৪. মহাযমকৰগ্গো

১. চূল়গোসিঙ্গসুত্তং

৩২৫. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা নাতিকে [নাদিকে (সী. স্যা. পী.), ঞাতিকে (ক.)] ৰিহরতি গিঞ্জকাৰসথে. তেন খো পন সমযেন আযস্মা চ অনুরুদ্ধো আযস্মা চ নন্দিযো আযস্মা চ কিমিলো [কিম্বিলো (সী. পী. ক.)] গোসিঙ্গসালৰনদাযে ৰিহরন্তি. অথ খো ভগৰা সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৰুট্ঠিতো যেন গোসিঙ্গসালৰনদাযো তেনুপসঙ্কমি. অদ্দসা খো দাযপালো ভগৰন্তং দূরতোৰ আগচ্ছন্তং. দিস্ৰান ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘মা, সমণ, এতং দাযং পাৰিসি. সন্তেত্থ তযো কুলপুত্তা অত্তকামরূপা ৰিহরন্তি. মা তেসং অফাসুমকাসী’’তি.

অস্সোসি খো আযস্মা অনুরুদ্ধো দাযপালস্স ভগৰতা সদ্ধিং মন্তযমানস্স. সুত্ৰান দাযপালং এতদৰোচ – ‘‘মা, আৰুসো দাযপাল, ভগৰন্তং ৰারেসি. সত্থা নো ভগৰা অনুপ্পত্তো’’তি. অথ খো আযস্মা অনুরুদ্ধো যেনাযস্মা চ নন্দিযো আযস্মা চ কিমিলো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মন্তঞ্চ নন্দিযং আযস্মন্তঞ্চ কিমিলং এতদৰোচ – ‘‘অভিক্কমথাযস্মন্তো, অভিক্কমথাযস্মন্তো, সত্থা নো ভগৰা অনুপ্পত্তো’’তি. অথ খো আযস্মা চ অনুরুদ্ধো আযস্মা চ নন্দিযো আযস্মা চ কিমিলো ভগৰন্তং পচ্চুগ্গন্ত্ৰা – একো ভগৰতো পত্তচীৰরং পটিগ্গহেসি, একো আসনং পঞ্ঞপেসি, একো পাদোদকং উপট্ঠাপেসি. নিসীদি ভগৰা পঞ্ঞত্তে আসনে. নিসজ্জ খো ভগৰা পাদে পক্খালেসি. তেপি খো আযস্মন্তো ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্নং খো আযস্মন্তং অনুরুদ্ধং ভগৰা এতদৰোচ –

৩২৬. ‘‘কচ্চি ৰো, অনুরুদ্ধা, খমনীযং, কচ্চি যাপনীযং, কচ্চি পিণ্ডকেন ন কিলমথা’’তি? ‘‘খমনীযং, ভগৰা, যাপনীযং, ভগৰা; ন চ মযং, ভন্তে, পিণ্ডকেন কিলমামা’’তি. ‘‘কচ্চি পন ৰো, অনুরুদ্ধা, সমগ্গা সম্মোদমানা অৰিৰদমানা খীরোদকীভূতা অঞ্ঞমঞ্ঞং পিযচক্খূহি সম্পস্সন্তা ৰিহরথা’’তি? ‘‘তগ্ঘ মযং, ভন্তে, সমগ্গা সম্মোদমানা অৰিৰদমানা খীরোদকীভূতা অঞ্ঞমঞ্ঞং পিযচক্খূহি সম্পস্সন্তা ৰিহরামা’’তি. ‘‘যথা কথং পন তুম্হে, অনুরুদ্ধা, সমগ্গা সম্মোদমানা অৰিৰদমানা খীরোদকীভূতা অঞ্ঞমঞ্ঞং পিযচক্খূহি সম্পস্সন্তা ৰিহরথা’’তি? ‘‘ইধ ময্হং, ভন্তে, এৰং হোতি – ‘লাভা ৰত মে, সুলদ্ধং ৰত মে, যোহং এৰরূপেহি সব্রহ্মচারীহি সদ্ধিং ৰিহরামী’তি. তস্স ময্হং, ভন্তে, ইমেসু আযস্মন্তেসু মেত্তং কাযকম্মং পচ্চুপট্ঠিতং আৰি চেৰ রহো চ; মেত্তং ৰচীকম্মং পচ্চুপট্ঠিতং আৰি চেৰ রহো চ; মেত্তং মনোকম্মং পচ্চুপট্ঠিতং আৰি চেৰ রহো চ. তস্স ময্হং, ভন্তে, এৰং হোতি – ‘যংনূনাহং সকং চিত্তং নিক্খিপিত্ৰা ইমেসংযেৰ আযস্মন্তানং চিত্তস্স ৰসেন ৰত্তেয্য’ন্তি. সো খো অহং, ভন্তে, সকং চিত্তং নিক্খিপিত্ৰা ইমেসংযেৰ আযস্মন্তানং চিত্তস্স ৰসেন ৰত্তামি. নানা হি খো নো, ভন্তে, কাযা একঞ্চ পন মঞ্ঞে চিত্ত’’ন্তি.

আযস্মাপি খো নন্দিযো…পে… আযস্মাপি খো কিমিলো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘ময্হম্পি, ভন্তে, এৰং হোতি – ‘লাভা ৰত মে, সুলদ্ধং ৰত মে, যোহং এৰরূপেহি সব্রহ্মচারীহি সদ্ধিং ৰিহরামী’তি. তস্স ময্হং, ভন্তে, ইমেসু আযস্মন্তেসু মেত্তং কাযকম্মং পচ্চুপট্ঠিতং আৰি চেৰ রহো চ, মেত্তং ৰচীকম্মং পচ্চুপট্ঠিতং আৰি চেৰ রহো চ, মেত্তং মনোকম্মং পচ্চুপট্ঠিতং আৰি চেৰ রহো চ. তস্স ময্হং, ভন্তে, এৰং হোতি – ‘যংনূনাহং সকং চিত্তং নিক্খিপিত্ৰা ইমেসংযেৰ আযস্মন্তানং চিত্তস্স ৰসেন ৰত্তেয্য’ন্তি. সো খো অহং, ভন্তে, সকং চিত্তং নিক্খিপিত্ৰা ইমেসংযেৰ আযস্মন্তানং চিত্তস্স ৰসেন ৰত্তামি. নানা হি খো নো, ভন্তে, কাযা একঞ্চ পন মঞ্ঞে চিত্তন্তি.

‘‘এৰং খো মযং, ভন্তে, সমগ্গা সম্মোদমানা অৰিৰদমানা খীরোদকীভূতা অঞ্ঞমঞ্ঞং পিযচক্খূহি সম্পস্সন্তা ৰিহরামা’’তি.

৩২৭. ‘‘সাধু সাধু, অনুরুদ্ধা! কচ্চি পন ৰো, অনুরুদ্ধা, অপ্পমত্তা আতাপিনো পহিতত্তা ৰিহরথা’’তি? ‘‘তগ্ঘ মযং, ভন্তে, অপ্পমত্তা আতাপিনো পহিতত্তা ৰিহরামা’’তি. ‘‘যথা কথং পন তুম্হে, অনুরুদ্ধা, অপ্পমত্তা আতাপিনো পহিতত্তা ৰিহরথা’’তি? ‘‘ইধ, ভন্তে, অম্হাকং যো পঠমং গামতো পিণ্ডায পটিক্কমতি সো আসনানি পঞ্ঞপেতি, পানীযং পরিভোজনীযং উপট্ঠাপেতি, অৰক্কারপাতিং উপট্ঠাপেতি. যো পচ্ছা গামতো পিণ্ডায পটিক্কমতি, সচে হোতি ভুত্তাৰসেসো সচে আকঙ্খতি ভুঞ্জতি, নো চে আকঙ্খতি অপ্পহরিতে ৰা ছড্ডেতি, অপ্পাণকে ৰা উদকে ওপিলাপেতি. সো আসনানি পটিসামেতি, পানীযং পরিভোজনীযং পটিসামেতি, অৰক্কারপাতিং পটিসামেতি, ভত্তগ্গং সম্মজ্জতি. যো পস্সতি পানীযঘটং ৰা পরিভোজনীযঘটং ৰা ৰচ্চঘটং ৰা রিত্তং তুচ্ছং সো উপট্ঠাপেতি. সচস্স হোতি অৰিসয্হং, হত্থৰিকারেন দুতিযং আমন্তেত্ৰা হত্থৰিলঙ্ঘকেন উপট্ঠাপেম, ন ত্ৰেৰ মযং, ভন্তে, তপ্পচ্চযা ৰাচং ভিন্দাম. পঞ্চাহিকং খো পন মযং, ভন্তে, সব্বরত্তিকং ধম্মিযা কথায সন্নিসীদাম. এৰং খো মযং, ভন্তে, অপ্পমত্তা আতাপিনো পহিতত্তা ৰিহরামা’’তি.

৩২৮. ‘‘সাধু সাধু, অনুরুদ্ধা! অত্থি পন ৰো, অনুরুদ্ধা, এৰং অপ্পমত্তানং আতাপীনং পহিতত্তানং ৰিহরন্তানং উত্তরিমনুস্সধম্মা অলমরিযঞাণদস্সনৰিসেসো অধিগতো ফাসুৰিহারো’’তি? ‘‘কিঞ্হি নো সিযা, ভন্তে! ইধ মযং, ভন্তে, যাৰদেৰ আকঙ্খাম ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি ৰিৰিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি সৰিতক্কং সৰিচারং ৰিৰেকজং পীতিসুখং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরাম. অযং খো নো, ভন্তে, অম্হাকং অপ্পমত্তানং আতাপীনং পহিতত্তানং ৰিহরন্তানং উত্তরিমনুস্সধম্মা অলমরিযঞাণদস্সনৰিসেসো অধিগতো ফাসুৰিহারো’’তি.

‘‘সাধু সাধু, অনুরুদ্ধা! এতস্স পন ৰো, অনুরুদ্ধা, ৰিহারস্স সমতিক্কমায এতস্স ৰিহারস্স পটিপ্পস্সদ্ধিযা অত্থঞ্ঞো উত্তরিমনুস্সধম্মা অলমরিযঞাণদস্সনৰিসেসো অধিগতো ফাসুৰিহারো’’তি? ‘‘কিঞ্হি নো সিযা, ভন্তে! ইধ মযং, ভন্তে, যাৰদেৰ আকঙ্খাম ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমা অজ্ঝত্তং সম্পসাদনং চেতসো একোদিভাৰং অৰিতক্কং অৰিচারং সমাধিজং পীতিসুখং দুতিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরাম. এতস্স, ভন্তে, ৰিহারস্স সমতিক্কমায এতস্স ৰিহারস্স পটিপ্পস্সদ্ধিযা অযমঞ্ঞো উত্তরিমনুস্সধম্মা অলমরিযঞাণদস্সনৰিসেসো অধিগতো ফাসুৰিহারো’’তি.

‘‘সাধু সাধু, অনুরুদ্ধা! এতস্স পন ৰো, অনুরুদ্ধা, ৰিহারস্স সমতিক্কমায এতস্স ৰিহারস্স পটিপ্পস্সদ্ধিযা অত্থঞ্ঞো উত্তরিমনুস্সধম্মা অলমরিযঞাণদস্সনৰিসেসো অধিগতো ফাসুৰিহারো’’তি? ‘‘কিঞ্হি নো সিযা, ভন্তে! ইধ মযং, ভন্তে, যাৰদেৰ আকঙ্খাম পীতিযা চ ৰিরাগা উপেক্খকা চ ৰিহরাম, সতা চ সম্পজানা, সুখঞ্চ কাযেন পটিসংৰেদেম, যং তং অরিযা আচিক্খন্তি – ‘উপেক্খকো সতিমা সুখৰিহারী’তি ততিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরাম. এতস্স, ভন্তে, ৰিহারস্স সমতিক্কমায এতস্স ৰিহারস্স পটিপ্পস্সদ্ধিযা অযমঞ্ঞো উত্তরিমনুস্সধম্মা অলমরিযঞাণদস্সনৰিসেসো অধিগতো ফাসুৰিহারো’’তি.

‘‘সাধু সাধু, অনুরুদ্ধা! এতস্স পন ৰো, অনুরুদ্ধা, ৰিহারস্স সমতিক্কমায এতস্স ৰিহারস্স পটিপ্পস্সদ্ধিযা অত্থঞ্ঞো উত্তরিমনুস্সধম্মা অলমরিযঞাণদস্সনৰিসেসো অধিগতো ফাসুৰিহারো’’তি? ‘‘কিঞ্হি নো সিযা, ভন্তে! ইধ মযং, ভন্তে, যাৰদেৰ আকঙ্খাম সুখস্স চ পহানা দুক্খস্স চ পহানা, পুব্বেৰ সোমনস্সদোমনস্সানং অত্থঙ্গমা, অদুক্খমসুখং উপেক্খাসতিপারিসুদ্ধিং চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরাম. এতস্স, ভন্তে, ৰিহারস্স সমতিক্কমায এতস্স ৰিহারস্স পটিপ্পস্সদ্ধিযা অযমঞ্ঞো উত্তরি মনুস্সধম্মা অলমরিযঞাণদস্সনৰিসেসো অধিগতো ফাসুৰিহারো’’তি.

‘‘সাধু সাধু, অনুরুদ্ধা! এতস্স পন ৰো, অনুরুদ্ধা, ৰিহারস্স সমতিক্কমায এতস্স ৰিহারস্স পটিপ্পস্সদ্ধিযা অত্থঞ্ঞো উত্তরিমনুস্সধম্মা অলমরিযঞাণদস্সনৰিসেসো অধিগতো ফাসুৰিহারো’’তি? ‘‘কিঞ্হি নো সিযা, ভন্তে! ইধ মযং, ভন্তে, যাৰদেৰ আকঙ্খাম সব্বসো রূপসঞ্ঞানং সমতিক্কমা পটিঘসঞ্ঞানং অত্থঙ্গমা নানত্তসঞ্ঞানং অমনসিকারা ‘অনন্তো আকাসো’তি আকাসানঞ্চাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহরাম. এতস্স, ভন্তে, ৰিহারস্স সমতিক্কমায এতস্স ৰিহারস্স পটিপ্পস্সদ্ধিযা অযমঞ্ঞো উত্তরিমনুস্সধম্মা অলমরিযঞাণদস্সনৰিসেসো অধিগতো ফাসুৰিহারো’’তি.

‘‘সাধু সাধু, অনুরুদ্ধা! এতস্স পন ৰো, অনুরুদ্ধা, ৰিহারস্স সমতিক্কমায এতস্স ৰিহারস্স পটিপ্পস্সদ্ধিযা অত্থঞ্ঞো উত্তরিমনুস্সধম্মা অলমরিযঞাণদস্সনৰিসেসো অধিগতো ফাসুৰিহারো’’তি? ‘‘কিঞ্হি নো সিযা, ভন্তে! ইধ মযং, ভন্তে, যাৰদেৰ আকঙ্খাম সব্বসো আকাসানঞ্চাযতনং সমতিক্কম্ম ‘অনন্তং ৰিঞ্ঞাণ’ন্তি ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহরাম…পে… সব্বসো ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং সমতিক্কম্ম ‘নত্থি কিঞ্চী’তি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহরাম…পে… সব্বসো আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং সমতিক্কম্ম নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহরাম. এতস্স, ভন্তে, ৰিহারস্স সমতিক্কমায এতস্স ৰিহারস্স পটিপ্পস্সদ্ধিযা অযমঞ্ঞো উত্তরিমনুস্সধম্মা অলমরিযঞাণদস্সনৰিসেসো অধিগতো ফাসুৰিহারো’’তি.

৩২৯. ‘‘সাধু সাধু, অনুরুদ্ধা! এতস্স পন ৰো, অনুরুদ্ধা, ৰিহারস্স সমতিক্কমায এতস্স ৰিহারস্স পটিপ্পস্সদ্ধিযা অত্থঞ্ঞো উত্তরিমনুস্সধম্মা অলমরিযঞাণদস্সনৰিসেসো অধিগতো ফাসুৰিহারো’’তি? ‘‘কিঞ্হি নো সিযা, ভন্তে! ইধ মযং, ভন্তে, যাৰদেৰ আকঙ্খাম সব্বসো নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং সমতিক্কম্ম সঞ্ঞাৰেদযিতনিরোধং উপসম্পজ্জ ৰিহরাম, পঞ্ঞায চ নো দিস্ৰা আসৰা পরিক্খীণা. এতস্স, ভন্তে, ৰিহারস্স সমতিক্কমায এতস্স ৰিহারস্স পটিপ্পস্সদ্ধিযা অযমঞ্ঞো উত্তরিমনুস্সধম্মা অলমরিযঞাণদস্সনৰিসেসো অধিগতো ফাসুৰিহারো. ইমম্হা চ মযং, ভন্তে, ফাসুৰিহারা অঞ্ঞং ফাসুৰিহারং উত্তরিতরং ৰা পণীততরং ৰা ন সমনুপস্সামা’’তি. ‘‘সাধু সাধু, অনুরুদ্ধা! ইমম্হা ফাসুৰিহারা উত্তরিতরো ৰা পণীততরো ৰা ফাসুৰিহারো নত্থী’’তি.

৩৩০. অথ খো ভগৰা আযস্মন্তঞ্চ অনুরুদ্ধং আযস্মন্তঞ্চ নন্দিযং আযস্মন্তঞ্চ কিমিলং ধম্মিযা কথায সন্দস্সেত্ৰা সমাদপেত্ৰা সমুত্তেজেত্ৰা সম্পহংসেত্ৰা উট্ঠাযাসনা পক্কামি. অথ খো আযস্মা চ অনুরুদ্ধো আযস্মা চ নন্দিযো আযস্মা চ কিমিলো ভগৰন্তং অনুসংযাযিত্ৰা [অনুসংসাৰেত্ৰা (সী.), অনুসাৰেত্ৰা (টীকা)] ততো পটিনিৰত্তিত্ৰা আযস্মা চ নন্দিযো আযস্মা চ কিমিলো আযস্মন্তং অনুরুদ্ধং এতদৰোচুং – ‘‘কিং নু খো মযং আযস্মতো অনুরুদ্ধস্স এৰমারোচিম্হ – ‘ইমাসঞ্চ ইমাসঞ্চ ৰিহারসমাপত্তীনং মযং লাভিনো’তি, যং নো আযস্মা অনুরুদ্ধো ভগৰতো সম্মুখা যাৰ আসৰানং খযা পকাসেতী’’তি? ‘‘ন খো মে আযস্মন্তো এৰমারোচেসুং – ‘ইমাসঞ্চ ইমাসঞ্চ ৰিহারসমাপত্তীনং মযং লাভিনো’তি, অপি চ মে আযস্মন্তানং চেতসা চেতো পরিচ্চ ৰিদিতো – ‘ইমাসঞ্চ ইমাসঞ্চ ৰিহারসমাপত্তীনং ইমে আযস্মন্তো লাভিনো’তি. দেৰতাপি মে এতমত্থং আরোচেসুং – ‘ইমাসঞ্চ ইমাসঞ্চ ৰিহারসমাপত্তীনং ইমে আযস্মন্তো লাভিনো’তি. তমেনং ভগৰতা পঞ্হাভিপুট্ঠেন ব্যাকত’’ন্তি.

৩৩১. অথ খো দীঘো পরজনো যক্খো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং অট্ঠাসি. একমন্তং ঠিতো খো দীঘো পরজনো যক্খো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘লাভা ৰত, ভন্তে, ৰজ্জীনং, সুলদ্ধলাভা ৰজ্জিপজায, যত্থ তথাগতো ৰিহরতি অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো, ইমে চ তযো কুলপুত্তা – আযস্মা চ অনুরুদ্ধো, আযস্মা চ নন্দিযো, আযস্মা চ কিমিলো’’তি. দীঘস্স পরজনস্স যক্খস্স সদ্দং সুত্ৰা ভুম্মা দেৰা সদ্দমনুস্সাৰেসুং – ‘লাভা ৰত, ভো, ৰজ্জীনং, সুলদ্ধলাভা ৰজ্জিপজায, যত্থ তথাগতো ৰিহরতি অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো, ইমে চ তযো কুলপুত্তা – আযস্মা চ অনুরুদ্ধো, আযস্মা চ নন্দিযো, আযস্মা চ কিমিলো’তি. ভুম্মানং দেৰানং সদ্দং সুত্ৰা চাতুমহারাজিকা দেৰা…পে… তাৰতিংসা দেৰা…পে… যামা দেৰা…পে… তুসিতা দেৰা…পে… নিম্মানরতী দেৰা…পে… পরনিম্মিতৰসৰত্তী দেৰা…পে… ব্রহ্মকাযিকা দেৰা সদ্দমনুস্সাৰেসুং – ‘‘লাভা ৰত, ভো, ৰজ্জীনং, সুলদ্ধলাভা ৰজ্জিপজায, যত্থ তথাগতো ৰিহরতি অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো, ইমে চ তযো কুলপুত্তা – আযস্মা চ অনুরুদ্ধো, আযস্মা চ নন্দিযো, আযস্মা চ কিমিলো’’তি. ইতিহ তে আযস্মন্তো তেন খণেন (তেন লযেন) [( ) সী. স্যা. পী. পোত্থকেসু নত্থি] তেন মুহুত্তেন যাৰব্রহ্মলোকা ৰিদিতা [সংৰিদিতা (ক.)] অহেসুং.

