৬. মহাসচ্চকসুত্তং

৩৬৪. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা ৰেসালিযং ৰিহরতি মহাৰনে কূটাগারসালাযং. তেন খো পন সমযেন ভগৰা পুব্বণ্হসমযং সুনিৰত্থো হোতি পত্তচীৰরমাদায ৰেসালিং পিণ্ডায পৰিসিতুকামো [পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায… পৰিসিতুকামো হোতি (সী.)]. অথ খো সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো জঙ্ঘাৰিহারং অনুচঙ্কমমানো অনুৰিচরমানো যেন মহাৰনং কূটাগারসালা তেনুপসঙ্কমি. অদ্দসা খো আযস্মা আনন্দো সচ্চকং নিগণ্ঠপুত্তং দূরতোৰ আগচ্ছন্তং. দিস্ৰান ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘অযং, ভন্তে, সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো আগচ্ছতি ভস্সপ্পৰাদকো পণ্ডিতৰাদো সাধুসম্মতো বহুজনস্স. এসো খো, ভন্তে, অৰণ্ণকামো বুদ্ধস্স, অৰণ্ণকামো ধম্মস্স, অৰণ্ণকামো সঙ্ঘস্স. সাধু, ভন্তে, ভগৰা মুহুত্তং নিসীদতু অনুকম্পং উপাদাযা’’তি. নিসীদি ভগৰা পঞ্ঞত্তে আসনে. অথ খো সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰতা সদ্ধিং সম্মোদি, সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো ভগৰন্তং এতদৰোচ –

৩৬৫. ‘‘সন্তি, ভো গোতম, একে সমণব্রাহ্মণা কাযভাৰনানুযোগমনুযুত্তা ৰিহরন্তি, নো চিত্তভাৰনং. ফুসন্তি হি তে, ভো গোতম, সারীরিকং দুক্খং ৰেদনং. ভূতপুব্বং, ভো গোতম, সারীরিকায দুক্খায ৰেদনায ফুট্ঠস্স সতো ঊরুক্খম্ভোপি নাম ভৰিস্সতি, হদযম্পি নাম ফলিস্সতি, উণ্হম্পি লোহিতং মুখতো উগ্গমিস্সতি, উম্মাদম্পি পাপুণিস্সতি [পাপুণিস্সন্তি (স্যা. কং.)] চিত্তক্খেপং. তস্স খো এতং, ভো গোতম, কাযন্ৰযং চিত্তং হোতি, কাযস্স ৰসেন ৰত্ততি. তং কিস্স হেতু? অভাৰিতত্তা চিত্তস্স. সন্তি পন, ভো গোতম, একে সমণব্রাহ্মণা চিত্তভাৰনানুযোগমনুযুত্তা ৰিহরন্তি, নো কাযভাৰনং. ফুসন্তি হি তে, ভো গোতম, চেতসিকং দুক্খং ৰেদনং. ভূতপুব্বং, ভো গোতম, চেতসিকায দুক্খায ৰেদনায ফুট্ঠস্স সতো ঊরুক্খম্ভোপি নাম ভৰিস্সতি, হদযম্পি নাম ফলিস্সতি, উণ্হম্পি লোহিতং মুখতো উগ্গমিস্সতি, উম্মাদম্পি পাপুণিস্সতি চিত্তক্খেপং. তস্স খো এসো, ভো গোতম, চিত্তন্ৰযো কাযো হোতি, চিত্তস্স ৰসেন ৰত্ততি. তং কিস্স হেতু? অভাৰিতত্তা কাযস্স. তস্স ময্হং, ভো গোতম, এৰং হোতি – ‘অদ্ধা ভোতো গোতমস্স সাৰকা চিত্তভাৰনানুযোগমনুযুত্তা ৰিহরন্তি, নো কাযভাৰন’’’ন্তি.

৩৬৬. ‘‘কিন্তি পন তে, অগ্গিৰেস্সন, কাযভাৰনা সুতা’’তি? ‘‘সেয্যথিদং – নন্দো ৰচ্ছো, কিসো সংকিচ্চো, মক্খলি গোসালো – এতেহি, ভো গোতম, অচেলকা মুত্তাচারা হত্থাপলেখনা নএহিভদ্দন্তিকা নতিট্ঠভদ্দন্তিকা [নএহিভদন্তিকা, নতিট্ঠভদন্তিকা (সী. স্যা. কং. পী. ক.)] ন অভিহটং ন উদ্দিস্সকতং ন নিমন্তনং সাদিযন্তি, তে ন কুম্ভিমুখা পটিগ্গণ্হন্তি ন কল়োপিমুখা পটিগ্গণ্হন্তি ন এল়কমন্তরং ন দণ্ডমন্তরং ন মুসলমন্তরং ন দ্ৰিন্নং ভুঞ্জমানানং ন গব্ভিনিযা ন পাযমানায ন পুরিসন্তরগতায ন সঙ্কিত্তীসু ন যত্থ সা উপট্ঠিতো হোতি ন যত্থ মক্খিকা সণ্ডসণ্ডচারিনী, ন মচ্ছং ন মংসং ন সুরং ন মেরযং ন থুসোদকং পিৰন্তি. তে একাগারিকা ৰা হোন্তি একালোপিকা, দ্ৰাগারিকা ৰা হোন্তি দ্ৰালোপিকা…পে… সত্তাগারিকা ৰা হোন্তি সত্তালোপিকা. একিস্সাপি দত্তিযা যাপেন্তি, দ্ৰীহিপি দত্তীহি যাপেন্তি…পে… সত্তহিপি দত্তীহি যাপেন্তি. একাহিকম্পি আহারং আহারেন্তি, দ্ৰীহিকম্পি আহারং আহারেন্তি…পে… সত্তাহিকম্পি আহারং আহারেন্তি. ইতি এৰরূপং অদ্ধমাসিকম্পি পরিযাযভত্তভোজনানুযোগমনুযুত্তা ৰিহরন্তী’’তি.

‘‘কিং পন তে, অগ্গিৰেস্সন, তাৰতকেনেৰ যাপেন্তী’’তি? ‘‘নো হিদং, ভো গোতম. অপ্পেকদা, ভো গোতম, উল়ারানি উল়ারানি খাদনীযানি খাদন্তি, উল়ারানি উল়ারানি ভোজনানি ভুঞ্জন্তি, উল়ারানি উল়ারানি সাযনীযানি সাযন্তি, উল়ারানি উল়ারানি পানানি পিৰন্তি. তে ইমং কাযং বলং গাহেন্তি নাম, ব্রূহেন্তি নাম, মেদেন্তি নামা’’তি.

‘‘যং খো তে, অগ্গিৰেস্সন, পুরিমং পহায পচ্ছা উপচিনন্তি, এৰং ইমস্স কাযস্স আচযাপচযো হোতি. কিন্তি পন তে, অগ্গিৰেস্সন, চিত্তভাৰনা সুতা’’তি? চিত্তভাৰনায খো সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো ভগৰতা পুট্ঠো সমানো ন সম্পাযাসি.

৩৬৭. অথ খো ভগৰা সচ্চকং নিগণ্ঠপুত্তং এতদৰোচ – ‘‘যাপি খো তে এসা, অগ্গিৰেস্সন, পুরিমা কাযভাৰনা ভাসিতা সাপি অরিযস্স ৰিনযে নো ধম্মিকা কাযভাৰনা. কাযভাৰনম্পি [কাযভাৰনং হি (সী. পী. ক.)] খো ত্ৰং, অগ্গিৰেস্সন, ন অঞ্ঞাসি, কুতো পন ত্ৰং চিত্তভাৰনং জানিস্সসি? অপি চ, অগ্গিৰেস্সন, যথা অভাৰিতকাযো চ হোতি অভাৰিতচিত্তো চ, ভাৰিতকাযো চ হোতি ভাৰিতচিত্তো চ. তং সুণাহি, সাধুকং মনসি করোহি, ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৰং, ভো’’তি খো সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো ভগৰতো পচ্চস্সোসি. ভগৰা এতদৰোচ –

৩৬৮. ‘‘কথঞ্চ, অগ্গিৰেস্সন, অভাৰিতকাযো চ হোতি অভাৰিতচিত্তো চ? ইধ, অগ্গিৰেস্সন, অস্সুতৰতো পুথুজ্জনস্স উপ্পজ্জতি সুখা ৰেদনা. সো সুখায ৰেদনায ফুট্ঠো সমানো সুখসারাগী চ হোতি সুখসারাগিতঞ্চ আপজ্জতি. তস্স সা সুখা ৰেদনা নিরুজ্ঝতি. সুখায ৰেদনায নিরোধা উপ্পজ্জতি দুক্খা ৰেদনা. সো দুক্খায ৰেদনায ফুট্ঠো সমানো সোচতি কিলমতি পরিদেৰতি উরত্তাল়িং কন্দতি সম্মোহং আপজ্জতি. তস্স খো এসা, অগ্গিৰেস্সন, উপ্পন্নাপি সুখা ৰেদনা চিত্তং পরিযাদায তিট্ঠতি অভাৰিতত্তা কাযস্স, উপ্পন্নাপি দুক্খা ৰেদনা চিত্তং পরিযাদায তিট্ঠতি অভাৰিতত্তা চিত্তস্স. যস্স কস্সচি, অগ্গিৰেস্সন, এৰং উভতোপক্খং উপ্পন্নাপি সুখা ৰেদনা চিত্তং পরিযাদায তিট্ঠতি অভাৰিতত্তা কাযস্স, উপ্পন্নাপি দুক্খা ৰেদনা চিত্তং পরিযাদায তিট্ঠতি অভাৰিতত্তা চিত্তস্স, এৰং খো, অগ্গিৰেস্সন, অভাৰিতকাযো চ হোতি অভাৰিতচিত্তো চ.

