৫. চূল়সচ্চকসুত্তং
৩৫৩. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা ৰেসালিযং ৰিহরতি মহাৰনে কূটাগারসালাযং. তেন খো পন সমযেন সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো ৰেসালিযং পটিৰসতি ভস্সপ্পৰাদকো পণ্ডিতৰাদো সাধুসম্মতো বহুজনস্স. সো ৰেসালিযং পরিসতি এৰং ৰাচং ভাসতি – ‘‘নাহং তং পস্সামি সমণং ৰা ব্রাহ্মণং ৰা, সঙ্ঘিং গণিং গণাচরিযং, অপি অরহন্তং সম্মাসম্বুদ্ধং পটিজানমানং, যো মযা ৰাদেন ৰাদং সমারদ্ধো ন সঙ্কম্পেয্য ন সম্পকম্পেয্য ন সম্পৰেধেয্য, যস্স ন কচ্ছেহি সেদা মুচ্চেয্যুং. থূণং চেপাহং অচেতনং ৰাদেন ৰাদং সমারভেয্যং, সাপি মযা ৰাদেন ৰাদং সমারদ্ধা সঙ্কম্পেয্য সম্পকম্পেয্য সম্পৰেধেয্য. কো পন ৰাদো মনুস্সভূতস্সা’’তি?
অথ খো আযস্মা অস্সজি পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায ৰেসালিং পিণ্ডায পাৰিসি. অদ্দসা খো সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো ৰেসালিযং জঙ্ঘাৰিহারং অনুচঙ্কমমানো অনুৰিচরমানো আযস্মন্তং অস্সজিং দূরতোৰ আগচ্ছন্তং. দিস্ৰান যেনাযস্মা অস্সজি তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মতা অস্সজিনা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং অট্ঠাসি. একমন্তং ঠিতো খো সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো আযস্মন্তং অস্সজিং এতদৰোচ – ‘‘কথং পন, ভো অস্সজি, সমণো গোতমো সাৰকে ৰিনেতি, কথংভাগা চ পন সমণস্স গোতমস্স সাৰকেসু অনুসাসনী বহুলা পৰত্ততী’’তি? ‘‘এৰং খো, অগ্গিৰেস্সন, ভগৰা সাৰকে ৰিনেতি, এৰংভাগা চ পন ভগৰতো সাৰকেসু অনুসাসনী বহুলা পৰত্ততি – ‘রূপং, ভিক্খৰে, অনিচ্চং, ৰেদনা অনিচ্চা, সঞ্ঞা অনিচ্চা, সঙ্খারা অনিচ্চা, ৰিঞ্ঞাণং অনিচ্চং. রূপং, ভিক্খৰে, অনত্তা, ৰেদনা অনত্তা, সঞ্ঞা অনত্তা, সঙ্খারা অনত্তা, ৰিঞ্ঞাণং অনত্তা. সব্বে সঙ্খারা অনিচ্চা, সব্বে ধম্মা অনত্তা’তি. এৰং খো, অগ্গিৰেস্সন, ভগৰা সাৰকে ৰিনেতি, এৰংভাগা চ পন ভগৰতো সাৰকেসু অনুসাসনী বহুলা পৰত্ততী’’তি. ‘‘দুস্সুতং ৰত, ভো অস্সজি, অস্সুম্হ যে মযং এৰংৰাদিং সমণং গোতমং অস্সুম্হ. অপ্পেৰ নাম মযং কদাচি করহচি তেন ভোতা গোতমেন সদ্ধিং সমাগচ্ছেয্যাম, অপ্পেৰ নাম সিযা কোচিদেৰ কথাসল্লাপো, অপ্পেৰ নাম তস্মা পাপকা দিট্ঠিগতা ৰিৰেচেয্যামা’’তি.