‘‘এৰমেতং, দীঘ, এৰমেতং, দীঘ! যস্মাপি, দীঘ, কুলা এতে তযো কুলপুত্তা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিতা, তঞ্চেপি কুলং এতে তযো কুলপুত্তে পসন্নচিত্তং অনুস্সরেয্য, তস্সপাস্স কুলস্স দীঘরত্তং হিতায সুখায. যস্মাপি, দীঘ, কুলপরিৰট্টা এতে তযো কুলপুত্তা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিতা, সো চেপি কুলপরিৰট্টো এতে তযো কুলপুত্তে পসন্নচিত্তো অনুস্সরেয্য, তস্সপাস্স কুলপরিৰট্টস্স দীঘরত্তং হিতায সুখায. যস্মাপি, দীঘ, গামা এতে তযো কুলপুত্তা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিতা, সো চেপি গামো এতে তযো কুলপুত্তে পসন্নচিত্তো অনুস্সরেয্য, তস্সপাস্স গামস্স দীঘরত্তং হিতায সুখায. যস্মাপি, দীঘ, নিগমা এতে তযো কুলপুত্তা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিতা, সো চেপি নিগমো এতে তযো কুলপুত্তে পসন্নচিত্তো অনুস্সরেয্য, তস্সপাস্স নিগমস্স দীঘরত্তং হিতায সুখায. যস্মাপি, দীঘ, নগরা এতে তযো কুলপুত্তা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিতা, তঞ্চেপি নগরং এতে তযো কুলপুত্তে পসন্নচিত্তং অনুস্সরেয্য, তস্সপাস্স নগরস্স দীঘরত্তং হিতায সুখায. যস্মাপি, দীঘ, জনপদা এতে তযো কুলপুত্তা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিতা, সো চেপি জনপদো এতে তযো কুলপুত্তে পসন্নচিত্তো অনুস্সরেয্য, তস্সপাস্স জনপদস্স দীঘরত্তং হিতায সুখায. সব্বে চেপি, দীঘ, খত্তিযা এতে তযো কুলপুত্তে পসন্নচিত্তা অনুস্সরেয্যুং, সব্বেসানংপাস্স খত্তিযানং দীঘরত্তং হিতায সুখায. সব্বে চেপি, দীঘ, ব্রাহ্মণা…পে… সব্বে চেপি, দীঘ, ৰেস্সা…পে… সব্বে চেপি, দীঘ, সুদ্দা এতে তযো কুলপুত্তে পসন্নচিত্তা অনুস্সরেয্যুং, সব্বেসানংপাস্স সুদ্দানং দীঘরত্তং হিতায সুখায. সদেৰকো চেপি, দীঘ, লোকো সমারকো সব্রহ্মকো সস্সমণব্রাহ্মণী পজা সদেৰমনুস্সা এতে তযো কুলপুত্তে পসন্নচিত্তা অনুস্সরেয্য, সদেৰকস্সপাস্স লোকস্স সমারকস্স সব্রহ্মকস্স সস্সমণব্রাহ্মণিযা পজায সদেৰমনুস্সায দীঘরত্তং হিতায সুখায. পস্স, দীঘ, যাৰ এতে তযো কুলপুত্তা বহুজনহিতায পটিপন্না বহুজনসুখায লোকানুকম্পায, অত্থায হিতায সুখায দেৰমনুস্সান’’ন্তি.

ইদমৰোচ ভগৰা. অত্তমনো দীঘো পরজনো যক্খো ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দীতি.

চূল়গোসিঙ্গসুত্তং নিট্ঠিতং পঠমং.

২. মহাগোসিঙ্গসুত্তং

৩৩২. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা গোসিঙ্গসালৰনদাযে ৰিহরতি সম্বহুলেহি অভিঞ্ঞাতেহি অভিঞ্ঞাতেহি থেরেহি সাৰকেহি সদ্ধিং – আযস্মতা চ সারিপুত্তেন আযস্মতা চ মহামোগ্গল্লানেন আযস্মতা চ মহাকস্সপেন আযস্মতা চ অনুরুদ্ধেন আযস্মতা চ রেৰতেন আযস্মতা চ আনন্দেন, অঞ্ঞেহি চ অভিঞ্ঞাতেহি অভিঞ্ঞাতেহি থেরেহি সাৰকেহি সদ্ধিং. অথ খো আযস্মা মহামোগ্গল্লানো সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৰুট্ঠিতো যেনাযস্মা মহাকস্সপো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মন্তং মহাকস্সপং এতদৰোচ – ‘‘আযামাৰুসো, কস্সপ, যেনাযস্মা সারিপুত্তো তেনুপসঙ্কমিস্সাম ধম্মস্সৰনাযা’’তি. ‘‘এৰমাৰুসো’’তি খো আযস্মা মহাকস্সপো আযস্মতো মহামোগ্গল্লানস্স পচ্চস্সোসি. অথ খো আযস্মা চ মহামোগ্গল্লানো আযস্মা চ মহাকস্সপো আযস্মা চ অনুরুদ্ধো যেনাযস্মা সারিপুত্তো তেনুপসঙ্কমিংসু ধম্মস্সৰনায. অদ্দসা খো আযস্মা আনন্দো আযস্মন্তঞ্চ মহামোগ্গল্লানং আযস্মন্তঞ্চ মহাকস্সপং আযস্মন্তঞ্চ অনুরুদ্ধং যেনাযস্মা সারিপুত্তো তেনুপসঙ্কমন্তে ধম্মস্সৰনায. দিস্ৰান যেনাযস্মা রেৰতো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মন্তং রেৰতং এতদৰোচ – ‘‘উপসঙ্কমন্তা খো অমূ, আৰুসো [আযস্মন্তাৰুসো (ক.)] রেৰত, সপ্পুরিসা যেনাযস্মা সারিপুত্তো তেন ধম্মস্সৰনায. আযামাৰুসো রেৰত, যেনাযস্মা সারিপুত্তো তেনুপসঙ্কমিস্সাম ধম্মস্সৰনাযা’’তি. ‘‘এৰমাৰুসো’’তি খো আযস্মা রেৰতো আযস্মতো আনন্দস্স পচ্চস্সোসি. অথ খো আযস্মা চ রেৰতো আযস্মা চ আনন্দো যেনাযস্মা সারিপুত্তো তেনুপসঙ্কমিংসু ধম্মস্সৰনায.

৩৩৩. অদ্দসা খো আযস্মা সারিপুত্তো আযস্মন্তঞ্চ রেৰতং আযস্মন্তঞ্চ আনন্দং দূরতোৰ আগচ্ছন্তে. দিস্ৰান আযস্মন্তং আনন্দং এতদৰোচ – ‘‘এতু খো আযস্মা আনন্দো! স্ৰাগতং আযস্মতো আনন্দস্স ভগৰতো উপট্ঠাকস্স ভগৰতো সন্তিকাৰচরস্স! রমণীযং, আৰুসো আনন্দ, গোসিঙ্গসালৰনং, দোসিনা রত্তি, সব্বফালিফুল্লা [সব্বপালিফুল্লা (সী.)] সালা, দিব্বা, মঞ্ঞে, গন্ধা সম্পৰন্তি; কথংরূপেন, আৰুসো আনন্দ, ভিক্খুনা গোসিঙ্গসালৰনং সোভেয্যা’’তি? ‘‘ইধাৰুসো সারিপুত্ত, ভিক্খু বহুস্সুতো হোতি সুতধরো সুতসন্নিচযো. যে তে ধম্মা আদিকল্যাণা মজ্ঝেকল্যাণা পরিযোসানকল্যাণা সাত্থা সব্যঞ্জনা; কেৰলপরিপুণ্ণং পরিসুদ্ধং ব্রহ্মচরিযং অভিৰদন্তি, তথারূপাস্স ধম্মা বহুস্সুতা হোন্তি, ধাতা [ধতা (সী. স্যা. কং. পী.)], ৰচসা পরিচিতা, মনসানুপেক্খিতা, দিট্ঠিযা সুপ্পটিৰিদ্ধা. সো চতস্সন্নং পরিসানং ধম্মং দেসেতি পরিমণ্ডলেহি পদব্যঞ্জনেহি অনুপ্পবন্ধেহি [অপ্পবদ্ধেহি (সী. পী.)] অনুসযসমুগ্ঘাতায. এৰরূপেন খো, আৰুসো সারিপুত্ত, ভিক্খুনা গোসিঙ্গসালৰনং সোভেয্যা’’তি.

৩৩৪. এৰং ৰুত্তে, আযস্মা সারিপুত্তো আযস্মন্তং রেৰতং এতদৰোচ – ‘‘ব্যাকতং খো, আৰুসো রেৰত, আযস্মতা আনন্দেন যথাসকং পটিভানং. তত্থ দানি মযং আযস্মন্তং রেৰতং পুচ্ছাম – ‘রমণীযং, আৰুসো রেৰত, গোসিঙ্গসালৰনং, দোসিনা রত্তি, সব্বফালিফুল্লা সালা, দিব্বা, মঞ্ঞে, গন্ধা সম্পৰন্তি; কথংরূপেন, আৰুসো রেৰত, ভিক্খুনা গোসিঙ্গসালৰনং সোভেয্যা’’’তি? ‘‘ইধাৰুসো সারিপুত্ত, ভিক্খু পটিসল্লানারামো হোতি পটিসল্লানরতো, অজ্ঝত্তং চেতোসমথমনুযুত্তো অনিরাকতজ্ঝানো, ৰিপস্সনায সমন্নাগতো, ব্রূহেতা সুঞ্ঞাগারানং. এৰরূপেন খো, আৰুসো সারিপুত্ত, ভিক্খুনা গোসিঙ্গসালৰনং সোভেয্যা’’তি.

৩৩৫. এৰং ৰুত্তে, আযস্মা সারিপুত্তো আযস্মন্তং অনুরুদ্ধং এতদৰোচ – ‘‘ব্যাকতং খো, আৰুসো অনুরুদ্ধ, আযস্মতা রেৰতেন যথাসকং পটিভানং. তত্থ দানি মযং আযস্মন্তং অনুরুদ্ধং পুচ্ছাম – ‘রমণীযং, আৰুসো অনুরুদ্ধ, গোসিঙ্গসালৰনং, দোসিনা রত্তি, সব্বফালিফুল্লা সালা, দিব্বা, মঞ্ঞে, গন্ধা সম্পৰন্তি; কথংরূপেন, আৰুসো অনুরুদ্ধ, ভিক্খুনা গোসিঙ্গসালৰনং সোভেয্যা’’’তি? ‘‘ইধাৰুসো সারিপুত্ত, ভিক্খু দিব্বেন চক্খুনা ৰিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সহস্সং লোকানং ৰোলোকেতি. সেয্যথাপি, আৰুসো সারিপুত্ত, চক্খুমা পুরিসো উপরিপাসাদৰরগতো সহস্সং নেমিমণ্ডলানং ৰোলোকেয্য; এৰমেৰ খো, আৰুসো সারিপুত্ত, ভিক্খু দিব্বেন চক্খুনা ৰিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সহস্সং লোকানং ৰোলোকেতি. এৰরূপেন খো, আৰুসো সারিপুত্ত, ভিক্খুনা গোসিঙ্গসালৰনং সোভেয্যা’’তি.

৩৩৬. এৰং ৰুত্তে, আযস্মা সারিপুত্তো আযস্মন্তং মহাকস্সপং এতদৰোচ – ‘‘ব্যাকতং খো, আৰুসো কস্সপ, আযস্মতা অনুরুদ্ধেন যথাসকং পটিভানং. তত্থ দানি মযং আযস্মন্তং মহাকস্সপং পুচ্ছাম – ‘রমণীযং, আৰুসো কস্সপ, গোসিঙ্গসালৰনং, দোসিনা রত্তি, সব্বফালিফুল্লা সালা, দিব্বা, মঞ্ঞে, গন্ধা সম্পৰন্তি; কথংরূপেন, আৰুসো কস্সপ, ভিক্খুনা গোসিঙ্গসালৰনং সোভেয্যা’’’তি? ‘‘ইধাৰুসো সারিপুত্ত, ভিক্খু অত্তনা চ আরঞ্ঞিকো হোতি আরঞ্ঞিকত্তস্স চ ৰণ্ণৰাদী, অত্তনা চ পিণ্ডপাতিকো হোতি পিণ্ডপাতিকত্তস্স চ ৰণ্ণৰাদী, অত্তনা চ পংসুকূলিকো হোতি পংসুকূলিকত্তস্স চ ৰণ্ণৰাদী, অত্তনা চ তেচীৰরিকো হোতি তেচীৰরিকত্তস্স চ ৰণ্ণৰাদী, অত্তনা চ অপ্পিচ্ছো হোতি অপ্পিচ্ছতায চ ৰণ্ণৰাদী, অত্তনা চ সন্তুট্ঠো হোতি সন্তুট্ঠিযা চ ৰণ্ণৰাদী, অত্তনা চ পৰিৰিত্তো হোতি পৰিৰেকস্স চ ৰণ্ণৰাদী, অত্তনা চ অসংসট্ঠো হোতি অসংসগ্গস্স চ ৰণ্ণৰাদী, অত্তনা চ আরদ্ধৰীরিযো হোতি ৰীরিযারম্ভস্স চ ৰণ্ণৰাদী, অত্তনা চ সীলসম্পন্নো হোতি সীলসম্পদায চ ৰণ্ণৰাদী, অত্তনা চ সমাধিসম্পন্নো হোতি সমাধিসম্পদায চ ৰণ্ণৰাদী, অত্তনা চ পঞ্ঞাসম্পন্নো হোতি পঞ্ঞাসম্পদায চ ৰণ্ণৰাদী, অত্তনা চ ৰিমুত্তিসম্পন্নো হোতি ৰিমুত্তিসম্পদায চ ৰণ্ণৰাদী, অত্তনা চ ৰিমুত্তিঞাণদস্সনসম্পন্নো হোতি ৰিমুত্তিঞাণদস্সনসম্পদায চ ৰণ্ণৰাদী. এৰরূপেন খো, আৰুসো সারিপুত্ত, ভিক্খুনা গোসিঙ্গসালৰনং সোভেয্যা’’তি.

৩৩৭. এৰং ৰুত্তে, আযস্মা সারিপুত্তো আযস্মন্তং মহামোগ্গল্লানং এতদৰোচ – ‘‘ব্যাকতং খো, আৰুসো মোগ্গল্লান, আযস্মতা মহাকস্সপেন যথাসকং পটিভানং. তত্থ দানি মযং আযস্মন্তং মহামোগ্গল্লানং পুচ্ছাম – ‘রমণীযং, আৰুসো মোগ্গল্লান, গোসিঙ্গসালৰনং, দোসিনা রত্তি, সব্বফালিফুল্লা সালা, দিব্বা, মঞ্ঞে, গন্ধা সম্পৰন্তি; কথংরূপেন, আৰুসো মোগ্গল্লান, ভিক্খুনা গোসিঙ্গসালৰনং সোভেয্যা’’’তি? ‘‘ইধাৰুসো সারিপুত্ত, দ্ৰে ভিক্খূ অভিধম্মকথং কথেন্তি, তে অঞ্ঞমঞ্ঞং পঞ্হং পুচ্ছন্তি, অঞ্ঞমঞ্ঞস্স পঞ্হং পুট্ঠা ৰিস্সজ্জেন্তি, নো চ সংসাদেন্তি [সংসারেন্তি (ক.)], ধম্মী চ নেসং কথা পৰত্তিনী হোতি. এৰরূপেন খো, আৰুসো সারিপুত্ত, ভিক্খুনা গোসিঙ্গসালৰনং সোভেয্যা’’তি.

৩৩৮. অথ খো আযস্মা মহামোগ্গল্লানো আযস্মন্তং সারিপুত্তং এতদৰোচ – ‘‘ব্যাকতং খো, আৰুসো সারিপুত্ত, অম্হেহি সব্বেহেৰ যথাসকং পটিভানং. তত্থ দানি মযং আযস্মন্তং সারিপুত্তং পুচ্ছাম – ‘রমণীযং, আৰুসো সারিপুত্ত, গোসিঙ্গসালৰনং, দোসিনা রত্তি, সব্বফালিফুল্লা সালা, দিব্বা, মঞ্ঞে, গন্ধা সম্পৰন্তি; কথংরূপেন, আৰুসো সারিপুত্ত, ভিক্খুনা গোসিঙ্গসালৰনং সোভেয্যা’’’তি? ‘‘ইধাৰুসো মোগ্গল্লান, ভিক্খু চিত্তং ৰসং ৰত্তেতি, নো চ ভিক্খু চিত্তস্স ৰসেন ৰত্ততি. সো যায ৰিহারসমাপত্তিযা আকঙ্খতি পুব্বণ্হসমযং ৰিহরিতুং, তায ৰিহারসমাপত্তিযা পুব্বণ্হসমযং ৰিহরতি; যায ৰিহারসমাপত্তিযা আকঙ্খতি মজ্ঝন্হিকসমযং [মজ্ঝন্তিকসমযং (সী. স্যা. কং. পী. ক.)] ৰিহরিতুং, তায ৰিহারসমাপত্তিযা মজ্ঝন্হিকসমযং ৰিহরতি; যায ৰিহারসমাপত্তিযা আকঙ্খতি সাযন্হসমযং ৰিহরিতুং, তায ৰিহারসমাপত্তিযা সাযন্হসমযং ৰিহরতি. সেয্যথাপি, আৰুসো মোগ্গল্লান, রঞ্ঞো ৰা রাজমহামত্তস্স ৰা নানারত্তানং দুস্সানং দুস্সকরণ্ডকো পূরো অস্স. সো যঞ্ঞদেৰ দুস্সযুগং আকঙ্খেয্য পুব্বণ্হসমযং পারুপিতুং, তং তদেৰ দুস্সযুগং পুব্বণ্হসমযং পারুপেয্য; যঞ্ঞদেৰ দুস্সযুগং আকঙ্খেয্য মজ্ঝন্হিকসমযং পারুপিতুং, তং তদেৰ দুস্সযুগং মজ্ঝন্হিকসমযং পারুপেয্য; যঞ্ঞদেৰ দুস্সযুগং আকঙ্খেয্য সাযন্হসমযং পারুপিতুং, তং তদেৰ দুস্সযুগং সাযন্হসমযং পারুপেয্য. এৰমেৰ খো, আৰুসো মোগ্গল্লান, ভিক্খু চিত্তং ৰসং ৰত্তেতি, নো চ ভিক্খু চিত্তস্স ৰসেন ৰত্ততি. সো যায ৰিহারসমাপত্তিযা আকঙ্খতি পুব্বণ্হসমযং ৰিহরিতুং, তায ৰিহারসমাপত্তিযা পুব্বণ্হসমযং ৰিহরতি; যায ৰিহারসমাপত্তিযা আকঙ্খতি মজ্ঝন্হিকসমযং ৰিহরিতুং, তায ৰিহারসমাপত্তিযা মজ্ঝন্হিকসমযং ৰিহরতি; যায ৰিহারসমাপত্তিযা আকঙ্খতি সাযন্হসমযং ৰিহরিতুং, তায ৰিহারসমাপত্তিযা সাযন্হসমযং ৰিহরতি. এৰরূপেন খো, আৰুসো মোগ্গল্লান, ভিক্খুনা গোসিঙ্গসালৰনং সোভেয্যা’’তি.

৩৩৯. অথ খো আযস্মা সারিপুত্তো তে আযস্মন্তে এতদৰোচ – ‘‘ব্যাকতং খো, আৰুসো, অম্হেহি সব্বেহেৰ যথাসকং পটিভানং. আযামাৰুসো, যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিস্সাম; উপসঙ্কমিত্ৰা এতমত্থং ভগৰতো আরোচেস্সাম. যথা নো ভগৰা ব্যাকরিস্সতি তথা নং ধারেস্সামা’’তি. ‘‘এৰমাৰুসো’’তি খো তে আযস্মন্তো আযস্মতো সারিপুত্তস্স পচ্চস্সোসুং. অথ খো তে আযস্মন্তো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা সারিপুত্তো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘অদ্দসং খো অহং, ভন্তে, আযস্মন্তঞ্চ রেৰতং আযস্মন্তঞ্চ আনন্দং দূরতোৰ আগচ্ছন্তে. দিস্ৰান আযস্মন্তং আনন্দং এতদৰোচং – ‘এতু খো আযস্মা আনন্দো! স্ৰাগতং আযস্মতো আনন্দস্স ভগৰতো উপট্ঠাকস্স ভগৰতো সন্তিকাৰচরস্স! রমণীযং, আৰুসো আনন্দ, গোসিঙ্গসালৰনং, দোসিনা রত্তি, সব্বফালিফুল্লা সালা, দিব্বা, মঞ্ঞে, গন্ধা সম্পৰন্তি; কথংরূপেন, আৰুসো আনন্দ, ভিক্খুনা গোসিঙ্গসালৰনং সোভেয্যা’তি? এৰং ৰুত্তে, ভন্তে, আযস্মা আনন্দো মং এতদৰোচ – ‘ইধাৰুসো, সারিপুত্ত, ভিক্খু বহুস্সুতো হোতি সুতধরো…পে… অনুসযসমুগ্ঘাতায. এৰরূপেন খো, আৰুসো সারিপুত্ত, ভিক্খুনা গোসিঙ্গসালৰনং সোভেয্যা’’’তি. ‘‘সাধু সাধু, সারিপুত্ত! যথা তং আনন্দোৰ সম্মা ব্যাকরমানো ব্যাকরেয্য. আনন্দো হি, সারিপুত্ত, বহুস্সুতো সুতধরো সুতসন্নিচযো. যে তে ধম্মা আদিকল্যাণা মজ্ঝেকল্যাণা পরিযোসানকল্যাণা সাত্থা সব্যঞ্জনা; কেৰলপরিপুণ্ণং পরিসুদ্ধং ব্রহ্মচরিযং অভিৰদন্তি, তথারূপাস্স ধম্মা বহুস্সুতা হোন্তি, ধাতা, ৰচসা পরিচিতা, মনসানুপেক্খিতা, দিট্ঠিযা সুপ্পটিৰিদ্ধা. সো চতস্সন্নং পরিসানং ধম্মং দেসেতি পরিমণ্ডলেহি পদব্যঞ্জনেহি অনুপ্পবন্ধেহি অনুসযসমুগ্ঘাতাযা’’তি.

৩৪০. ‘‘এৰং ৰুত্তে, অহং, ভন্তে, আযস্মন্তং রেৰতং এতদৰোচং – ‘ব্যাকতং খো, আৰুসো রেৰত আযস্মতা আনন্দেন যথাসকং পটিভানং. তত্থ দানি মযং আযস্মন্তং রেৰতং পুচ্ছাম – রমণীযং, আৰুসো রেৰত, গোসিঙ্গসালৰনং, দোসিনা রত্তি, সব্বফালিফুল্লা সালা, দিব্বা মঞ্ঞে গন্ধা সম্পৰন্তি. কথংরূপেন, আৰুসো রেৰত, ভিক্খুনা গোসিঙ্গসালৰনং সোভেয্যা’তি? এৰং ৰুত্তে, ভন্তে, আযস্মা রেৰতো মং এতদৰোচ – ‘ইধাৰুসো সারিপুত্ত ভিক্খু পটিসল্লানারামো হোতি পটিসল্লানরতো, অজ্ঝত্তং চেতোসমথমনুযুত্তো, অনিরাকতজ্ঝানো, ৰিপস্সনায সমন্নাগতো, ব্রূহেতা সুঞ্ঞাগারানং. এৰরূপেন খো, আৰুসো সারিপুত্ত, ভিক্খুনা গোসিঙ্গসালৰনং সোভেয্যা’’’তি. ‘‘সাধু সাধু, সারিপুত্ত! যথা তং রেৰতোৰ সম্মা ব্যাকরমানো ব্যাকরেয্য. রেৰতো হি, সারিপুত্ত, পটিসল্লানারামো পটিসল্লানরতো, অজ্ঝত্তং চেতোসমথমনুযুত্তো অনিরাকতজ্ঝানো, ৰিপস্সনায সমন্নাগতো ব্রূহেতা সুঞ্ঞাগারান’’ন্তি.