৩৬৯. ‘‘কথঞ্চ, অগ্গিৰেস্সন, ভাৰিতকাযো চ হোতি ভাৰিতচিত্তো চ? ইধ, অগ্গিৰেস্সন, সুতৰতো অরিযসাৰকস্স উপ্পজ্জতি সুখা ৰেদনা. সো সুখায ৰেদনায ফুট্ঠো সমানো ন সুখসারাগী চ হোতি, ন সুখসারাগিতঞ্চ আপজ্জতি. তস্স সা সুখা ৰেদনা নিরুজ্ঝতি. সুখায ৰেদনায নিরোধা উপ্পজ্জতি দুক্খা ৰেদনা. সো দুক্খায ৰেদনায ফুট্ঠো সমানো ন সোচতি ন কিলমতি ন পরিদেৰতি ন উরত্তাল়িং কন্দতি ন সম্মোহং আপজ্জতি. তস্স খো এসা, অগ্গিৰেস্সন, উপ্পন্নাপি সুখা ৰেদনা চিত্তং ন পরিযাদায তিট্ঠতি ভাৰিতত্তা কাযস্স, উপ্পন্নাপি দুক্খা ৰেদনা চিত্তং ন পরিযাদায তিট্ঠতি ভাৰিতত্তা চিত্তস্স. যস্স কস্সচি, অগ্গিৰেস্সন, এৰং উভতোপক্খং উপ্পন্নাপি সুখা ৰেদনা চিত্তং ন পরিযাদায তিট্ঠতি ভাৰিতত্তা কাযস্স, উপ্পন্নাপি দুক্খা ৰেদনা চিত্তং ন পরিযাদায তিট্ঠতি ভাৰিতত্তা চিত্তস্স. এৰং খো, অগ্গিৰেস্সন, ভাৰিতকাযো চ হোতি ভাৰিতচিত্তো চা’’তি.

৩৭০. ‘‘এৰং পসন্নো অহং ভোতো গোতমস্স! ভৰঞ্হি গোতমো ভাৰিতকাযো চ হোতি ভাৰিতচিত্তো চা’’তি. ‘‘অদ্ধা খো তে অযং, অগ্গিৰেস্সন, আসজ্জ উপনীয ৰাচা ভাসিতা, অপি চ তে অহং ব্যাকরিস্সামি. যতো খো অহং, অগ্গিৰেস্সন, কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিতো, তং ৰত মে উপ্পন্না ৰা সুখা ৰেদনা চিত্তং পরিযাদায ঠস্সতি, উপ্পন্না ৰা দুক্খা ৰেদনা চিত্তং পরিযাদায ঠস্সতীতি নেতং ঠানং [নেতং খোঠানং (সী. পী.)] ৰিজ্জতী’’তি.

‘‘ন হি নূন [ন হনূন (সী. স্যা. কং. পী.)] ভোতো গোতমস্স উপ্পজ্জতি তথারূপা সুখা ৰেদনা যথারূপা উপ্পন্না সুখা ৰেদনা চিত্তং পরিযাদায তিট্ঠেয্য; ন হি নূন ভোতো গোতমস্স উপ্পজ্জতি তথারূপা দুক্খা ৰেদনা যথারূপা উপ্পন্না দুক্খা ৰেদনা চিত্তং পরিযাদায তিট্ঠেয্যা’’তি.

৩৭১. ‘‘কিঞ্হি নো সিযা, অগ্গিৰেস্সন? ইধ মে, অগ্গিৰেস্সন, পুব্বেৰ সম্বোধা অনভিসম্বুদ্ধস্স বোধিসত্তস্সেৰ সতো এতদহোসি – ‘সম্বাধো ঘরাৰাসো রজাপথো, অব্ভোকাসো পব্বজ্জা. নযিদং সুকরং অগারং অজ্ঝাৰসতা একন্তপরিপুণ্ণং একন্তপরিসুদ্ধং সঙ্খলিখিতং ব্রহ্মচরিযং চরিতুং. যংনূনাহং কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজেয্য’ন্তি. সো খো অহং, অগ্গিৰেস্সন, অপরেন সমযেন দহরোৰ সমানো, সুসুকাল়কেসো ভদ্রেন যোব্বনেন সমন্নাগতো পঠমেন ৰযসা, অকামকানং মাতাপিতূনং অস্সুমুখানং রুদন্তানং, কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিং. সো এৰং পব্বজিতো সমানো কিংকুসলগৰেসী অনুত্তরং সন্তিৰরপদং পরিযেসমানো যেন আল়ারো কালামো তেনুপসঙ্কমিং; উপসঙ্কমিত্ৰা আল়ারং কালামং এতদৰোচং – ‘ইচ্ছামহং, আৰুসো কালাম, ইমস্মিং ধম্মৰিনযে ব্রহ্মচরিযং চরিতু’ন্তি. এৰং ৰুত্তে, অগ্গিৰেস্সন, আল়ারো কালামো মং এতদৰোচ – ‘ৰিহরতাযস্মা, তাদিসো অযং ধম্মো যত্থ ৰিঞ্ঞূ পুরিসো নচিরস্সেৰ সকং আচরিযকং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরেয্যা’তি. সো খো অহং, অগ্গিৰেস্সন, নচিরস্সেৰ খিপ্পমেৰ তং ধম্মং পরিযাপুণিং. সো খো অহং, অগ্গিৰেস্সন, তাৰতকেনেৰ ওট্ঠপহতমত্তেন লপিতলাপনমত্তেন ঞাণৰাদঞ্চ ৰদামি থেরৰাদঞ্চ, ‘জানামি পস্সামী’তি চ পটিজানামি, অহঞ্চেৰ অঞ্ঞে চ. তস্স ময্হং, অগ্গিৰেস্সন, এতদহোসি – ‘ন খো আল়ারো কালামো ইমং ধম্মং কেৰলং সদ্ধামত্তকেন সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরামীতি পৰেদেতি, অদ্ধা আল়ারো কালামো ইমং ধম্মং জানং পস্সং ৰিহরতী’’’তি.

‘‘অথ খ্ৰাহং, অগ্গিৰেস্সন, যেন আল়ারো কালামো তেনুপসঙ্কমিং; উপসঙ্কমিত্ৰা আল়ারং কালামং এতদৰোচং – ‘কিত্তাৰতা নো, আৰুসো কালাম, ইমং ধম্মং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরামীতি পৰেদেসী’তি? এৰং ৰুত্তে, অগ্গিৰেস্সন, আল়ারো কালামো আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং পৰেদেসি. তস্স ময্হং, অগ্গিৰেস্সন, এতদহোসি – ‘ন খো আল়ারস্সেৰ কালামস্স অত্থি সদ্ধা, ময্হংপত্থি সদ্ধা; ন খো আল়ারস্সেৰ কালামস্স অত্থি ৰীরিযং, ময্হংপত্থি ৰীরিযং; ন খো আল়ারস্সেৰ কালামস্স অত্থি সতি, ময্হংপত্থি সতি; ন খো আল়ারস্সেৰ কালামস্স অত্থি সমাধি, ময্হংপত্থি সমাধি; ন খো আল়ারস্সেৰ কালামস্স অত্থি পঞ্ঞা, ময্হংপত্থি পঞ্ঞা; যংনূনাহং যং ধম্মং আল়ারো কালামো সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরামীতি পৰেদেতি তস্স ধম্মস্স সচ্ছিকিরিযায পদহেয্য’ন্তি. সো খো অহং, অগ্গিৰেস্সন, নচিরস্সেৰ খিপ্পমেৰ তং ধম্মং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহাসিং.