৩৫৪. তেন খো পন সমযেন পঞ্চমত্তানি লিচ্ছৰিসতানি সন্থাগারে [সন্ধাগারে (ক.)] সন্নিপতিতানি হোন্তি কেনচিদেৰ করণীযেন. অথ খো সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো যেন তে লিচ্ছৰী তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা তে লিচ্ছৰী এতদৰোচ – ‘‘অভিক্কমন্তু ভোন্তো লিচ্ছৰী, অভিক্কমন্তু ভোন্তো লিচ্ছৰী, অজ্জ মে সমণেন গোতমেন সদ্ধিং কথাসল্লাপো ভৰিস্সতি. সচে মে সমণো গোতমো তথা পতিট্ঠিস্সতি যথা চ মে [যথাস্স মে (সী. পী.)] ঞাতঞ্ঞতরেন সাৰকেন অস্সজিনা নাম ভিক্খুনা পতিট্ঠিতং, সেয্যথাপি নাম বলৰা পুরিসো দীঘলোমিকং এল়কং লোমেসু গহেত্ৰা আকড্ঢেয্য পরিকড্ঢেয্য সম্পরিকড্ঢেয্য, এৰমেৰাহং সমণং গোতমং ৰাদেন ৰাদং আকড্ঢিস্সামি পরিকড্ঢিস্সামি সম্পরিকড্ঢিস্সামি. সেয্যথাপি নাম বলৰা সোণ্ডিকাকম্মকারো মহন্তং সোণ্ডিকাকিল়ঞ্জং গম্ভীরে উদকরহদে পক্খিপিত্ৰা কণ্ণে গহেত্ৰা আকড্ঢেয্য পরিকড্ঢেয্য সম্পরিকড্ঢেয্য, এৰমেৰাহং সমণং গোতমং ৰাদেন ৰাদং আকড্ঢিস্সামি পরিকড্ঢিস্সামি সম্পরিকড্ঢিস্সামি. সেয্যথাপি নাম বলৰা সোণ্ডিকাধুত্তো ৰালং [থালং (ক.)] কণ্ণে গহেত্ৰা ওধুনেয্য নিদ্ধুনেয্য নিপ্ফোটেয্য [নিচ্ছাদেয্য (সী. পী. ক.), নিচ্ছোটেয্য (ক.), নিপ্পোঠেয্য (স্যা. কং.)] এৰমেৰাহং সমণং গোতমং ৰাদেন ৰাদং ওধুনিস্সামি নিদ্ধুনিস্সামি নিপ্ফোটেস্সামি. সেয্যথাপি নাম কুঞ্জরো সট্ঠিহাযনো গম্ভীরং পোক্খরণিং ওগাহেত্ৰা সাণধোৰিকং নাম কীল়িতজাতং কীল়তি, এৰমেৰাহং সমণং গোতমং সাণধোৰিকং মঞ্ঞে কীল়িতজাতং কীল়িস্সামি. অভিক্কমন্তু ভোন্তো লিচ্ছৰী, অভিক্কমন্তু ভোন্তো লিচ্ছৰী, অজ্জ মে সমণেন গোতমেন সদ্ধিং কথাসল্লাপো ভৰিস্সতী’’তি. তত্রেকচ্চে লিচ্ছৰী এৰমাহংসু – ‘‘কিং সমণো গোতমো সচ্চকস্স নিগণ্ঠপুত্তস্স ৰাদং আরোপেস্সতি, অথ খো সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো সমণস্স গোতমস্স ৰাদং আরোপেস্সতী’’তি? একচ্চে লিচ্ছৰী এৰমাহংসু – ‘‘কিং সো ভৰমানো সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো যো ভগৰতো ৰাদং আরোপেস্সতি, অথ খো ভগৰা সচ্চকস্স নিগণ্ঠপুত্তস্স ৰাদং আরোপেস্সতী’’তি? অথ খো সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো পঞ্চমত্তেহি লিচ্ছৰিসতেহি পরিৰুতো যেন মহাৰনং কূটাগারসালা তেনুপসঙ্কমি.