৩৪১. ‘‘এৰং ৰুত্তে, অহং, ভন্তে, আযস্মন্তং অনুরুদ্ধং এতদৰোচং – ‘ব্যাকতং খো আৰুসো অনুরুদ্ধ আযস্মতা রেৰতেন…পে… কথংরূপেন, আৰুসো অনুরুদ্ধ, ভিক্খুনা গোসিঙ্গসালৰনং সোভেয্যা’তি. এৰং ৰুত্তে, ভন্তে, আযস্মা অনুরুদ্ধো মং এতদৰোচ – ‘ইধাৰুসো সারিপুত্ত, ভিক্খু দিব্বেন চক্খুনা ৰিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সহস্সং লোকানং ৰোলোকেতি. সেয্যথাপি, আৰুসো সারিপুত্ত, চক্খুমা পুরিসো…পে… এৰরূপেন খো আৰুসো সারিপুত্ত ভিক্খুনা গোসিঙ্গসালৰনং সোভেয্যা’’’তি. ‘‘সাধু সাধু, সারিপুত্ত, যথা তং অনুরুদ্ধোৰ সম্মা ব্যাকরমানো ব্যাকরেয্য. অনুরুদ্ধো হি, সারিপুত্ত, দিব্বেন চক্খুনা ৰিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সহস্সং লোকানং ৰোলোকেতী’’তি.

৩৪২. ‘‘এৰং ৰুত্তে, অহং, ভন্তে, আযস্মন্তং মহাকস্সপং এতদৰোচং – ‘ব্যাকতং খো, আৰুসো কস্সপ আযস্মতা অনুরুদ্ধেন যথাসকং পটিভানং. তত্থ দানি মযং আযস্মন্তং মহাকস্সপং পুচ্ছাম…পে… কথং রূপেন খো, আৰুসো কস্সপ, ভিক্খুনা গোসিঙ্গসালৰনং সোভেয্যা’তি? এৰং ৰুত্তে ভন্তে, আযস্মা মহাকস্সপো মং এতদৰোচ – ‘ইধাৰুসো সারিপুত্ত, ভিক্খু অত্তনা চ আরঞ্ঞিকো হোতি আরঞ্ঞিকত্তস্স চ ৰণ্ণৰাদী, অত্তনা চ পিণ্ডপাতিকো হোতি…পে… অত্তনা চ পংসুকূলিকো হোতি…পে… অত্তনা চ তেচীৰরিকো হোতি…পে… অত্তনা চ অপ্পিচ্ছো হোতি…পে… অত্তনা চ সন্তুট্ঠো হোতি…পে… অত্তনা চ পৰিৰিত্তো হোতি…পে… অত্তনা চ অসংসট্ঠো হোতি…পে… অত্তনা চ আরদ্ধৰীরিযো হোতি…পে… অত্তনা চ সীলসম্পন্নো হোতি…পে… অত্তনা চ সমাধিসম্পন্নো হোতি…পে… অত্তনা চ পঞ্ঞাসম্পন্নো হোতি… অত্তনা চ ৰিমুত্তিসম্পন্নো হোতি… অত্তনা চ ৰিমুত্তিঞাণদস্সনসম্পন্নো হোতি ৰিমুত্তিঞাণদস্সনসম্পদায চ ৰণ্ণৰাদী. এৰরূপেন খো, আৰুসো সারিপুত্ত, ভিক্খুনা গোসিঙ্গসালৰনং সোভেয্যা’’’তি. ‘‘সাধু সাধু, সারিপুত্ত! যথা তং কস্সপোৰ সম্মা ব্যাকরমানো ব্যাকরেয্য. কস্সপো হি, সারিপুত্ত, অত্তনা চ আরঞ্ঞিকো আরঞ্ঞিকত্তস্স চ ৰণ্ণৰাদী, অত্তনা চ পিণ্ডপাতিকো পিণ্ডপাতিকত্তস্স চ ৰণ্ণৰাদী, অত্তনা চ পংসুকূলিকো পংসুকূলিকত্তস্স চ ৰণ্ণৰাদী, অত্তনা চ তেচীৰরিকো তেচীৰরিকত্তস্স চ ৰণ্ণৰাদী, অত্তনা চ অপ্পিচ্ছো অপ্পিচ্ছতায চ ৰণ্ণৰাদী, অত্তনা চ সন্তুট্ঠো সন্তুট্ঠিযা চ ৰণ্ণৰাদী, অত্তনা চ পৰিৰিত্তো পৰিৰেকস্স চ ৰণ্ণৰাদী, অত্তনা চ অসংসট্ঠো অসংসগ্গস্স চ ৰণ্ণৰাদী, অত্তনা চ আরদ্ধৰীরিযো ৰীরিযারম্ভস্স চ ৰণ্ণৰাদী, অত্তনা চ সীলসম্পন্নো সীলসম্পদায চ ৰণ্ণৰাদী, অত্তনা চ সমাধিসম্পন্নো সমাধিসম্পদায চ ৰণ্ণৰাদী, অত্তনা চ পঞ্ঞাসম্পন্নো পঞ্ঞাসম্পদায চ ৰণ্ণৰাদী, অত্তনা চ ৰিমুত্তিসম্পন্নো ৰিমুত্তিসম্পদায চ ৰণ্ণৰাদী, অত্তনা চ ৰিমুত্তিঞাণদস্সনসম্পন্নো ৰিমুত্তিঞাণদস্সনসম্পদায চ ৰণ্ণৰাদী’’তি.

৩৪৩. ‘‘এৰং ৰুত্তে, অহং ভন্তে আযস্মন্তং মহামোগ্গল্লানং এতদৰোচং – ‘ব্যাকতং খো, আৰুসো মোগ্গল্লান, আযস্মতা মহাকস্সপেন যথাসকং পটিভানং. তত্থ দানি মযং আযস্মন্তং মহামোগ্গল্লানং পুচ্ছাম…পে… কথংরূপেন, আৰুসো মোগ্গল্লান, ভিক্খুনা গোসিঙ্গসালৰনং সোভেয্যা’তি? এৰং ৰুত্তে, ভন্তে, আযস্মা মহামোগ্গল্লানো মং এতদৰোচ – ‘ইধাৰুসো সারিপুত্ত, দ্ৰে ভিক্খূ অভিধম্মকথং কথেন্তি. তে অঞ্ঞমঞ্ঞং পঞ্হং পুচ্ছন্তি, অঞ্ঞমঞ্ঞস্স পঞ্হং পুট্ঠা ৰিস্সজ্জেন্তি, নো চ সংসাদেন্তি, ধম্মী চ নেসং কথা পৰত্তিনী হোতি. এৰরূপেন খো, আৰুসো সারিপুত্ত, ভিক্খুনা গোসিঙ্গসালৰনং সোভেয্যা’’’তি. ‘‘সাধু সাধু, সারিপুত্ত, যথা তং মোগ্গল্লানোৰ সম্মা ব্যাকরমানো ব্যাকরেয্য. মোগ্গল্লানো হি, সারিপুত্ত, ধম্মকথিকো’’তি.

৩৪৪. এৰং ৰুত্তে, আযস্মা মহামোগ্গল্লানো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘অথ খ্ৰাহং, ভন্তে, আযস্মন্তং সারিপুত্তং এতদৰোচং – ‘ব্যাকতং খো, আৰুসো সারিপুত্ত, অম্হেহি সব্বেহেৰ যথাসকং পটিভানং. তত্থ দানি মযং আযস্মন্তং সারিপুত্তং পুচ্ছাম – রমণীযং, আৰুসো সারিপুত্ত, গোসিঙ্গসালৰনং, দোসিনা রত্তি, সব্বফালিফুল্লা সালা, দিব্বা, মঞ্ঞে, গন্ধা সম্পৰন্তি. কথংরূপেন, আৰুসো সারিপুত্ত, ভিক্খুনা গোসিঙ্গসালৰনং সোভেয্যা’তি? এৰং ৰুত্তে, ভন্তে, আযস্মা সারিপুত্তো মং এতদৰোচ – ‘ইধাৰুসো, মোগ্গল্লান, ভিক্খু চিত্তং ৰসং ৰত্তেতি নো চ ভিক্খু চিত্তস্স ৰসেন ৰত্ততি. সো যায ৰিহারসমাপত্তিযা আকঙ্খতি পুব্বণ্হসমযং ৰিহরিতুং, তায ৰিহারসমাপত্তিযা পুব্বণ্হসমযং ৰিহরতি; যায ৰিহারসমাপত্তিযা আকঙ্খতি মজ্ঝন্হিকসমযং ৰিহরিতুং, তায ৰিহারসমাপত্তিযা মজ্ঝন্হিকসমযং ৰিহরতি; যায ৰিহারসমাপত্তিযা আকঙ্খতি সাযন্হসমযং ৰিহরিতুং, তায ৰিহারসমাপত্তিযা সাযন্হসমযং ৰিহরতি. সেয্যথাপি, আৰুসো মোগ্গল্লান, রঞ্ঞো ৰা রাজমহামত্তস্স ৰা নানারত্তানং দুস্সানং দুস্সকরণ্ডকো পূরো অস্স. সো যঞ্ঞদেৰ দুস্সযুগং আকঙ্খেয্য পুব্বণ্হসমযং পারুপিতুং, তং তদেৰ দুস্সযুগং পুব্বণ্হসমযং পারুপেয্য; যঞ্ঞদেৰ দুস্সযুগং আকঙ্খেয্য মজ্ঝন্হিকসমযং পারুপিতুং, তং তদেৰ দুস্সযুগং মজ্ঝন্হিকসমযং পারুপেয্য; যঞ্ঞদেৰ দুস্সযুগং আকঙ্খেয্য সাযন্হসমযং পারুপিতুং, তং তদেৰ দুস্সযুগং সাযন্হসমযং পারুপেয্য. এৰমেৰ খো, আৰুসো মোগ্গল্লান, ভিক্খু চিত্তং ৰসং ৰত্তেতি, নো চ ভিক্খু চিত্তস্স ৰসেন ৰত্ততি. সো যায ৰিহারসমাপত্তিযা আকঙ্খতি পুব্বণ্হসমযং ৰিহরিতুং, তায ৰিহারসমাপত্তিযা পুব্বণ্হসমযং ৰিহরতি; যায ৰিহারসমাপত্তিযা আকঙ্খতি মজ্ঝন্হিকসমযং ৰিহরিতুং, তায ৰিহারসমাপত্তিযা মজ্ঝন্হিকসমযং ৰিহরতি; যায ৰিহারসমাপত্তিযা আকঙ্খতি সাযন্হসমযং ৰিহরিতুং, তায ৰিহারসমাপত্তিযা সাযন্হসমযং ৰিহরতি. এৰরূপেন খো, আৰুসো মোগ্গল্লান, ভিক্খুনা গোসিঙ্গসালৰনং সোভেয্যা’’’তি. ‘‘সাধু সাধু, মোগ্গল্লান! যথা তং সারিপুত্তোৰ সম্মা ব্যাকরমানো ব্যাকরেয্য. সারিপুত্তো হি, মোগ্গল্লান, চিত্তং ৰসং ৰত্তেতি নো চ সারিপুত্তো চিত্তস্স ৰসেন ৰত্ততি. সো যায ৰিহারসমাপত্তিযা আকঙ্খতি পুব্বণ্হসমযং ৰিহরিতুং, তায ৰিহারসমাপত্তিযা পুব্বণ্হসমযং ৰিহরতি; যায ৰিহারসমাপত্তিযা আকঙ্খতি মজ্ঝন্হিকসমযং ৰিহরিতুং, তায ৰিহারসমাপত্তিযা মজ্ঝন্হিকসমযং ৰিহরতি; যায ৰিহারসমাপত্তিযা আকঙ্খতি সাযন্হসমযং ৰিহরিতুং, তায ৰিহারসমাপত্তিযা সাযন্হসমযং ৰিহরতী’’তি.

৩৪৫. এৰং ৰুত্তে, আযস্মা সারিপুত্তো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘কস্স নু খো, ভন্তে, সুভাসিত’’ন্তি? ‘‘সব্বেসং ৰো, সারিপুত্ত, সুভাসিতং পরিযাযেন. অপি চ মমপি সুণাথ যথারূপেন ভিক্খুনা গোসিঙ্গসালৰনং সোভেয্য. ইধ, সারিপুত্ত, ভিক্খু পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো নিসীদতি পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰা উজুং কাযং পণিধায পরিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৰা – ‘ন তাৰাহং ইমং পল্লঙ্কং ভিন্দিস্সামি যাৰ মে নানুপাদায আসৰেহি চিত্তং ৰিমুচ্চিস্সতী’তি. এৰরূপেন খো, সারিপুত্ত, ভিক্খুনা গোসিঙ্গসালৰনং সোভেয্যা’’তি.

ইদমৰোচ ভগৰা. অত্তমনা তে আযস্মন্তো [তে ভিক্খূ (ক.)] ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দুন্তি.

মহাগোসিঙ্গসুত্তং নিট্ঠিতং দুতিযং.

৩. মহাগোপালকসুত্তং

৩৪৬. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. তত্র খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৰো’’তি. ‘‘ভদন্তে’’তি তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং. ভগৰা এতদৰোচ –

‘‘একাদসহি, ভিক্খৰে, অঙ্গেহি সমন্নাগতো গোপালকো অভব্বো গোগণং পরিহরিতুং ফাতিং কাতুং [ফাতিকত্তুং (সী. পী.), ফাতিকাতুং (স্যা. কং.)]. কতমেহি একাদসহি? ইধ, ভিক্খৰে, গোপালকো ন রূপঞ্ঞূ হোতি, ন লক্খণকুসলো হোতি, ন আসাটিকং হারেতা [সাটেতা (সী. স্যা. কং. পী.)] হোতি, ন ৰণং পটিচ্ছাদেতা হোতি, ন ধূমং কত্তা হোতি, ন তিত্থং জানাতি, ন পীতং জানাতি, ন ৰীথিং জানাতি, ন গোচরকুসলো হোতি অনৰসেসদোহী চ হোতি. যে তে উসভা গোপিতরো গোপরিণাযকা তে ন অতিরেকপূজায পূজেতা হোতি. ইমেহি খো, ভিক্খৰে, একাদসহি অঙ্গেহি সমন্নাগতো গোপালকো অভব্বো গোগণং পরিহরিতুং ফাতিং কাতুং. এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, একাদসহি ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু অভব্বো ইমস্মিং ধম্মৰিনযে ৰুদ্ধিং ৰিরূল়্হিং ৰেপুল্লং আপজ্জিতুং. কতমেহি একাদসহি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ন রূপঞ্ঞূ হোতি, ন লক্খণকুসলো হোতি, ন আসাটিকং হারেতা হোতি, ন ৰণং পটিচ্ছাদেতা হোতি, ন ধূমং কত্তা হোতি, ন তিত্থং জানাতি, ন পীতং জানাতি, ন ৰীথিং জানাতি, ন গোচরকুসলো হোতি, অনৰসেসদোহী চ হোতি. যে তে ভিক্খূ থেরা রত্তঞ্ঞূ চিরপব্বজিতা সঙ্ঘপিতরো সঙ্ঘপরিণাযকা তে ন অতিরেকপূজায পূজেতা হোতি.

৩৪৭. ‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ন রূপঞ্ঞূ হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু যং কিঞ্চি রূপং সব্বং রূপং ‘চত্তারি মহাভূতানি, চতুন্নঞ্চ মহাভূতানং উপাদাযরূপ’ন্তি যথাভূতং নপ্পজানাতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু ন রূপঞ্ঞূ হোতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ন লক্খণকুসলো হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ‘কম্মলক্খণো বালো, কম্মলক্খণো পণ্ডিতো’তি যথাভূতং নপ্পজানাতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু ন লক্খণকুসলো হোতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ন আসাটিকং হারেতা হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু উপ্পন্নং কামৰিতক্কং অধিৰাসেতি, নপ্পজহতি ন ৰিনোদেতি ন ব্যন্তী করোতি ন অনভাৰং গমেতি. উপ্পন্নং ব্যাপাদৰিতক্কং…পে… উপ্পন্নং ৰিহিংসাৰিতক্কং…পে… উপ্পন্নুপ্পন্নে পাপকে অকুসলে ধম্মে অধিৰাসেতি, নপ্পজহতি ন ৰিনোদেতি ন ব্যন্তী করোতি ন অনভাৰং গমেতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু ন আসাটিকং হারেতা হোতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ন ৰণং পটিচ্ছাদেতা হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু চক্খুনা রূপং দিস্ৰা নিমিত্তগ্গাহী হোতি অনুব্যঞ্জনগ্গাহী. যত্ৰাধিকরণমেনং চক্খুন্দ্রিযং অসংৰুতং ৰিহরন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৰাস্সৰেয্যুং, তস্স সংৰরায ন পটিপজ্জতি, ন রক্খতি চক্খুন্দ্রিযং, চক্খুন্দ্রিযে ন সংৰরং আপজ্জতি. সোতেন সদ্দং সুত্ৰা…পে… ঘানেন গন্ধং ঘাযিত্ৰা…পে… জিৰ্হায রসং সাযিত্ৰা…পে… কাযেন ফোট্ঠব্বং ফুসিত্ৰা…পে… মনসা ধম্মং ৰিঞ্ঞায নিমিত্তগ্গাহী হোতি অনুব্যঞ্জনগ্গাহী. যত্ৰাধিকরণমেনং মনিন্দ্রিযং অসংৰুতং ৰিহরন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৰাস্সৰেয্যুং, তস্স সংৰরায ন পটিপজ্জতি, ন রক্খতি মনিন্দ্রিযং, মনিন্দ্রিযে ন সংৰরং আপজ্জতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু ন ৰণং পটিচ্ছাদেতা হোতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ন ধূমং কত্তা হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু যথাসুতং যথাপরিযত্তং ধম্মং ন ৰিত্থারেন পরেসং দেসেতা হোতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু ন ধূমং কত্তা হোতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ন তিত্থং জানাতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু যে তে ভিক্খূ বহুস্সুতা আগতাগমা ধম্মধরা ৰিনযধরা মাতিকাধরা, তে কালেন কালং উপসঙ্কমিত্ৰা ন পরিপুচ্ছতি, ন পরিপঞ্হতি – ‘ইদং, ভন্তে, কথং? ইমস্স কো অত্থো’তি? তস্স তে আযস্মন্তো অৰিৰটঞ্চেৰ ন ৰিৰরন্তি, অনুত্তানীকতঞ্চ ন উত্তানী করোন্তি, অনেকৰিহিতেসু চ কঙ্খাঠানীযেসু ধম্মেসু কঙ্খং ন পটিৰিনোদেন্তি. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু ন তিত্থং জানাতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ন পীতং জানাতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু তথাগতপ্পৰেদিতে ধম্মৰিনযে দেসিযমানে ন লভতি অত্থৰেদং, ন লভতি ধম্মৰেদং, ন লভতি ধম্মূপসংহিতং পামোজ্জং. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু ন পীতং জানাতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ন ৰীথিং জানাতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু অরিযং অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং যথাভূতং নপ্পজানাতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু ন ৰীথিং জানাতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ন গোচরকুসলো হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু চত্তারো সতিপট্ঠানে যথাভূতং নপ্পজানাতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু ন গোচরকুসলো হোতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু অনৰসেসদোহী হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খুং সদ্ধা গহপতিকা অভিহট্ঠুং পৰারেন্তি চীৰরপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপ্পচ্চযভেসজ্জপরিক্খারেহি, তত্র ভিক্খু মত্তং ন জানাতি পটিগ্গহণায. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু অনৰসেসদোহী হোতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু যে তে ভিক্খূ থেরা রত্তঞ্ঞূ চিরপব্বজিতা সঙ্ঘপিতরো সঙ্ঘপরিণাযকা তে ন অতিরেকপূজায পূজেতা হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু যে তে ভিক্খূ থেরা রত্তঞ্ঞূ চিরপব্বজিতা সঙ্ঘপিতরো সঙ্ঘপরিণাযকা, তেসু ন মেত্তং কাযকম্মং পচ্চুপট্ঠাপেতি আৰি চেৰ রহো চ; ন মেত্তং ৰচীকম্মং পচ্চুপট্ঠাপেতি আৰি চেৰ রহো চ; ন মেত্তং মনোকম্মং পচ্চুপট্ঠাপেতি আৰি চেৰ রহো চ. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু যে তে ভিক্খূ থেরা রত্তঞ্ঞূ চিরপব্বজিতা সঙ্ঘপিতরো সঙ্ঘপরিণাযকা তে ন অতিরেকপূজায পূজেতা হোতি.

‘‘ইমেহি খো ভিক্খৰে একাদসহি ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু অভব্বো ইমস্মিং ধম্মৰিনযে ৰুদ্ধিং ৰিরূল়্হিং ৰেপুল্লং আপজ্জিতুং.

৩৪৮. ‘‘একাদসহি, ভিক্খৰে, অঙ্গেহি সমন্নাগতো গোপালকো ভব্বো গোগণং পরিহরিতুং ফাতিং কাতুং. কতমেহি একাদসহি? ইধ, ভিক্খৰে, গোপালকো রূপঞ্ঞূ হোতি, লক্খণকুসলো হোতি, আসাটিকং হারেতা হোতি, ৰণং পটিচ্ছাদেতা হোতি, ধূমং কত্তা হোতি, তিত্থং জানাতি, পীতং জানাতি, ৰীথিং জানাতি, গোচরকুসলো হোতি, সাৰসেসদোহী চ হোতি. যে তে উসভা গোপিতরো গোপরিণাযকা তে অতিরেকপূজায পূজেতা হোতি. ইমেহি খো, ভিক্খৰে, একাদসহি অঙ্গেহি সমন্নাগতো গোপালকো ভব্বো গোগণং পরিহরিতুং ফাতিং কাতুং. এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, একাদসহি ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু ভব্বো ইমস্মিং ধম্মৰিনযে ৰুদ্ধিং ৰিরূল়্হিং ৰেপুল্লং আপজ্জিতুং. কতমেহি একাদসহি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু রূপঞ্ঞূ হোতি, লক্খণকুসলো হোতি, আসাটিকং হারেতা হোতি, ৰণং পটিচ্ছাদেতা হোতি, ধূমং কত্তা হোতি, তিত্থং জানাতি, পীতং জানাতি, ৰীথিং জানাতি, গোচরকুসলো হোতি, সাৰসেসদোহী চ হোতি. যে তে ভিক্খূ থেরা রত্তঞ্ঞূ চিরপব্বজিতা সঙ্ঘপিতরো সঙ্ঘপরিণাযকা তে অতিরেকপূজায পূজেতা হোতি.