‘‘অথ খ্ৰাহং, অগ্গিৰেস্সন, যেন আল়ারো কালামো তেনুপসঙ্কমিং; উপসঙ্কমিত্ৰা আল়ারং কালামং এতদৰোচং – ‘এত্তাৰতা নো, আৰুসো কালাম, ইমং ধম্মং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ পৰেদেসী’তি? ‘এত্তাৰতা খো অহং, আৰুসো, ইমং ধম্মং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ পৰেদেমী’তি. ‘অহম্পি খো, আৰুসো, এত্তাৰতা ইমং ধম্মং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরামী’তি. ‘লাভা নো, আৰুসো, সুলদ্ধং নো, আৰুসো, যে মযং আযস্মন্তং তাদিসং সব্রহ্মচারিং পস্সাম. ইতি যাহং ধম্মং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ পৰেদেমি তং ত্ৰং ধম্মং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরসি; যং ত্ৰং ধম্মং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরসি তমহং ধম্মং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ পৰেদেমি. ইতি যাহং ধম্মং জানামি তং ত্ৰং ধম্মং জানাসি; যং ত্ৰং ধম্মং জানাসি তমহং ধম্মং জানামি. ইতি যাদিসো অহং তাদিসো তুৰং, যাদিসো তুৰং তাদিসো অহং. এহি দানি, আৰুসো, উভোৰ সন্তা ইমং গণং পরিহরামা’তি. ইতি খো, অগ্গিৰেস্সন, আল়ারো কালামো আচরিযো মে সমানো (অত্তনো) [( ) নত্থি (সী. পী.)] অন্তেৰাসিং মং সমানং অত্তনা সমসমং ঠপেসি, উল়ারায চ মং পূজায পূজেসি. তস্স ময্হং, অগ্গিৰেস্সন, এতদহোসি – ‘নাযং ধম্মো নিব্বিদায ন ৰিরাগায ন নিরোধায ন উপসমায ন অভিঞ্ঞায ন সম্বোধায ন নিব্বানায সংৰত্ততি, যাৰদেৰ আকিঞ্চঞ্ঞাযতনূপপত্তিযা’তি. সো খো অহং, অগ্গিৰেস্সন, তং ধম্মং অনলঙ্করিত্ৰা তস্মা ধম্মা নিব্বিজ্জ অপক্কমিং.

৩৭২. ‘‘সো খো অহং, অগ্গিৰেস্সন, কিংকুসলগৰেসী অনুত্তরং সন্তিৰরপদং পরিযেসমানো যেন উদকো রামপুত্তো তেনুপসঙ্কমিং; উপসঙ্কমিত্ৰা উদকং রামপুত্তং এতদৰোচং – ‘ইচ্ছামহং, আৰুসো [পস্স ম. নি. ১.২৭৮ পাসরাসিসুত্তে] ইমস্মিং ধম্মৰিনযে ব্রহ্মচরিযং চরিতু’ন্তি. এৰং ৰুত্তে, অগ্গিৰেস্সন, উদকো রামপুত্তো মং এতদৰোচ – ‘ৰিহরতাযস্মা, তাদিসো অযং ধম্মো যত্থ ৰিঞ্ঞূ পুরিসো নচিরস্সেৰ সকং আচরিযকং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরেয্যা’তি. সো খো অহং, অগ্গিৰেস্সন, নচিরস্সেৰ খিপ্পমেৰ তং ধম্মং পরিযাপুণিং. সো খো অহং, অগ্গিৰেস্সন, তাৰতকেনেৰ ওট্ঠপহতমত্তেন লপিতলাপনমত্তেন ঞাণৰাদঞ্চ ৰদামি থেরৰাদঞ্চ, ‘জানামি পস্সামী’তি চ পটিজানামি, অহঞ্চেৰ অঞ্ঞে চ. তস্স ময্হং, অগ্গিৰেস্সন, এতদহোসি – ‘ন খো রামো ইমং ধম্মং কেৰলং সদ্ধামত্তকেন সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরামীতি পৰেদেসি. অদ্ধা রামো ইমং ধম্মং জানং পস্সং ৰিহাসী’তি. অথ খ্ৰাহং, অগ্গিৰেস্সন, যেন উদকো রামপুত্তো তেনুপসঙ্কমিং; উপসঙ্কমিত্ৰা উদকং রামপুত্তং এতদৰোচং – ‘কিত্তাৰতা নো, আৰুসো রামো, ইমং ধম্মং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরামীতি পৰেদেসী’তি? এৰং ৰুত্তে, অগ্গিৰেস্সন, উদকো রামপুত্তো নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং পৰেদেসি. তস্স ময্হং, অগ্গিৰেস্সন, এতদহোসি – ‘ন খো রামস্সেৰ অহোসি সদ্ধা, ময্হংপত্থি সদ্ধা; ন খো রামস্সেৰ অহোসি ৰীরিযং, ময্হংপত্থি ৰীরিযং; ন খো রামস্সেৰ অহোসি সতি, ময্হংপত্থি সতি; ন খো রামস্সেৰ অহোসি সমাধি, ময্হংপত্থি সমাধি; ন খো রামস্সেৰ অহোসি পঞ্ঞা, ময্হংপত্থি পঞ্ঞা; যংনূনাহং যং ধম্মং রামো সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরামীতি পৰেদেসি তস্স ধম্মস্স সচ্ছিকিরিযায পদহেয্য’ন্তি. সো খো অহং, অগ্গিৰেস্সন, নচিরস্সেৰ খিপ্পমেৰ তং ধম্মং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহাসিং.

‘‘অথ খ্ৰাহং, অগ্গিৰেস্সন, যেন উদকো রামপুত্তো তেনুপসঙ্কমিং; উপসঙ্কমিত্ৰা উদকং রামপুত্তং এতদৰোচং – ‘এত্তাৰতা নো, আৰুসো, রামো ইমং ধম্মং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ পৰেদেসী’তি? ‘এত্তাৰতা খো, আৰুসো, রামো ইমং ধম্মং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ পৰেদেসী’তি. ‘অহম্পি খো, আৰুসো, এত্তাৰতা ইমং ধম্মং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরামী’তি. ‘লাভা নো, আৰুসো, সুলদ্ধং নো, আৰুসো, যে মযং আযস্মন্তং তাদিসং সব্রহ্মচারিং পস্সাম. ইতি যং ধম্মং রামো সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ পৰেদেসি, তং ত্ৰং ধম্মং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরসি; যং ত্ৰং ধম্মং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরসি, তং ধম্মং রামো সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ পৰেদেসি. ইতি যং ধম্মং রামো অভিঞ্ঞাসি তং ত্ৰং ধম্মং জানাসি; যং ত্ৰং ধম্মং জানাসি তং ধম্মং রামো অভিঞ্ঞাসি. ইতি যাদিসো রামো অহোসি তাদিসো তুৰং; যাদিসো তুৰং তাদিসো রামো অহোসি. এহি দানি, আৰুসো, তুৰং ইমং গণং পরিহরা’তি. ইতি খো, অগ্গিৰেস্সন, উদকো রামপুত্তো সব্রহ্মচারী মে সমানো আচরিযট্ঠানে চ মং ঠপেসি, উল়ারায চ মং পূজায পূজেসি. তস্স ময্হং, অগ্গিৰেস্সন, এতদহোসি – ‘নাযং ধম্মো নিব্বিদায ন ৰিরাগায ন নিরোধায ন উপসমায ন অভিঞ্ঞায ন সম্বোধায ন নিব্বানায সংৰত্ততি, যাৰদেৰ নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনূপপত্তিযা’তি. সো খো অহং, অগ্গিৰেস্সন, তং ধম্মং অনলঙ্করিত্ৰা তস্মা ধম্মা নিব্বিজ্জ অপক্কমিং.

৩৭৩. ‘‘সো খো অহং, অগ্গিৰেস্সন, কিংকুসলগৰেসী অনুত্তরং সন্তিৰরপদং পরিযেসমানো মগধেসু অনুপুব্বেন চারিকং চরমানো যেন উরুৰেলা সেনানিগমো তদৰসরিং. তত্থদ্দসং রমণীযং ভূমিভাগং, পাসাদিকঞ্চ ৰনসণ্ডং, নদিঞ্চ সন্দন্তিং সেতকং সুপতিত্থং রমণীযং, সমন্তা চ গোচরগামং. তস্স ময্হং, অগ্গিৰেস্সন, এতদহোসি – ‘রমণীযো ৰত, ভো, ভূমিভাগো, পাসাদিকো চ ৰনসণ্ডো, নদী চ সন্দতি সেতকা সুপতিত্থা রমণীযা, সমন্তা চ গোচরগামো. অলং ৰতিদং কুলপুত্তস্স পধানত্থিকস্স পধানাযা’তি. সো খো অহং, অগ্গিৰেস্সন, তত্থেৰ নিসীদিং ‘অলমিদং পধানাযা’তি.