৩৫৫. তেন খো পন সমযেন সম্বহুলা ভিক্খূ অব্ভোকাসে চঙ্কমন্তি. অথ খো সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো যেন তে ভিক্খূ তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা তে ভিক্খূ এতদৰোচ – ‘‘কহং নু খো, ভো, এতরহি সো ভৰং গোতমো ৰিহরতি? দস্সনকামা হি মযং তং ভৰন্তং গোতম’’ন্তি. ‘‘এস, অগ্গিৰেস্সন, ভগৰা মহাৰনং অজ্ঝোগাহেত্ৰা অঞ্ঞতরস্মিং রুক্খমূলে দিৰাৰিহারং নিসিন্নো’’তি. অথ খো সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো মহতিযা লিচ্ছৰিপরিসায সদ্ধিং মহাৰনং অজ্ঝোগাহেত্ৰা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. তেপি খো লিচ্ছৰী অপ্পেকচ্চে ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু, অপ্পেকচ্চে ভগৰতা সদ্ধিং সম্মোদিংসু, সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. অপ্পেকচ্চে যেন ভগৰা তেনঞ্জলিং পণামেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু, অপ্পেকচ্চে ভগৰতো সন্তিকে নামগোত্তং সাৰেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু, অপ্পেকচ্চে তুণ্হীভূতা একমন্তং নিসীদিংসু.
৩৫৬. একমন্তং নিসিন্নো খো সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘পুচ্ছেয্যাহং ভৰন্তং গোতমং কিঞ্চিদেৰ দেসং, সচে মে ভৰং গোতমো ওকাসং করোতি পঞ্হস্স ৰেয্যাকরণাযা’’তি. ‘‘পুচ্ছ, অগ্গিৰেস্সন, যদাকঙ্খসী’’তি. ‘‘কথং পন ভৰং গোতমো সাৰকে ৰিনেতি, কথংভাগা চ পন ভোতো গোতমস্স সাৰকেসু অনুসাসনী বহুলা পৰত্ততী’’তি? ‘‘এৰং খো অহং, অগ্গিৰেস্সন, সাৰকে ৰিনেমি, এৰংভাগা চ পন মে সাৰকেসু অনুসাসনী বহুলা পৰত্ততি – ‘রূপং, ভিক্খৰে, অনিচ্চং, ৰেদনা অনিচ্চা, সঞ্ঞা অনিচ্চা, সঙ্খারা অনিচ্চা, ৰিঞ্ঞাণং অনিচ্চং. রূপং, ভিক্খৰে, অনত্তা, ৰেদনা অনত্তা, সঞ্ঞা অনত্তা, সঙ্খারা অনত্তা, ৰিঞ্ঞাণং অনত্তা. সব্বে সঙ্খারা অনিচ্চা, সব্বে ধম্মা অনত্তা’তি. এৰং খো অহং, অগ্গিৰেস্সন, সাৰকে ৰিনেমি, এৰংভাগা চ পন মে সাৰকেসু অনুসাসনী বহুলা পৰত্ততী’’তি.
‘‘উপমা মং, ভো গোতম, পটিভাতী’’তি. ‘‘পটিভাতু তং, অগ্গিৰেস্সনা’’তি ভগৰা অৰোচ.
‘‘সেয্যথাপি, ভো গোতম, যে কেচিমে বীজগামভূতগামা ৰুদ্ধিং ৰিরূল়্হিং ৰেপুল্লং আপজ্জন্তি, সব্বে তে পথৰিং নিস্সায পথৰিযং পতিট্ঠায. এৰমেতে বীজগামভূতগামা ৰুদ্ধিং ৰিরূল়্হিং ৰেপুল্লং আপজ্জন্তি. সেয্যথাপি ৰা পন, ভো গোতম, যে কেচিমে বলকরণীযা কম্মন্তা করীযন্তি, সব্বে তে পথৰিং নিস্সায পথৰিযং পতিট্ঠায. এৰমেতে বলকরণীযা কম্মন্তা করীযন্তি. এৰমেৰ খো, ভো গোতম, রূপত্তাযং পুরিসপুগ্গলো রূপে পতিট্ঠায পুঞ্ঞং ৰা অপুঞ্ঞং ৰা পসৰতি, ৰেদনত্তাযং পুরিসপুগ্গলো ৰেদনাযং পতিট্ঠায পুঞ্ঞং ৰা অপুঞ্ঞং ৰা পসৰতি, সঞ্ঞত্তাযং পুরিসপুগ্গলো সঞ্ঞাযং পতিট্ঠায পুঞ্ঞং ৰা অপুঞ্ঞং ৰা পসৰতি, সঙ্খারত্তাযং পুরিসপুগ্গলো সঙ্খারেসু পতিট্ঠায পুঞ্ঞং ৰা অপুঞ্ঞং ৰা পসৰতি, ৰিঞ্ঞাণত্তাযং পুরিসপুগ্গলো ৰিঞ্ঞাণে পতিট্ঠায পুঞ্ঞং ৰা অপুঞ্ঞং ৰা পসৰতী’’তি.
