্ৰা উট্ঠাযাসনা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা পক্কামি. অথ খো ব্রহ্মাযু ব্রাহ্মণো তস্সা রত্তিযা অচ্চযেন সকে নিৰেসনে পণীতং খাদনীযং ভোজনীযং পটিযাদাপেত্ৰা ভগৰতো কালং আরোচাপেসি – ‘‘কালো, ভো গোতম, নিট্ঠিতং ভত্ত’’ন্তি.

অথ খো ভগৰা পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায যেন ব্রহ্মাযুস্স ব্রাহ্মণস্স নিৰেসনং তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেন. অথ খো ব্রহ্মাযু ব্রাহ্মণো সত্তাহং বুদ্ধপ্পমুখং ভিক্খুসঙ্ঘং পণীতেন খাদনীযেন ভোজনীযেন সহত্থা সন্তপ্পেসি সম্পৰারেসি. অথ খো ভগৰা তস্স সত্তাহস্স অচ্চযেন ৰিদেহেসু চারিকং পক্কামি. অথ খো ব্রহ্মাযু ব্রাহ্মণো অচিরপক্কন্তস্স ভগৰতো কালমকাসি. অথ খো সম্বহুলা ভিক্খূ যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো তে ভিক্খূ ভগৰন্তং এতদৰোচুং – ‘‘ব্রহ্মাযু, ভন্তে, ব্রাহ্মণো কালঙ্কতো. তস্স কা গতি, কো অভিসম্পরাযো’’তি? ‘‘পণ্ডিতো, ভিক্খৰে, ব্রহ্মাযু ব্রাহ্মণো পচ্চপাদি ধম্মস্সানুধম্মং, ন চ মং ধম্মাধিকরণং ৰিহেসেসি. ব্রহ্মাযু, ভিক্খৰে, ব্রাহ্মণো পঞ্চন্নং ওরম্ভাগিযানং সংযোজনানং পরিক্খযা ওপপাতিকো হোতি, তত্থ পরিনিব্বাযী, অনাৰত্তিধম্মো তস্মা লোকা’’তি.

ইদমৰোচ ভগৰা. অত্তমনা তে ভিক্খূ ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দুন্তি.

ব্রহ্মাযুসুত্তং নিট্ঠিতং পঠমং.