৩৭৪. ‘‘অপিস্সুমং, অগ্গিৰেস্সন, তিস্সো উপমা পটিভংসু অনচ্ছরিযা পুব্বে অস্সুতপুব্বা. সেয্যথাপি, অগ্গিৰেস্সন, অল্লং কট্ঠং সস্নেহং উদকে নিক্খিত্তং. অথ পুরিসো আগচ্ছেয্য উত্তরারণিং আদায – ‘অগ্গিং অভিনিব্বত্তেস্সামি, তেজো পাতুকরিস্সামী’তি. তং কিং মঞ্ঞসি, অগ্গিৰেস্সন, অপি নু সো পুরিসো অমুং অল্লং কট্ঠং সস্নেহং, উদকে নিক্খিত্তং, উত্তরারণিং আদায অভিমন্থেন্তো অগ্গিং অভিনিব্বত্তেয্য, তেজো পাতুকরেয্যা’’তি? ‘‘নো হিদং, ভো গোতম’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘অদুঞ্হি, ভো গোতম, অল্লং কট্ঠং সস্নেহং, তঞ্চ পন উদকে নিক্খিত্তং. যাৰদেৰ চ পন সো পুরিসো কিলমথস্স ৰিঘাতস্স ভাগী অস্সা’’তি. ‘‘এৰমেৰ খো, অগ্গিৰেস্সন, যে হি কেচি সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা কাযেন চেৰ চিত্তেন চ কামেহি অৰূপকট্ঠা ৰিহরন্তি, যো চ নেসং কামেসু কামচ্ছন্দো কামস্নেহো কামমুচ্ছা কামপিপাসা কামপরিল়াহো, সো চ অজ্ঝত্তং ন সুপ্পহীনো হোতি, ন সুপ্পটিপ্পস্সদ্ধো, ওপক্কমিকা চেপি তে ভোন্তো সমণব্রাহ্মণা দুক্খা তিব্বা খরা কটুকা ৰেদনা ৰেদযন্তি, অভব্বাৰ তে ঞাণায দস্সনায অনুত্তরায সম্বোধায. নো চেপি তে ভোন্তো সমণব্রাহ্মণা ওপক্কমিকা দুক্খা তিব্বা খরা কটুকা ৰেদনা ৰেদযন্তি, অভব্বাৰ তে ঞাণায দস্সনায অনুত্তরায সম্বোধায. অযং খো মং, অগ্গিৰেস্সন, পঠমা উপমা পটিভাসি অনচ্ছরিযা পুব্বে অস্সুতপুব্বা.

৩৭৫. ‘‘অপরাপি খো মং, অগ্গিৰেস্সন, দুতিযা উপমা পটিভাসি অনচ্ছরিযা পুব্বে অস্সুতপুব্বা. সেয্যথাপি, অগ্গিৰেস্সন, অল্লং কট্ঠং সস্নেহং, আরকা উদকা থলে নিক্খিত্তং. অথ পুরিসো আগচ্ছেয্য উত্তরারণিং আদায – ‘অগ্গিং অভিনিব্বত্তেস্সামি, তেজো পাতুকরিস্সামী’তি. তং কিং মঞ্ঞসি, অগ্গিৰেস্সন, অপি নু সো পুরিসো অমুং অল্লং কট্ঠং সস্নেহং, আরকা উদকা থলে নিক্খিত্তং, উত্তরারণিং আদায অভিমন্থেন্তো অগ্গিং অভিনিব্বত্তেয্য তেজো পাতুকরেয্যা’’তি? ‘‘নো হিদং, ভো গোতম’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘অদুঞ্হি, ভো গোতম, অল্লং কট্ঠং সস্নেহং, কিঞ্চাপি আরকা উদকা থলে নিক্খিত্তং. যাৰদেৰ চ পন সো পুরিসো কিলমথস্স ৰিঘাতস্স ভাগী অস্সাতি. এৰমেৰ খো, অগ্গিৰেস্সন, যে হি কেচি সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা কাযেন চেৰ চিত্তেন চ কামেহি ৰূপকট্ঠা ৰিহরন্তি, যো চ নেসং কামেসু কামচ্ছন্দো কামস্নেহো কামমুচ্ছা কামপিপাসা কামপরিল়াহো সো চ অজ্ঝত্তং ন সুপ্পহীনো হোতি, ন সুপ্পটিপ্পস্সদ্ধো, ওপক্কমিকা চেপি তে ভোন্তো সমণব্রাহ্মণা দুক্খা তিব্বা খরা কটুকা ৰেদনা ৰেদযন্তি, অভব্বাৰ তে ঞাণায দস্সনায অনুত্তরায সম্বোধায. নো চেপি তে ভোন্তো সমণব্রাহ্মণা ওপক্কমিকা দুক্খা তিব্বা খরা কটুকা ৰেদনা ৰেদযন্তি, অভব্বাৰ তে ঞাণায দস্সনায অনুত্তরায সম্বোধায. অযং খো মং, অগ্গিৰেস্সন, দুতিযা উপমা পটিভাসি অনচ্ছরিযা পুব্বে অস্সুতপুব্বা’’.

৩৭৬. ‘‘অপরাপি খো মং, অগ্গিৰেস্সন, ততিযা উপমা পটিভাসি অনচ্ছরিযা পুব্বে অস্সুতপুব্বা. সেয্যথাপি, অগ্গিৰেস্সন, সুক্খং কট্ঠং কোল়াপং, আরকা উদকা থলে নিক্খিত্তং. অথ পুরিসো আগচ্ছেয্য উত্তরারণিং আদায – ‘অগ্গিং অভিনিব্বত্তেস্সামি, তেজো পাতুকরিস্সামী’তি. তং কিং মঞ্ঞসি, অগ্গিৰেস্সন, অপি নু সো পুরিসো অমুং সুক্খং কট্ঠং কোল়াপং, আরকা উদকা থলে নিক্খিত্তং, উত্তরারণিং আদায অভিমন্থেন্তো অগ্গিং অভিনিব্বত্তেয্য, তেজো পাতুকরেয্যা’’তি? ‘‘এৰং, ভো গোতম’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘অদুঞ্হি, ভো গোতম, সুক্খং কট্ঠং কোল়াপং, তঞ্চ পন আরকা উদকা থলে নিক্খিত্ত’’ন্তি. ‘‘এৰমেৰ খো, অগ্গিৰেস্সন, যে হি কেচি সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা কাযেন চেৰ চিত্তেন চ কামেহি ৰূপকট্ঠা ৰিহরন্তি, যো চ নেসং কামেসু কামচ্ছন্দো কামস্নেহো কামমুচ্ছা কামপিপাসা কামপরিল়াহো, সো চ অজ্ঝত্তং সুপ্পহীনো হোতি সুপ্পটিপ্পস্সদ্ধো, ওপক্কমিকা চেপি তে ভোন্তো সমণব্রাহ্মণা দুক্খা তিব্বা খরা কটুকা ৰেদনা ৰেদযন্তি, ভব্বাৰ তে ঞাণায দস্সনায অনুত্তরায সম্বোধায. নো চেপি তে ভোন্তো সমণব্রাহ্মণা ওপক্কমিকা দুক্খা তিব্বা খরা কটুকা ৰেদনা ৰেদযন্তি, ভব্বাৰ তে ঞাণায দস্সনায অনুত্তরায সম্বোধায. অযং খো মং, অগ্গিৰেস্সন, ততিযা উপমা পটিভাসি অনচ্ছরিযা পুব্বে অস্সুতপুব্বা. ইমা খো মং, অগ্গিৰেস্সন, তিস্সো উপমা পটিভংসু অনচ্ছরিযা পুব্বে অস্সুতপুব্বা.’’

