৫. চূল়যমকৰগ্গো
১. সালেয্যকসুত্তং
৪৩৯. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা কোসলেসু চারিকং চরমানো মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং যেন সালা নাম কোসলানং ব্রাহ্মণগামো তদৰসরি. অস্সোসুং খো সালেয্যকা ব্রাহ্মণগহপতিকা – ‘‘সমণো খলু, ভো, গোতমো সক্যপুত্তো সক্যকুলা পব্বজিতো কোসলেসু চারিকং চরমানো মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং সালং অনুপ্পত্তো. তং খো পন ভৰন্তং গোতমং এৰং কল্যাণো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গতো – ‘ইতিপি সো ভগৰা অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো ৰিজ্জাচরণসম্পন্নো সুগতো লোকৰিদূ অনুত্তরো পুরিসদম্মসারথি সত্থা দেৰমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৰা. সো ইমং লোকং সদেৰকং সমারকং সব্রহ্মকং সস্সমণব্রাহ্মণিং পজং সদেৰমনুস্সং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা পৰেদেতি. সো ধম্মং দেসেতি আদিকল্যাণং মজ্ঝেকল্যাণং পরিযোসানকল্যাণং সাত্থং সব্যঞ্জনং; কেৰলপরিপুণ্ণং পরিসুদ্ধং ব্রহ্মচরিযং পকাসেতি’. সাধু খো পন তথারূপানং অরহতং দস্সনং হোতী’’তি.
অথ খো সালেয্যকা ব্রাহ্মণগহপতিকা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা অপ্পেকচ্চে ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু; অপ্পেকচ্চে ভগৰতা সদ্ধিং সম্মোদিংসু, সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু; অপ্পেকচ্চে যেন ভগৰা তেনঞ্জলিং পণামেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু; অপ্পেকচ্চে ভগৰতো সন্তিকে নামগোত্তং সাৰেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু; অপ্পেকচ্চে তুণ্হীভূতা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো সালেয্যকা ব্রাহ্মণগহপতিকা ভগৰন্তং এতদৰোচুং – ‘‘কো নু খো, ভো গোতম, হেতু, কো পচ্চযো, যেন মিধেকচ্চে সত্তা কাযস্স ভেদা পরং মরণা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং নিরযং উপপজ্জন্তি? কো পন, ভো গোতম, হেতু, কো পচ্চযো, যেন মিধেকচ্চে সত্তা কাযস্স ভেদা পরং মরণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জন্তী’’তি?
‘‘অধম্মচরিযাৰিসমচরিযাহেতু খো, গহপতযো, এৰমিধেকচ্চে সত্তা কাযস্স ভেদা পরং মরণা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং নিরযং উপপজ্জন্তি. ধম্মচরিযাসমচরিযাহেতু খো, গহপতযো, এৰমিধেকচ্চে সত্তা কাযস্স ভেদা পরং মরণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জন্তী’’তি.
‘‘ন খো মযং ইমস্স ভোতো গোতমস্স সংখিত্তেন ভাসিতস্স, ৰিত্থারেন অত্থং অৰিভত্তস্স, ৰিত্থারেন অত্থং আজানাম. সাধু নো ভৰং গোতমো তথা ধম্মং দেসেতু, যথা মযং ইমস্স ভোতো গোতমস্স সংখিত্তেন ভাসিতস্স, ৰিত্থারেন অত্থং অৰিভত্তস্স, ৰিত্থারেন অত্থং আজানেয্যামা’’তি. ‘‘তেন হি, গহপতযো, সুণাথ, সাধুকং মনসি করোথ, ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৰং, ভো’’তি খো সালেয্যকা ব্রাহ্মণগহপতিকা ভগৰতো পচ্চস্সোসুং. ভগৰা এতদৰোচ –
৪৪০. ‘‘তিৰিধং খো, গহপতযো, কাযেন অধম্মচরিযাৰিসমচরিযা হোতি, চতুব্বিধং ৰাচায অধম্মচরিযাৰিসমচরিযা হোতি, তিৰিধং মনসা অধম্মচরিযাৰিসমচরিযা হোতি.
‘‘কথঞ্চ, গহপতযো, তিৰিধং কাযেন অধম্মচরিযাৰিসমচরিযা হোতি? ইধ, গহপতযো, একচ্চো পাণাতিপাতী হোতি, লুদ্দো [লুদ্দো দারুণো (ক.) টীকা ওলোকেতব্বা] লোহিতপাণি হতপ্পহতে নিৰিট্ঠো অদযাপন্নো পাণভূতেসু [সব্বপাণভূতেসু (স্যা. কং. ক.)].
‘‘অদিন্নাদাযী খো পন হোতি. যং তং পরস্স পরৰিত্তূপকরণং, গামগতং ৰা অরঞ্ঞগতং ৰা, তং অদিন্নং থেয্যসঙ্খাতং আদাতা হোতি.
‘‘কামেসুমিচ্ছাচারী খো পন হোতি. যা তা মাতুরক্খিতা পিতুরক্খিতা মাতাপিতুরক্খিতা ভাতুরক্খিতা ভগিনিরক্খিতা ঞাতিরক্খিতা গোত্তরক্খিতা ধম্মরক্খিতা সস্সামিকা সপরিদণ্ডা অন্তমসো মালাগুল়পরিক্খিত্তাপি, তথারূপাসু চারিত্তং আপজ্জিতা হোতি. এৰং খো, গহপতযো, তিৰিধং কাযেন অধম্মচরিযাৰিসমচরিযা হোতি.
‘‘কথঞ্চ, গহপতযো, চতুব্বিধং ৰাচায অধম্মচরিযাৰিসমচরিযা হোতি? ইধ, গহপতযো, একচ্চো মুসাৰাদী হোতি. সভাগতো ৰা পরিসাগতো ৰা, ঞাতিমজ্ঝগতো ৰা পূগমজ্ঝগতো ৰা রাজকুলমজ্ঝগতো ৰা, অভিনীতো সক্খিপুট্ঠো – ‘এহম্ভো পুরিস, যং জানাসি তং ৰদেহী’তি, সো অজানং ৰা আহ – ‘জানামী’তি, জানং ৰা আহ – ‘ন জানামী’তি, অপস্সং ৰা আহ – ‘পস্সামী’তি, পস্সং ৰা আহ – ‘ন পস্সামী’তি [সো আহ অজানং ৰা অহং জানামীতি জানং ৰা অহং ন জানামীতি অপস্সং ৰা অহং পস্সামীতি পস্সং ৰা অহং ন পস্সামীতি (ক.)]. ইতি অত্তহেতু ৰা পরহেতু ৰা আমিসকিঞ্চিক্খহেতু ৰা সম্পজানমুসা ভাসিতা হোতি.
‘‘পিসুণৰাচো খো পন হোতি. ইতো সুত্ৰা অমুত্র অক্খাতা ইমেসং ভেদায, অমুত্র ৰা সুত্ৰা ইমেসং অক্খাতা অমূসং ভেদায. ইতি সমগ্গানং ৰা ভেত্তা [ভেদকা (ক.), ভেদেতা (স্যা. কং.), তদট্ঠকথাযং পন ভেত্তাতি দিস্সতি], ভিন্নানং ৰা অনুপ্পদাতা, ৰগ্গারামো ৰগ্গরতো ৰগ্গনন্দী ৰগ্গকরণিং ৰাচং ভাসিতা হোতি.
‘‘ফরুসৰাচো খো পন হোতি. যা সা ৰাচা অণ্ডকা [কণ্ডকা (ক.)] কক্কসা পরকটুকা পরাভিসজ্জনী কোধসামন্তা অসমাধিসংৰত্তনিকা, তথারূপিং ৰাচং ভাসিতা হোতি.
‘‘সম্ফপ্পলাপী খো পন হোতি. অকালৰাদী অভূতৰাদী অনত্থৰাদী অধম্মৰাদী অৰিনযৰাদী. অনিধানৰতিং ৰাচং ভাসিতা হোতি অকালেন অনপদেসং অপরিযন্তৰতিং অনত্থসংহিতং. এৰং খো, গহপতযো, চতুব্বিধং ৰাচায অধম্মচরিযাৰিসমচরিযা হোতি.
‘‘কথঞ্চ, গহপতযো, তিৰিধং মনসা অধম্মচরিযাৰিসমচরিযা হোতি? ইধ, গহপতযো, একচ্চো অভিজ্ঝালু হোতি, যং তং পরস্স পরৰিত্তূপকরণং তং অভিজ্ঝাতা হোতি – ‘অহো ৰত যং পরস্স তং মমস্সা’’’তি!
‘‘ব্যাপন্নচিত্তো খো পন হোতি পদুট্ঠমনসঙ্কপ্পো – ‘ইমে সত্তা হঞ্ঞন্তু ৰা ৰজ্ঝন্তু ৰা উচ্ছিজ্জন্তু ৰা ৰিনস্সন্তু ৰা মা ৰা অহেসু’’’ন্তি [মা ৰা অহেসুং ইতি ৰাতি (সী. পী. ক.)].
‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিকো খো পন হোতি ৰিপরীতদস্সনো – ‘নত্থি দিন্নং নত্থি যিট্ঠং নত্থি হুতং, নত্থি সুকতদুক্কটানং কম্মানং ফলং ৰিপাকো, নত্থি অযং লোকো নত্থি পরো লোকো, নত্থি মাতা নত্থি পিতা, নত্থি সত্তা ওপপাতিকা, নত্থি লোকে সমণব্রাহ্মণা সম্মগ্গতা সম্মাপটিপন্না যে ইমঞ্চ লোকং পরঞ্চ লোকং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা পৰেদেন্তী’তি. এৰং খো, গহপতযো, তিৰিধং মনসা অধম্মচরিযাৰিসমচরিযা হোতি.
‘‘এৰং অধম্মচরিযাৰিসমচরিযাহেতু খো, গহপতযো, এৰমিধেকচ্চে সত্তা কাযস্স ভেদা পরং মরণা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং নিরযং উপপজ্জন্তি.
৪৪১. ‘‘তিৰিধং খো, গহপতযো, কাযেন ধম্মচরিযাসমচরিযা হোতি, চতুব্বিধং ৰাচায ধম্মচরিযাসমচরিযা হোতি, তিৰিধং মনসা ধম্মচরিযাসমচরিযা হোতি.
‘‘কথঞ্চ, গহপতযো, তিৰিধং কাযেন ধম্মচরিযাসমচরিযা হোতি? ইধ, গহপতযো, একচ্চো পাণাতিপাতং পহায পাণাতিপাতা পটিৰিরতো হোতি, নিহিতদণ্ডো নিহিতসত্থো লজ্জী দযাপন্নো সব্বপাণভূতহিতানুকম্পী ৰিহরতি.
‘‘অদিন্নাদানং পহায অদিন্নাদানা পটিৰিরতো হোতি. যং তং পরস্স পরৰিত্তূপকরণং, গামগতং ৰা অরঞ্ঞগতং ৰা, তং নাদিন্নং থেয্যসঙ্খাতং আদাতা হোতি.
‘‘কামেসুমিচ্ছাচারং পহায কামেসুমিচ্ছাচারা পটিৰিরতো হোতি. যা তা মাতুরক্খিতা পিতুরক্খিতা মাতাপিতুরক্খিতা ভাতুরক্খিতা ভগিনিরক্খিতা ঞাতিরক্খিতা গোত্তরক্খিতা ধম্মরক্খিতা সস্সামিকা সপরিদণ্ডা অন্তমসো মালাগুল়পরিক্খিত্তাপি, তথারূপাসু ন চারিত্তং আপজ্জিতা হোতি. এৰং খো, গহপতযো, তিৰিধং কাযেন ধম্মচরিযাসমচরিযা হোতি.
‘‘কথঞ্চ, গহপতযো, চতুব্বিধং ৰাচায ধম্মচরিযাসমচরিযা হোতি? ইধ, গহপতযো, একচ্চো মুসাৰাদং পহায মুসাৰাদা পটিৰিরতো হোতি. সভাগতো ৰা পরিসাগতো ৰা, ঞাতিমজ্ঝগতো ৰা পূগমজ্ঝগতো ৰা রাজকুলমজ্ঝগতো ৰা, অভিনীতো সক্খিপুট্ঠো – ‘এহম্ভো পুরিস, যং জানাসি তং ৰদেহী’তি, সো অজানং ৰা আহ – ‘ন জানামী’তি, জানং ৰা আহ – ‘জানামী’তি, অপস্সং ৰা আহ – ‘ন পস্সামী’তি, পস্সং ৰা আহ – ‘পস্সামী’তি. ইতি অত্তহেতু ৰা পরহেতু ৰা আমিসকিঞ্চিক্খহেতু ৰা ন সম্পজানমুসা ভাসিতা হোতি.
‘‘পিসুণং ৰাচং পহায পিসুণায ৰাচায পটিৰিরতো হোতি, ইতো সুত্ৰা ন অমুত্র অক্খাতা ইমেসং ভেদায, অমুত্র ৰা সুত্ৰা ন ইমেসং অক্খাতা অমূসং ভেদায. ইতি ভিন্নানং ৰা সন্ধাতা, সহিতানং ৰা অনুপ্পদাতা, সমগ্গারামো সমগ্গরতো সমগ্গনন্দী সমগ্গকরণিং ৰাচং ভাসিতা হোতি.
‘‘ফরুসং ৰাচং পহায ফরুসায ৰাচায পটিৰিরতো হোতি. যা সা ৰাচা নেলা কণ্ণসুখা পেমনীযা হদযঙ্গমা পোরী বহুজনকন্তা বহুজনমনাপা – তথারূপিং ৰাচং ভাসিতা হোতি.
‘‘সম্ফপ্পলাপং পহায সম্ফপ্পলাপা পটিৰিরতো হোতি. কালৰাদী ভূতৰাদী অত্থৰাদী ধম্মৰাদী ৰিনযৰাদী নিধানৰতিং ৰাচং ভাসিতা হোতি কালেন সাপদেসং পরিযন্তৰতিং অত্থসংহিতং. এৰং খো, গহপতযো, চতুব্বিধং ৰাচায ধম্মচরিযাসমচরিযা হোতি.
‘‘কথঞ্চ, গহপতযো, তিৰিধং মনসা ধম্মচরিযাসমচরিযা হোতি? ইধ, গহপতযো, একচ্চো অনভিজ্ঝালু হোতি, যং তং পরস্স পরৰিত্তূপকরণং তং নাভিজ্ঝাতা হোতি – ‘অহো ৰত যং পরস্স তং মমস্সা’তি!
‘‘অব্যাপন্নচিত্তো খো পন হোতি অপ্পদুট্ঠমনসঙ্কপ্পো – ‘ইমে সত্তা অৰেরা অব্যাবজ্ঝা অনীঘা সুখী অত্তানং পরিহরন্তূ’তি.
‘‘সম্মাদিট্ঠিকো খো পন হোতি অৰিপরীতদস্সনো – ‘অত্থি দিন্নং অত্থি যিট্ঠং অত্থি হুতং, অত্থি সুকতদুক্কটানং কম্মানং ফলং ৰিপাকো, অত্থি অযং লোকো অত্থি পরো লোকো, অত্থি মাতা অত্থি পিতা, অত্থি সত্তা ওপপাতিকা, অত্থি লোকে সমণব্রাহ্মণা সম্মগ্গতা সম্মাপটিপন্না যে ইমঞ্চ লোকং পরঞ্চ লোকং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা পৰেদেন্তী’তি. এৰং খো, গহপতযো, তিৰিধং মনসা ধম্মচরিযাসমচরিযা হোতি.
‘‘এৰং ধম্মচরিযাসমচরিযাহেতু খো, গহপতযো, এৰমিধেকচ্চে সত্তা কাযস্স ভেদা পরং মরণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জন্তি.
৪৪২. ‘‘আকঙ্খেয্য চে, গহপতযো, ধম্মচারী সমচারী – ‘অহো ৰতাহং কাযস্স ভেদা পরং মরণা খত্তিযমহাসালানং সহব্যতং উপপজ্জেয্য’ন্তি; ঠানং খো পনেতং ৰিজ্জতি, যং সো কাযস্স ভেদা পরং মরণা খত্তিযমহাসালানং সহব্যতং উপপজ্জেয্য. তং কিস্স হেতু? তথা হি সো ধম্মচারী সমচারী.
‘‘আকঙ্খেয্য চে, গহপতযো, ধম্মচারী সমচারী – ‘অহো ৰতাহং কাযস্স ভেদা পরং মরণা ব্রাহ্মণমহাসালানং…পে… গহপতিমহাসালানং সহব্যতং উপপজ্জেয্য’ন্তি; ঠানং খো পনেতং ৰিজ্জতি, যং সো কাযস্স ভেদা পরং মরণা গহপতিমহাসালানং সহব্যতং উপপজ্জেয্য. তং কিস্স হেতু? তথা হি সো ধম্মচারী সমচারী.
‘‘আকঙ্খেয্য চে, গহপতযো, ধম্মচারী সমচারী – ‘অহো ৰতাহং কাযস্স ভেদা পরং মরণা চাতুমহারাজিকানং দেৰানং সহব্যতং উপপজ্জেয’ন্তি; ঠানং খো পনেতং ৰিজ্জতি, যং সো কাযস্স ভেদা পরং মরণা চাতুমহারাজিকানং দেৰানং সহব্যতং উপপজ্জেয্য. তং কিস্স হেতু? তথা হি সো ধম্মচারী সমচারী.