‘‘ননু ত্ৰং, অগ্গিৰেস্সন, এৰং ৰদেসি – ‘রূপং মে অত্তা, ৰেদনা মে অত্তা, সঞ্ঞা মে অত্তা, সঙ্খারা মে অত্তা, ৰিঞ্ঞাণং মে অত্তা’’’তি? ‘‘অহঞ্হি, ভো গোতম, এৰং ৰদামি – ‘রূপং মে অত্তা, ৰেদনা মে অত্তা, সঞ্ঞা মে অত্তা, সঙ্খারা মে অত্তা, ৰিঞ্ঞাণং মে অত্তা’তি, অযঞ্চ মহতী জনতা’’তি.
‘‘কিঞ্হি তে, অগ্গিৰেস্সন, মহতী জনতা করিস্সতি? ইঙ্ঘ ত্ৰং, অগ্গিৰেস্সন, সকঞ্ঞেৰ ৰাদং নিব্বেঠেহী’’তি. ‘‘অহঞ্হি, ভো গোতম, এৰং ৰদামি – ‘রূপং মে অত্তা, ৰেদনা মে অত্তা, সঞ্ঞা মে অত্তা, সঙ্খারা মে অত্তা, ৰিঞ্ঞাণং মে অত্তা’’’তি.
৩৫৭. ‘‘তেন হি, অগ্গিৰেস্সন, তঞ্ঞেৰেত্থ পটিপুচ্ছিস্সামি, যথা তে খমেয্য তথা নং [তথা তং (ক.)] ব্যাকরেয্যাসি. তং কিং মঞ্ঞসি, অগ্গিৰেস্সন, ৰত্তেয্য রঞ্ঞো খত্তিযস্স মুদ্ধাৰসিত্তস্স সকস্মিং ৰিজিতে ৰসো – ঘাতেতাযং ৰা ঘাতেতুং, জাপেতাযং ৰা জাপেতুং, পব্বাজেতাযং ৰা পব্বাজেতুং, সেয্যথাপি রঞ্ঞো পসেনদিস্স কোসলস্স, সেয্যথাপি ৰা পন রঞ্ঞো মাগধস্স অজাতসত্তুস্স ৰেদেহিপুত্তস্সা’’তি? ‘‘ৰত্তেয্য, ভো গোতম, রঞ্ঞো খত্তিযস্স মুদ্ধাৰসিত্তস্স সকস্মিং ৰিজিতে ৰসো – ঘাতেতাযং ৰা ঘাতেতুং, জাপেতাযং ৰা জাপেতুং, পব্বাজেতাযং ৰা পব্বাজেতুং, সেয্যথাপি রঞ্ঞো পসেনদিস্স কোসলস্স, সেয্যথাপি ৰা পন রঞ্ঞো মাগধস্স অজাতসত্তুস্স ৰেদেহিপুত্তস্স. ইমেসম্পি হি, ভো গোতম, সঙ্ঘানং গণানং – সেয্যথিদং, ৰজ্জীনং মল্লানং – ৰত্ততি সকস্মিং ৰিজিতে ৰসো – ঘাতেতাযং ৰা ঘাতেতুং, জাপেতাযং ৰা জাপেতুং, পব্বাজেতাযং ৰা পব্বাজেতুং. কিং পন রঞ্ঞো খত্তিযস্স মুদ্ধাৰসিত্তস্স, সেয্যথাপি রঞ্ঞো পসেনদিস্স কোসলস্স, সেয্যথাপি ৰা পন রঞ্ঞো মাগধস্স অজাতসত্তুস্স ৰেদেহিপুত্তস্স? ৰত্তেয্য, ভো গোতম, ৰত্তিতুঞ্চ মরহতী’’তি.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, অগ্গিৰেস্সন, যং ত্ৰং এৰং ৰদেসি – ‘রূপং মে অত্তা’তি, ৰত্ততি তে তস্মিং রূপে ৰসো – এৰং মে রূপং হোতু, এৰং মে রূপং মা অহোসী’’তি? এৰং ৰুত্তে, সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো তুণ্হী অহোসি. দুতিযম্পি খো ভগৰা সচ্চকং নিগণ্ঠপুত্তং এতদৰোচ – ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, অগ্গিৰেস্সন, যং ত্ৰং এৰং ৰদেসি – ‘রূপং মে অত্তা’তি, ৰত্ততি তে তস্মিং রূপে ৰসো – এৰং মে রূপং হোতু, এৰং মে রূপং মা অহোসী’’তি? দুতিযম্পি খো সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো তুণ্হী অহোসি. অথ খো ভগৰা সচ্চকং নিগণ্ঠপুত্তং এতদৰোচ – ‘‘ব্যাকরোহি দানি, অগ্গিৰেস্সন, ন দানি তে তুণ্হীভাৰস্স কালো. যো কোচি, অগ্গিৰেস্সন তথাগতেন যাৰততিযং সহধম্মিকং পঞ্হং পুট্ঠো ন ব্যাকরোতি, এত্থেৰস্স সত্তধা মুদ্ধা ফলতী’’তি.