৩৭৭. ‘‘তস্স ময্হং, অগ্গিৰেস্সন, এতদহোসি – ‘যংনূনাহং দন্তেভি দন্তমাধায [পস্স ম. নি. ১.২২১ ৰিতক্কসণ্ঠানসুত্তে], জিৰ্হায তালুং আহচ্চ, চেতসা চিত্তং অভিনিগ্গণ্হেয্যং অভিনিপ্পীল়েয্যং অভিসন্তাপেয্য’ন্তি. সো খো অহং, অগ্গিৰেস্সন, দন্তেভি দন্তমাধায, জিৰ্হায তালুং আহচ্চ, চেতসা চিত্তং অভিনিগ্গণ্হামি অভিনিপ্পীল়েমি অভিসন্তাপেমি. তস্স ময্হং, অগ্গিৰেস্সন, দন্তেভি দন্তমাধায জিৰ্হায তালুং আহচ্চ চেতসা চিত্তং অভিনিগ্গণ্হতো অভিনিপ্পীল়যতো অভিসন্তাপযতো কচ্ছেহি সেদা মুচ্চন্তি. সেয্যথাপি, অগ্গিৰেস্সন, বলৰা পুরিসো দুব্বলতরং পুরিসং সীসে ৰা গহেত্ৰা খন্ধে ৰা গহেত্ৰা অভিনিগ্গণ্হেয্য অভিনিপ্পীল়েয্য অভিসন্তাপেয্য, এৰমেৰ খো মে, অগ্গিৰেস্সন, দন্তেভি দন্তমাধায, জিৰ্হায তালুং আহচ্চ, চেতসা চিত্তং অভিনিগ্গণ্হতো অভিনিপ্পীল়যতো অভিসন্তাপযতো কচ্ছেহি সেদা মুচ্চন্তি. আরদ্ধং খো পন মে, অগ্গিৰেস্সন, ৰীরিযং হোতি অসল্লীনং, উপট্ঠিতা সতি অসম্মুট্ঠা, সারদ্ধো চ পন মে কাযো হোতি অপ্পটিপ্পস্সদ্ধো তেনেৰ দুক্খপ্পধানেন পধানাভিতুন্নস্স সতো. এৰরূপাপি খো মে, অগ্গিৰেস্সন, উপ্পন্না দুক্খা ৰেদনা চিত্তং ন পরিযাদায তিট্ঠতি.

৩৭৮. ‘‘তস্স ময্হং, অগ্গিৰেস্সন, এতদহোসি – ‘যংনূনাহং অপ্পাণকংযেৰ ঝানং ঝাযেয্য’ন্তি. সো খো অহং, অগ্গিৰেস্সন, মুখতো চ নাসতো চ অস্সাসপস্সাসে উপরুন্ধিং. তস্স ময্হং, অগ্গিৰেস্সন, মুখতো চ নাসতো চ অস্সাসপস্সাসেসু উপরুদ্ধেসু কণ্ণসোতেহি ৰাতানং নিক্খমন্তানং অধিমত্তো সদ্দো হোতি. সেয্যথাপি নাম কম্মারগগ্গরিযা ধমমানায অধিমত্তো সদ্দো হোতি, এৰমেৰ খো মে, অগ্গিৰেস্সন, মুখতো চ নাসতো চ অস্সাসপস্সাসেসু উপরুদ্ধেসু কণ্ণসোতেহি ৰাতানং নিক্খমন্তানং অধিমত্তো সদ্দো হোতি. আরদ্ধং খো পন মে, অগ্গিৰেস্সন, ৰীরিযং হোতি অসল্লীনং উপট্ঠিতা সতি অসম্মুট্ঠা. সারদ্ধো চ পন মে কাযো হোতি অপ্পটিপ্পস্সদ্ধো তেনেৰ দুক্খপ্পধানেন পধানাভিতুন্নস্স সতো. এৰরূপাপি খো মে, অগ্গিৰেস্সন, উপ্পন্না দুক্খা ৰেদনা চিত্তং ন পরিযাদায তিট্ঠতি.

‘‘তস্স ময্হং, অগ্গিৰেস্সন, এতদহোসি – ‘যংনূনাহং অপ্পাণকংযেৰ ঝানং ঝাযেয্য’ন্তি. সো খো অহং, অগ্গিৰেস্সন, মুখতো চ নাসতো চ কণ্ণতো চ অস্সাসপস্সাসে উপরুন্ধিং. তস্স ময্হং, অগ্গিৰেস্সন, মুখতো চ নাসতো চ কণ্ণতো চ অস্সাসপস্সাসেসু উপরুদ্ধেসু অধিমত্তা ৰাতা মুদ্ধনি ঊহনন্তি [ঊহন্তি (সী.), ওহনন্তি (স্যা. কং.), উহনন্তি (ক.)]. সেয্যথাপি, অগ্গিৰেস্সন, বলৰা পুরিসো তিণ্হেন সিখরেন মুদ্ধনি অভিমত্থেয্য [মুদ্ধানং অভিমন্থেয্য (সী. পী.), মুদ্ধানং অভিমত্থেয্য (স্যা. কং.)], এৰমেৰ খো মে, অগ্গিৰেস্সন, মুখতো চ নাসতো চ কণ্ণতো চ অস্সাসপস্সাসেসু উপরুদ্ধেসু অধিমত্তা ৰাতা মুদ্ধনি ঊহনন্তি. আরদ্ধং খো পন মে, অগ্গিৰেস্সন, ৰীরিযং হোতি অসল্লীনং উপট্ঠিতা সতি অসম্মুট্ঠা. সারদ্ধো চ পন মে কাযো হোতি অপ্পটিপ্পস্সদ্ধো তেনেৰ দুক্খপ্পধানেন পধানাভিতুন্নস্স সতো. এৰরূপাপি খো মে, অগ্গিৰেস্সন, উপ্পন্না দুক্খা ৰেদনা চিত্তং ন পরিযাদায তিট্ঠতি.

‘‘তস্স ময্হং, অগ্গিৰেস্সন, এতদহোসি – ‘যংনূনাহং অপ্পাণকংযেৰ ঝানং ঝাযেয্য’ন্তি. সো খো অহং, অগ্গিৰেস্সন, মুখতো চ নাসতো চ কণ্ণতো চ অস্সাসপস্সাসে উপরুন্ধিং. তস্স ময্হং, অগ্গিৰেস্সন, মুখতো চ নাসতো চ কণ্ণতো চ অস্সাসপস্সাসেসু উপরুদ্ধেসু অধিমত্তা সীসে সীসৰেদনা হোন্তি. সেয্যথাপি, অগ্গিৰেস্সন, বলৰা পুরিসো দল়্হেন ৰরত্তক্খণ্ডেন [ৰরত্তকবন্ধনেন (সী.)] সীসে সীসৰেঠং দদেয্য, এৰমেৰ খো মে, অগ্গিৰেস্সন, মুখতো চ নাসতো চ কণ্ণতো চ অস্সাসপস্সাসেসু উপরুদ্ধেসু অধিমত্তা সীসে সীসৰেদনা হোন্তি. আরদ্ধং খো পন মে, অগ্গিৰেস্সন, ৰীরিযং হোতি অসল্লীনং উপট্ঠিতা সতি অসম্মুট্ঠা. সারদ্ধো চ পন মে কাযো হোতি অপ্পটিপ্পস্সদ্ধো তেনেৰ দুক্খপ্পধানেন পধানাভিতুন্নস্স সতো. এৰরূপাপি খো মে, অগ্গিৰেস্সন, উপ্পন্না দুক্খা ৰেদনা চিত্তং ন পরিযাদায তিট্ঠতি.

‘‘তস্স ময্হং, অগ্গিৰেস্সন, এতদহোসি – ‘যংনূনাহং অপ্পাণকংযেৰ ঝানং ঝাযেয্য’ন্তি. সো খো অহং, অগ্গিৰেস্সন, মুখতো চ নাসতো চ কণ্ণতো চ অস্সাসপস্সাসে উপরুন্ধিং. তস্স ময্হং, অগ্গিৰেস্সন, মুখতো চ নাসতো চ কণ্ণতো চ অস্সাসপস্সাসেসু উপরুদ্ধেসু অধিমত্তা ৰাতা কুচ্ছিং পরিকন্তন্তি. সেয্যথাপি, অগ্গিৰেস্সন, দক্খো গোঘাতকো ৰা গোঘাতকন্তেৰাসী ৰা তিণ্হেন গোৰিকন্তনেন কুচ্ছিং পরিকন্তেয্য, এৰমেৰ খো মে, অগ্গিৰেস্সন, মুখতো চ নাসতো চ কণ্ণতো চ অস্সাসপস্সাসেসু উপরুদ্ধেসু অধিমত্তা ৰাতা কুচ্ছিং পরিকন্তন্তি. আরদ্ধং খো পন মে, অগ্গিৰেস্সন, ৰীরিযং হোতি অসল্লীনং উপট্ঠিতা সতি অসম্মুট্ঠা. সারদ্ধো চ পন মে কাযো হোতি অপ্পটিপ্পস্সদ্ধো তেনেৰ দুক্খপ্পধানেন পধানাভিতুন্নস্স সতো. এৰরূপাপি খো মে, অগ্গিৰেস্সন, উপ্পন্না দুক্খা ৰেদনা চিত্তং ন পরিযাদায তিট্ঠতি.