৩৪৯. ‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু রূপঞ্ঞূ হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু যং কিঞ্চি রূপং সব্বং রূপং ‘চত্তারি মহাভূতানি, চতুন্নঞ্চ মহাভূতানং উপাদাযরূপ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু রূপঞ্ঞূ হোতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু লক্খণকুসলো হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু কম্মলক্খণো বালো, কম্মলক্খণো পণ্ডিতোতি যথাভূতং পজানাতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু লক্খণকুসলো হোতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু আসাটিকং হারেতা হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু উপ্পন্নং কামৰিতক্কং নাধিৰাসেতি, পজহতি ৰিনোদেতি ব্যন্তী করোতি অনভাৰং গমেতি. উপ্পন্নং ব্যাপাদৰিতক্কং…পে… উপ্পন্নং ৰিহিংসাৰিতক্কং…পে… উপ্পন্নুপ্পন্নে পাপকে অকুসলে ধম্মে নাধিৰাসেতি, পজহতি ৰিনোদেতি ব্যন্তী করোতি অনভাৰং গমেতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু আসাটিকং হারেতা হোতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ৰণং পটিচ্ছাদেতা হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু চক্খুনা রূপং দিস্ৰা ন নিমিত্তগ্গাহী হোতি নানুব্যঞ্জনগ্গাহী. যত্ৰাধিকরণমেনং চক্খুন্দ্রিযং অসংৰুতং ৰিহরন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৰাস্সৰেয্যুং তস্স সংৰরায পটিপজ্জতি, রক্খতি চক্খুন্দ্রিযং, চক্খুন্দ্রিযে সংৰরং আপজ্জতি. সোতেন সদ্দং সুত্ৰা…পে… ঘানেন গন্ধং ঘাযিত্ৰা…পে… জিৰ্হায রসং সাযিত্ৰা…পে… কাযেন ফোট্ঠব্বং ফুসিত্ৰা…পে… মনসা ধম্মং ৰিঞ্ঞায ন নিমিত্তগ্গাহী হোতি নানুব্যঞ্জনগ্গাহী. যত্ৰাধিকরণমেনং মনিন্দ্রিযং অসংৰুতং ৰিহরন্তং অভিজ্ঝাদোমনস্সা পাপকা অকুসলা ধম্মা অন্ৰাস্সৰেয্যুং তস্স সংৰরায পটিপজ্জতি, রক্খতি মনিন্দ্রিযং, মনিন্দ্রিযে সংৰরং আপজ্জতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু ৰণং পটিচ্ছাদেতা হোতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ধূমং কত্তা হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু যথাসুতং যথাপরিযত্তং ধম্মং ৰিত্থারেন পরেসং দেসেতা হোতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু ধূমং কত্তা হোতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু তিত্থং জানাতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু যে তে ভিক্খূ বহুস্সুতা আগতাগমা ধম্মধরা ৰিনযধরা মাতিকাধরা তে কালেন কালং উপসঙ্কমিত্ৰা পরিপুচ্ছতি, পরিপঞ্হতি – ‘ইদং, ভন্তে, কথং? ইমস্স কো অত্থো’তি? তস্স তে আযস্মন্তো অৰিৰটঞ্চেৰ ৰিৰরন্তি, অনুত্তানীকতঞ্চ উত্তানী করোন্তি, অনেকৰিহিতেসু চ কঙ্খাঠানীযেসু ধম্মেসু কঙ্খং পটিৰিনোদেন্তি. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু তিত্থং জানাতি.

‘‘কথঞ্চ ভিক্খৰে, ভিক্খু পীতং জানাতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু তথাগতপ্পৰেদিতে ধম্মৰিনযে দেসিযমানে লভতি অত্থৰেদং, লভতি ধম্মৰেদং, লভতি ধম্মূপসংহিতং পামোজ্জং. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু পীতং জানাতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু ৰীথিং জানাতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু অরিযং অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং যথাভূতং পজানাতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু ৰীথিং জানাতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু গোচরকুসলো হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু চত্তারো সতিপট্ঠানে যথাভূতং পজানাতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু গোচরকুসলো হোতি.

‘‘কথঞ্চ ভিক্খৰে, ভিক্খু সাৰসেসদোহী হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খুং সদ্ধা গহপতিকা অভিহট্ঠুং পৰারেন্তি চীৰরপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপ্পচ্চযভেসজ্জপরিক্খারেহি. তত্র ভিক্খু মত্তং জানাতি পটিগ্গহণায. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু সাৰসেসদোহী হোতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৰে, ভিক্খু যে তে ভিক্খূ থেরা রত্তঞ্ঞূ চিরপব্বজিতা সঙ্ঘপিতরো সঙ্ঘপরিণাযকা, তে অতিরেকপূজায পূজেতা হোতি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু যে তে ভিক্খূ থেরা রত্তঞ্ঞূ চিরপব্বজিতা সঙ্ঘপিতরো সঙ্ঘপরিণাযকা তেসু মেত্তং কাযকম্মং পচ্চুপট্ঠাপেতি আৰি চেৰ রহো চ; মেত্তং ৰচীকম্মং পচ্চুপট্ঠাপেতি আৰি চেৰ রহো চ; মেত্তং মনোকম্মং পচ্চুপট্ঠাপেতি আৰি চেৰ রহো চ. এৰং খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু যে তে ভিক্খূ থেরা রত্তঞ্ঞূ চিরপব্বজিতা সঙ্ঘপিতরো সঙ্ঘপরিণাযকা তে অতিরেকপূজায পূজেতা হোতি.

‘‘ইমেহি খো, ভিক্খৰে, একাদসহি ধম্মেহি সমন্নাগতো ভিক্খু ভব্বো ইমস্মিং ধম্মৰিনযে ৰুদ্ধিং ৰিরূল়্হিং ৰেপুল্লং আপজ্জিতু’’ন্তি.

ইদমৰোচ ভগৰা. অত্তমনা তে ভিক্খূ ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দুন্তি.

মহাগোপালকসুত্তং নিট্ঠিতং ততিযং.

৪. চূল়গোপালকসুত্তং

৩৫০. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা ৰজ্জীসু ৰিহরতি উক্কচেলাযং গঙ্গায নদিযা তীরে. তত্র খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৰো’’তি. ‘‘ভদন্তে’’তি তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং. ভগৰা এতদৰোচ –

‘‘ভূতপুব্বং, ভিক্খৰে, মাগধকো গোপালকো দুপ্পঞ্ঞজাতিকো, ৰস্সানং পচ্ছিমে মাসে সরদসমযে, অসমৰেক্খিত্ৰা গঙ্গায নদিযা ওরিমং তীরং, অসমৰেক্খিত্ৰা পারিমং তীরং, অতিত্থেনেৰ গাৰো পতারেসি উত্তরং তীরং সুৰিদেহানং. অথ খো, ভিক্খৰে, গাৰো মজ্ঝেগঙ্গায নদিযা সোতে আমণ্ডলিযং করিত্ৰা তত্থেৰ অনযব্যসনং আপজ্জিংসু. তং কিস্স হেতু? তথা হি সো, ভিক্খৰে, মাগধকো গোপালকো দুপ্পঞ্ঞজাতিকো, ৰস্সানং পচ্ছিমে মাসে সরদসমযে, অসমৰেক্খিত্ৰা গঙ্গায নদিযা ওরিমং তীরং, অসমৰেক্খিত্ৰা পারিমং তীরং, অতিত্থেনেৰ গাৰো পতারেসি উত্তরং তীরং সুৰিদেহানং. এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, যে হি কেচি [যে কেচি (স্যা. কং.)] সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা অকুসলা ইমস্স লোকস্স অকুসলা পরস্স লোকস্স, অকুসলা মারধেয্যস্স অকুসলা অমারধেয্যস্স, অকুসলা মচ্চুধেয্যস্স অকুসলা অমচ্চুধেয্যস্স, তেসং যে সোতব্বং সদ্দহাতব্বং মঞ্ঞিস্সন্তি, তেসং তং ভৰিস্সতি দীঘরত্তং অহিতায দুক্খায.

৩৫১. ‘‘ভূতপুব্বং, ভিক্খৰে, মাগধকো গোপালকো সপ্পঞ্ঞজাতিকো, ৰস্সানং পচ্ছিমে মাসে সরদসমযে, সমৰেক্খিত্ৰা গঙ্গায নদিযা ওরিমং তীরং, সমৰেক্খিত্ৰা পারিমং তীরং, তিত্থেনেৰ গাৰো পতারেসি উত্তরং তীরং সুৰিদেহানং. সো পঠমং পতারেসি যে তে উসভা গোপিতরো গোপরিণাযকা. তে তিরিযং গঙ্গায সোতং ছেত্ৰা সোত্থিনা পারং অগমংসু. অথাপরে পতারেসি বলৰগাৰো দম্মগাৰো. তেপি তিরিযং গঙ্গায সোতং ছেত্ৰা সোত্থিনা পারং অগমংসু. অথাপরে পতারেসি ৰচ্ছতরে ৰচ্ছতরিযো. তেপি তিরিযং গঙ্গায সোতং ছেত্ৰা সোত্থিনা পারং অগমংসু. অথাপরে পতারেসি ৰচ্ছকে কিসাবলকে [কিসবলকে (সী. স্যা. পী.)]. তেপি তিরিযং গঙ্গায সোতং ছেত্ৰা সোত্থিনা পারং অগমংসু. ভূতপুব্বং, ভিক্খৰে, ৰচ্ছকো তরুণকো তাৰদেৰ জাতকো মাতুগোরৰকেন ৰুয্হমানো, সোপি তিরিযং গঙ্গায সোতং ছেত্ৰা সোত্থিনা পারং অগমাসি. তং কিস্স হেতু? তথা হি সো, ভিক্খৰে, মাগধকো গোপালকো সপ্পঞ্ঞজাতিকো, ৰস্সানং পচ্ছিমে মাসে সরদসমযে, সমৰেক্খিত্ৰা গঙ্গায নদিযা ওরিমং তীরং, সমৰেক্খিত্ৰা পারিমং তীরং, তিত্থেনেৰ গাৰো পতারেসি উত্তরং তীরং সুৰিদেহানং. এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, যে হি কেচি সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা কুসলা ইমস্স লোকস্স কুসলা পরস্স লোকস্স, কুসলা মারধেয্যস্স কুসলা অমারধেয্যস্স, কুসলা মচ্চুধেয্যস্স কুসলা অমচ্চুধেয্যস্স, তেসং যে সোতব্বং সদ্দহাতব্বং মঞ্ঞিস্সন্তি, তেসং তং ভৰিস্সতি দীঘরত্তং হিতায সুখায.

৩৫২. ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, যে তে উসভা গোপিতরো গোপরিণাযকা তে তিরিযং গঙ্গায সোতং ছেত্ৰা সোত্থিনা পারং অগমংসু, এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, যে তে ভিক্খূ অরহন্তো খীণাসৰা ৰুসিতৰন্তো কতকরণীযা ওহিতভারা অনুপ্পত্তসদত্থা পরিক্খীণভৰসংযোজনা সম্মদঞ্ঞা ৰিমুত্তা, তে তিরিযং মারস্স সোতং ছেত্ৰা সোত্থিনা পারং গতা.

‘‘সেয্যথাপি তে, ভিক্খৰে, বলৰগাৰো দম্মগাৰো তিরিযং গঙ্গায সোতং ছেত্ৰা সোত্থিনা পারং অগমংসু, এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, যে তে ভিক্খূ পঞ্চন্নং ওরম্ভাগিযানং সংযোজনানং পরিক্খযা ওপপাতিকা তত্থ পরিনিব্বাযিনো অনাৰত্তিধম্মা তস্মা লোকা, তেপি তিরিযং মারস্স সোতং ছেত্ৰা সোত্থিনা পারং গমিস্সন্তি.

‘‘সেয্যথাপি তে, ভিক্খৰে, ৰচ্ছতরা ৰচ্ছতরিযো তিরিযং গঙ্গায সোতং ছেত্ৰা সোত্থিনা পারং অগমংসু, এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, যে তে ভিক্খূ তিণ্ণং সংযোজনানং পরিক্খযা রাগদোসমোহানং তনুত্তা সকদাগামিনো সকিংদেৰ ইমং লোকং আগন্ত্ৰা দুক্খস্সন্তং করিস্সন্তি, তেপি তিরিযং মারস্স সোতং ছেত্ৰা সোত্থিনা পারং গমিস্সন্তি.

‘‘সেয্যথাপি তে, ভিক্খৰে, ৰচ্ছকা কিসাবলকা তিরিযং গঙ্গায সোতং ছেত্ৰা সোত্থিনা পারং অগমংসু, এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, যে তে ভিক্খূ তিণ্ণং সংযোজনানং পরিক্খযা সোতাপন্না অৰিনিপাতধম্মা নিযতা সম্বোধিপরাযনা, তেপি তিরিযং মারস্স সোতং ছেত্ৰা সোত্থিনা পারং গমিস্সন্তি.

‘‘সেয্যথাপি সো, ভিক্খৰে, ৰচ্ছকো তরুণকো তাৰদেৰ জাতকো মাতুগোরৰকেন ৰুয্হমানো তিরিযং গঙ্গায সোতং ছেত্ৰা সোত্থিনা পারং অগমাসি, এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, যে তে ভিক্খূ ধম্মানুসারিনো সদ্ধানুসারিনো, তেপি তিরিযং মারস্স সোতং ছেত্ৰা সোত্থিনা পারং গমিস্সন্তি.

‘‘অহং খো পন, ভিক্খৰে, কুসলো ইমস্স লোকস্স কুসলো পরস্স লোকস্স, কুসলো মারধেয্যস্স কুসলো অমারধেয্যস্স, কুসলো মচ্চুধেয্যস্স কুসলো অমচ্চুধেয্যস্স. তস্স ময্হং, ভিক্খৰে, যে সোতব্বং সদ্দহাতব্বং মঞ্ঞিস্সন্তি, তেসং তং ভৰিস্সতি দীঘরত্তং হিতায সুখাযা’’তি.

ইদমৰোচ ভগৰা. ইদং ৰত্ৰা সুগতো অথাপরং এতদৰোচ সত্থা –

‘‘অযং লোকো পরো লোকো, জানতা সুপ্পকাসিতো;

যঞ্চ মারেন সম্পত্তং, অপ্পত্তং যঞ্চ মচ্চুনা.

‘‘সব্বং লোকং অভিঞ্ঞায, সম্বুদ্ধেন পজানতা;

ৰিৰটং অমতদ্ৰারং, খেমং নিব্বানপত্তিযা.

‘‘ছিন্নং পাপিমতো সোতং, ৰিদ্ধস্তং ৰিনল়ীকতং;

পামোজ্জবহুলা হোথ, খেমং পত্তত্থ [পত্থেথ (স্যা. কং. ক. অট্ঠকথাযং সংৰণ্ণেতব্বপাঠো)] ভিক্খৰো’’তি.

চূল়গোপালকসুত্তং নিট্ঠিতং চতুত্থং.

৫. চূল়সচ্চকসুত্তং

৩৫৩. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা ৰেসালিযং ৰিহরতি মহাৰনে কূটাগারসালাযং. তেন খো পন সমযেন সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো ৰেসালিযং পটিৰসতি ভস্সপ্পৰাদকো পণ্ডিতৰাদো সাধুসম্মতো বহুজনস্স. সো ৰেসালিযং পরিসতি এৰং ৰাচং ভাসতি – ‘‘নাহং তং পস্সামি সমণং ৰা ব্রাহ্মণং ৰা, সঙ্ঘিং গণিং গণাচরিযং, অপি অরহন্তং সম্মাসম্বুদ্ধং পটিজানমানং, যো মযা ৰাদেন ৰাদং সমারদ্ধো ন সঙ্কম্পেয্য ন সম্পকম্পেয্য ন সম্পৰেধেয্য, যস্স ন কচ্ছেহি সেদা মুচ্চেয্যুং. থূণং চেপাহং অচেতনং ৰাদেন ৰাদং সমারভেয্যং, সাপি মযা ৰাদেন ৰাদং সমারদ্ধা সঙ্কম্পেয্য সম্পকম্পেয্য সম্পৰেধেয্য. কো পন ৰাদো মনুস্সভূতস্সা’’তি?

অথ খো আযস্মা অস্সজি পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায ৰেসালিং পিণ্ডায পাৰিসি. অদ্দসা খো সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো ৰেসালিযং জঙ্ঘাৰিহারং অনুচঙ্কমমানো অনুৰিচরমানো আযস্মন্তং অস্সজিং দূরতোৰ আগচ্ছন্তং. দিস্ৰান যেনাযস্মা অস্সজি তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মতা অস্সজিনা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং অট্ঠাসি. একমন্তং ঠিতো খো সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো আযস্মন্তং অস্সজিং এতদৰোচ – ‘‘কথং পন, ভো অস্সজি, সমণো গোতমো সাৰকে ৰিনেতি, কথংভাগা চ পন সমণস্স গোতমস্স সাৰকেসু অনুসাসনী বহুলা পৰত্ততী’’তি? ‘‘এৰং খো, অগ্গিৰেস্সন, ভগৰা সাৰকে ৰিনেতি, এৰংভাগা চ পন ভগৰতো সাৰকেসু অনুসাসনী বহুলা পৰত্ততি – ‘রূপং, ভিক্খৰে, অনিচ্চং, ৰেদনা অনিচ্চা, সঞ্ঞা অনিচ্চা, সঙ্খারা অনিচ্চা, ৰিঞ্ঞাণং অনিচ্চং. রূপং, ভিক্খৰে, অনত্তা, ৰেদনা অনত্তা, সঞ্ঞা অনত্তা, সঙ্খারা অনত্তা, ৰিঞ্ঞাণং অনত্তা. সব্বে সঙ্খারা অনিচ্চা, সব্বে ধম্মা অনত্তা’তি. এৰং খো, অগ্গিৰেস্সন, ভগৰা সাৰকে ৰিনেতি, এৰংভাগা চ পন ভগৰতো সাৰকেসু অনুসাসনী বহুলা পৰত্ততী’’তি. ‘‘দুস্সুতং ৰত, ভো অস্সজি, অস্সুম্হ যে মযং এৰংৰাদিং সমণং গোতমং অস্সুম্হ. অপ্পেৰ নাম মযং কদাচি করহচি তেন ভোতা গোতমেন সদ্ধিং সমাগচ্ছেয্যাম, অপ্পেৰ নাম সিযা কোচিদেৰ কথাসল্লাপো, অপ্পেৰ নাম তস্মা পাপকা দিট্ঠিগতা ৰিৰেচেয্যামা’’তি.

৩৫৪. তেন খো পন সমযেন পঞ্চমত্তানি লিচ্ছৰিসতানি সন্থাগারে [সন্ধাগারে (ক.)] সন্নিপতিতানি হোন্তি কেনচিদেৰ করণীযেন. অথ খো সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো যেন তে লিচ্ছৰী তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা তে লিচ্ছৰী এতদৰোচ – ‘‘অভিক্কমন্তু ভোন্তো লিচ্ছৰী, অভিক্কমন্তু ভোন্তো লিচ্ছৰী, অজ্জ মে সমণেন গোতমেন সদ্ধিং কথাসল্লাপো ভৰিস্সতি. সচে মে সমণো গোতমো তথা পতিট্ঠিস্সতি যথা চ মে [যথাস্স মে (সী. পী.)] ঞাতঞ্ঞতরেন সাৰকেন অস্সজিনা নাম ভিক্খুনা পতিট্ঠিতং, সেয্যথাপি নাম বলৰা পুরিসো দীঘলোমিকং এল়কং লোমেসু গহেত্ৰা আকড্ঢেয্য পরিকড্ঢেয্য সম্পরিকড্ঢেয্য, এৰমেৰাহং সমণং গোতমং ৰাদেন ৰাদং আকড্ঢিস্সামি পরিকড্ঢিস্সামি সম্পরিকড্ঢিস্সামি. সেয্যথাপি নাম বলৰা সোণ্ডিকাকম্মকারো মহন্তং সোণ্ডিকাকিল়ঞ্জং গম্ভীরে উদকরহদে পক্খিপিত্ৰা কণ্ণে গহেত্ৰা আকড্ঢেয্য পরিকড্ঢেয্য সম্পরিকড্ঢেয্য, এৰমেৰাহং সমণং গোতমং ৰাদেন ৰাদং আকড্ঢিস্সামি পরিকড্ঢিস্সামি সম্পরিকড্ঢিস্সামি. সেয্যথাপি নাম বলৰা সোণ্ডিকাধুত্তো ৰালং [থালং (ক.)] কণ্ণে গহেত্ৰা ওধুনেয্য নিদ্ধুনেয্য নিপ্ফোটেয্য [নিচ্ছাদেয্য (সী. পী. ক.), নিচ্ছোটেয্য (ক.), নিপ্পোঠেয্য (স্যা. কং.)] এৰমেৰাহং সমণং গোতমং ৰাদেন ৰাদং ওধুনিস্সামি নিদ্ধুনিস্সামি নিপ্ফোটেস্সামি. সেয্যথাপি নাম কুঞ্জরো সট্ঠিহাযনো গম্ভীরং পোক্খরণিং ওগাহেত্ৰা সাণধোৰিকং নাম কীল়িতজাতং কীল়তি, এৰমেৰাহং সমণং গোতমং সাণধোৰিকং মঞ্ঞে কীল়িতজাতং কীল়িস্সামি. অভিক্কমন্তু ভোন্তো লিচ্ছৰী, অভিক্কমন্তু ভোন্তো লিচ্ছৰী, অজ্জ মে সমণেন গোতমেন সদ্ধিং কথাসল্লাপো ভৰিস্সতী’’তি. তত্রেকচ্চে লিচ্ছৰী এৰমাহংসু – ‘‘কিং সমণো গোতমো সচ্চকস্স নিগণ্ঠপুত্তস্স ৰাদং আরোপেস্সতি, অথ খো সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো সমণস্স গোতমস্স ৰাদং আরোপেস্সতী’’তি? একচ্চে লিচ্ছৰী এৰমাহংসু – ‘‘কিং সো ভৰমানো সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো যো ভগৰতো ৰাদং আরোপেস্সতি, অথ খো ভগৰা সচ্চকস্স নিগণ্ঠপুত্তস্স ৰাদং আরোপেস্সতী’’তি? অথ খো সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো পঞ্চমত্তেহি লিচ্ছৰিসতেহি পরিৰুতো যেন মহাৰনং কূটাগারসালা তেনুপসঙ্কমি.