‘‘আকঙ্খেয্য চে, গহপতযো, ধম্মচারী সমচারী – ‘অহো ৰতাহং কাযস্স ভেদা পরং মরণা তাৰতিংসানং দেৰানং…পে… যামানং দেৰানং… তুসিতানং দেৰানং… নিম্মানরতীনং দেৰানং… পরনিম্মিতৰসৰত্তীনং দেৰানং… ব্রহ্মকাযিকানং দেৰানং সহব্যতং উপপজ্জেয্য’ন্তি; ঠানং খো পনেতং ৰিজ্জতি, যং সো কাযস্স ভেদা পরং মরণা ব্রহ্মকাযিকানং দেৰানং সহব্যতং উপপজ্জেয্য. তং কিস্স হেতু? তথা হি সো ধম্মচারী সমচারী.
‘‘আকঙ্খেয্য চে, গহপতযো, ধম্মচারী সমচারী – ‘অহো ৰতাহং কাযস্স ভেদা পরং মরণা আভানং দেৰানং সহব্যতং উপপজ্জেয্য’ন্তি; ঠানং খো পনেতং ৰিজ্জতি, যং সো কাযস্স ভেদা পরং মরণা আভানং দেৰানং সহব্যতং উপপজ্জেয্য. তং কিস্স হেতু? তথা হি সো ধম্মচারী সমচারী.
‘‘আকঙ্খেয্য চে, গহপতযো, ধম্মচারী সমচারী – ‘অহো ৰতাহং কাযস্স ভেদা পরং মরণা পরিত্তাভানং দেৰানং…পে… অপ্পমাণাভানং দেৰানং… আভস্সরানং দেৰানং… পরিত্তসুভানং দেৰানং… অপ্পমাণসুভানং দেৰানং… সুভকিণ্হানং দেৰানং… ৰেহপ্ফলানং দেৰানং… অৰিহানং দেৰানং… অতপ্পানং দেৰানং… সুদস্সানং দেৰানং… সুদস্সীনং দেৰানং… অকনিট্ঠানং দেৰানং… আকাসানঞ্চাযতনূপগানং দেৰানং… ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনূপগানং দেৰানং … আকিঞ্চঞ্ঞাযতনূপগানং দেৰানং… নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনূপগানং দেৰানং সহব্যতং উপপজ্জেয্য’ন্তি; ঠানং খো পনেতং ৰিজ্জতি, যং সো কাযস্স ভেদা পরং মরণা নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনূপগানং দেৰানং সহব্যতং উপপজ্জেয্য. তং কিস্স হেতু? তথা হি সো ধম্মচারী সমচারী.
‘‘আকঙ্খেয্য চে, গহপতযো, ধম্মচারী সমচারী – ‘অহো ৰতাহং আসৰানং খযা অনাসৰং চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরেয্য’ন্তি; ঠানং খো পনেতং ৰিজ্জতি, যং সো আসৰানং খযা অনাসৰং চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরেয্য. তং কিস্স হেতু? তথা হি সো ধম্মচারী সমচারী’’তি.
৪৪৩. এৰং ৰুত্তে, সালেয্যকা ব্রাহ্মণগহপতিকা ভগৰন্তং এতদৰোচুং – ‘‘অভিক্কন্তং, ভো গোতম, অভিক্কন্তং, ভো গোতম! সেয্যথাপি, ভো গোতম, নিক্কুজ্জিতং ৰা উক্কুজ্জেয্য, পটিচ্ছন্নং ৰা ৰিৰরেয্য, মূল়্হস্স ৰা মগ্গং আচিক্খেয্য, অন্ধকারে ৰা তেলপজ্জোতং ধারেয্য, চক্খুমন্তো রূপানি দক্খন্তীতি. এৰমেৰং ভোতা গোতমেন অনেকপরিযাযেন ধম্মো পকাসিতো. এতে মযং ভৰন্তং গোতমং সরণং গচ্ছাম ধম্মঞ্চ ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ. উপাসকে নো ভৰং গোতমো ধারেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতে [পাণুপেতং (ক.)] সরণং গতে’’তি.
সালেয্যকসুত্তং নিট্ঠিতং পঠমং.
২. ৰেরঞ্জকসুত্তং
৪৪৪. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. তেন খো পন সমযেন ৰেরঞ্জকা ব্রাহ্মণগহপতিকা সাৰত্থিযং পটিৰসন্তি কেনচিদেৰ করণীযেন. অস্সোসুং খো ৰেরঞ্জকা ব্রাহ্মণগহপতিকা – ‘‘সমণো খলু, ভো, গোতমো সক্যপুত্তো সক্যকুলা পব্বজিতো সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. তং খো পন ভৰন্তং গোতমং এৰং কল্যাণো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গতো – ‘ইতিপি সো ভগৰা অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো ৰিজ্জাচরণসম্পন্নো সুগতো লোকৰিদূ অনুত্তরো পুরিসদম্মসারথি সত্থা দেৰমনুস্সানং বুদ্ধো ভগৰা. সো ইমং লোকং সদেৰকং সমারকং সব্রহ্মকং সস্সমণব্রাহ্মণিং পজং সদেৰমনুস্সং সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা পৰেদেতি. সো ধম্মং দেসেতি আদিকল্যাণং মজ্ঝেকল্যাণং পরিযোসানকল্যাণং সাত্থং সব্যঞ্জনং; কেৰলপরিপুণ্ণং পরিসুদ্ধং ব্রহ্মচরিযং পকাসেতি’. সাধু খো পন তথারূপানং অরহতং দস্সনং হোতী’’তি.
অথ খো ৰেরঞ্জকা ব্রাহ্মণগহপতিকা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা অপ্পেকচ্চে ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু; অপ্পেকচ্চে ভগৰতা সদ্ধিং সম্মোদিংসু, সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু; অপ্পেকচ্চে যেন ভগৰা তেনঞ্জলিং পণামেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু; অপ্পেকচ্চে ভগৰতো সন্তিকে নামগোত্তং সাৰেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু; অপ্পেকচ্চে তুণ্হীভূতা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো ৰেরঞ্জকা ব্রাহ্মণগহপতিকা ভগৰন্তং এতদৰোচুং – ‘‘কো নু খো, ভো গোতম, হেতু, কো পচ্চযো যেন মিধেকচ্চে সত্তা কাযস্স ভেদা পরং মরণা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং নিরযং উপপজ্জন্তি? কো পন, ভো গোতম, হেতু, কো পচ্চযো যেন মিধেকচ্চে সত্তা কাযস্স ভেদা পরং মরণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জন্তী’’তি?
‘‘অধম্মচরিযাৰিসমচরিযাহেতু খো, গহপতযো, এৰমিধেকচ্চে সত্তা কাযস্স ভেদা পরং মরণা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং নিরযং উপপজ্জন্তি. ধম্মচরিযাসমচরিযাহেতু খো, গহপতযো, এৰমিধেকচ্চে সত্তা কাযস্স ভেদা পরং মরণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জন্তী’’তি.
‘‘ন খো মযং ইমস্স ভোতো গোতমস্স সংখিত্তেন ভাসিতস্স, ৰিত্থারেন অত্থং অৰিভত্তস্স, ৰিত্থারেন অত্থং আজানাম. সাধু নো ভৰং গোতমো তথা ধম্মং দেসেতু যথা মযং ইমস্স ভোতো গোতমস্স সংখিত্তেন ভাসিতস্স, ৰিত্থারেন অত্থং অৰিভত্তস্স, ৰিত্থারেন অত্থং আজানেয্যামা’’তি. ‘‘তেন হি, গহপতযো, সুণাথ সাধুকং মনসি করোথ, ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৰং ভো’’তি খো ৰেরঞ্জকা ব্রাহ্মণগহপতিকা ভগৰতো পচ্চস্সোসুং. ভগৰা এতদৰোচ –
৪৪৫. ‘‘তিৰিধং খো, গহপতযো, কাযেন অধম্মচারী ৰিসমচারী হোতি, চতুব্বিধং ৰাচায অধম্মচারী ৰিসমচারী হোতি, তিৰিধং মনসা অধম্মচারী ৰিসমচারী হোতি.
‘‘কথঞ্চ, গহপতযো, তিৰিধং কাযেন অধম্মচারী ৰিসমচারী হোতি? ইধ, গহপতযো, একচ্চো পাণাতিপাতী হোতি. লুদ্দো লোহিতপাণি হতপ্পহতে নিৰিট্ঠো অদযাপন্নো পাণভূতেসু. অদিন্নাদাযী খো পন হোতি. যং তং পরস্স পরৰিত্তূপকরণং… তং অদিন্নং থেয্যসঙ্খাতং আদাতা হোতি. কামেসুমিচ্ছাচারী খো পন হোতি. যা তা মাতুরক্খিতা… তথারূপাসু চারিত্তং আপজ্জিতা হোতি. এৰং খো, গহপতযো, তিৰিধং কাযেন অধম্মচারী ৰিসমচারী হোতি.