তেন খো পন সমযেন ৰজিরপাণি যক্খো আযসং ৰজিরং আদায আদিত্তং সম্পজ্জলিতং সজোতিভূতং সচ্চকস্স নিগণ্ঠপুত্তস্স উপরিৰেহাসং ঠিতো হোতি – ‘সচাযং সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো ভগৰতা যাৰততিযং সহধম্মিকং পঞ্হং পুট্ঠো ন ব্যাকরিস্সতি এত্থেৰস্স সত্তধা মুদ্ধং ফালেস্সামী’তি. তং খো পন ৰজিরপাণিং যক্খং ভগৰা চেৰ পস্সতি সচ্চকো চ নিগণ্ঠপুত্তো. অথ খো সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো ভীতো সংৰিগ্গো লোমহট্ঠজাতো ভগৰন্তংযেৰ তাণং গৰেসী ভগৰন্তংযেৰ লেণং গৰেসী ভগৰন্তংযেৰ সরণং গৰেসী ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘পুচ্ছতু মং ভৰং গোতমো, ব্যাকরিস্সামী’’তি.
৩৫৮. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, অগ্গিৰেস্সন, যং ত্ৰং এৰং ৰদেসি – ‘রূপং মে অত্তা’তি, ৰত্ততি তে তস্মিং রূপে ৰসো – এৰং মে রূপং হোতু, এৰং মে রূপং মা অহোসী’’তি? ‘‘নো হিদং, ভো গোতম’’.
‘‘মনসি করোহি, অগ্গিৰেস্সন; মনসি করিত্ৰা খো, অগ্গিৰেস্সন, ব্যাকরোহি. ন খো তে সন্ধিযতি পুরিমেন ৰা পচ্ছিমং পচ্ছিমেন ৰা পুরিমং. তং কিং মঞ্ঞসি, অগ্গিৰেস্সন, যং ত্ৰং এৰং ৰদেসি – ‘ৰেদনা মে অত্তা’তি, ৰত্ততি তে তিস্সং ৰেদনাযং [তাযং ৰেদনাযং (সী. স্যা.)] ৰসো – এৰং মে ৰেদনা হোতু, এৰং মে ৰেদনা মা অহোসী’’তি? ‘‘নো হিদং, ভো গোতম’’.
‘‘মনসি করোহি, অগ্গিৰেস্সন; মনসি করিত্ৰা খো, অগ্গিৰেস্সন, ব্যাকরোহি. ন খো তে সন্ধিযতি পুরিমেন ৰা পচ্ছিমং, পচ্ছিমেন ৰা পুরিমং. তং কিং মঞ্ঞসি, অগ্গিৰেস্সন, যং ত্ৰং এৰং ৰদেসি – ‘সঞ্ঞা মে অত্তা’তি, ৰত্ততি তে তিস্সং সঞ্ঞাযং ৰসো – এৰং মে সঞ্ঞা হোতু, এৰং মে সঞ্ঞা মা অহোসী’’তি? ‘‘নো হিদং, ভো গোতম’’.