৩৫৫. তেন খো পন সমযেন সম্বহুলা ভিক্খূ অব্ভোকাসে চঙ্কমন্তি. অথ খো সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো যেন তে ভিক্খূ তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা তে ভিক্খূ এতদৰোচ – ‘‘কহং নু খো, ভো, এতরহি সো ভৰং গোতমো ৰিহরতি? দস্সনকামা হি মযং তং ভৰন্তং গোতম’’ন্তি. ‘‘এস, অগ্গিৰেস্সন, ভগৰা মহাৰনং অজ্ঝোগাহেত্ৰা অঞ্ঞতরস্মিং রুক্খমূলে দিৰাৰিহারং নিসিন্নো’’তি. অথ খো সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো মহতিযা লিচ্ছৰিপরিসায সদ্ধিং মহাৰনং অজ্ঝোগাহেত্ৰা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. তেপি খো লিচ্ছৰী অপ্পেকচ্চে ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু, অপ্পেকচ্চে ভগৰতা সদ্ধিং সম্মোদিংসু, সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. অপ্পেকচ্চে যেন ভগৰা তেনঞ্জলিং পণামেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু, অপ্পেকচ্চে ভগৰতো সন্তিকে নামগোত্তং সাৰেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু, অপ্পেকচ্চে তুণ্হীভূতা একমন্তং নিসীদিংসু.

৩৫৬. একমন্তং নিসিন্নো খো সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘পুচ্ছেয্যাহং ভৰন্তং গোতমং কিঞ্চিদেৰ দেসং, সচে মে ভৰং গোতমো ওকাসং করোতি পঞ্হস্স ৰেয্যাকরণাযা’’তি. ‘‘পুচ্ছ, অগ্গিৰেস্সন, যদাকঙ্খসী’’তি. ‘‘কথং পন ভৰং গোতমো সাৰকে ৰিনেতি, কথংভাগা চ পন ভোতো গোতমস্স সাৰকেসু অনুসাসনী বহুলা পৰত্ততী’’তি? ‘‘এৰং খো অহং, অগ্গিৰেস্সন, সাৰকে ৰিনেমি, এৰংভাগা চ পন মে সাৰকেসু অনুসাসনী বহুলা পৰত্ততি – ‘রূপং, ভিক্খৰে, অনিচ্চং, ৰেদনা অনিচ্চা, সঞ্ঞা অনিচ্চা, সঙ্খারা অনিচ্চা, ৰিঞ্ঞাণং অনিচ্চং. রূপং, ভিক্খৰে, অনত্তা, ৰেদনা অনত্তা, সঞ্ঞা অনত্তা, সঙ্খারা অনত্তা, ৰিঞ্ঞাণং অনত্তা. সব্বে সঙ্খারা অনিচ্চা, সব্বে ধম্মা অনত্তা’তি. এৰং খো অহং, অগ্গিৰেস্সন, সাৰকে ৰিনেমি, এৰংভাগা চ পন মে সাৰকেসু অনুসাসনী বহুলা পৰত্ততী’’তি.

‘‘উপমা মং, ভো গোতম, পটিভাতী’’তি. ‘‘পটিভাতু তং, অগ্গিৰেস্সনা’’তি ভগৰা অৰোচ.

‘‘সেয্যথাপি, ভো গোতম, যে কেচিমে বীজগামভূতগামা ৰুদ্ধিং ৰিরূল়্হিং ৰেপুল্লং আপজ্জন্তি, সব্বে তে পথৰিং নিস্সায পথৰিযং পতিট্ঠায. এৰমেতে বীজগামভূতগামা ৰুদ্ধিং ৰিরূল়্হিং ৰেপুল্লং আপজ্জন্তি. সেয্যথাপি ৰা পন, ভো গোতম, যে কেচিমে বলকরণীযা কম্মন্তা করীযন্তি, সব্বে তে পথৰিং নিস্সায পথৰিযং পতিট্ঠায. এৰমেতে বলকরণীযা কম্মন্তা করীযন্তি. এৰমেৰ খো, ভো গোতম, রূপত্তাযং পুরিসপুগ্গলো রূপে পতিট্ঠায পুঞ্ঞং ৰা অপুঞ্ঞং ৰা পসৰতি, ৰেদনত্তাযং পুরিসপুগ্গলো ৰেদনাযং পতিট্ঠায পুঞ্ঞং ৰা অপুঞ্ঞং ৰা পসৰতি, সঞ্ঞত্তাযং পুরিসপুগ্গলো সঞ্ঞাযং পতিট্ঠায পুঞ্ঞং ৰা অপুঞ্ঞং ৰা পসৰতি, সঙ্খারত্তাযং পুরিসপুগ্গলো সঙ্খারেসু পতিট্ঠায পুঞ্ঞং ৰা অপুঞ্ঞং ৰা পসৰতি, ৰিঞ্ঞাণত্তাযং পুরিসপুগ্গলো ৰিঞ্ঞাণে পতিট্ঠায পুঞ্ঞং ৰা অপুঞ্ঞং ৰা পসৰতী’’তি.

‘‘ননু ত্ৰং, অগ্গিৰেস্সন, এৰং ৰদেসি – ‘রূপং মে অত্তা, ৰেদনা মে অত্তা, সঞ্ঞা মে অত্তা, সঙ্খারা মে অত্তা, ৰিঞ্ঞাণং মে অত্তা’’’তি? ‘‘অহঞ্হি, ভো গোতম, এৰং ৰদামি – ‘রূপং মে অত্তা, ৰেদনা মে অত্তা, সঞ্ঞা মে অত্তা, সঙ্খারা মে অত্তা, ৰিঞ্ঞাণং মে অত্তা’তি, অযঞ্চ মহতী জনতা’’তি.

‘‘কিঞ্হি তে, অগ্গিৰেস্সন, মহতী জনতা করিস্সতি? ইঙ্ঘ ত্ৰং, অগ্গিৰেস্সন, সকঞ্ঞেৰ ৰাদং নিব্বেঠেহী’’তি. ‘‘অহঞ্হি, ভো গোতম, এৰং ৰদামি – ‘রূপং মে অত্তা, ৰেদনা মে অত্তা, সঞ্ঞা মে অত্তা, সঙ্খারা মে অত্তা, ৰিঞ্ঞাণং মে অত্তা’’’তি.

৩৫৭. ‘‘তেন হি, অগ্গিৰেস্সন, তঞ্ঞেৰেত্থ পটিপুচ্ছিস্সামি, যথা তে খমেয্য তথা নং [তথা তং (ক.)] ব্যাকরেয্যাসি. তং কিং মঞ্ঞসি, অগ্গিৰেস্সন, ৰত্তেয্য রঞ্ঞো খত্তিযস্স মুদ্ধাৰসিত্তস্স সকস্মিং ৰিজিতে ৰসো – ঘাতেতাযং ৰা ঘাতেতুং, জাপেতাযং ৰা জাপেতুং, পব্বাজেতাযং ৰা পব্বাজেতুং, সেয্যথাপি রঞ্ঞো পসেনদিস্স কোসলস্স, সেয্যথাপি ৰা পন রঞ্ঞো মাগধস্স অজাতসত্তুস্স ৰেদেহিপুত্তস্সা’’তি? ‘‘ৰত্তেয্য, ভো গোতম, রঞ্ঞো খত্তিযস্স মুদ্ধাৰসিত্তস্স সকস্মিং ৰিজিতে ৰসো – ঘাতেতাযং ৰা ঘাতেতুং, জাপেতাযং ৰা জাপেতুং, পব্বাজেতাযং ৰা পব্বাজেতুং, সেয্যথাপি রঞ্ঞো পসেনদিস্স কোসলস্স, সেয্যথাপি ৰা পন রঞ্ঞো মাগধস্স অজাতসত্তুস্স ৰেদেহিপুত্তস্স. ইমেসম্পি হি, ভো গোতম, সঙ্ঘানং গণানং – সেয্যথিদং, ৰজ্জীনং মল্লানং – ৰত্ততি সকস্মিং ৰিজিতে ৰসো – ঘাতেতাযং ৰা ঘাতেতুং, জাপেতাযং ৰা জাপেতুং, পব্বাজেতাযং ৰা পব্বাজেতুং. কিং পন রঞ্ঞো খত্তিযস্স মুদ্ধাৰসিত্তস্স, সেয্যথাপি রঞ্ঞো পসেনদিস্স কোসলস্স, সেয্যথাপি ৰা পন রঞ্ঞো মাগধস্স অজাতসত্তুস্স ৰেদেহিপুত্তস্স? ৰত্তেয্য, ভো গোতম, ৰত্তিতুঞ্চ মরহতী’’তি.

‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, অগ্গিৰেস্সন, যং ত্ৰং এৰং ৰদেসি – ‘রূপং মে অত্তা’তি, ৰত্ততি তে তস্মিং রূপে ৰসো – এৰং মে রূপং হোতু, এৰং মে রূপং মা অহোসী’’তি? এৰং ৰুত্তে, সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো তুণ্হী অহোসি. দুতিযম্পি খো ভগৰা সচ্চকং নিগণ্ঠপুত্তং এতদৰোচ – ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, অগ্গিৰেস্সন, যং ত্ৰং এৰং ৰদেসি – ‘রূপং মে অত্তা’তি, ৰত্ততি তে তস্মিং রূপে ৰসো – এৰং মে রূপং হোতু, এৰং মে রূপং মা অহোসী’’তি? দুতিযম্পি খো সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো তুণ্হী অহোসি. অথ খো ভগৰা সচ্চকং নিগণ্ঠপুত্তং এতদৰোচ – ‘‘ব্যাকরোহি দানি, অগ্গিৰেস্সন, ন দানি তে তুণ্হীভাৰস্স কালো. যো কোচি, অগ্গিৰেস্সন তথাগতেন যাৰততিযং সহধম্মিকং পঞ্হং পুট্ঠো ন ব্যাকরোতি, এত্থেৰস্স সত্তধা মুদ্ধা ফলতী’’তি.

তেন খো পন সমযেন ৰজিরপাণি যক্খো আযসং ৰজিরং আদায আদিত্তং সম্পজ্জলিতং সজোতিভূতং সচ্চকস্স নিগণ্ঠপুত্তস্স উপরিৰেহাসং ঠিতো হোতি – ‘সচাযং সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো ভগৰতা যাৰততিযং সহধম্মিকং পঞ্হং পুট্ঠো ন ব্যাকরিস্সতি এত্থেৰস্স সত্তধা মুদ্ধং ফালেস্সামী’তি. তং খো পন ৰজিরপাণিং যক্খং ভগৰা চেৰ পস্সতি সচ্চকো চ নিগণ্ঠপুত্তো. অথ খো সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো ভীতো সংৰিগ্গো লোমহট্ঠজাতো ভগৰন্তংযেৰ তাণং গৰেসী ভগৰন্তংযেৰ লেণং গৰেসী ভগৰন্তংযেৰ সরণং গৰেসী ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘পুচ্ছতু মং ভৰং গোতমো, ব্যাকরিস্সামী’’তি.

৩৫৮. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, অগ্গিৰেস্সন, যং ত্ৰং এৰং ৰদেসি – ‘রূপং মে অত্তা’তি, ৰত্ততি তে তস্মিং রূপে ৰসো – এৰং মে রূপং হোতু, এৰং মে রূপং মা অহোসী’’তি? ‘‘নো হিদং, ভো গোতম’’.

‘‘মনসি করোহি, অগ্গিৰেস্সন; মনসি করিত্ৰা খো, অগ্গিৰেস্সন, ব্যাকরোহি. ন খো তে সন্ধিযতি পুরিমেন ৰা পচ্ছিমং পচ্ছিমেন ৰা পুরিমং. তং কিং মঞ্ঞসি, অগ্গিৰেস্সন, যং ত্ৰং এৰং ৰদেসি – ‘ৰেদনা মে অত্তা’তি, ৰত্ততি তে তিস্সং ৰেদনাযং [তাযং ৰেদনাযং (সী. স্যা.)] ৰসো – এৰং মে ৰেদনা হোতু, এৰং মে ৰেদনা মা অহোসী’’তি? ‘‘নো হিদং, ভো গোতম’’.

‘‘মনসি করোহি, অগ্গিৰেস্সন; মনসি করিত্ৰা খো, অগ্গিৰেস্সন, ব্যাকরোহি. ন খো তে সন্ধিযতি পুরিমেন ৰা পচ্ছিমং, পচ্ছিমেন ৰা পুরিমং. তং কিং মঞ্ঞসি, অগ্গিৰেস্সন, যং ত্ৰং এৰং ৰদেসি – ‘সঞ্ঞা মে অত্তা’তি, ৰত্ততি তে তিস্সং সঞ্ঞাযং ৰসো – এৰং মে সঞ্ঞা হোতু, এৰং মে সঞ্ঞা মা অহোসী’’তি? ‘‘নো হিদং, ভো গোতম’’.

‘‘মনসি করোহি, অগ্গিৰেস্সন; মনসি করিত্ৰা খো, অগ্গিৰেস্সন, ব্যাকরোহি. ন খো তে সন্ধিযতি পুরিমেন ৰা পচ্ছিমং, পচ্ছিমেন ৰা পুরিমং. তং কিং মঞ্ঞসি, অগ্গিৰেস্সন, যং ত্ৰং এৰং ৰদেসি – ‘সঙ্খারা মে অত্তা’তি, ৰত্ততি তে তেসু সঙ্খারেসু ৰসো – এৰং মে সঙ্খারা হোন্তু, এৰং মে সঙ্খারা মা অহেসু’’ন্তি? ‘‘নো হিদং, ভো গোতম’’.

‘‘মনসি করোহি, অগ্গিৰেস্সন; মনসি করিত্ৰা খো, অগ্গিৰেস্সন, ব্যাকরোহি. ন খো তে সন্ধিযতি পুরিমেন ৰা পচ্ছিমং, পচ্ছিমেন ৰা পুরিমং. তং কিং মঞ্ঞসি, অগ্গিৰেস্সন, যং ত্ৰং এৰং ৰদেসি – ‘ৰিঞ্ঞাণং মে অত্তা’তি, ৰত্ততি তে তস্মিং ৰিঞ্ঞাণে ৰসো – এৰং মে ৰিঞ্ঞাণং হোতু, এৰং মে ৰিঞ্ঞাণং মা অহোসী’’তি? ‘‘নো হিদং, ভো গোতম’’.

‘‘মনসি করোহি, অগ্গিৰেস্সন; মনসি করিত্ৰা খো, অগ্গিৰেস্সন, ব্যাকরোহি. ন খো তে সন্ধিযতি পুরিমেন ৰা পচ্ছিমং, পচ্ছিমেন ৰা পুরিমং. তং কিং মঞ্ঞসি, অগ্গিৰেস্সন, রূপং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভো গোতম’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰা তং সুখং ৰা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভো গোতম’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হিদং, ভো গোতম’’.

‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, অগ্গিৰেস্সন, ৰেদনা…পে… সঞ্ঞা…পে… সঙ্খারা…পে… তং কিং মঞ্ঞসি, অগ্গিৰেস্সন, ৰিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভো গোতম’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰা তং সুখং ৰা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভো গোতম’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হিদং, ভো গোতম’’.

‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, অগ্গিৰেস্সন, যো নু খো দুক্খং অল্লীনো দুক্খং উপগতো দুক্খং অজ্ঝোসিতো, দুক্খং ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সতি, অপি নু খো সো সামং ৰা দুক্খং পরিজানেয্য, দুক্খং ৰা পরিক্খেপেত্ৰা ৰিহরেয্যা’’তি? ‘‘কিঞ্হি সিযা, ভো গোতম? নো হিদং, ভো গোতমা’’তি.

‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, অগ্গিৰেস্সন, ননু ত্ৰং এৰং সন্তে দুক্খং অল্লীনো দুক্খং উপগতো দুক্খং অজ্ঝোসিতো, দুক্খং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘কিঞ্হি নো সিযা, ভো গোতম? এৰমেতং ভো গোতমা’’তি.

৩৫৯. ‘‘সেয্যথাপি, অগ্গিৰেস্সন, পুরিসো সারত্থিকো সারগৰেসী সারপরিযেসনং চরমানো তিণ্হং কুঠারিং [কুধারিং (স্যা. কং. ক.)] আদায ৰনং পৰিসেয্য. সো তত্থ পস্সেয্য মহন্তং কদলিক্খন্ধং উজুং নৰং অকুক্কুকজাতং [অকুক্কুটজাতং (স্যা. কং.)]. তমেনং মূলে ছিন্দেয্য, মূলে ছেত্ৰা অগ্গে ছিন্দেয্য, অগ্গে ছেত্ৰা পত্তৰট্টিং ৰিনিব্ভুজেয্য [ৰিনিব্ভুজ্জেয্য (ক.)]. সো তত্থ পত্তৰট্টিং ৰিনিব্ভুজন্তো ফেগ্গুম্পি নাধিগচ্ছেয্য, কুতো সারং? এৰমেৰ খো ত্ৰং, অগ্গিৰেস্সন, মযা সকস্মিং ৰাদে সমনুযুঞ্জিযমানো সমনুগাহিযমানো সমনুভাসিযমানো রিত্তো তুচ্ছো অপরদ্ধো. ভাসিতা খো পন তে এসা, অগ্গিৰেস্সন, ৰেসালিযং পরিসতি ৰাচা – ‘নাহং তং পস্সামি সমণং ৰা ব্রাহ্মণং ৰা, সঙ্ঘিং গণিং গণাচরিযং, অপি অরহন্তং সম্মাসম্বুদ্ধং পটিজানমানং, যো মযা ৰাদেন ৰাদং সমারদ্ধো ন সঙ্কম্পেয্য ন সম্পকম্পেয্য ন সম্পৰেধেয্য, যস্স ন কচ্ছেহি সেদা মুচ্চেয্যুং. থূণং চেপাহং অচেতনং ৰাদেন ৰাদং সমারভেয্যং সাপি মযা ৰাদেন ৰাদং সমারদ্ধা সঙ্কম্পেয্য সম্পকম্পেয্য সম্পৰেধেয্য. কো পন ৰাদো মনুস্সভূতস্সা’তি? তুয্হং খো পন, অগ্গিৰেস্সন, অপ্পেকচ্চানি সেদফুসিতানি নলাটা মুত্তানি, উত্তরাসঙ্গং ৰিনিভিন্দিত্ৰা ভূমিযং পতিট্ঠিতানি. ময্হং খো পন, অগ্গিৰেস্সন, নত্থি এতরহি কাযস্মিং সেদো’’তি. ইতি ভগৰা তস্মিং [তস্সং (?)] পরিসতি সুৰণ্ণৰণ্ণং কাযং ৰিৰরি. এৰং ৰুত্তে, সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো তুণ্হীভূতো মঙ্কুভূতো পত্তক্খন্ধো অধোমুখো পজ্ঝাযন্তো অপ্পটিভানো নিসীদি.

৩৬০. অথ খো দুম্মুখো লিচ্ছৰিপুত্তো সচ্চকং নিগণ্ঠপুত্তং তুণ্হীভূতং মঙ্কুভূতং পত্তক্খন্ধং অধোমুখং পজ্ঝাযন্তং অপ্পটিভানং ৰিদিত্ৰা ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘উপমা মং, ভগৰা, পটিভাতী’’তি. ‘‘পটিভাতু তং, দুম্মুখা’’তি ভগৰা অৰোচ. ‘‘সেয্যথাপি, ভন্তে, গামস্স ৰা নিগমস্স ৰা অৰিদূরে পোক্খরণী. তত্রাস্স কক্কটকো. অথ খো, ভন্তে, সম্বহুলা কুমারকা ৰা কুমারিকা ৰা তম্হা গামা ৰা নিগমা ৰা নিক্খমিত্ৰা যেন সা পোক্খরণী তেনুপসঙ্কমেয্যুং; উপসঙ্কমিত্ৰা তং পোক্খরণিং ওগাহেত্ৰা তং কক্কটকং উদকা উদ্ধরিত্ৰা থলে পতিট্ঠাপেয্যুং. যঞ্ঞদেৰ হি সো, ভন্তে, কক্কটকো অল়ং অভিনিন্নামেয্য তং তদেৰ তে কুমারকা ৰা কুমারিকা ৰা কট্ঠেন ৰা কথলেন ৰা সঞ্ছিন্দেয্যুং সম্ভঞ্জেয্যুং সম্পলিভঞ্জেয্যুং. এৰঞ্হি সো, ভন্তে, কক্কটকো সব্বেহি অল়েহি সঞ্ছিন্নেহি সম্ভগ্গেহি সম্পলিভগ্গেহি অভব্বো তং পোক্খরণিং পুন ওতরিতুং, সেয্যথাপি পুব্বে. এৰমেৰ খো, ভন্তে, যানি সচ্চকস্স নিগণ্ঠপুত্তস্স ৰিসূকাযিতানি ৰিসেৰিতানি ৰিপ্ফন্দিতানি তানিপি সব্বানি [ৰিপ্ফন্দিতানি কানিচি কানিচি তানি (সী. স্যা. কং. পী.)] ভগৰতা সঞ্ছিন্নানি সম্ভগ্গানি সম্পলিভগ্গানি; অভব্বো চ দানি, ভন্তে, সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো পুন ভগৰন্তং উপসঙ্কমিতুং যদিদং ৰাদাধিপ্পাযো’’তি. এৰং ৰুত্তে, সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো দুম্মুখং লিচ্ছৰিপুত্তং এতদৰোচ – ‘‘আগমেহি ত্ৰং, দুম্মুখ, আগমেহি ত্ৰং, দুম্মুখ ( ) [(মুখরোসি ত্ৰং দুম্মুখ) (স্যা. কং.)] ন মযং তযা সদ্ধিং মন্তেম, ইধ মযং ভোতা গোতমেন সদ্ধিং মন্তেম.

৩৬১. ‘‘তিট্ঠতেসা, ভো গোতম, অম্হাকঞ্চেৰ অঞ্ঞেসঞ্চ পুথুসমণব্রাহ্মণানং ৰাচা. ৰিলাপং ৰিলপিতং মঞ্ঞে. কিত্তাৰতা চ নু খো ভোতো গোতমস্স সাৰকো সাসনকরো হোতি ওৰাদপতিকরো তিণ্ণৰিচিকিচ্ছো ৰিগতকথংকথো ৰেসারজ্জপ্পত্তো অপরপ্পচ্চযো সত্থুসাসনে ৰিহরতী’’তি? ‘‘ইধ, অগ্গিৰেস্সন, মম সাৰকো যং কিঞ্চি রূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৰা বহিদ্ধা ৰা ওল়ারিকং ৰা সুখুমং ৰা হীনং ৰা পণীতং ৰা যং দূরে সন্তিকে ৰা, সব্বং রূপং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতি; যা কাচি ৰেদনা…পে… যা কাচি সঞ্ঞা…পে… যে কেচি সঙ্খারা…পে… যং কিঞ্চি ৰিঞ্ঞাণং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৰা বহিদ্ধা ৰা ওল়ারিকং ৰা সুখুমং ৰা হীনং ৰা পণীতং ৰা, যং দূরে সন্তিকে ৰা, সব্বং ৰিঞ্ঞাণং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতি. এত্তাৰতা খো, অগ্গিৰেস্সন, মম সাৰকো সাসনকরো হোতি ওৰাদপতিকরো তিণ্ণৰিচিকিচ্ছো ৰিগতকথংকথো ৰেসারজ্জপ্পত্তো অপরপ্পচ্চযো সত্থুসাসনে ৰিহরতী’’তি.