‘‘কথঞ্চ, গহপতযো, চতুব্বিধং ৰাচায অধম্মচারী ৰিসমচারী হোতি? ইধ, গহপতযো, একচ্চো মুসাৰাদী হোতি. সভাগতো ৰা… সম্পজানমুসা ভাসিতা হোতি. পিসুণৰাচো খো পন হোতি. ইতো সুত্ৰা অমুত্র অক্খাতা… ৰগ্গকরণিং ৰাচং ভাসিতা হোতি. ফরুসৰাচো খো পন হোতি. যা সা ৰাচা অণ্ডকা কক্কসা… তথারূপিং ৰাচং ভাসিতা হোতি. সম্ফপ্পলাপী খো পন হোতি. অকালৰাদী… অপরিযন্তৰতিং অনত্থসংহিতং. এৰং খো, গহপতযো, চতুব্বিধং ৰাচায অধম্মচারী ৰিসমচারী হোতি.
‘‘কথঞ্চ, গহপতযো, তিৰিধং মনসা অধম্মচারী ৰিসমচারী হোতি? ইধ, গহপতযো, একচ্চো অভিজ্ঝালু হোতি…পে… তং মমস্সা’তি. ব্যাপন্নচিত্তো খো পন হোতি পদুট্ঠমনসঙ্কপ্পো – ইমে সত্তা হঞ্ঞন্তু ৰা… মা ৰা অহেসু’ন্তি. মিচ্ছাদিট্ঠিকো খো পন হোতি ৰিপরীতদস্সনো – ‘নত্থি দিন্নং, নত্থি যিট্ঠং… সচ্ছিকত্ৰা পৰেদেন্তী’তি. এৰং খো, গহপতযো, তিৰিধং মনসা অধম্মচারী ৰিসমচারী হোতি.
‘‘এৰং অধম্মচরিযাৰিসমচরিযাহেতু খো, গহপতযো, এৰমিধেকচ্চে সত্তা কাযস্স ভেদা পরং মরণা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং নিরযং উপপজ্জন্তি.
৪৪৬. ‘‘তিৰিধং খো, গহপতযো, কাযেন ধম্মচারী সমচারী হোতি, চতুব্বিধং ৰাচায ধম্মচারী সমচারী হোতি, তিৰিধং মনসা ধম্মচারী সমচারী হোতি.
‘‘কথঞ্চ, গহপতযো, তিৰিধং কাযেন ধম্মচারী সমচারী হোতি? ইধ, গহপতযো, একচ্চো পাণাতিপাতং পহায পাণাতিপাতা পটিৰিরতো হোতি, নিহিতদণ্ডো নিহিতসত্থো লজ্জী দযাপন্নো সব্বপাণভূতহিতানুকম্পী ৰিহরতি. অদিন্নাদানং পহায অদিন্নাদানা পটিৰিরতো হোতি, যং তং পরস্স… তং নাদিন্নং থেয্যসঙ্খাতং আদাতা হোতি. কামেসুমিচ্ছাচারং পহায… তথারূপাসু ন চারিত্তং আপজ্জিতা হোতি. এৰং খো, গহপতযো, তিৰিধং কাযেন ধম্মচারী সমচারী হোতি.
‘‘কথঞ্চ, গহপতযো, চতুব্বিধং ৰাচায ধম্মচারী সমচারী হোতি? ইধ, গহপতযো, একচ্চো মুসাৰাদং পহায মুসাৰাদা পটিৰিরতো হোতি. সভাগতো ৰা…পে… ন সম্পজানমুসা ভাসিতা হোতি. পিসুণং ৰাচং পহায… সমগ্গকরণিং ৰাচং ভাসিতা হোতি. ফরুসং ৰাচং পহায… তথারূপিং ৰাচং ভাসিতা হোতি. সম্ফপ্পলাপং পহায… কালেন সাপদেসং পরিযন্তৰতিং অত্থসংহিতং. এৰং খো, গহপতযো, চতুব্বিধং ৰাচায ধম্মচারী সমচারী হোতি.
‘‘কথঞ্চ, গহপতযো, তিৰিধং মনসা ধম্মচারী সমচারী হোতি? ইধ, গহপতযো, একচ্চো অনভিজ্ঝালু হোতি. যং তং পরস্স পরৰিত্তূপকরণং তং নাভিজ্ঝাতা হোতি ‘অহো ৰত যং পরস্স, তং মমস্সা’তি. অব্যাপন্নচিত্তো খো পন হোতি অপ্পদুট্ঠমনসঙ্কপ্পো – ‘ইমে সত্তা অৰেরা অব্যাবজ্ঝা অনীঘা সুখী অত্তানং পরিহরন্তূ’তি. সম্মাদিট্ঠিকো খো পন হোতি অৰিপরীতদস্সনো – ‘অত্থি দিন্নং, অত্থি যিট্ঠং… সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা পৰেদেন্তী’তি. এৰং খো, গহপতযো, তিৰিধং মনসা ধম্মচারী সমচারী হোতি.
‘‘এৰং ধম্মচরিযাসমচরিযাহেতু খো, গহপতযো, এৰমিধেকচ্চে সত্তা কাযস্স ভেদা পরং মরণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জন্তি.
৪৪৭. ‘‘আকঙ্খেয্য চে, গহপতযো, ধম্মচারী সমচারী – ‘অহো ৰতাহং কাযস্স ভেদা পরং মরণা খত্তিযমহাসালানং সহব্যতং উপপজ্জেয্য’ন্তি; ঠানং খো পনেতং ৰিজ্জতি, যং সো কাযস্স ভেদা পরং মরণা খত্তিযমহাসালানং সহব্যতং উপপজ্জেয্য. তং কিস্স হেতু? তথা হি সো ধম্মচারী সমচারী.
‘‘আকঙ্খেয্য চে, গহপতযো, ধম্মচারী সমচারী – ‘অহো ৰতাহং কাযস্স ভেদা পরং মরণা ব্রাহ্মণমহাসালানং গহপতিমহাসালানং সহব্যতং উপপজ্জেয্য’ন্তি; ঠানং খো পনেতং ৰিজ্জতি, যং সো কাযস্স ভেদা পরং মরণা গহপতিমহাসালানং সহব্যতং উপপজ্জেয্য. তং কিস্স হেতু? তথা হি সো ধম্মচারী সমচারী.
‘‘আকঙ্কেয্য চে, গহপতযো, ধম্মচারী সমচারী – ‘অহো ৰতাহং কাযস্স ভেদা পরং মরণা চাতুমহারাজিকানং দেৰানং সহব্যতং উপপজ্জেয্য’ন্তি; ঠানং খো পনেতং ৰিজ্জতি, যং সো কাযস্স ভেদা পরং মরণা চাতুমহারাজিকানং দেৰানং সহব্যতং উপপজ্জেয্য. তং কিস্স হেতু? তথা হি সো ধম্মচারী সমচারী.
‘‘আকঙ্খেয্য চে, গহপতযো, ধম্মচারী সমচারী – ‘অহো ৰতাহং কাযস্স ভেদা পরং মরণা তাৰতিংসানং দেৰানং… যামানং দেৰানং… তুসিতানং দেৰানং… নিম্মানরতীনং দেৰানং… পরনিম্মিতৰসৰত্তীনং দেৰানং… ব্রহ্মকাযিকানং দেৰানং সহব্যতং উপপজ্জেয্য’ন্তি; ঠানং খো পনেতং ৰিজ্জতি, যং সো কাযস্স ভেদা পরং মরণা ব্রহ্মকাযিকানং দেৰানং সহব্যতং উপপজ্জেয্য. তং কিস্স হেতু? তথা হি সো ধম্মচারী সমচারী.
‘‘আকঙ্খেয্য চে, গহপতযো, ধম্মচারী সমচারী – ‘অহো ৰতাহং কাযস্স ভেদা পরং মরণা আভানং দেৰানং সহব্যতং উপপজ্জেয্য’ন্তি; ঠানং খো পনেতং ৰিজ্জতি, যং সো কাযস্স ভেদা পরং মরণা আভানং দেৰানং সহব্যতং উপপজ্জেয্য. তং কিস্স হেতু? তথা হি সো ধম্মচারী সমচারী.
‘‘আকঙ্খেয্য চে, গহপতযো, ধম্মচারী সমচারী ‘অহো ৰতাহং কাযস্স ভেদা পরং মরণা পরিত্তাভানং দেৰানং…পে… অপ্পমাণাভানং দেৰানং… আভস্সরানং দেৰানং… পরিত্তসুভানং দেৰানং… অপ্পমাণসুভানং দেৰানং… সুভকিণ্হানং দেৰানং … ৰেহপ্ফলানং দেৰানং… অৰিহানং দেৰানং… অতপ্পানং দেৰানং… সুদস্সানং দেৰানং… সুদস্সীনং দেৰানং… অকনিট্ঠানং দেৰানং… আকাসানঞ্চাযতনূপগানং দেৰানং… ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনূপগানং দেৰানং… আকিঞ্চঞ্ঞাযতনূপগানং দেৰানং… নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনূপগানং দেৰানং সহব্যতং উপপজ্জেয্য’ন্তি; ঠানং খো পনেতং ৰিজ্জতি, যং সো কাযস্স ভেদা পরং মরণা নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনূপগানং দেৰানং সহব্যতং উপপজ্জেয্য. তং কিস্স হেতু? তথা হি সো ধম্মচারী সমচারী.