‘‘তস্স ময্হং, অগ্গিৰেস্সন, এতদহোসি – ‘যংনূনাহং অপ্পাণকংযেৰ ঝানং ঝাযেয্য’ন্তি. সো খো অহং, অগ্গিৰেস্সন, মুখতো চ নাসতো চ কণ্ণতো চ অস্সাসপস্সাসে উপরুন্ধিং. তস্স ময্হং, অগ্গিৰেস্সন, মুখতো চ নাসতো চ কণ্ণতো চ অস্সাসপস্সাসেসু উপরুদ্ধেসু অধিমত্তো কাযস্মিং ডাহো হোতি. সেয্যথাপি, অগ্গিৰেস্সন, দ্ৰে বলৰন্তো পুরিসা দুব্বলতরং পুরিসং নানাবাহাসু গহেত্ৰা অঙ্গারকাসুযা সন্তাপেয্যুং সম্পরিতাপেয্যুং, এৰমেৰ খো মে, অগ্গিৰেস্সন, মুখতো চ নাসতো চ কণ্ণতো চ অস্সাসপস্সাসেসু উপরুদ্ধেসু অধিমত্তো কাযস্মিং ডাহো হোতি. আরদ্ধং খো পন মে, অগ্গিৰেস্সন, ৰীরিযং হোতি অসল্লীনং উপট্ঠিতা সতি অসম্মুট্ঠা. সারদ্ধো চ পন মে কাযো হোতি অপ্পটিপ্পস্সদ্ধো তেনেৰ দুক্খপ্পধানেন পধানাভিতুন্নস্স সতো. এৰরূপাপি খো মে, অগ্গিৰেস্সন, উপ্পন্না দুক্খা ৰেদনা চিত্তং ন পরিযাদায তিট্ঠতি. অপিস্সু মং, অগ্গিৰেস্সন, দেৰতা দিস্ৰা এৰমাহংসু – ‘কালঙ্কতো সমণো গোতমো’তি. একচ্চা দেৰতা এৰমাহংসু – ‘ন কালঙ্কতো সমণো গোতমো, অপি চ কালঙ্করোতী’তি. একচ্চা দেৰতা এৰমাহংসু – ‘ন কালঙ্কতো সমণো গোতমো, নপি কালঙ্করোতি, অরহং সমণো গোতমো, ৰিহারোত্ৰেৰ সো [ৰিহারোত্ৰেৰেসো (সী.)] অরহতো এৰরূপো হোতী’তি [ৰিহারোত্ৰেৰেসো অরহতো’’তি (?)].

৩৭৯. ‘‘তস্স ময্হং, অগ্গিৰেস্সন, এতদহোসি – ‘যংনূনাহং সব্বসো আহারুপচ্ছেদায পটিপজ্জেয্য’ন্তি. অথ খো মং, অগ্গিৰেস্সন, দেৰতা উপসঙ্কমিত্ৰা এতদৰোচুং – ‘মা খো ত্ৰং, মারিস, সব্বসো আহারুপচ্ছেদায পটিপজ্জি. সচে খো ত্ৰং, মারিস, সব্বসো আহারুপচ্ছেদায পটিপজ্জিস্সসি, তস্স তে মযং দিব্বং ওজং লোমকূপেহি অজ্ঝোহারেস্সাম [অজ্ঝোহরিস্সাম (স্যা. কং. পী. ক.)], তায ত্ৰং যাপেস্সসী’তি. তস্স ময্হং, অগ্গিৰেস্সন, এতদহোসি – ‘অহঞ্চেৰ খো পন সব্বসো অজজ্জিতং [অজদ্ধুকং (সী. পী.), জদ্ধুকং (স্যা. কং.)] পটিজানেয্যং, ইমা চ মে দেৰতা দিব্বং ওজং লোমকূপেহি অজ্ঝোহারেয্যুং [অজ্ঝোহরেয্যুং (স্যা. কং. পী. ক.)], তায চাহং যাপেয্যং, তং মমস্স মুসা’তি. সো খো অহং, অগ্গিৰেস্সন, তা দেৰতা পচ্চাচিক্খামি, ‘হল’ন্তি ৰদামি.

৩৮০. ‘‘তস্স ময্হং, অগ্গিৰেস্সন, এতদহোসি – ‘যংনূনাহং থোকং থোকং আহারং আহারেয্যং, পসতং পসতং, যদি ৰা মুগ্গযূসং, যদি ৰা কুলত্থযূসং, যদি ৰা কল়াযযূসং, যদি ৰা হরেণুকযূস’ন্তি. সো খো অহং, অগ্গিৰেস্সন, থোকং থোকং আহারং আহারেসিং, পসতং পসতং, যদি ৰা মুগ্গযূসং, যদি ৰা কুলত্থযূসং, যদি ৰা কল়াযযূসং, যদি ৰা হরেণুকযূসং. তস্স ময্হং, অগ্গিৰেস্সন, থোকং থোকং আহারং আহারযতো, পসতং পসতং, যদি ৰা মুগ্গযূসং, যদি ৰা কুলত্থযূসং, যদি ৰা কল়াযযূসং, যদি ৰা হরেণুকযূসং, অধিমত্তকসিমানং পত্তো কাযো হোতি. সেয্যথাপি নাম আসীতিকপব্বানি ৰা কাল়পব্বানি ৰা, এৰমেৰস্সু মে অঙ্গপচ্চঙ্গানি ভৰন্তি তাযেৰপ্পাহারতায. সেয্যথাপি নাম ওট্ঠপদং, এৰমেৰস্সু মে আনিসদং হোতি তাযেৰপ্পাহারতায. সেয্যথাপি নাম ৰট্টনাৰল়ী, এৰমেৰস্সু মে পিট্ঠিকণ্টকো উণ্ণতাৰনতো হোতি তাযেৰপ্পাহারতায. সেয্যথাপি নাম জরসালায গোপাণসিযো ওলুগ্গৰিলুগ্গা ভৰন্তি, এৰমেৰস্সু মে ফাসুল়িযো ওলুগ্গৰিলুগ্গা ভৰন্তি তাযেৰপ্পাহারতায. সেয্যথাপি নাম গম্ভীরে উদপানে উদকতারকা গম্ভীরগতা ওক্খাযিকা দিস্সন্তি, এৰমেৰস্সু মে অক্খিকূপেসু অক্খিতারকা গম্ভীরগতা ওক্খাযিকা দিস্সন্তি তাযেৰপ্পাহারতায. সেয্যথাপি নাম তিত্তকালাবু আমকচ্ছিন্নো ৰাতাতপেন সংফুটিতো হোতি সম্মিলাতো, এৰমেৰস্সু মে সীসচ্ছৰি সংফুটিতা হোতি সম্মিলাতা তাযেৰপ্পাহারতায.

‘‘সো খো অহং, অগ্গিৰেস্সন, উদরচ্ছৰিং পরিমসিস্সামীতি পিট্ঠিকণ্টকংযেৰ পরিগ্গণ্হামি, পিট্ঠিকণ্টকং পরিমসিস্সামীতি উদরচ্ছৰিংযেৰ পরিগ্গণ্হামি, যাৰস্সু মে, অগ্গিৰেস্সন, উদরচ্ছৰি পিট্ঠিকণ্টকং অল্লীনা হোতি তাযেৰপ্পাহারতায. সো খো অহং, অগ্গিৰেস্সন, ৰচ্চং ৰা মুত্তং ৰা করিস্সামীতি তত্থেৰ অৰকুজ্জো পপতামি তাযেৰপ্পাহারতায. সো খো অহং, অগ্গিৰেস্সন, ইমমেৰ কাযং অস্সাসেন্তো পাণিনা গত্তানি অনুমজ্জামি. তস্স ময্হং, অগ্গিৰেস্সন, পাণিনা গত্তানি অনুমজ্জতো পূতিমূলানি লোমানি কাযস্মা পপতন্তি তাযেৰপ্পাহারতায. অপিস্সু মং, অগ্গিৰেস্সন, মনুস্সা দিস্ৰা এৰমাহংসু – ‘কাল়ো সমণো গোতমো’তি. একচ্চে মনুস্সা এৰমাহংসু – ‘ন কাল়ো সমণো গোতমো, সামো সমণো গোতমো’তি. একচ্চে মনুস্সা এৰমাহংসু – ‘ন কাল়ো সমণো গোতমো, নপি সামো, মঙ্গুরচ্ছৰি সমণো গোতমো’তি. যাৰস্সু মে, অগ্গিৰেস্সন, তাৰ পরিসুদ্ধো ছৰিৰণ্ণো পরিযোদাতো উপহতো হোতি তাযেৰপ্পাহারতায.