‘‘কিত্তাৰতা পন, ভো গোতম, ভিক্খু অরহং হোতি খীণাসৰো ৰুসিতৰা কতকরণীযো ওহিতভারো অনুপ্পত্তসদত্থো পরিক্খীণভৰসংযোজনো সম্মদঞ্ঞা ৰিমুত্তো’’তি? ‘‘ইধ, অগ্গিৰেস্সন, ভিক্খু যং কিঞ্চি রূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৰা বহিদ্ধা ৰা ওল়ারিকং ৰা সুখুমং ৰা হীনং ৰা পণীতং ৰা যং দূরে সন্তিকে ৰা সব্বং রূপং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দিস্ৰা অনুপাদা ৰিমুত্তো হোতি; যা কাচি ৰেদনা…পে… যা কাচি সঞ্ঞা…পে… যে কেচি সঙ্খারা…পে… যং কিঞ্চি ৰিঞ্ঞাণং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৰা বহিদ্ধা ৰা ওল়ারিকং ৰা সুখুমং ৰা হীনং ৰা পণীতং ৰা যং দূরে সন্তিকে ৰা সব্বং ৰিঞ্ঞাণং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দিস্ৰা অনুপাদা ৰিমুত্তো হোতি. এত্তাৰতা খো, অগ্গিৰেস্সন, ভিক্খু অরহং হোতি খীণাসৰো ৰুসিতৰা কতকরণীযো ওহিতভারো অনুপ্পত্তসদত্থো পরিক্খীণভৰসংযোজনো সম্মদঞ্ঞা ৰিমুত্তো. এৰং ৰিমুত্তচিত্তো খো, অগ্গিৰেস্সন, ভিক্খু তীহি অনুত্তরিযেহি সমন্নাগতো হোতি – দস্সনানুত্তরিযেন, পটিপদানুত্তরিযেন, ৰিমুত্তানুত্তরিযেন. এৰং ৰিমুত্তচিত্তো খো, অগ্গিৰেস্সন, ভিক্খু তথাগতঞ্ঞেৰ সক্করোতি গরুং করোতি মানেতি পূজেতি – বুদ্ধো সো ভগৰা বোধায ধম্মং দেসেতি, দন্তো সো ভগৰা দমথায ধম্মং দেসেতি, সন্তো সো ভগৰা সমথায ধম্মং দেসেতি, তিণ্ণো সো ভগৰা তরণায ধম্মং দেসেতি, পরিনিব্বুতো সো ভগৰা পরিনিব্বানায ধম্মং দেসেতী’’তি.

৩৬২. এৰং ৰুত্তে, সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘মযমেৰ, ভো গোতম, ধংসী, মযং পগব্বা, যে মযং ভৰন্তং গোতমং ৰাদেন ৰাদং আসাদেতব্বং অমঞ্ঞিম্হ. সিযা হি, ভো গোতম, হত্থিং পভিন্নং আসজ্জ পুরিসস্স সোত্থিভাৰো, ন ত্ৰেৰ ভৰন্তং গোতমং আসজ্জ সিযা পুরিসস্স সোত্থিভাৰো. সিযা হি, ভো গোতম, পজ্জলিতং [জলন্তং (সী. পী.)] অগ্গিক্খন্ধং আসজ্জ পুরিসস্স সোত্থিভাৰো, ন ত্ৰেৰ ভৰন্তং গোতমং আসজ্জ সিযা পুরিসস্স সোত্থিভাৰো. সিযা হি, ভো গোতম, আসীৰিসং ঘোরৰিসং আসজ্জ পুরিসস্স সোত্থিভাৰো, ন ত্ৰেৰ ভৰন্তং গোতমং আসজ্জ সিযা পুরিসস্স সোত্থিভাৰো. মযমেৰ, ভো গোতম, ধংসী, মযং পগব্বা, যে মযং ভৰন্তং গোতমং ৰাদেন ৰাদং আসাদেতব্বং অমঞ্ঞিম্হ. অধিৰাসেতু [অধিৰাসেতু চ (পী. ক.)] মে ভৰং গোতমো স্ৰাতনায ভত্তং সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেনা’’তি. অধিৰাসেসি ভগৰা তুণ্হীভাৰেন.

৩৬৩. অথ খো সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো ভগৰতো অধিৰাসনং ৰিদিত্ৰা তে লিচ্ছৰী আমন্তেসি – ‘‘সুণন্তু মে ভোন্তো লিচ্ছৰী, সমণো মে গোতমো নিমন্তিতো স্ৰাতনায সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেন. তেন মে অভিহরেয্যাথ যমস্স পতিরূপং মঞ্ঞেয্যাথা’’তি. অথ খো তে লিচ্ছৰী তস্সা রত্তিযা অচ্চযেন সচ্চকস্স নিগণ্ঠপুত্তস্স পঞ্চমত্তানি থালিপাকসতানি ভত্তাভিহারং অভিহরিংসু. অথ খো নিগণ্ঠপুত্তো সকে আরামে পণীতং খাদনীযং ভোজনীযং পটিযাদাপেত্ৰা ভগৰতো কালং আরোচাপেসি – ‘‘কালো, ভো গোতম, নিট্ঠিতং ভত্ত’’ন্তি. অথ খো ভগৰা পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায যেন সচ্চকস্স নিগণ্ঠপুত্তস্স আরামো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেন. অথ খো সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো বুদ্ধপ্পমুখং ভিক্খুসঙ্ঘং পণীতেন খাদনীযেন ভোজনীযেন সহত্থা সন্তপ্পেসি সম্পৰারেসি. অথ খো সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো ভগৰন্তং ভুত্তাৰিং ওনীতপত্তপাণিং অঞ্ঞতরং নীচং আসনং গহেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘যমিদং, ভো গোতম, দানে পুঞ্ঞঞ্চ পুঞ্ঞমহী চ তং দাযকানং সুখায হোতূ’’তি. ‘‘যং খো, অগ্গিৰেস্সন, তাদিসং দক্খিণেয্যং আগম্ম অৰীতরাগং অৰীতদোসং অৰীতমোহং, তং দাযকানং ভৰিস্সতি. যং খো, অগ্গিৰেস্সন, মাদিসং দক্খিণেয্যং আগম্ম ৰীতরাগং ৰীতদোসং ৰীতমোহং, তং তুয্হং ভৰিস্সতী’’তি.

চূল়সচ্চকসুত্তং নিট্ঠিতং পঞ্চমং.

৬. মহাসচ্চকসুত্তং

৩৬৪. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা ৰেসালিযং ৰিহরতি মহাৰনে কূটাগারসালাযং. তেন খো পন সমযেন ভগৰা পুব্বণ্হসমযং সুনিৰত্থো হোতি পত্তচীৰরমাদায ৰেসালিং পিণ্ডায পৰিসিতুকামো [পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায… পৰিসিতুকামো হোতি (সী.)]. অথ খো সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো জঙ্ঘাৰিহারং অনুচঙ্কমমানো অনুৰিচরমানো যেন মহাৰনং কূটাগারসালা তেনুপসঙ্কমি. অদ্দসা খো আযস্মা আনন্দো সচ্চকং নিগণ্ঠপুত্তং দূরতোৰ আগচ্ছন্তং. দিস্ৰান ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘অযং, ভন্তে, সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো আগচ্ছতি ভস্সপ্পৰাদকো পণ্ডিতৰাদো সাধুসম্মতো বহুজনস্স. এসো খো, ভন্তে, অৰণ্ণকামো বুদ্ধস্স, অৰণ্ণকামো ধম্মস্স, অৰণ্ণকামো সঙ্ঘস্স. সাধু, ভন্তে, ভগৰা মুহুত্তং নিসীদতু অনুকম্পং উপাদাযা’’তি. নিসীদি ভগৰা পঞ্ঞত্তে আসনে. অথ খো সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰতা সদ্ধিং সম্মোদি, সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো ভগৰন্তং এতদৰোচ –

৩৬৫. ‘‘সন্তি, ভো গোতম, একে সমণব্রাহ্মণা কাযভাৰনানুযোগমনুযুত্তা ৰিহরন্তি, নো চিত্তভাৰনং. ফুসন্তি হি তে, ভো গোতম, সারীরিকং দুক্খং ৰেদনং. ভূতপুব্বং, ভো গোতম, সারীরিকায দুক্খায ৰেদনায ফুট্ঠস্স সতো ঊরুক্খম্ভোপি নাম ভৰিস্সতি, হদযম্পি নাম ফলিস্সতি, উণ্হম্পি লোহিতং মুখতো উগ্গমিস্সতি, উম্মাদম্পি পাপুণিস্সতি [পাপুণিস্সন্তি (স্যা. কং.)] চিত্তক্খেপং. তস্স খো এতং, ভো গোতম, কাযন্ৰযং চিত্তং হোতি, কাযস্স ৰসেন ৰত্ততি. তং কিস্স হেতু? অভাৰিতত্তা চিত্তস্স. সন্তি পন, ভো গোতম, একে সমণব্রাহ্মণা চিত্তভাৰনানুযোগমনুযুত্তা ৰিহরন্তি, নো কাযভাৰনং. ফুসন্তি হি তে, ভো গোতম, চেতসিকং দুক্খং ৰেদনং. ভূতপুব্বং, ভো গোতম, চেতসিকায দুক্খায ৰেদনায ফুট্ঠস্স সতো ঊরুক্খম্ভোপি নাম ভৰিস্সতি, হদযম্পি নাম ফলিস্সতি, উণ্হম্পি লোহিতং মুখতো উগ্গমিস্সতি, উম্মাদম্পি পাপুণিস্সতি চিত্তক্খেপং. তস্স খো এসো, ভো গোতম, চিত্তন্ৰযো কাযো হোতি, চিত্তস্স ৰসেন ৰত্ততি. তং কিস্স হেতু? অভাৰিতত্তা কাযস্স. তস্স ময্হং, ভো গোতম, এৰং হোতি – ‘অদ্ধা ভোতো গোতমস্স সাৰকা চিত্তভাৰনানুযোগমনুযুত্তা ৰিহরন্তি, নো কাযভাৰন’’’ন্তি.

৩৬৬. ‘‘কিন্তি পন তে, অগ্গিৰেস্সন, কাযভাৰনা সুতা’’তি? ‘‘সেয্যথিদং – নন্দো ৰচ্ছো, কিসো সংকিচ্চো, মক্খলি গোসালো – এতেহি, ভো গোতম, অচেলকা মুত্তাচারা হত্থাপলেখনা নএহিভদ্দন্তিকা নতিট্ঠভদ্দন্তিকা [নএহিভদন্তিকা, নতিট্ঠভদন্তিকা (সী. স্যা. কং. পী. ক.)] ন অভিহটং ন উদ্দিস্সকতং ন নিমন্তনং সাদিযন্তি, তে ন কুম্ভিমুখা পটিগ্গণ্হন্তি ন কল়োপিমুখা পটিগ্গণ্হন্তি ন এল়কমন্তরং ন দণ্ডমন্তরং ন মুসলমন্তরং ন দ্ৰিন্নং ভুঞ্জমানানং ন গব্ভিনিযা ন পাযমানায ন পুরিসন্তরগতায ন সঙ্কিত্তীসু ন যত্থ সা উপট্ঠিতো হোতি ন যত্থ মক্খিকা সণ্ডসণ্ডচারিনী, ন মচ্ছং ন মংসং ন সুরং ন মেরযং ন থুসোদকং পিৰন্তি. তে একাগারিকা ৰা হোন্তি একালোপিকা, দ্ৰাগারিকা ৰা হোন্তি দ্ৰালোপিকা…পে… সত্তাগারিকা ৰা হোন্তি সত্তালোপিকা. একিস্সাপি দত্তিযা যাপেন্তি, দ্ৰীহিপি দত্তীহি যাপেন্তি…পে… সত্তহিপি দত্তীহি যাপেন্তি. একাহিকম্পি আহারং আহারেন্তি, দ্ৰীহিকম্পি আহারং আহারেন্তি…পে… সত্তাহিকম্পি আহারং আহারেন্তি. ইতি এৰরূপং অদ্ধমাসিকম্পি পরিযাযভত্তভোজনানুযোগমনুযুত্তা ৰিহরন্তী’’তি.

‘‘কিং পন তে, অগ্গিৰেস্সন, তাৰতকেনেৰ যাপেন্তী’’তি? ‘‘নো হিদং, ভো গোতম. অপ্পেকদা, ভো গোতম, উল়ারানি উল়ারানি খাদনীযানি খাদন্তি, উল়ারানি উল়ারানি ভোজনানি ভুঞ্জন্তি, উল়ারানি উল়ারানি সাযনীযানি সাযন্তি, উল়ারানি উল়ারানি পানানি পিৰন্তি. তে ইমং কাযং বলং গাহেন্তি নাম, ব্রূহেন্তি নাম, মেদেন্তি নামা’’তি.

‘‘যং খো তে, অগ্গিৰেস্সন, পুরিমং পহায পচ্ছা উপচিনন্তি, এৰং ইমস্স কাযস্স আচযাপচযো হোতি. কিন্তি পন তে, অগ্গিৰেস্সন, চিত্তভাৰনা সুতা’’তি? চিত্তভাৰনায খো সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো ভগৰতা পুট্ঠো সমানো ন সম্পাযাসি.

৩৬৭. অথ খো ভগৰা সচ্চকং নিগণ্ঠপুত্তং এতদৰোচ – ‘‘যাপি খো তে এসা, অগ্গিৰেস্সন, পুরিমা কাযভাৰনা ভাসিতা সাপি অরিযস্স ৰিনযে নো ধম্মিকা কাযভাৰনা. কাযভাৰনম্পি [কাযভাৰনং হি (সী. পী. ক.)] খো ত্ৰং, অগ্গিৰেস্সন, ন অঞ্ঞাসি, কুতো পন ত্ৰং চিত্তভাৰনং জানিস্সসি? অপি চ, অগ্গিৰেস্সন, যথা অভাৰিতকাযো চ হোতি অভাৰিতচিত্তো চ, ভাৰিতকাযো চ হোতি ভাৰিতচিত্তো চ. তং সুণাহি, সাধুকং মনসি করোহি, ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৰং, ভো’’তি খো সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো ভগৰতো পচ্চস্সোসি. ভগৰা এতদৰোচ –

৩৬৮. ‘‘কথঞ্চ, অগ্গিৰেস্সন, অভাৰিতকাযো চ হোতি অভাৰিতচিত্তো চ? ইধ, অগ্গিৰেস্সন, অস্সুতৰতো পুথুজ্জনস্স উপ্পজ্জতি সুখা ৰেদনা. সো সুখায ৰেদনায ফুট্ঠো সমানো সুখসারাগী চ হোতি সুখসারাগিতঞ্চ আপজ্জতি. তস্স সা সুখা ৰেদনা নিরুজ্ঝতি. সুখায ৰেদনায নিরোধা উপ্পজ্জতি দুক্খা ৰেদনা. সো দুক্খায ৰেদনায ফুট্ঠো সমানো সোচতি কিলমতি পরিদেৰতি উরত্তাল়িং কন্দতি সম্মোহং আপজ্জতি. তস্স খো এসা, অগ্গিৰেস্সন, উপ্পন্নাপি সুখা ৰেদনা চিত্তং পরিযাদায তিট্ঠতি অভাৰিতত্তা কাযস্স, উপ্পন্নাপি দুক্খা ৰেদনা চিত্তং পরিযাদায তিট্ঠতি অভাৰিতত্তা চিত্তস্স. যস্স কস্সচি, অগ্গিৰেস্সন, এৰং উভতোপক্খং উপ্পন্নাপি সুখা ৰেদনা চিত্তং পরিযাদায তিট্ঠতি অভাৰিতত্তা কাযস্স, উপ্পন্নাপি দুক্খা ৰেদনা চিত্তং পরিযাদায তিট্ঠতি অভাৰিতত্তা চিত্তস্স, এৰং খো, অগ্গিৰেস্সন, অভাৰিতকাযো চ হোতি অভাৰিতচিত্তো চ.

৩৬৯. ‘‘কথঞ্চ, অগ্গিৰেস্সন, ভাৰিতকাযো চ হোতি ভাৰিতচিত্তো চ? ইধ, অগ্গিৰেস্সন, সুতৰতো অরিযসাৰকস্স উপ্পজ্জতি সুখা ৰেদনা. সো সুখায ৰেদনায ফুট্ঠো সমানো ন সুখসারাগী চ হোতি, ন সুখসারাগিতঞ্চ আপজ্জতি. তস্স সা সুখা ৰেদনা নিরুজ্ঝতি. সুখায ৰেদনায নিরোধা উপ্পজ্জতি দুক্খা ৰেদনা. সো দুক্খায ৰেদনায ফুট্ঠো সমানো ন সোচতি ন কিলমতি ন পরিদেৰতি ন উরত্তাল়িং কন্দতি ন সম্মোহং আপজ্জতি. তস্স খো এসা, অগ্গিৰেস্সন, উপ্পন্নাপি সুখা ৰেদনা চিত্তং ন পরিযাদায তিট্ঠতি ভাৰিতত্তা কাযস্স, উপ্পন্নাপি দুক্খা ৰেদনা চিত্তং ন পরিযাদায তিট্ঠতি ভাৰিতত্তা চিত্তস্স. যস্স কস্সচি, অগ্গিৰেস্সন, এৰং উভতোপক্খং উপ্পন্নাপি সুখা ৰেদনা চিত্তং ন পরিযাদায তিট্ঠতি ভাৰিতত্তা কাযস্স, উপ্পন্নাপি দুক্খা ৰেদনা চিত্তং ন পরিযাদায তিট্ঠতি ভাৰিতত্তা চিত্তস্স. এৰং খো, অগ্গিৰেস্সন, ভাৰিতকাযো চ হোতি ভাৰিতচিত্তো চা’’তি.

৩৭০. ‘‘এৰং পসন্নো অহং ভোতো গোতমস্স! ভৰঞ্হি গোতমো ভাৰিতকাযো চ হোতি ভাৰিতচিত্তো চা’’তি. ‘‘অদ্ধা খো তে অযং, অগ্গিৰেস্সন, আসজ্জ উপনীয ৰাচা ভাসিতা, অপি চ তে অহং ব্যাকরিস্সামি. যতো খো অহং, অগ্গিৰেস্সন, কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিতো, তং ৰত মে উপ্পন্না ৰা সুখা ৰেদনা চিত্তং পরিযাদায ঠস্সতি, উপ্পন্না ৰা দুক্খা ৰেদনা চিত্তং পরিযাদায ঠস্সতীতি নেতং ঠানং [নেতং খোঠানং (সী. পী.)] ৰিজ্জতী’’তি.

‘‘ন হি নূন [ন হনূন (সী. স্যা. কং. পী.)] ভোতো গোতমস্স উপ্পজ্জতি তথারূপা সুখা ৰেদনা যথারূপা উপ্পন্না সুখা ৰেদনা চিত্তং পরিযাদায তিট্ঠেয্য; ন হি নূন ভোতো গোতমস্স উপ্পজ্জতি তথারূপা দুক্খা ৰেদনা যথারূপা উপ্পন্না দুক্খা ৰেদনা চিত্তং পরিযাদায তিট্ঠেয্যা’’তি.

৩৭১. ‘‘কিঞ্হি নো সিযা, অগ্গিৰেস্সন? ইধ মে, অগ্গিৰেস্সন, পুব্বেৰ সম্বোধা অনভিসম্বুদ্ধস্স বোধিসত্তস্সেৰ সতো এতদহোসি – ‘সম্বাধো ঘরাৰাসো রজাপথো, অব্ভোকাসো পব্বজ্জা. নযিদং সুকরং অগারং অজ্ঝাৰসতা একন্তপরিপুণ্ণং একন্তপরিসুদ্ধং সঙ্খলিখিতং ব্রহ্মচরিযং চরিতুং. যংনূনাহং কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজেয্য’ন্তি. সো খো অহং, অগ্গিৰেস্সন, অপরেন সমযেন দহরোৰ সমানো, সুসুকাল়কেসো ভদ্রেন যোব্বনেন সমন্নাগতো পঠমেন ৰযসা, অকামকানং মাতাপিতূনং অস্সুমুখানং রুদন্তানং, কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিং. সো এৰং পব্বজিতো সমানো কিংকুসলগৰেসী অনুত্তরং সন্তিৰরপদং পরিযেসমানো যেন আল়ারো কালামো তেনুপসঙ্কমিং; উপসঙ্কমিত্ৰা আল়ারং কালামং এতদৰোচং – ‘ইচ্ছামহং, আৰুসো কালাম, ইমস্মিং ধম্মৰিনযে ব্রহ্মচরিযং চরিতু’ন্তি. এৰং ৰুত্তে, অগ্গিৰেস্সন, আল়ারো কালামো মং এতদৰোচ – ‘ৰিহরতাযস্মা, তাদিসো অযং ধম্মো যত্থ ৰিঞ্ঞূ পুরিসো নচিরস্সেৰ সকং আচরিযকং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরেয্যা’তি. সো খো অহং, অগ্গিৰেস্সন, নচিরস্সেৰ খিপ্পমেৰ তং ধম্মং পরিযাপুণিং. সো খো অহং, অগ্গিৰেস্সন, তাৰতকেনেৰ ওট্ঠপহতমত্তেন লপিতলাপনমত্তেন ঞাণৰাদঞ্চ ৰদামি থেরৰাদঞ্চ, ‘জানামি পস্সামী’তি চ পটিজানামি, অহঞ্চেৰ অঞ্ঞে চ. তস্স ময্হং, অগ্গিৰেস্সন, এতদহোসি – ‘ন খো আল়ারো কালামো ইমং ধম্মং কেৰলং সদ্ধামত্তকেন সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরামীতি পৰেদেতি, অদ্ধা আল়ারো কালামো ইমং ধম্মং জানং পস্সং ৰিহরতী’’’তি.

‘‘অথ খ্ৰাহং, অগ্গিৰেস্সন, যেন আল়ারো কালামো তেনুপসঙ্কমিং; উপসঙ্কমিত্ৰা আল়ারং কালামং এতদৰোচং – ‘কিত্তাৰতা নো, আৰুসো কালাম, ইমং ধম্মং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরামীতি পৰেদেসী’তি? এৰং ৰুত্তে, অগ্গিৰেস্সন, আল়ারো কালামো আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং পৰেদেসি. তস্স ময্হং, অগ্গিৰেস্সন, এতদহোসি – ‘ন খো আল়ারস্সেৰ কালামস্স অত্থি সদ্ধা, ময্হংপত্থি সদ্ধা; ন খো আল়ারস্সেৰ কালামস্স অত্থি ৰীরিযং, ময্হংপত্থি ৰীরিযং; ন খো আল়ারস্সেৰ কালামস্স অত্থি সতি, ময্হংপত্থি সতি; ন খো আল়ারস্সেৰ কালামস্স অত্থি সমাধি, ময্হংপত্থি সমাধি; ন খো আল়ারস্সেৰ কালামস্স অত্থি পঞ্ঞা, ময্হংপত্থি পঞ্ঞা; যংনূনাহং যং ধম্মং আল়ারো কালামো সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরামীতি পৰেদেতি তস্স ধম্মস্স সচ্ছিকিরিযায পদহেয্য’ন্তি. সো খো অহং, অগ্গিৰেস্সন, নচিরস্সেৰ খিপ্পমেৰ তং ধম্মং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহাসিং.