‘‘আকঙ্খেয্য চে গহপতযো ধম্মচারী সমচারী – ‘অহো ৰতাহং আসৰানং খযা অনাসৰং চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরেয্য’ন্তি; ঠানং খো পনেতং ৰিজ্জতি, ‘যং সো আসৰানং খযা অনাসৰং চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং দিট্ঠেৰ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৰা উপসম্পজ্জ ৰিহরেয্য. তং কিস্স হেতু? তথা হি সো ধম্মচারী সমচারী’’’তি.
৪৪৮. এৰং ৰুত্তে, ৰেরঞ্জকা ব্রাহ্মণগহপতিকা ভগৰন্তং এতদৰোচুং – ‘‘অভিক্কন্তং, ভো গোতম, অভিক্কন্তং ভো গোতম! সেয্যথাপি, ভো গোতম, নিক্কুজ্জিতং ৰা উক্কুজ্জেয্য, পটিচ্ছন্নং ৰা ৰিৰরেয্য, মূল়্হস্স ৰা মগ্গং আচিক্খেয্য, অন্ধকারে ৰা তেলপজ্জোতং ধারেয্য, চক্খুমন্তো রূপানি দক্খন্তীতি; এৰমেৰং ভোতা গোতমেন অনেকপরিযাযেন ধম্মো পকাসিতো. এতে মযং ভৰন্তং গোতমং সরণং গচ্ছাম ধম্মঞ্চ ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ. উপাসকে নো ভৰং গোতমো ধারেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতে সরণং গতে’’তি.
ৰেরঞ্জকসুত্তং নিট্ঠিতং দুতিযং.
৩. মহাৰেদল্লসুত্তং
৪৪৯. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. অথ খো আযস্মা মহাকোট্ঠিকো সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৰুট্ঠিতো যেনাযস্মা সারিপুত্তো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মতা সারিপুত্তেন সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা মহাকোট্ঠিকো আযস্মন্তং সারিপুত্তং এতদৰোচ –
‘‘‘দুপ্পঞ্ঞো দুপ্পঞ্ঞো’তি, আৰুসো, ৰুচ্চতি. কিত্তাৰতা নু খো, আৰুসো, দুপ্পঞ্ঞোতি ৰুচ্চতী’’তি?
‘‘‘নপ্পজানাতি নপ্পজানাতী’তি খো, আৰুসো, তস্মা দুপ্পঞ্ঞোতি ৰুচ্চতি.
‘‘কিঞ্চ নপ্পজানাতি? ‘ইদং দুক্খ’ন্তি নপ্পজানাতি, ‘অযং দুক্খসমুদযো’তি নপ্পজানাতি, ‘অযং দুক্খনিরোধো’তি নপ্পজানাতি, ‘অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা’তি নপ্পজানাতি. ‘নপ্পজানাতি নপ্পজানাতী’তি খো, আৰুসো, তস্মা দুপ্পঞ্ঞোতি ৰুচ্চতী’’তি.
‘‘‘সাধাৰুসো’তি খো আযস্মা মহাকোট্ঠিকো আযস্মতো সারিপুত্তস্স ভাসিতং অভিনন্দিত্ৰা অনুমোদিত্ৰা আযস্মন্তং সারিপুত্তং উত্তরিং পঞ্হং অপুচ্ছি –
‘‘‘পঞ্ঞৰা পঞ্ঞৰা’তি, আৰুসো, ৰুচ্চতি. কিত্তাৰতা নু খো, আৰুসো, পঞ্ঞৰাতি ৰুচ্চতী’’তি?
‘‘‘পজানাতি পজানাতী’তি খো, আৰুসো, তস্মা পঞ্ঞৰাতি ৰুচ্চতি.
‘‘কিঞ্চ পজানাতি? ‘ইদং দুক্খ’ন্তি পজানাতি, ‘অযং দুক্খসমুদযো’তি পজানাতি, ‘অযং দুক্খনিরোধো’তি পজানাতি, ‘অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা’তি পজানাতি. ‘পজানাতি পজানাতী’তি খো, আৰুসো, তস্মা পঞ্ঞৰাতি ৰুচ্চতী’’তি.
‘‘‘ৰিঞ্ঞাণং ৰিঞ্ঞাণ’ন্তি, আৰুসো, ৰুচ্চতি. কিত্তাৰতা নু খো, আৰুসো, ৰিঞ্ঞাণন্তি ৰুচ্চতী’’তি?
‘‘‘ৰিজানাতি ৰিজানাতী’তি খো, আৰুসো, তস্মা ৰিঞ্ঞাণন্তি ৰুচ্চতি.
‘‘কিঞ্চ ৰিজানাতি? সুখন্তিপি ৰিজানাতি, দুক্খন্তিপি ৰিজানাতি, অদুক্খমসুখন্তিপি ৰিজানাতি. ‘ৰিজানাতি ৰিজানাতী’তি খো, আৰুসো, তস্মা ৰিঞ্ঞাণন্তি ৰুচ্চতী’’তি.
‘‘যা চাৰুসো, পঞ্ঞা যঞ্চ ৰিঞ্ঞাণং – ইমে ধম্মা সংসট্ঠা উদাহু ৰিসংসট্ঠা? লব্ভা চ পনিমেসং ধম্মানং ৰিনিব্ভুজিত্ৰা [ৰিনিব্ভুজ্জিত্ৰা ৰিনিব্ভুজ্জিত্ৰা (ক.)] ৰিনিব্ভুজিত্ৰা নানাকরণং পঞ্ঞাপেতু’’ন্তি? ‘‘যা চাৰুসো, পঞ্ঞা যঞ্চ ৰিঞ্ঞাণং – ইমে ধম্মা সংসট্ঠা, নো ৰিসংসট্ঠা. ন চ লব্ভা ইমেসং ধম্মানং ৰিনিব্ভুজিত্ৰা ৰিনিব্ভুজিত্ৰা নানাকরণং পঞ্ঞাপেতুং. যং হাৰুসো [যঞ্চাৰুসো (স্যা. কং. ক.)], পজানাতি তং ৰিজানাতি, যং ৰিজানাতি তং পজানাতি. তস্মা ইমে ধম্মা সংসট্ঠা, নো ৰিসংসট্ঠা. ন চ লব্ভা ইমেসং ধম্মানং ৰিনিব্ভুজিত্ৰা ৰিনিব্ভুজিত্ৰা নানাকরণং পঞ্ঞাপেতু’’ন্তি.
‘‘যা চাৰুসো, পঞ্ঞা যঞ্চ ৰিঞ্ঞাণং – ইমেসং ধম্মানং সংসট্ঠানং নো ৰিসংসট্ঠানং কিং নানাকরণ’’ন্তি? ‘‘যা চাৰুসো, পঞ্ঞা যঞ্চ ৰিঞ্ঞাণং – ইমেসং ধম্মানং সংসট্ঠানং নো ৰিসংসট্ঠানং পঞ্ঞা ভাৰেতব্বা, ৰিঞ্ঞাণং পরিঞ্ঞেয্যং. ইদং নেসং নানাকরণ’’ন্তি.
৪৫০. ‘‘‘ৰেদনা ৰেদনা’তি, আৰুসো, ৰুচ্চতি. কিত্তাৰতা নু খো, আৰুসো, ৰেদনাতি ৰুচ্চতী’’তি?
‘‘‘ৰেদেতি ৰেদেতী’তি খো, আৰুসো, তস্মা ৰেদনাতি ৰুচ্চতি.
‘‘কিঞ্চ ৰেদেতি? সুখম্পি ৰেদেতি, দুক্খম্পি ৰেদেতি, অদুক্খমসুখম্পি ৰেদেতি. ‘ৰেদেতি ৰেদেতী’তি খো, আৰুসো, তস্মা ৰেদনাতি ৰুচ্চতী’’তি.
‘‘‘সঞ্ঞা সঞ্ঞা’তি, আৰুসো, ৰুচ্চতি. কিত্তাৰতা নু খো, আৰুসো, সঞ্ঞাতি ৰুচ্চতী’’তি?
‘‘‘সঞ্জানাতি সঞ্জানাতী’তি খো, আৰুসো, তস্মা সঞ্ঞাতি ৰুচ্চতি.
‘‘কিঞ্চ সঞ্জানাতি? নীলকম্পি সঞ্জানাতি, পীতকম্পি সঞ্জানাতি, লোহিতকম্পি সঞ্জানাতি, ওদাতম্পি সঞ্জানাতি. ‘সঞ্জানাতি সঞ্জানাতী’তি খো, আৰুসো, তস্মা সঞ্ঞাতি ৰুচ্চতী’’তি.