৩৮১. ‘‘তস্স ময্হং, অগ্গিৰেস্সন, এতদহোসি – ‘যে খো কেচি অতীতমদ্ধানং সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা ওপক্কমিকা দুক্খা তিব্বা খরা কটুকা ৰেদনা ৰেদযিংসু, এতাৰপরমং, নযিতো ভিয্যো. যেপি হি কেচি অনাগতমদ্ধানং সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা ওপক্কমিকা দুক্খা তিব্বা খরা কটুকা ৰেদনা ৰেদযিস্সন্তি, এতাৰপরমং, নযিতো ভিয্যো. যেপি হি কেচি এতরহি সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা ওপক্কমিকা দুক্খা তিব্বা খরা কটুকা ৰেদনা ৰেদযন্তি, এতাৰপরমং, নযিতো ভিয্যো. ন খো পনাহং ইমায কটুকায দুক্করকারিকায অধিগচ্ছামি উত্তরি মনুস্সধম্মা অলমরিযঞাণদস্সনৰিসেসং. সিযা নু খো অঞ্ঞো মগ্গো বোধাযা’তি? তস্স ময্হং, অগ্গিৰেস্সন, এতদহোসি – ‘অভিজানামি খো পনাহং পিতু সক্কস্স কম্মন্তে সীতায জম্বুচ্ছাযায নিসিন্নো ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি ৰিৰিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি সৰিতক্কং সৰিচারং ৰিৰেকজং পীতিসুখং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরিতা. সিযা নু খো এসো মগ্গো বোধাযা’তি? তস্স ময্হং, অগ্গিৰেস্সন, সতানুসারি ৰিঞ্ঞাণং অহোসি – ‘এসেৰ মগ্গো বোধাযা’তি. তস্স ময্হং, অগ্গিৰেস্সন, এতদহোসি – ‘কিং নু খো অহং তস্স সুখস্স ভাযামি, যং তং সুখং অঞ্ঞত্রেৰ কামেহি অঞ্ঞত্র অকুসলেহি ধম্মেহী’তি? তস্স ময্হং, অগ্গিৰেস্সন, এতদহোসি – ‘ন খো অহং তস্স সুখস্স ভাযামি, যং তং সুখং অঞ্ঞত্রেৰ কামেহি অঞ্ঞত্র অকুসলেহি ধম্মেহী’তি.

৩৮২. ‘‘তস্স ময্হং, অগ্গিৰেস্সন, এতদহোসি – ‘ন খো তং সুকরং সুখং অধিগন্তুং এৰং অধিমত্তকসিমানং পত্তকাযেন, যংনূনাহং ওল়ারিকং আহারং আহারেয্যং ওদনকুম্মাস’ন্তি. সো খো অহং, অগ্গিৰেস্সন, ওল়ারিকং আহারং আহারেসিং ওদনকুম্মাসং. তেন খো পন মং, অগ্গিৰেস্সন, সমযেন পঞ্চ [পঞ্চৰগ্গিযা (অঞ্ঞসুত্তেসু)] ভিক্খূ পচ্চুপট্ঠিতা হোন্তি – ‘যং খো সমণো গোতমো ধম্মং অধিগমিস্সতি, তং নো আরোচেস্সতী’তি. যতো খো অহং, অগ্গিৰেস্সন, ওল়ারিকং আহারং আহারেসিং ওদনকুম্মাসং, অথ মে তে পঞ্চ ভিক্খূ নিব্বিজ্জ পক্কমিংসু – ‘বাহুল্লিকো [বাহুলিকো (সী. পী.) সংঘভেদসিক্খাপদটীকায সমেতি] সমণো গোতমো, পধানৰিব্ভন্তো, আৰত্তো বাহুল্লাযা’তি.

৩৮৩. ‘‘সো খো অহং, অগ্গিৰেস্সন, ওল়ারিকং আহারং আহারেত্ৰা, বলং গহেত্ৰা, ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি ৰিৰিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি সৰিতক্কং সৰিচারং ৰিৰেকজং পীতিসুখং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহাসিং. এৰরূপাপি খো মে, অগ্গিৰেস্সন, উপ্পন্না সুখা ৰেদনা চিত্তং ন পরিযাদায তিট্ঠতি. ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমা অজ্ঝত্তং সম্পসাদনং চেতসো একোদিভাৰং অৰিতক্কং অৰিচারং সমাধিজং পীতিসুখং দুতিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহাসিং. এৰরূপাপি খো মে, অগ্গিৰেস্সন, উপ্পন্না সুখা ৰেদনা চিত্তং ন পরিযাদায তিট্ঠতি. পীতিযা চ ৰিরাগা উপেক্খকো চ ৰিহাসিং, সতো চ সম্পজানো. সুখঞ্চ কাযেন পটিসংৰেদেসিং যং তং অরিযা আচিক্খন্তি – ‘উপেক্খকো সতিমা সুখৰিহারী’তি ততিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহাসিং. এৰরূপাপি খো মে, অগ্গিৰেস্সন, উপ্পন্না সুখা ৰেদনা চিত্তং ন পরিযাদায তিট্ঠতি. সুখস্স চ পহানা দুক্খস্স চ পহানা, পুব্বেৰ সোমনস্সদোমনস্সানং অত্থঙ্গমা, অদুক্খমসুখং উপেক্খাসতিপারিসুদ্ধিং চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহাসিং. এৰরূপাপি খো মে, অগ্গিৰেস্সন, উপ্পন্না সুখা ৰেদনা চিত্তং ন পরিযাদায তিট্ঠতি.

৩৮৪. ‘‘সো এৰং সমাহিতে চিত্তে পরিসুদ্ধে পরিযোদাতে অনঙ্গণে ৰিগতূপক্কিলেসে মুদুভূতে কম্মনিযে ঠিতে আনেঞ্জপ্পত্তে পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণায চিত্তং অভিনিন্নামেসিং. সো অনেকৰিহিতং পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরামি, সেয্যথিদং – একম্পি জাতিং…পে… ইতি সাকারং সউদ্দেসং অনেকৰিহিতং পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরামি. অযং খো মে, অগ্গিৰেস্সন, রত্তিযা পঠমে যামে পঠমা ৰিজ্জা অধিগতা; অৰিজ্জা ৰিহতা, ৰিজ্জা উপ্পন্না; তমো ৰিহতো, আলোকো উপ্পন্নো; যথা তং অপ্পমত্তস্স আতাপিনো পহিতত্তস্স ৰিহরতো. এৰরূপাপি খো মে, অগ্গিৰেস্সন, উপ্পন্না সুখা ৰেদনা চিত্তং ন পরিযাদায তিট্ঠতি.

৩৮৫. ‘‘সো এৰং সমাহিতে চিত্তে পরিসুদ্ধে পরিযোদাতে অনঙ্গণে ৰিগতূপক্কিলেসে মুদুভূতে কম্মনিযে ঠিতে আনেঞ্জপ্পত্তে সত্তানং চুতূপপাতঞাণায চিত্তং অভিনিন্নামেসিং. সো দিব্বেন চক্খুনা ৰিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সত্তে পস্সামি চৰমানে উপপজ্জমানে হীনে পণীতে সুৰণ্ণে দুব্বণ্ণে সুগতে দুগ্গতে যথাকম্মূপগে সত্তে পজানামি…পে… অযং খো মে, অগ্গিৰেস্সন, রত্তিযা মজ্ঝিমে যামে দুতিযা ৰিজ্জা অধিগতা; অৰিজ্জা ৰিহতা, ৰিজ্জা উপ্পন্না; তমো ৰিহতো, আলোকো উপ্পন্নো; যথা তং অপ্পমত্তস্স আতাপিনো পহিতত্তস্স ৰিহরতো. এৰরূপাপি খো মে, অগ্গিৰেস্সন, উপ্পন্না সুখা ৰেদনা চিত্তং ন পরিযাদায তিট্ঠতি.