‘‘অথ খ্ৰাহং, অগ্গিৰেস্সন, যেন আল়ারো কালামো তেনুপসঙ্কমিং; উপসঙ্কমিত্ৰা আল়ারং কালামং এতদৰোচং – ‘এত্তাৰতা নো, আৰুসো কালাম, ইমং ধম্মং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ পৰেদেসী’তি? ‘এত্তাৰতা খো অহং, আৰুসো, ইমং ধম্মং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ পৰেদেমী’তি. ‘অহম্পি খো, আৰুসো, এত্তাৰতা ইমং ধম্মং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরামী’তি. ‘লাভা নো, আৰুসো, সুলদ্ধং নো, আৰুসো, যে মযং আযস্মন্তং তাদিসং সব্রহ্মচারিং পস্সাম. ইতি যাহং ধম্মং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ পৰেদেমি তং ত্ৰং ধম্মং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরসি; যং ত্ৰং ধম্মং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরসি তমহং ধম্মং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ পৰেদেমি. ইতি যাহং ধম্মং জানামি তং ত্ৰং ধম্মং জানাসি; যং ত্ৰং ধম্মং জানাসি তমহং ধম্মং জানামি. ইতি যাদিসো অহং তাদিসো তুৰং, যাদিসো তুৰং তাদিসো অহং. এহি দানি, আৰুসো, উভোৰ সন্তা ইমং গণং পরিহরামা’তি. ইতি খো, অগ্গিৰেস্সন, আল়ারো কালামো আচরিযো মে সমানো (অত্তনো) [( ) নত্থি (সী. পী.)] অন্তেৰাসিং মং সমানং অত্তনা সমসমং ঠপেসি, উল়ারায চ মং পূজায পূজেসি. তস্স ময্হং, অগ্গিৰেস্সন, এতদহোসি – ‘নাযং ধম্মো নিব্বিদায ন ৰিরাগায ন নিরোধায ন উপসমায ন অভিঞ্ঞায ন সম্বোধায ন নিব্বানায সংৰত্ততি, যাৰদেৰ আকিঞ্চঞ্ঞাযতনূপপত্তিযা’তি. সো খো অহং, অগ্গিৰেস্সন, তং ধম্মং অনলঙ্করিত্ৰা তস্মা ধম্মা নিব্বিজ্জ অপক্কমিং.

৩৭২. ‘‘সো খো অহং, অগ্গিৰেস্সন, কিংকুসলগৰেসী অনুত্তরং সন্তিৰরপদং পরিযেসমানো যেন উদকো রামপুত্তো তেনুপসঙ্কমিং; উপসঙ্কমিত্ৰা উদকং রামপুত্তং এতদৰোচং – ‘ইচ্ছামহং, আৰুসো [পস্স ম. নি. ১.২৭৮ পাসরাসিসুত্তে] ইমস্মিং ধম্মৰিনযে ব্রহ্মচরিযং চরিতু’ন্তি. এৰং ৰুত্তে, অগ্গিৰেস্সন, উদকো রামপুত্তো মং এতদৰোচ – ‘ৰিহরতাযস্মা, তাদিসো অযং ধম্মো যত্থ ৰিঞ্ঞূ পুরিসো নচিরস্সেৰ সকং আচরিযকং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরেয্যা’তি. সো খো অহং, অগ্গিৰেস্সন, নচিরস্সেৰ খিপ্পমেৰ তং ধম্মং পরিযাপুণিং. সো খো অহং, অগ্গিৰেস্সন, তাৰতকেনেৰ ওট্ঠপহতমত্তেন লপিতলাপনমত্তেন ঞাণৰাদঞ্চ ৰদামি থেরৰাদঞ্চ, ‘জানামি পস্সামী’তি চ পটিজানামি, অহঞ্চেৰ অঞ্ঞে চ. তস্স ময্হং, অগ্গিৰেস্সন, এতদহোসি – ‘ন খো রামো ইমং ধম্মং কেৰলং সদ্ধামত্তকেন সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরামীতি পৰেদেসি. অদ্ধা রামো ইমং ধম্মং জানং পস্সং ৰিহাসী’তি. অথ খ্ৰাহং, অগ্গিৰেস্সন, যেন উদকো রামপুত্তো তেনুপসঙ্কমিং; উপসঙ্কমিত্ৰা উদকং রামপুত্তং এতদৰোচং – ‘কিত্তাৰতা নো, আৰুসো রামো, ইমং ধম্মং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরামীতি পৰেদেসী’তি? এৰং ৰুত্তে, অগ্গিৰেস্সন, উদকো রামপুত্তো নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং পৰেদেসি. তস্স ময্হং, অগ্গিৰেস্সন, এতদহোসি – ‘ন খো রামস্সেৰ অহোসি সদ্ধা, ময্হংপত্থি সদ্ধা; ন খো রামস্সেৰ অহোসি ৰীরিযং, ময্হংপত্থি ৰীরিযং; ন খো রামস্সেৰ অহোসি সতি, ময্হংপত্থি সতি; ন খো রামস্সেৰ অহোসি সমাধি, ময্হংপত্থি সমাধি; ন খো রামস্সেৰ অহোসি পঞ্ঞা, ময্হংপত্থি পঞ্ঞা; যংনূনাহং যং ধম্মং রামো সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরামীতি পৰেদেসি তস্স ধম্মস্স সচ্ছিকিরিযায পদহেয্য’ন্তি. সো খো অহং, অগ্গিৰেস্সন, নচিরস্সেৰ খিপ্পমেৰ তং ধম্মং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহাসিং.

‘‘অথ খ্ৰাহং, অগ্গিৰেস্সন, যেন উদকো রামপুত্তো তেনুপসঙ্কমিং; উপসঙ্কমিত্ৰা উদকং রামপুত্তং এতদৰোচং – ‘এত্তাৰতা নো, আৰুসো, রামো ইমং ধম্মং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ পৰেদেসী’তি? ‘এত্তাৰতা খো, আৰুসো, রামো ইমং ধম্মং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ পৰেদেসী’তি. ‘অহম্পি খো, আৰুসো, এত্তাৰতা ইমং ধম্মং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরামী’তি. ‘লাভা নো, আৰুসো, সুলদ্ধং নো, আৰুসো, যে মযং আযস্মন্তং তাদিসং সব্রহ্মচারিং পস্সাম. ইতি যং ধম্মং রামো সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ পৰেদেসি, তং ত্ৰং ধম্মং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরসি; যং ত্ৰং ধম্মং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরসি, তং ধম্মং রামো সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ পৰেদেসি. ইতি যং ধম্মং রামো অভিঞ্ঞাসি তং ত্ৰং ধম্মং জানাসি; যং ত্ৰং ধম্মং জানাসি তং ধম্মং রামো অভিঞ্ঞাসি. ইতি যাদিসো রামো অহোসি তাদিসো তুৰং; যাদিসো তুৰং তাদিসো রামো অহোসি. এহি দানি, আৰুসো, তুৰং ইমং গণং পরিহরা’তি. ইতি খো, অগ্গিৰেস্সন, উদকো রামপুত্তো সব্রহ্মচারী মে সমানো আচরিযট্ঠানে চ মং ঠপেসি, উল়ারায চ মং পূজায পূজেসি. তস্স ময্হং, অগ্গিৰেস্সন, এতদহোসি – ‘নাযং ধম্মো নিব্বিদায ন ৰিরাগায ন নিরোধায ন উপসমায ন অভিঞ্ঞায ন সম্বোধায ন নিব্বানায সংৰত্ততি, যাৰদেৰ নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনূপপত্তিযা’তি. সো খো অহং, অগ্গিৰেস্সন, তং ধম্মং অনলঙ্করিত্ৰা তস্মা ধম্মা নিব্বিজ্জ অপক্কমিং.

৩৭৩. ‘‘সো খো অহং, অগ্গিৰেস্সন, কিংকুসলগৰেসী অনুত্তরং সন্তিৰরপদং পরিযেসমানো মগধেসু অনুপুব্বেন চারিকং চরমানো যেন উরুৰেলা সেনানিগমো তদৰসরিং. তত্থদ্দসং রমণীযং ভূমিভাগং, পাসাদিকঞ্চ ৰনসণ্ডং, নদিঞ্চ সন্দন্তিং সেতকং সুপতিত্থং রমণীযং, সমন্তা চ গোচরগামং. তস্স ময্হং, অগ্গিৰেস্সন, এতদহোসি – ‘রমণীযো ৰত, ভো, ভূমিভাগো, পাসাদিকো চ ৰনসণ্ডো, নদী চ সন্দতি সেতকা সুপতিত্থা রমণীযা, সমন্তা চ গোচরগামো. অলং ৰতিদং কুলপুত্তস্স পধানত্থিকস্স পধানাযা’তি. সো খো অহং, অগ্গিৰেস্সন, তত্থেৰ নিসীদিং ‘অলমিদং পধানাযা’তি.

৩৭৪. ‘‘অপিস্সুমং, অগ্গিৰেস্সন, তিস্সো উপমা পটিভংসু অনচ্ছরিযা পুব্বে অস্সুতপুব্বা. সেয্যথাপি, অগ্গিৰেস্সন, অল্লং কট্ঠং সস্নেহং উদকে নিক্খিত্তং. অথ পুরিসো আগচ্ছেয্য উত্তরারণিং আদায – ‘অগ্গিং অভিনিব্বত্তেস্সামি, তেজো পাতুকরিস্সামী’তি. তং কিং মঞ্ঞসি, অগ্গিৰেস্সন, অপি নু সো পুরিসো অমুং অল্লং কট্ঠং সস্নেহং, উদকে নিক্খিত্তং, উত্তরারণিং আদায অভিমন্থেন্তো অগ্গিং অভিনিব্বত্তেয্য, তেজো পাতুকরেয্যা’’তি? ‘‘নো হিদং, ভো গোতম’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘অদুঞ্হি, ভো গোতম, অল্লং কট্ঠং সস্নেহং, তঞ্চ পন উদকে নিক্খিত্তং. যাৰদেৰ চ পন সো পুরিসো কিলমথস্স ৰিঘাতস্স ভাগী অস্সা’’তি. ‘‘এৰমেৰ খো, অগ্গিৰেস্সন, যে হি কেচি সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা কাযেন চেৰ চিত্তেন চ কামেহি অৰূপকট্ঠা ৰিহরন্তি, যো চ নেসং কামেসু কামচ্ছন্দো কামস্নেহো কামমুচ্ছা কামপিপাসা কামপরিল়াহো, সো চ অজ্ঝত্তং ন সুপ্পহীনো হোতি, ন সুপ্পটিপ্পস্সদ্ধো, ওপক্কমিকা চেপি তে ভোন্তো সমণব্রাহ্মণা দুক্খা তিব্বা খরা কটুকা ৰেদনা ৰেদযন্তি, অভব্বাৰ তে ঞাণায দস্সনায অনুত্তরায সম্বোধায. নো চেপি তে ভোন্তো সমণব্রাহ্মণা ওপক্কমিকা দুক্খা তিব্বা খরা কটুকা ৰেদনা ৰেদযন্তি, অভব্বাৰ তে ঞাণায দস্সনায অনুত্তরায সম্বোধায. অযং খো মং, অগ্গিৰেস্সন, পঠমা উপমা পটিভাসি অনচ্ছরিযা পুব্বে অস্সুতপুব্বা.

৩৭৫. ‘‘অপরাপি খো মং, অগ্গিৰেস্সন, দুতিযা উপমা পটিভাসি অনচ্ছরিযা পুব্বে অস্সুতপুব্বা. সেয্যথাপি, অগ্গিৰেস্সন, অল্লং কট্ঠং সস্নেহং, আরকা উদকা থলে নিক্খিত্তং. অথ পুরিসো আগচ্ছেয্য উত্তরারণিং আদায – ‘অগ্গিং অভিনিব্বত্তেস্সামি, তেজো পাতুকরিস্সামী’তি. তং কিং মঞ্ঞসি, অগ্গিৰেস্সন, অপি নু সো পুরিসো অমুং অল্লং কট্ঠং সস্নেহং, আরকা উদকা থলে নিক্খিত্তং, উত্তরারণিং আদায অভিমন্থেন্তো অগ্গিং অভিনিব্বত্তেয্য তেজো পাতুকরেয্যা’’তি? ‘‘নো হিদং, ভো গোতম’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘অদুঞ্হি, ভো গোতম, অল্লং কট্ঠং সস্নেহং, কিঞ্চাপি আরকা উদকা থলে নিক্খিত্তং. যাৰদেৰ চ পন সো পুরিসো কিলমথস্স ৰিঘাতস্স ভাগী অস্সাতি. এৰমেৰ খো, অগ্গিৰেস্সন, যে হি কেচি সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা কাযেন চেৰ চিত্তেন চ কামেহি ৰূপকট্ঠা ৰিহরন্তি, যো চ নেসং কামেসু কামচ্ছন্দো কামস্নেহো কামমুচ্ছা কামপিপাসা কামপরিল়াহো সো চ অজ্ঝত্তং ন সুপ্পহীনো হোতি, ন সুপ্পটিপ্পস্সদ্ধো, ওপক্কমিকা চেপি তে ভোন্তো সমণব্রাহ্মণা দুক্খা তিব্বা খরা কটুকা ৰেদনা ৰেদযন্তি, অভব্বাৰ তে ঞাণায দস্সনায অনুত্তরায সম্বোধায. নো চেপি তে ভোন্তো সমণব্রাহ্মণা ওপক্কমিকা দুক্খা তিব্বা খরা কটুকা ৰেদনা ৰেদযন্তি, অভব্বাৰ তে ঞাণায দস্সনায অনুত্তরায সম্বোধায. অযং খো মং, অগ্গিৰেস্সন, দুতিযা উপমা পটিভাসি অনচ্ছরিযা পুব্বে অস্সুতপুব্বা’’.

৩৭৬. ‘‘অপরাপি খো মং, অগ্গিৰেস্সন, ততিযা উপমা পটিভাসি অনচ্ছরিযা পুব্বে অস্সুতপুব্বা. সেয্যথাপি, অগ্গিৰেস্সন, সুক্খং কট্ঠং কোল়াপং, আরকা উদকা থলে নিক্খিত্তং. অথ পুরিসো আগচ্ছেয্য উত্তরারণিং আদায – ‘অগ্গিং অভিনিব্বত্তেস্সামি, তেজো পাতুকরিস্সামী’তি. তং কিং মঞ্ঞসি, অগ্গিৰেস্সন, অপি নু সো পুরিসো অমুং সুক্খং কট্ঠং কোল়াপং, আরকা উদকা থলে নিক্খিত্তং, উত্তরারণিং আদায অভিমন্থেন্তো অগ্গিং অভিনিব্বত্তেয্য, তেজো পাতুকরেয্যা’’তি? ‘‘এৰং, ভো গোতম’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘অদুঞ্হি, ভো গোতম, সুক্খং কট্ঠং কোল়াপং, তঞ্চ পন আরকা উদকা থলে নিক্খিত্ত’’ন্তি. ‘‘এৰমেৰ খো, অগ্গিৰেস্সন, যে হি কেচি সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা কাযেন চেৰ চিত্তেন চ কামেহি ৰূপকট্ঠা ৰিহরন্তি, যো চ নেসং কামেসু কামচ্ছন্দো কামস্নেহো কামমুচ্ছা কামপিপাসা কামপরিল়াহো, সো চ অজ্ঝত্তং সুপ্পহীনো হোতি সুপ্পটিপ্পস্সদ্ধো, ওপক্কমিকা চেপি তে ভোন্তো সমণব্রাহ্মণা দুক্খা তিব্বা খরা কটুকা ৰেদনা ৰেদযন্তি, ভব্বাৰ তে ঞাণায দস্সনায অনুত্তরায সম্বোধায. নো চেপি তে ভোন্তো সমণব্রাহ্মণা ওপক্কমিকা দুক্খা তিব্বা খরা কটুকা ৰেদনা ৰেদযন্তি, ভব্বাৰ তে ঞাণায দস্সনায অনুত্তরায সম্বোধায. অযং খো মং, অগ্গিৰেস্সন, ততিযা উপমা পটিভাসি অনচ্ছরিযা পুব্বে অস্সুতপুব্বা. ইমা খো মং, অগ্গিৰেস্সন, তিস্সো উপমা পটিভংসু অনচ্ছরিযা পুব্বে অস্সুতপুব্বা.’’

৩৭৭. ‘‘তস্স ময্হং, অগ্গিৰেস্সন, এতদহোসি – ‘যংনূনাহং দন্তেভি দন্তমাধায [পস্স ম. নি. ১.২২১ ৰিতক্কসণ্ঠানসুত্তে], জিৰ্হায তালুং আহচ্চ, চেতসা চিত্তং অভিনিগ্গণ্হেয্যং অভিনিপ্পীল়েয্যং অভিসন্তাপেয্য’ন্তি. সো খো অহং, অগ্গিৰেস্সন, দন্তেভি দন্তমাধায, জিৰ্হায তালুং আহচ্চ, চেতসা চিত্তং অভিনিগ্গণ্হামি অভিনিপ্পীল়েমি অভিসন্তাপেমি. তস্স ময্হং, অগ্গিৰেস্সন, দন্তেভি দন্তমাধায জিৰ্হায তালুং আহচ্চ চেতসা চিত্তং অভিনিগ্গণ্হতো অভিনিপ্পীল়যতো অভিসন্তাপযতো কচ্ছেহি সেদা মুচ্চন্তি. সেয্যথাপি, অগ্গিৰেস্সন, বলৰা পুরিসো দুব্বলতরং পুরিসং সীসে ৰা গহেত্ৰা খন্ধে ৰা গহেত্ৰা অভিনিগ্গণ্হেয্য অভিনিপ্পীল়েয্য অভিসন্তাপেয্য, এৰমেৰ খো মে, অগ্গিৰেস্সন, দন্তেভি দন্তমাধায, জিৰ্হায তালুং আহচ্চ, চেতসা চিত্তং অভিনিগ্গণ্হতো অভিনিপ্পীল়যতো অভিসন্তাপযতো কচ্ছেহি সেদা মুচ্চন্তি. আরদ্ধং খো পন মে, অগ্গিৰেস্সন, ৰীরিযং হোতি অসল্লীনং, উপট্ঠিতা সতি অসম্মুট্ঠা, সারদ্ধো চ পন মে কাযো হোতি অপ্পটিপ্পস্সদ্ধো তেনেৰ দুক্খপ্পধানেন পধানাভিতুন্নস্স সতো. এৰরূপাপি খো মে, অগ্গিৰেস্সন, উপ্পন্না দুক্খা ৰেদনা চিত্তং ন পরিযাদায তিট্ঠতি.

৩৭৮. ‘‘তস্স ময্হং, অগ্গিৰেস্সন, এতদহোসি – ‘যংনূনাহং অপ্পাণকংযেৰ ঝানং ঝাযেয্য’ন্তি. সো খো অহং, অগ্গিৰেস্সন, মুখতো চ নাসতো চ অস্সাসপস্সাসে উপরুন্ধিং. তস্স ময্হং, অগ্গিৰেস্সন, মুখতো চ নাসতো চ অস্সাসপস্সাসেসু উপরুদ্ধেসু কণ্ণসোতেহি ৰাতানং নিক্খমন্তানং অধিমত্তো সদ্দো হোতি. সেয্যথাপি নাম কম্মারগগ্গরিযা ধমমানায অধিমত্তো সদ্দো হোতি, এৰমেৰ খো মে, অগ্গিৰেস্সন, মুখতো চ নাসতো চ অস্সাসপস্সাসেসু উপরুদ্ধেসু কণ্ণসোতেহি ৰাতানং নিক্খমন্তানং অধিমত্তো সদ্দো হোতি. আরদ্ধং খো পন মে, অগ্গিৰেস্সন, ৰীরিযং হোতি অসল্লীনং উপট্ঠিতা সতি অসম্মুট্ঠা. সারদ্ধো চ পন মে কাযো হোতি অপ্পটিপ্পস্সদ্ধো তেনেৰ দুক্খপ্পধানেন পধানাভিতুন্নস্স সতো. এৰরূপাপি খো মে, অগ্গিৰেস্সন, উপ্পন্না দুক্খা ৰেদনা চিত্তং ন পরিযাদায তিট্ঠতি.

‘‘তস্স ময্হং, অগ্গিৰেস্সন, এতদহোসি – ‘যংনূনাহং অপ্পাণকংযেৰ ঝানং ঝাযেয্য’ন্তি. সো খো অহং, অগ্গিৰেস্সন, মুখতো চ নাসতো চ কণ্ণতো চ অস্সাসপস্সাসে উপরুন্ধিং. তস্স ময্হং, অগ্গিৰেস্সন, মুখতো চ নাসতো চ কণ্ণতো চ অস্সাসপস্সাসেসু উপরুদ্ধেসু অধিমত্তা ৰাতা মুদ্ধনি ঊহনন্তি [ঊহন্তি (সী.), ওহনন্তি (স্যা. কং.), উহনন্তি (ক.)]. সেয্যথাপি, অগ্গিৰেস্সন, বলৰা পুরিসো তিণ্হেন সিখরেন মুদ্ধনি অভিমত্থেয্য [মুদ্ধানং অভিমন্থেয্য (সী. পী.), মুদ্ধানং অভিমত্থেয্য (স্যা. কং.)], এৰমেৰ খো মে, অগ্গিৰেস্সন, মুখতো চ নাসতো চ কণ্ণতো চ অস্সাসপস্সাসেসু উপরুদ্ধেসু অধিমত্তা ৰাতা মুদ্ধনি ঊহনন্তি. আরদ্ধং খো পন মে, অগ্গিৰেস্সন, ৰীরিযং হোতি অসল্লীনং উপট্ঠিতা সতি অসম্মুট্ঠা. সারদ্ধো চ পন মে কাযো হোতি অপ্পটিপ্পস্সদ্ধো তেনেৰ দুক্খপ্পধানেন পধানাভিতুন্নস্স সতো. এৰরূপাপি খো মে, অগ্গিৰেস্সন, উপ্পন্না দুক্খা ৰেদনা চিত্তং ন পরিযাদায তিট্ঠতি.