‘‘যা চাৰুসো, ৰেদনা যা চ সঞ্ঞা যঞ্চ ৰিঞ্ঞাণং – ইমে ধম্মা সংসট্ঠা উদাহু ৰিসংসট্ঠা? লব্ভা চ পনিমেসং ধম্মানং ৰিনিব্ভুজিত্ৰা ৰিনিব্ভুজিত্ৰা নানাকরণং পঞ্ঞাপেতু’’ন্তি? ‘‘যা চাৰুসো, ৰেদনা যা চ সঞ্ঞা যঞ্চ ৰিঞ্ঞাণং – ইমে ধম্মা সংসট্ঠা, নো ৰিসংসট্ঠা. ন চ লব্ভা ইমেসং ধম্মানং ৰিনিব্ভুজিত্ৰা ৰিনিব্ভুজিত্ৰা নানাকরণং পঞ্ঞাপেতুং. যং হাৰুসো [যঞ্চাৰুসো (স্যা. কং. ক.)], ৰেদেতি তং সঞ্জানাতি, যং সঞ্জানাতি তং ৰিজানাতি. তস্মা ইমে ধম্মা সংসট্ঠা নো ৰিসংসট্ঠা. ন চ লব্ভা ইমেসং ধম্মানং ৰিনিব্ভুজিত্ৰা ৰিনিব্ভুজিত্ৰা নানাকরণং পঞ্ঞাপেতু’’ন্তি.
৪৫১. ‘‘নিস্সট্ঠেন হাৰুসো [নিস্সট্ঠেন পনাৰুসো (?)], পঞ্চহি ইন্দ্রিযেহি পরিসুদ্ধেন মনোৰিঞ্ঞাণেন কিং নেয্য’’ন্তি?
‘‘নিস্সট্ঠেন আৰুসো, পঞ্চহি ইন্দ্রিযেহি পরিসুদ্ধেন মনোৰিঞ্ঞাণেন ‘অনন্তো আকাসো’তি আকাসানঞ্চাযতনং নেয্যং, ‘অনন্তং ৰিঞ্ঞাণ’ন্তি ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং নেয্যং, ‘নত্থি কিঞ্চী’তি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং নেয্য’’ন্তি.
‘‘নেয্যং পনাৰুসো, ধম্মং কেন পজানাতী’’তি?
‘‘নেয্যং খো, আৰুসো, ধম্মং পঞ্ঞাচক্খুনা পজানাতী’’তি.
‘‘পঞ্ঞা পনাৰুসো, কিমত্থিযা’’তি?
‘‘পঞ্ঞা খো, আৰুসো, অভিঞ্ঞত্থা পরিঞ্ঞত্থা পহানত্থা’’তি.
৪৫২. ‘‘কতি পনাৰুসো, পচ্চযা সম্মাদিট্ঠিযা উপ্পাদাযা’’তি?
‘‘দ্ৰে খো, আৰুসো, পচ্চযা সম্মাদিট্ঠিযা উপ্পাদায – পরতো চ ঘোসো, যোনিসো চ মনসিকারো. ইমে খো, আৰুসো, দ্ৰে পচ্চযা সম্মাদিট্ঠিযা উপ্পাদাযা’’তি.
‘‘কতিহি পনাৰুসো, অঙ্গেহি অনুগ্গহিতা সম্মাদিট্ঠি চেতোৰিমুত্তিফলা চ হোতি চেতোৰিমুত্তিফলানিসংসা চ, পঞ্ঞাৰিমুত্তিফলা চ হোতি পঞ্ঞাৰিমুত্তিফলানিসংসা চা’’তি?
‘‘পঞ্চহি খো, আৰুসো, অঙ্গেহি অনুগ্গহিতা সম্মাদিট্ঠি চেতোৰিমুত্তিফলা চ হোতি চেতোৰিমুত্তিফলানিসংসা চ, পঞ্ঞাৰিমুত্তিফলা চ হোতি পঞ্ঞাৰিমুত্তিফলানিসংসা চ. ইধাৰুসো, সম্মাদিট্ঠি সীলানুগ্গহিতা চ হোতি, সুতানুগ্গহিতা চ হোতি, সাকচ্ছানুগ্গহিতা চ হোতি, সমথানুগ্গহিতা চ হোতি, ৰিপস্সনানুগ্গহিতা চ হোতি. ইমেহি খো, আৰুসো, পঞ্চহঙ্গেহি অনুগ্গহিতা সম্মাদিট্ঠি চেতোৰিমুত্তিফলা চ হোতি চেতোৰিমুত্তিফলানিসংসা চ, পঞ্ঞাৰিমুত্তিফলা চ হোতি পঞ্ঞাৰিমুত্তিফলানিসংসা চা’’তি.
৪৫৩. ‘‘কতি পনাৰুসো, ভৰা’’তি?
‘‘তযোমে, আৰুসো, ভৰা – কামভৰো, রূপভৰো, অরূপভৰো’’তি.
‘‘কথং পনাৰুসো, আযতিং পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তি হোতী’’তি?
‘‘অৰিজ্জানীৰরণানং খো, আৰুসো, সত্তানং তণ্হাসংযোজনানং তত্রতত্রাভিনন্দনা – এৰং আযতিং পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তি হোতী’’তি.
‘‘কথং পনাৰুসো, আযতিং পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তি ন হোতী’’তি?
‘‘অৰিজ্জাৰিরাগা খো, আৰুসো, ৰিজ্জুপ্পাদা তণ্হানিরোধা – এৰং আযতিং পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তি ন হোতী’’তি.
৪৫৪. ‘‘কতমং পনাৰুসো, পঠমং ঝান’’ন্তি?
‘‘ইধাৰুসো, ভিক্খু ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি ৰিৰিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি সৰিতক্কং সৰিচারং ৰিৰেকজং পীতিসুখং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি – ইদং ৰুচ্চতি, আৰুসো, পঠমং ঝান’’ন্তি.
‘‘পঠমং পনাৰুসো, ঝানং কতিঅঙ্গিক’’ন্তি?
‘‘পঠমং খো, আৰুসো, ঝানং পঞ্চঙ্গিকং. ইধাৰুসো, পঠমং ঝানং সমাপন্নস্স ভিক্খুনো ৰিতক্কো চ ৰত্ততি, ৰিচারো চ পীতি চ সুখঞ্চ চিত্তেকগ্গতা চ. পঠমং খো, আৰুসো, ঝানং এৰং পঞ্চঙ্গিক’’ন্তি.
‘‘পঠমং পনাৰুসো, ঝানং কতঙ্গৰিপ্পহীনং কতঙ্গসমন্নাগত’’ন্তি?
‘‘পঠমং খো, আৰুসো, ঝানং পঞ্চঙ্গৰিপ্পহীনং, পঞ্চঙ্গসমন্নাগতং. ইধাৰুসো, পঠমং ঝানং সমাপন্নস্স ভিক্খুনো কামচ্ছন্দো পহীনো হোতি, ব্যাপাদো পহীনো হোতি, থীনমিদ্ধং পহীনং হোতি, উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং পহীনং হোতি, ৰিচিকিচ্ছা পহীনা হোতি; ৰিতক্কো চ ৰত্ততি, ৰিচারো চ পীতি চ সুখঞ্চ চিত্তেকগ্গতা চ. পঠমং খো, আৰুসো, ঝানং এৰং পঞ্চঙ্গৰিপ্পহীনং পঞ্চঙ্গসমন্নাগত’’ন্তি.
৪৫৫. ‘‘পঞ্চিমানি, আৰুসো, ইন্দ্রিযানি নানাৰিসযানি নানাগোচরানি, ন অঞ্ঞমঞ্ঞস্স গোচরৰিসযং পচ্চনুভোন্তি, সেয্যথিদং – চক্খুন্দ্রিযং, সোতিন্দ্রিযং, ঘানিন্দ্রিযং, জিৰ্হিন্দ্রিযং, কাযিন্দ্রিযং. ইমেসং খো, আৰুসো, পঞ্চন্নং ইন্দ্রিযানং নানাৰিসযানং নানাগোচরানং, ন অঞ্ঞমঞ্ঞস্স গোচরৰিসযং পচ্চনুভোন্তানং, কিং পটিসরণং, কো চ নেসং গোচরৰিসযং পচ্চনুভোতী’’তি?
‘‘পঞ্চিমানি, আৰুসো, ইন্দ্রিযানি নানাৰিসযানি নানাগোচরানি, ন অঞ্ঞমঞ্ঞস্স গোচরৰিসযং পচ্চনুভোন্তি, সেয্যথিদং – চক্খুন্দ্রিযং, সোতিন্দ্রিযং, ঘানিন্দ্রিযং, জিৰ্হিন্দ্রিযং, কাযিন্দ্রিযং. ইমেসং খো, আৰুসো, পঞ্চন্নং ইন্দ্রিযানং নানাৰিসযানং নানাগোচরানং, ন অঞ্ঞমঞ্ঞস্স গোচরৰিসযং পচ্চনুভোন্তানং, মনো পটিসরণং, মনো চ নেসং গোচরৰিসযং পচ্চনুভোতী’’তি.
৪৫৬. ‘‘পঞ্চিমানি, আৰুসো, ইন্দ্রিযানি, সেয্যথিদং – চক্খুন্দ্রিযং, সোতিন্দ্রিযং, ঘানিন্দ্রিযং, জিৰ্হিন্দ্রিযং, কাযিন্দ্রিযং. ইমানি খো, আৰুসো, পঞ্চিন্দ্রিযানি কিং পটিচ্চ তিট্ঠন্তী’’তি?