৩৮৬. ‘‘সো এৰং সমাহিতে চিত্তে পরিসুদ্ধে পরিযোদাতে অনঙ্গণে ৰিগতূপক্কিলেসে মুদুভূতে কম্মনিযে ঠিতে আনেঞ্জপ্পত্তে আসৰানং খযঞাণায চিত্তং অভিনিন্নামেসিং. সো ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং অব্ভঞ্ঞাসিং, ‘অযং দুক্খসমুদযো’তি যথাভূতং অব্ভঞ্ঞাসিং, ‘অযং দুক্খনিরোধো’তি যথাভূতং অব্ভঞ্ঞাসিং, ‘অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং অব্ভঞ্ঞাসিং. ‘ইমে আসৰা’তি যথাভূতং অব্ভঞ্ঞাসিং, ‘অযং আসৰসমুদযো’তি যথাভূতং অব্ভঞ্ঞাসিং, ‘অযং আসৰনিরোধো’তি যথাভূতং অব্ভঞ্ঞাসিং, ‘অযং আসৰনিরোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং অব্ভঞ্ঞাসিং. তস্স মে এৰং জানতো এৰং পস্সতো কামাসৰাপি চিত্তং ৰিমুচ্চিত্থ, ভৰাসৰাপি চিত্তং ৰিমুচ্চিত্থ, অৰিজ্জাসৰাপি চিত্তং ৰিমুচ্চিত্থ. ৰিমুত্তস্মিং ৰিমুত্তমিতি ঞাণং অহোসি. ‘খীণা জাতি, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযা’তি অব্ভঞ্ঞাসিং. অযং খো মে, অগ্গিৰেস্সন, রত্তিযা পচ্ছিমে যামে ততিযা ৰিজ্জা অধিগতা; অৰিজ্জা ৰিহতা, ৰিজ্জা উপ্পন্না; তমো ৰিহতো, আলোকো উপ্পন্নো; যথা তং অপ্পমত্তস্স আতাপিনো পহিতত্তস্স ৰিহরতো. এৰরূপাপি খো মে, অগ্গিৰেস্সন, উপ্পন্না সুখা ৰেদনা চিত্তং ন পরিযাদায তিট্ঠতি.

৩৮৭. ‘‘অভিজানামি খো পনাহং, অগ্গিৰেস্সন, অনেকসতায পরিসায ধম্মং দেসেতা. অপিস্সু মং একমেকো এৰং মঞ্ঞতি – ‘মমেৰারব্ভ সমণো গোতমো ধম্মং দেসেতী’তি. ‘ন খো পনেতং, অগ্গিৰেস্সন, এৰং দট্ঠব্বং; যাৰদেৰ ৰিঞ্ঞাপনত্থায তথাগতো পরেসং ধম্মং দেসেতি. সো খো অহং, অগ্গিৰেস্সন, তস্সাযেৰ কথায পরিযোসানে, তস্মিংযেৰ পুরিমস্মিং সমাধিনিমিত্তে অজ্ঝত্তমেৰ চিত্তং সণ্ঠপেমি সন্নিসাদেমি একোদিং করোমি সমাদহামি, যেন সুদং নিচ্চকপ্পং ৰিহরামী’’’তি.

‘‘ওকপ্পনিযমেতং ভোতো গোতমস্স যথা তং অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স. অভিজানাতি খো পন ভৰং গোতমো দিৰা সুপিতা’’তি? ‘‘অভিজানামহং, অগ্গিৰেস্সন, গিম্হানং পচ্ছিমে মাসে পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো চতুগ্গুণং সঙ্ঘাটিং পঞ্ঞপেত্ৰা দক্খিণেন পস্সেন সতো সম্পজানো নিদ্দং ওক্কমিতা’’তি. ‘‘এতং খো, ভো গোতম, একে সমণব্রাহ্মণা সম্মোহৰিহারস্মিং ৰদন্তী’’তি? ‘‘ন খো, অগ্গিৰেস্সন, এত্তাৰতা সম্মূল়্হো ৰা হোতি অসম্মূল়্হো ৰা. অপি চ, অগ্গিৰেস্সন, যথা সম্মূল়্হো চ হোতি অসম্মূল়্হো চ, তং সুণাহি, সাধুকং মনসি করোহি, ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৰং, ভো’’তি খো সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো ভগৰতো পচ্চস্সোসি. ভগৰা এতদৰোচ –

৩৮৮. ‘‘যস্স কস্সচি, অগ্গিৰেস্সন, যে আসৰা সংকিলেসিকা পোনোব্ভৰিকা সদরা দুক্খৰিপাকা আযতিং জাতিজরামরণিযা অপ্পহীনা, তমহং ‘সম্মূল়্হো’তি ৰদামি. আসৰানঞ্হি, অগ্গিৰেস্সন, অপ্পহানা সম্মূল়্হো হোতি. যস্স কস্সচি, অগ্গিৰেস্সন, যে আসৰা সংকিলেসিকা পোনোব্ভৰিকা সদরা দুক্খৰিপাকা আযতিং জাতিজরামরণিযা পহীনা, তমহং ‘অসম্মূল়্হো’তি ৰদামি. আসৰানঞ্হি, অগ্গিৰেস্সন, পহানা অসম্মূল়্হো হোতি.

‘‘তথাগতস্স খো, অগ্গিৰেস্সন, যে আসৰা সংকিলেসিকা পোনোব্ভৰিকা সদরা দুক্খৰিপাকা আযতিং জাতিজরামরণিযা পহীনা উচ্ছিন্নমূলা তালাৰত্থুকতা অনভাৰংকতা আযতিং অনুপ্পাদধম্মা. সেয্যথাপি, অগ্গিৰেস্সন, তালো মত্থকচ্ছিন্নো অভব্বো পুন ৰিরূল়্হিযা, এৰমেৰ খো, অগ্গিৰেস্সন, তথাগতস্স যে আসৰা সংকিলেসিকা পোনোব্ভৰিকা সদরা দুক্খৰিপাকা আযতিং জাতিজরামরণিযা পহীনা উচ্ছিন্নমূলা তালাৰত্থুকতা অনভাৰংকতা আযতিং অনুপ্পাদধম্মা’’তি.

৩৮৯. এৰং ৰুত্তে, সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘অচ্ছরিযং, ভো গোতম, অব্ভুতং, ভো গোতম! যাৰঞ্চিদং ভোতো গোতমস্স এৰং আসজ্জ আসজ্জ ৰুচ্চমানস্স, উপনীতেহি ৰচনপ্পথেহি সমুদাচরিযমানস্স, ছৰিৰণ্ণো চেৰ পরিযোদাযতি, মুখৰণ্ণো চ ৰিপ্পসীদতি, যথা তং অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স. অভিজানামহং, ভো গোতম, পূরণং কস্সপং ৰাদেন ৰাদং সমারভিতা. সোপি মযা ৰাদেন ৰাদং সমারদ্ধো অঞ্ঞেনঞ্ঞং পটিচরি, বহিদ্ধা কথং অপনামেসি, কোপঞ্চ দোসঞ্চ অপ্পচ্চযঞ্চ পাত্ৰাকাসি. ভোতো পন [ভোতো খো পন (সী.)] গোতমস্স এৰং আসজ্জ আসজ্জ ৰুচ্চমানস্স, উপনীতেহি ৰচনপ্পথেহি সমুদাচরিযমানস্স, ছৰিৰণ্ণো চেৰ পরিযোদাযতি, মুখৰণ্ণো চ ৰিপ্পসীদতি, যথা তং অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স. অভিজানামহং, ভো গোতম, মক্খলিং গোসালং…পে… অজিতং কেসকম্বলং… পকুধং কচ্চাযনং… সঞ্জযং বেলট্ঠপুত্তং… নিগণ্ঠং নাটপুত্তং ৰাদেন ৰাদং সমারভিতা. সোপি মযা ৰাদেন ৰাদং সমারদ্ধো অঞ্ঞেনঞ্ঞং পটিচরি, বহিদ্ধা কথং অপনামেসি, কোপঞ্চ দোসঞ্চ অপ্পচ্চযঞ্চ পাত্ৰাকাসি. ভোতো পন গোতমস্স এৰং আসজ্জ আসজ্জ ৰুচ্চমানস্স, উপনীতেহি ৰচনপ্পথেহি সমুদাচরিযমানস্স, ছৰিৰণ্ণো চেৰ পরিযোদাযতি, মুখৰণ্ণো চ ৰিপ্পসীদতি, যথা তং অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স. হন্দ চ দানি মযং, ভো গোতম, গচ্ছাম. বহুকিচ্চা মযং, বহুকরণীযা’’তি. ‘‘যস্সদানি ত্ৰং, অগ্গিৰেস্সন, কালং মঞ্ঞসী’’তি.

অথ খো সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দিত্ৰা অনুমোদিত্ৰা উট্ঠাযাসনা পক্কামীতি.

মহাসচ্চকসুত্তং নিট্ঠিতং ছট্ঠং.