‘‘তস্স ময্হং, অগ্গিৰেস্সন, এতদহোসি – ‘যংনূনাহং অপ্পাণকংযেৰ ঝানং ঝাযেয্য’ন্তি. সো খো অহং, অগ্গিৰেস্সন, মুখতো চ নাসতো চ কণ্ণতো চ অস্সাসপস্সাসে উপরুন্ধিং. তস্স ময্হং, অগ্গিৰেস্সন, মুখতো চ নাসতো চ কণ্ণতো চ অস্সাসপস্সাসেসু উপরুদ্ধেসু অধিমত্তা সীসে সীসৰেদনা হোন্তি. সেয্যথাপি, অগ্গিৰেস্সন, বলৰা পুরিসো দল়্হেন ৰরত্তক্খণ্ডেন [ৰরত্তকবন্ধনেন (সী.)] সীসে সীসৰেঠং দদেয্য, এৰমেৰ খো মে, অগ্গিৰেস্সন, মুখতো চ নাসতো চ কণ্ণতো চ অস্সাসপস্সাসেসু উপরুদ্ধেসু অধিমত্তা সীসে সীসৰেদনা হোন্তি. আরদ্ধং খো পন মে, অগ্গিৰেস্সন, ৰীরিযং হোতি অসল্লীনং উপট্ঠিতা সতি অসম্মুট্ঠা. সারদ্ধো চ পন মে কাযো হোতি অপ্পটিপ্পস্সদ্ধো তেনেৰ দুক্খপ্পধানেন পধানাভিতুন্নস্স সতো. এৰরূপাপি খো মে, অগ্গিৰেস্সন, উপ্পন্না দুক্খা ৰেদনা চিত্তং ন পরিযাদায তিট্ঠতি.

‘‘তস্স ময্হং, অগ্গিৰেস্সন, এতদহোসি – ‘যংনূনাহং অপ্পাণকংযেৰ ঝানং ঝাযেয্য’ন্তি. সো খো অহং, অগ্গিৰেস্সন, মুখতো চ নাসতো চ কণ্ণতো চ অস্সাসপস্সাসে উপরুন্ধিং. তস্স ময্হং, অগ্গিৰেস্সন, মুখতো চ নাসতো চ কণ্ণতো চ অস্সাসপস্সাসেসু উপরুদ্ধেসু অধিমত্তা ৰাতা কুচ্ছিং পরিকন্তন্তি. সেয্যথাপি, অগ্গিৰেস্সন, দক্খো গোঘাতকো ৰা গোঘাতকন্তেৰাসী ৰা তিণ্হেন গোৰিকন্তনেন কুচ্ছিং পরিকন্তেয্য, এৰমেৰ খো মে, অগ্গিৰেস্সন, মুখতো চ নাসতো চ কণ্ণতো চ অস্সাসপস্সাসেসু উপরুদ্ধেসু অধিমত্তা ৰাতা কুচ্ছিং পরিকন্তন্তি. আরদ্ধং খো পন মে, অগ্গিৰেস্সন, ৰীরিযং হোতি অসল্লীনং উপট্ঠিতা সতি অসম্মুট্ঠা. সারদ্ধো চ পন মে কাযো হোতি অপ্পটিপ্পস্সদ্ধো তেনেৰ দুক্খপ্পধানেন পধানাভিতুন্নস্স সতো. এৰরূপাপি খো মে, অগ্গিৰেস্সন, উপ্পন্না দুক্খা ৰেদনা চিত্তং ন পরিযাদায তিট্ঠতি.

‘‘তস্স ময্হং, অগ্গিৰেস্সন, এতদহোসি – ‘যংনূনাহং অপ্পাণকংযেৰ ঝানং ঝাযেয্য’ন্তি. সো খো অহং, অগ্গিৰেস্সন, মুখতো চ নাসতো চ কণ্ণতো চ অস্সাসপস্সাসে উপরুন্ধিং. তস্স ময্হং, অগ্গিৰেস্সন, মুখতো চ নাসতো চ কণ্ণতো চ অস্সাসপস্সাসেসু উপরুদ্ধেসু অধিমত্তো কাযস্মিং ডাহো হোতি. সেয্যথাপি, অগ্গিৰেস্সন, দ্ৰে বলৰন্তো পুরিসা দুব্বলতরং পুরিসং নানাবাহাসু গহেত্ৰা অঙ্গারকাসুযা সন্তাপেয্যুং সম্পরিতাপেয্যুং, এৰমেৰ খো মে, অগ্গিৰেস্সন, মুখতো চ নাসতো চ কণ্ণতো চ অস্সাসপস্সাসেসু উপরুদ্ধেসু অধিমত্তো কাযস্মিং ডাহো হোতি. আরদ্ধং খো পন মে, অগ্গিৰেস্সন, ৰীরিযং হোতি অসল্লীনং উপট্ঠিতা সতি অসম্মুট্ঠা. সারদ্ধো চ পন মে কাযো হোতি অপ্পটিপ্পস্সদ্ধো তেনেৰ দুক্খপ্পধানেন পধানাভিতুন্নস্স সতো. এৰরূপাপি খো মে, অগ্গিৰেস্সন, উপ্পন্না দুক্খা ৰেদনা চিত্তং ন পরিযাদায তিট্ঠতি. অপিস্সু মং, অগ্গিৰেস্সন, দেৰতা দিস্ৰা এৰমাহংসু – ‘কালঙ্কতো সমণো গোতমো’তি. একচ্চা দেৰতা এৰমাহংসু – ‘ন কালঙ্কতো সমণো গোতমো, অপি চ কালঙ্করোতী’তি. একচ্চা দেৰতা এৰমাহংসু – ‘ন কালঙ্কতো সমণো গোতমো, নপি কালঙ্করোতি, অরহং সমণো গোতমো, ৰিহারোত্ৰেৰ সো [ৰিহারোত্ৰেৰেসো (সী.)] অরহতো এৰরূপো হোতী’তি [ৰিহারোত্ৰেৰেসো অরহতো’’তি (?)].

৩৭৯. ‘‘তস্স ময্হং, অগ্গিৰেস্সন, এতদহোসি – ‘যংনূনাহং সব্বসো আহারুপচ্ছেদায পটিপজ্জেয্য’ন্তি. অথ খো মং, অগ্গিৰেস্সন, দেৰতা উপসঙ্কমিত্ৰা এতদৰোচুং – ‘মা খো ত্ৰং, মারিস, সব্বসো আহারুপচ্ছেদায পটিপজ্জি. সচে খো ত্ৰং, মারিস, সব্বসো আহারুপচ্ছেদায পটিপজ্জিস্সসি, তস্স তে মযং দিব্বং ওজং লোমকূপেহি অজ্ঝোহারেস্সাম [অজ্ঝোহরিস্সাম (স্যা. কং. পী. ক.)], তায ত্ৰং যাপেস্সসী’তি. তস্স ময্হং, অগ্গিৰেস্সন, এতদহোসি – ‘অহঞ্চেৰ খো পন সব্বসো অজজ্জিতং [অজদ্ধুকং (সী. পী.), জদ্ধুকং (স্যা. কং.)] পটিজানেয্যং, ইমা চ মে দেৰতা দিব্বং ওজং লোমকূপেহি অজ্ঝোহারেয্যুং [অজ্ঝোহরেয্যুং (স্যা. কং. পী. ক.)], তায চাহং যাপেয্যং, তং মমস্স মুসা’তি. সো খো অহং, অগ্গিৰেস্সন, তা দেৰতা পচ্চাচিক্খামি, ‘হল’ন্তি ৰদামি.

৩৮০. ‘‘তস্স ময্হং, অগ্গিৰেস্সন, এতদহোসি – ‘যংনূনাহং থোকং থোকং আহারং আহারেয্যং, পসতং পসতং, যদি ৰা মুগ্গযূসং, যদি ৰা কুলত্থযূসং, যদি ৰা কল়াযযূসং, যদি ৰা হরেণুকযূস’ন্তি. সো খো অহং, অগ্গিৰেস্সন, থোকং থোকং আহারং আহারেসিং, পসতং পসতং, যদি ৰা মুগ্গযূসং, যদি ৰা কুলত্থযূসং, যদি ৰা কল়াযযূসং, যদি ৰা হরেণুকযূসং. তস্স ময্হং, অগ্গিৰেস্সন, থোকং থোকং আহারং আহারযতো, পসতং পসতং, যদি ৰা মুগ্গযূসং, যদি ৰা কুলত্থযূসং, যদি ৰা কল়াযযূসং, যদি ৰা হরেণুকযূসং, অধিমত্তকসিমানং পত্তো কাযো হোতি. সেয্যথাপি নাম আসীতিকপব্বানি ৰা কাল়পব্বানি ৰা, এৰমেৰস্সু মে অঙ্গপচ্চঙ্গানি ভৰন্তি তাযেৰপ্পাহারতায. সেয্যথাপি নাম ওট্ঠপদং, এৰমেৰস্সু মে আনিসদং হোতি তাযেৰপ্পাহারতায. সেয্যথাপি নাম ৰট্টনাৰল়ী, এৰমেৰস্সু মে পিট্ঠিকণ্টকো উণ্ণতাৰনতো হোতি তাযেৰপ্পাহারতায. সেয্যথাপি নাম জরসালায গোপাণসিযো ওলুগ্গৰিলুগ্গা ভৰন্তি, এৰমেৰস্সু মে ফাসুল়িযো ওলুগ্গৰিলুগ্গা ভৰন্তি তাযেৰপ্পাহারতায. সেয্যথাপি নাম গম্ভীরে উদপানে উদকতারকা গম্ভীরগতা ওক্খাযিকা দিস্সন্তি, এৰমেৰস্সু মে অক্খিকূপেসু অক্খিতারকা গম্ভীরগতা ওক্খাযিকা দিস্সন্তি তাযেৰপ্পাহারতায. সেয্যথাপি নাম তিত্তকালাবু আমকচ্ছিন্নো ৰাতাতপেন সংফুটিতো হোতি সম্মিলাতো, এৰমেৰস্সু মে সীসচ্ছৰি সংফুটিতা হোতি সম্মিলাতা তাযেৰপ্পাহারতায.

‘‘সো খো অহং, অগ্গিৰেস্সন, উদরচ্ছৰিং পরিমসিস্সামীতি পিট্ঠিকণ্টকংযেৰ পরিগ্গণ্হামি, পিট্ঠিকণ্টকং পরিমসিস্সামীতি উদরচ্ছৰিংযেৰ পরিগ্গণ্হামি, যাৰস্সু মে, অগ্গিৰেস্সন, উদরচ্ছৰি পিট্ঠিকণ্টকং অল্লীনা হোতি তাযেৰপ্পাহারতায. সো খো অহং, অগ্গিৰেস্সন, ৰচ্চং ৰা মুত্তং ৰা করিস্সামীতি তত্থেৰ অৰকুজ্জো পপতামি তাযেৰপ্পাহারতায. সো খো অহং, অগ্গিৰেস্সন, ইমমেৰ কাযং অস্সাসেন্তো পাণিনা গত্তানি অনুমজ্জামি. তস্স ময্হং, অগ্গিৰেস্সন, পাণিনা গত্তানি অনুমজ্জতো পূতিমূলানি লোমানি কাযস্মা পপতন্তি তাযেৰপ্পাহারতায. অপিস্সু মং, অগ্গিৰেস্সন, মনুস্সা দিস্ৰা এৰমাহংসু – ‘কাল়ো সমণো গোতমো’তি. একচ্চে মনুস্সা এৰমাহংসু – ‘ন কাল়ো সমণো গোতমো, সামো সমণো গোতমো’তি. একচ্চে মনুস্সা এৰমাহংসু – ‘ন কাল়ো সমণো গোতমো, নপি সামো, মঙ্গুরচ্ছৰি সমণো গোতমো’তি. যাৰস্সু মে, অগ্গিৰেস্সন, তাৰ পরিসুদ্ধো ছৰিৰণ্ণো পরিযোদাতো উপহতো হোতি তাযেৰপ্পাহারতায.

৩৮১. ‘‘তস্স ময্হং, অগ্গিৰেস্সন, এতদহোসি – ‘যে খো কেচি অতীতমদ্ধানং সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা ওপক্কমিকা দুক্খা তিব্বা খরা কটুকা ৰেদনা ৰেদযিংসু, এতাৰপরমং, নযিতো ভিয্যো. যেপি হি কেচি অনাগতমদ্ধানং সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা ওপক্কমিকা দুক্খা তিব্বা খরা কটুকা ৰেদনা ৰেদযিস্সন্তি, এতাৰপরমং, নযিতো ভিয্যো. যেপি হি কেচি এতরহি সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা ওপক্কমিকা দুক্খা তিব্বা খরা কটুকা ৰেদনা ৰেদযন্তি, এতাৰপরমং, নযিতো ভিয্যো. ন খো পনাহং ইমায কটুকায দুক্করকারিকায অধিগচ্ছামি উত্তরি মনুস্সধম্মা অলমরিযঞাণদস্সনৰিসেসং. সিযা নু খো অঞ্ঞো মগ্গো বোধাযা’তি? তস্স ময্হং, অগ্গিৰেস্সন, এতদহোসি – ‘অভিজানামি খো পনাহং পিতু সক্কস্স কম্মন্তে সীতায জম্বুচ্ছাযায নিসিন্নো ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি ৰিৰিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি সৰিতক্কং সৰিচারং ৰিৰেকজং পীতিসুখং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরিতা. সিযা নু খো এসো মগ্গো বোধাযা’তি? তস্স ময্হং, অগ্গিৰেস্সন, সতানুসারি ৰিঞ্ঞাণং অহোসি – ‘এসেৰ মগ্গো বোধাযা’তি. তস্স ময্হং, অগ্গিৰেস্সন, এতদহোসি – ‘কিং নু খো অহং তস্স সুখস্স ভাযামি, যং তং সুখং অঞ্ঞত্রেৰ কামেহি অঞ্ঞত্র অকুসলেহি ধম্মেহী’তি? তস্স ময্হং, অগ্গিৰেস্সন, এতদহোসি – ‘ন খো অহং তস্স সুখস্স ভাযামি, যং তং সুখং অঞ্ঞত্রেৰ কামেহি অঞ্ঞত্র অকুসলেহি ধম্মেহী’তি.

৩৮২. ‘‘তস্স ময্হং, অগ্গিৰেস্সন, এতদহোসি – ‘ন খো তং সুকরং সুখং অধিগন্তুং এৰং অধিমত্তকসিমানং পত্তকাযেন, যংনূনাহং ওল়ারিকং আহারং আহারেয্যং ওদনকুম্মাস’ন্তি. সো খো অহং, অগ্গিৰেস্সন, ওল়ারিকং আহারং আহারেসিং ওদনকুম্মাসং. তেন খো পন মং, অগ্গিৰেস্সন, সমযেন পঞ্চ [পঞ্চৰগ্গিযা (অঞ্ঞসুত্তেসু)] ভিক্খূ পচ্চুপট্ঠিতা হোন্তি – ‘যং খো সমণো গোতমো ধম্মং অধিগমিস্সতি, তং নো আরোচেস্সতী’তি. যতো খো অহং, অগ্গিৰেস্সন, ওল়ারিকং আহারং আহারেসিং ওদনকুম্মাসং, অথ মে তে পঞ্চ ভিক্খূ নিব্বিজ্জ পক্কমিংসু – ‘বাহুল্লিকো [বাহুলিকো (সী. পী.) সংঘভেদসিক্খাপদটীকায সমেতি] সমণো গোতমো, পধানৰিব্ভন্তো, আৰত্তো বাহুল্লাযা’তি.

৩৮৩. ‘‘সো খো অহং, অগ্গিৰেস্সন, ওল়ারিকং আহারং আহারেত্ৰা, বলং গহেত্ৰা, ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি ৰিৰিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি সৰিতক্কং সৰিচারং ৰিৰেকজং পীতিসুখং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহাসিং. এৰরূপাপি খো মে, অগ্গিৰেস্সন, উপ্পন্না সুখা ৰেদনা চিত্তং ন পরিযাদায তিট্ঠতি. ৰিতক্কৰিচারানং ৰূপসমা অজ্ঝত্তং সম্পসাদনং চেতসো একোদিভাৰং অৰিতক্কং অৰিচারং সমাধিজং পীতিসুখং দুতিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহাসিং. এৰরূপাপি খো মে, অগ্গিৰেস্সন, উপ্পন্না সুখা ৰেদনা চিত্তং ন পরিযাদায তিট্ঠতি. পীতিযা চ ৰিরাগা উপেক্খকো চ ৰিহাসিং, সতো চ সম্পজানো. সুখঞ্চ কাযেন পটিসংৰেদেসিং যং তং অরিযা আচিক্খন্তি – ‘উপেক্খকো সতিমা সুখৰিহারী’তি ততিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহাসিং. এৰরূপাপি খো মে, অগ্গিৰেস্সন, উপ্পন্না সুখা ৰেদনা চিত্তং ন পরিযাদায তিট্ঠতি. সুখস্স চ পহানা দুক্খস্স চ পহানা, পুব্বেৰ সোমনস্সদোমনস্সানং অত্থঙ্গমা, অদুক্খমসুখং উপেক্খাসতিপারিসুদ্ধিং চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহাসিং. এৰরূপাপি খো মে, অগ্গিৰেস্সন, উপ্পন্না সুখা ৰেদনা চিত্তং ন পরিযাদায তিট্ঠতি.

৩৮৪. ‘‘সো এৰং সমাহিতে চিত্তে পরিসুদ্ধে পরিযোদাতে অনঙ্গণে ৰিগতূপক্কিলেসে মুদুভূতে কম্মনিযে ঠিতে আনেঞ্জপ্পত্তে পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণায চিত্তং অভিনিন্নামেসিং. সো অনেকৰিহিতং পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরামি, সেয্যথিদং – একম্পি জাতিং…পে… ইতি সাকারং সউদ্দেসং অনেকৰিহিতং পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরামি. অযং খো মে, অগ্গিৰেস্সন, রত্তিযা পঠমে যামে পঠমা ৰিজ্জা অধিগতা; অৰিজ্জা ৰিহতা, ৰিজ্জা উপ্পন্না; তমো ৰিহতো, আলোকো উপ্পন্নো; যথা তং অপ্পমত্তস্স আতাপিনো পহিতত্তস্স ৰিহরতো. এৰরূপাপি খো মে, অগ্গিৰেস্সন, উপ্পন্না সুখা ৰেদনা চিত্তং ন পরিযাদায তিট্ঠতি.

৩৮৫. ‘‘সো এৰং সমাহিতে চিত্তে পরিসুদ্ধে পরিযোদাতে অনঙ্গণে ৰিগতূপক্কিলেসে মুদুভূতে কম্মনিযে ঠিতে আনেঞ্জপ্পত্তে সত্তানং চুতূপপাতঞাণায চিত্তং অভিনিন্নামেসিং. সো দিব্বেন চক্খুনা ৰিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সত্তে পস্সামি চৰমানে উপপজ্জমানে হীনে পণীতে সুৰণ্ণে দুব্বণ্ণে সুগতে দুগ্গতে যথাকম্মূপগে সত্তে পজানামি…পে… অযং খো মে, অগ্গিৰেস্সন, রত্তিযা মজ্ঝিমে যামে দুতিযা ৰিজ্জা অধিগতা; অৰিজ্জা ৰিহতা, ৰিজ্জা উপ্পন্না; তমো ৰিহতো, আলোকো উপ্পন্নো; যথা তং অপ্পমত্তস্স আতাপিনো পহিতত্তস্স ৰিহরতো. এৰরূপাপি খো মে, অগ্গিৰেস্সন, উপ্পন্না সুখা ৰেদনা চিত্তং ন পরিযাদায তিট্ঠতি.

৩৮৬. ‘‘সো এৰং সমাহিতে চিত্তে পরিসুদ্ধে পরিযোদাতে অনঙ্গণে ৰিগতূপক্কিলেসে মুদুভূতে কম্মনিযে ঠিতে আনেঞ্জপ্পত্তে আসৰানং খযঞাণায চিত্তং অভিনিন্নামেসিং. সো ‘ইদং দুক্খ’ন্তি যথাভূতং অব্ভঞ্ঞাসিং, ‘অযং দুক্খসমুদযো’তি যথাভূতং অব্ভঞ্ঞাসিং, ‘অযং দুক্খনিরোধো’তি যথাভূতং অব্ভঞ্ঞাসিং, ‘অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং অব্ভঞ্ঞাসিং. ‘ইমে আসৰা’তি যথাভূতং অব্ভঞ্ঞাসিং, ‘অযং আসৰসমুদযো’তি যথাভূতং অব্ভঞ্ঞাসিং, ‘অযং আসৰনিরোধো’তি যথাভূতং অব্ভঞ্ঞাসিং, ‘অযং আসৰনিরোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং অব্ভঞ্ঞাসিং. তস্স মে এৰং জানতো এৰং পস্সতো কামাসৰাপি চিত্তং ৰিমুচ্চিত্থ, ভৰাসৰাপি চিত্তং ৰিমুচ্চিত্থ, অৰিজ্জাসৰাপি চিত্তং ৰিমুচ্চিত্থ. ৰিমুত্তস্মিং ৰিমুত্তমিতি ঞাণং অহোসি. ‘খীণা জাতি, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীযং, নাপরং ইত্থত্তাযা’তি অব্ভঞ্ঞাসিং. অযং খো মে, অগ্গিৰেস্সন, রত্তিযা পচ্ছিমে যামে ততিযা ৰিজ্জা অধিগতা; অৰিজ্জা ৰিহতা, ৰিজ্জা উপ্পন্না; তমো ৰিহতো, আলোকো উপ্পন্নো; যথা তং অপ্পমত্তস্স আতাপিনো পহিতত্তস্স ৰিহরতো. এৰরূপাপি খো মে, অগ্গিৰেস্সন, উপ্পন্না সুখা ৰেদনা চিত্তং ন পরিযাদায তিট্ঠতি.

৩৮৭. ‘‘অভিজানামি খো পনাহং, অগ্গিৰেস্সন, অনেকসতায পরিসায ধম্মং দেসেতা. অপিস্সু মং একমেকো এৰং মঞ্ঞতি – ‘মমেৰারব্ভ সমণো গোতমো ধম্মং দেসেতী’তি. ‘ন খো পনেতং, অগ্গিৰেস্সন, এৰং দট্ঠব্বং; যাৰদেৰ ৰিঞ্ঞাপনত্থায তথাগতো পরেসং ধম্মং দেসেতি. সো খো অহং, অগ্গিৰেস্সন, তস্সাযেৰ কথায পরিযোসানে, তস্মিংযেৰ পুরিমস্মিং সমাধিনিমিত্তে অজ্ঝত্তমেৰ চিত্তং সণ্ঠপেমি সন্নিসাদেমি একোদিং করোমি সমাদহামি, যেন সুদং নিচ্চকপ্পং ৰিহরামী’’’তি.