‘‘পঞ্চিমানি, আৰুসো, ইন্দ্রিযানি, সেয্যথিদং – চক্খুন্দ্রিযং, সোতিন্দ্রিযং, ঘানিন্দ্রিযং, জিৰ্হিন্দ্রিযং, কাযিন্দ্রিযং. ইমানি খো, আৰুসো, পঞ্চিন্দ্রিযানি আযুং পটিচ্চ তিট্ঠন্তী’’তি.
‘‘আযু পনাৰুসো, কিং পটিচ্চ তিট্ঠতী’’তি?
‘‘আযু উস্মং পটিচ্চ তিট্ঠতী’’তি.
‘‘উস্মা পনাৰুসো, কিং পটিচ্চ তিট্ঠতী’’তি?
‘‘উস্মা আযুং পটিচ্চ তিট্ঠতী’’তি.
‘‘ইদানেৰ খো মযং, আৰুসো, আযস্মতো সারিপুত্তস্স ভাসিতং এৰং আজানাম – ‘আযু উস্মং পটিচ্চ তিট্ঠতী’তি. ইদানেৰ পন মযং, আৰুসো, আযস্মতো সারিপুত্তস্স ভাসিতং এৰং আজানাম – ‘উস্মা আযুং পটিচ্চ তিট্ঠতী’তি.
‘‘যথা কথং পনাৰুসো, ইমস্স ভাসিতস্স অত্থো দট্ঠব্বো’’তি?
‘‘তেন হাৰুসো, উপমং তে করিস্সামি; উপমাযপিধেকচ্চে ৰিঞ্ঞূ পুরিসা ভাসিতস্স অত্থং আজানন্তি. সেয্যথাপি, আৰুসো, তেলপ্পদীপস্স ঝাযতো অচ্চিং পটিচ্চ আভা পঞ্ঞাযতি, আভং পটিচ্চ অচ্চি পঞ্ঞাযতি; এৰমেৰ খো, আৰুসো, আযু উস্মং পটিচ্চ তিট্ঠতি, উস্মা আযুং পটিচ্চ তিট্ঠতী’’তি.
৪৫৭. ‘‘তেৰ নু খো, আৰুসো, আযুসঙ্খারা, তে ৰেদনিযা ধম্মা উদাহু অঞ্ঞে আযুসঙ্খারা অঞ্ঞে ৰেদনিযা ধম্মা’’তি? ‘‘ন খো, আৰুসো, তেৰ আযুসঙ্খারা তে ৰেদনিযা ধম্মা. তে চ হাৰুসো, আযুসঙ্খারা অভৰিংসু তে ৰেদনিযা ধম্মা, ন যিদং সঞ্ঞাৰেদযিতনিরোধং সমাপন্নস্স ভিক্খুনো ৰুট্ঠানং পঞ্ঞাযেথ. যস্মা চ খো, আৰুসো, অঞ্ঞে আযুসঙ্খারা অঞ্ঞে ৰেদনিযা ধম্মা, তস্মা সঞ্ঞাৰেদযিতনিরোধং সমাপন্নস্স ভিক্খুনো ৰুট্ঠানং পঞ্ঞাযতী’’তি.
‘‘যদা নু খো, আৰুসো, ইমং কাযং কতি ধম্মা জহন্তি; অথাযং কাযো উজ্ঝিতো অৰক্খিত্তো সেতি, যথা কট্ঠং অচেতন’’ন্তি?
‘‘যদা খো, আৰুসো, ইমং কাযং তযো ধম্মা জহন্তি – আযু উস্মা চ ৰিঞ্ঞাণং; অথাযং কাযো উজ্ঝিতো অৰক্খিত্তো সেতি, যথা কট্ঠং অচেতন’’ন্তি.
‘‘য্ৰাযং, আৰুসো, মতো কালঙ্কতো, যো চাযং ভিক্খু সঞ্ঞাৰেদযিতনিরোধং সমাপন্নো – ইমেসং কিং নানাকরণ’’ন্তি?
‘‘য্ৰাযং, আৰুসো, মতো কালঙ্কতো তস্স কাযসঙ্খারা নিরুদ্ধা পটিপ্পস্সদ্ধা, ৰচীসঙ্খারা নিরুদ্ধা পটিপ্পস্সদ্ধা, চিত্তসঙ্খারা নিরুদ্ধা পটিপ্পস্সদ্ধা, আযু পরিক্খীণো, উস্মা ৰূপসন্তা, ইন্দ্রিযানি পরিভিন্নানি. যো চাযং ভিক্খু সঞ্ঞাৰেদযিতনিরোধং সমাপন্নো তস্সপি কাযসঙ্খারা নিরুদ্ধা পটিপ্পস্সদ্ধা, ৰচীসঙ্খারা নিরুদ্ধা পটিপ্পস্সদ্ধা, চিত্তসঙ্খারা নিরুদ্ধা পটিপ্পস্সদ্ধা, আযু ন পরিক্খীণো, উস্মা অৰূপসন্তা, ইন্দ্রিযানি ৰিপ্পসন্নানি. য্ৰাযং, আৰুসো, মতো কালঙ্কতো, যো চাযং ভিক্খু সঞ্ঞাৰেদযিতনিরোধং সমাপন্নো – ইদং নেসং নানাকরণ’’ন্তি.
৪৫৮. ‘‘কতি পনাৰুসো, পচ্চযা অদুক্খমসুখায চেতোৰিমুত্তিযা সমাপত্তিযা’’তি?
‘‘চত্তারো খো, আৰুসো, পচ্চযা অদুক্খমসুখায চেতোৰিমুত্তিযা সমাপত্তিযা. ইধাৰুসো, ভিক্খু সুখস্স চ পহানা দুক্খস্স চ পহানা পুব্বেৰ সোমনস্সদোমনস্সানং অত্থঙ্গমা অদুক্খমসুখং উপেক্খাসতিপারিসুদ্ধিং চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. ইমে খো, আৰুসো, চত্তারো পচ্চযা অদুক্খমসুখায চেতোৰিমুত্তিযা সমাপত্তিযা’’তি.
‘‘কতি পনাৰুসো, পচ্চযা অনিমিত্তায চেতোৰিমুত্তিযা সমাপত্তিযা’’তি?
‘‘দ্ৰে খো, আৰুসো, পচ্চযা অনিমিত্তায চেতোৰিমুত্তিযা সমাপত্তিযা – সব্বনিমিত্তানঞ্চ অমনসিকারো, অনিমিত্তায চ ধাতুযা মনসিকারো. ইমে খো, আৰুসো, দ্ৰে পচ্চযা অনিমিত্তায চেতোৰিমুত্তিযা সমাপত্তিযা’’তি.
‘‘কতি পনাৰুসো, পচ্চযা অনিমিত্তায চেতোৰিমুত্তিযা ঠিতিযা’’তি?
‘‘তযো খো, আৰুসো, পচ্চযা অনিমিত্তায চেতোৰিমুত্তিযা ঠিতিযা – সব্বনিমিত্তানঞ্চ অমনসিকারো, অনিমিত্তায চ ধাতুযা মনসিকারো, পুব্বে চ অভিসঙ্খারো. ইমে খো, আৰুসো, তযো পচ্চযা অনিমিত্তায চেতোৰিমুত্তিযা ঠিতিযা’’তি.
‘‘কতি পনাৰুসো, পচ্চযা অনিমিত্তায চেতোৰিমুত্তিযা ৰুট্ঠানাযা’’তি?
‘‘দ্ৰে খো, আৰুসো, পচ্চযা অনিমিত্তায চেতোৰিমুত্তিযা ৰুট্ঠানায – সব্বনিমিত্তানঞ্চ মনসিকারো, অনিমিত্তায চ ধাতুযা অমনসিকারো. ইমে খো, আৰুসো, দ্ৰে পচ্চযা অনিমিত্তায চেতোৰিমুত্তিযা ৰুট্ঠানাযা’’তি.
৪৫৯. ‘‘যা চাযং, আৰুসো, অপ্পমাণা চেতোৰিমুত্তি, যা চ আকিঞ্চঞ্ঞা চেতোৰিমুত্তি, যা চ সুঞ্ঞতা চেতোৰিমুত্তি, যা চ অনিমিত্তা চেতোৰিমুত্তি – ইমে ধম্মা নানাত্থা চেৰ নানাব্যঞ্জনা চ উদাহু একত্থা ব্যঞ্জনমেৰ নান’’ন্তি?
‘‘যা চাযং, আৰুসো, অপ্পমাণা চেতোৰিমুত্তি, যা চ আকিঞ্চঞ্ঞা চেতোৰিমুত্তি, যা চ সুঞ্ঞতা চেতোৰিমুত্তি, যা চ অনিমিত্তা চেতোৰিমুত্তি – অত্থি খো, আৰুসো, পরিযাযো যং পরিযাযং আগম্ম ইমে ধম্মা নানাত্থা চেৰ নানাব্যঞ্জনা চ; অত্থি চ খো, আৰুসো, পরিযাযো যং পরিযাযং আগম্ম ইমে ধম্মা একত্থা, ব্যঞ্জনমেৰ নানং’’.
‘‘কতমো চাৰুসো, পরিযাযো যং পরিযাযং আগম্ম ইমে ধম্মা নানাত্থা চেৰ নানাব্যঞ্জনা চ’’?
‘‘ইধাৰুসো, ভিক্খু মেত্তাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফরিত্ৰা ৰিহরতি, তথা দুতিযং, তথা ততিযং, তথা চতুত্থং. ইতি উদ্ধমধো তিরিযং সব্বধি সব্বত্ততায সব্বাৰন্তং লোকং মেত্তাসহগতেন চেতসা ৰিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৰেরেন অব্যাবজ্ঝেন ফরিত্ৰা ৰিহরতি. করুণাসহগতেন চেতসা…পে… মুদিতাসহগতেন চেতসা… উপেক্খাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফরিত্ৰা ৰিহরতি, তথা দুতিযং, তথা ততিযং, তথা চতুত্থং. ইতি উদ্ধমধো তিরিযং সব্বধি সব্বত্ততায সব্বাৰন্তং লোকং উপেক্খাসহগতেন চেতসা ৰিপুলেন মহগ্গতেন অপ্পমাণেন অৰেরেন অব্যাবজ্ঝেন ফরিত্ৰা ৰিহরতি. অযং ৰুচ্চতাৰুসো, অপ্পমাণা চেতোৰিমুত্তি’’.
‘‘কতমা চাৰুসো, আকিঞ্চঞ্ঞা চেতোৰিমুত্তি’’?
‘‘ইধাৰুসো, ভিক্খু সব্বসো ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং সমতিক্কম্ম নত্থি কিঞ্চীতি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. অযং ৰুচ্চতাৰুসো, আকিঞ্চঞ্ঞা চেতোৰিমুত্তি’’.
‘‘কতমা চাৰুসো, সুঞ্ঞতা চেতোৰিমুত্তি’’?
‘‘ইধাৰুসো, ভিক্খু অরঞ্ঞগতো ৰা রুক্খমূলগতো ৰা সুঞ্ঞাগারগতো ৰা ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘সুঞ্ঞমিদং অত্তেন ৰা অত্তনিযেন ৰা’তি. অযং ৰুচ্চতাৰুসো, সুঞ্ঞতা চেতোৰিমুত্তি’’.
‘‘কতমা চাৰুসো, অনিমিত্তা চেতোৰিমুত্তি’’?
‘‘ইধাৰুসো, ভিক্খু সব্বনিমিত্তানং অমনসিকারা অনিমিত্তং চেতোসমাধিং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি. অযং ৰুচ্চতাৰুসো, অনিমিত্তা চেতোৰিমুত্তি. অযং খো, আৰুসো, পরিযাযো যং পরিযাযং আগম্ম ইমে ধম্মা নানাত্থা চেৰ নানাব্যঞ্জনা চ’’.
‘‘কতমো চাৰুসো, পরিযাযো যং পরিযাযং আগম্ম ইমে ধম্মা একত্থা ব্যঞ্জনমেৰ নানং’’?
‘‘রাগো খো, আৰুসো, পমাণকরণো, দোসো পমাণকরণো, মোহো পমাণকরণো. তে খীণাসৰস্স ভিক্খুনো পহীনা উচ্ছিন্নমূলা তালাৰত্থুকতা অনভাৰংকতা আযতিং অনুপ্পাদধম্মা. যাৰতা খো, আৰুসো, অপ্পমাণা চেতোৰিমুত্তিযো, অকুপ্পা তাসং চেতোৰিমুত্তি অগ্গমক্খাযতি. সা খো পনাকুপ্পা চেতোৰিমুত্তি সুঞ্ঞা রাগেন, সুঞ্ঞা দোসেন, সুঞ্ঞা মোহেন. রাগো খো, আৰুসো, কিঞ্চনো, দোসো কিঞ্চনো, মোহো কিঞ্চনো. তে খীণাসৰস্স ভিক্খুনো পহীনা উচ্ছিন্নমূলা তালাৰত্থুকতা অনভাৰংকতা আযতিং অনুপ্পাদধম্মা. যাৰতা খো, আৰুসো, আকিঞ্চঞ্ঞা চেতোৰিমুত্তিযো, অকুপ্পা তাসং চেতোৰিমুত্তি অগ্গমক্খাযতি. সা খো পনাকুপ্পা চেতোৰিমুত্তি সুঞ্ঞা রাগেন, সুঞ্ঞা দোসেন, সুঞ্ঞা মোহেন. রাগো খো, আৰুসো, নিমিত্তকরণো, দোসো নিমিত্তকরণো, মোহো নিমিত্তকরণো. তে খীণাসৰস্স ভিক্খুনো পহীনা উচ্ছিন্নমূলা তালাৰত্থুকতা অনভাৰংকতা আযতিং অনুপ্পাদধম্মা. যাৰতা খো, আৰুসো, অনিমিত্তা চেতোৰিমুত্তিযো, অকুপ্পা তাসং চেতোৰিমুত্তি অগ্গমক্খাযতি. সা খো পনাকুপ্পা চেতোৰিমুত্তি সুঞ্ঞা রাগেন, সুঞ্ঞা দোসেন, সুঞ্ঞা মোহেন. অযং খো, আৰুসো, পরিযাযো যং পরিযাযং আগম্ম ইমে ধম্মা একত্থা ব্যঞ্জনমেৰ নান’’ন্তি.
ইদমৰোচাযস্মা সারিপুত্তো. অত্তমনো আযস্মা মহাকোট্ঠিকো আযস্মতো সারিপুত্তস্স ভাসিতং অভিনন্দীতি.
মহাৰেদল্লসুত্তং নিট্ঠিতং ততিযং.
৪. চূল়ৰেদল্লসুত্তং
৪৬০. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা রাজগহে ৰিহরতি ৰেল়ুৰনে কলন্দকনিৰাপে. অথ খো ৰিসাখো উপাসকো যেন ধম্মদিন্না ভিক্খুনী তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ধম্মদিন্নং ভিক্খুনিং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো ৰিসাখো উপাসকো ধম্মদিন্নং ভিক্খুনিং এতদৰোচ – ‘‘‘সক্কাযো সক্কাযো’তি, অয্যে, ৰুচ্চতি. কতমো নু খো, অয্যে, সক্কাযো ৰুত্তো ভগৰতা’’তি? ‘‘পঞ্চ খো ইমে, আৰুসো ৰিসাখ, উপাদানক্খন্ধা সক্কাযো ৰুত্তো ভগৰতা, সেয্যথিদং – রূপুপাদানক্খন্ধো, ৰেদনুপাদানক্খন্ধো, সঞ্ঞুপাদানক্খন্ধো, সঙ্খারুপাদানক্খন্ধো, ৰিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধো. ইমে খো, আৰুসো ৰিসাখ, পঞ্চুপাদানক্খন্ধা সক্কাযো ৰুত্তো ভগৰতা’’তি.
‘‘সাধয্যে’’তি খো ৰিসাখো উপাসকো ধম্মদিন্নায ভিক্খুনিযা ভাসিতং অভিনন্দিত্ৰা অনুমোদিত্ৰা ধম্মদিন্নং ভিক্খুনিং উত্তরিং পঞ্হং অপুচ্ছি – ‘‘‘সক্কাযসমুদযো সক্কাযসমুদযো’তি, অয্যে, ৰুচ্চতি. কতমো নু খো, অয্যে, সক্কাযসমুদযো ৰুত্তো ভগৰতা’’তি? ‘‘যাযং, আৰুসো ৰিসাখ, তণ্হা পোনোব্ভৰিকা নন্দীরাগসহগতা তত্রতত্রাভিনন্দিনী, সেয্যথিদং – কামতণ্হা ভৰতণ্হা ৰিভৰতণ্হা; অযং খো, আৰুসো ৰিসাখ, সক্কাযসমুদযো ৰুত্তো ভগৰতা’’তি.
‘‘‘সক্কাযনিরোধো সক্কাযনিরোধো’তি, অয্যে, ৰুচ্চতি. কতমো নু খো, অয্যে, সক্কাযনিরোধো ৰুত্তো ভগৰতা’’তি?
‘‘যো খো, আৰুসো ৰিসাখ, তস্সাযেৰ তণ্হায অসেসৰিরাগনিরোধো চাগো পটিনিস্সগ্গো মুত্তি অনালযো; অযং খো, আৰুসো ৰিসাখ, সক্কাযনিরোধো ৰুত্তো ভগৰতা’’তি.
‘‘‘সক্কাযনিরোধগামিনী পটিপদা সক্কাযনিরোধগামিনী পটিপদা’তি, অয্যে, ৰুচ্চতি. কতমা নু খো, অয্যে, সক্কাযনিরোধগামিনী পটিপদা ৰুত্তা ভগৰতা’’তি?