‘‘মনসি করোহি, অগ্গিৰেস্সন; মনসি করিত্ৰা খো, অগ্গিৰেস্সন, ব্যাকরোহি. ন খো তে সন্ধিযতি পুরিমেন ৰা পচ্ছিমং, পচ্ছিমেন ৰা পুরিমং. তং কিং মঞ্ঞসি, অগ্গিৰেস্সন, যং ত্ৰং এৰং ৰদেসি – ‘সঙ্খারা মে অত্তা’তি, ৰত্ততি তে তেসু সঙ্খারেসু ৰসো – এৰং মে সঙ্খারা হোন্তু, এৰং মে সঙ্খারা মা অহেসু’’ন্তি? ‘‘নো হিদং, ভো গোতম’’.
‘‘মনসি করোহি, অগ্গিৰেস্সন; মনসি করিত্ৰা খো, অগ্গিৰেস্সন, ব্যাকরোহি. ন খো তে সন্ধিযতি পুরিমেন ৰা পচ্ছিমং, পচ্ছিমেন ৰা পুরিমং. তং কিং মঞ্ঞসি, অগ্গিৰেস্সন, যং ত্ৰং এৰং ৰদেসি – ‘ৰিঞ্ঞাণং মে অত্তা’তি, ৰত্ততি তে তস্মিং ৰিঞ্ঞাণে ৰসো – এৰং মে ৰিঞ্ঞাণং হোতু, এৰং মে ৰিঞ্ঞাণং মা অহোসী’’তি? ‘‘নো হিদং, ভো গোতম’’.
‘‘মনসি করোহি, অগ্গিৰেস্সন; মনসি করিত্ৰা খো, অগ্গিৰেস্সন, ব্যাকরোহি. ন খো তে সন্ধিযতি পুরিমেন ৰা পচ্ছিমং, পচ্ছিমেন ৰা পুরিমং. তং কিং মঞ্ঞসি, অগ্গিৰেস্সন, রূপং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভো গোতম’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰা তং সুখং ৰা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভো গোতম’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হিদং, ভো গোতম’’.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, অগ্গিৰেস্সন, ৰেদনা…পে… সঞ্ঞা…পে… সঙ্খারা…পে… তং কিং মঞ্ঞসি, অগ্গিৰেস্সন, ৰিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভো গোতম’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰা তং সুখং ৰা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভো গোতম’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হিদং, ভো গোতম’’.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, অগ্গিৰেস্সন, যো নু খো দুক্খং অল্লীনো দুক্খং উপগতো দুক্খং অজ্ঝোসিতো, দুক্খং ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সতি, অপি নু খো সো সামং ৰা দুক্খং পরিজানেয্য, দুক্খং ৰা পরিক্খেপেত্ৰা ৰিহরেয্যা’’তি? ‘‘কিঞ্হি সিযা, ভো গোতম? নো হিদং, ভো গোতমা’’তি.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, অগ্গিৰেস্সন, ননু ত্ৰং এৰং সন্তে দুক্খং অল্লীনো দুক্খং উপগতো দুক্খং অজ্ঝোসিতো, দুক্খং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সসী’’তি? ‘‘কিঞ্হি নো সিযা, ভো গোতম? এৰমেতং ভো গোতমা’’তি.
৩৫৯. ‘‘সেয্যথাপি, অগ্গিৰেস্সন, পুরিসো সারত্থিকো সারগৰেসী সারপরিযেসনং চরমানো তিণ্হং কুঠারিং [কুধারিং (স্যা. কং. ক.)] আদায ৰনং পৰিসেয্য. সো তত্থ পস্সেয্য মহন্তং কদলিক্খন্ধং উজুং নৰং অকুক্কুকজাতং [অকুক্কুটজাতং (স্যা. কং.)]. তমেনং মূলে ছিন্দেয্য, মূলে ছেত্ৰা অগ্গে ছিন্দেয্য, অগ্গে ছেত্ৰা পত্তৰট্টিং ৰিনিব্ভুজেয্য [ৰিনিব্ভুজ্জেয্য (ক.)]. সো তত্থ পত্তৰট্টিং ৰিনিব্ভুজন্তো ফেগ্গুম্পি নাধিগচ্ছেয্য, কুতো সারং? এৰমেৰ খো ত্ৰং, অগ্গিৰেস্সন, মযা সকস্মিং ৰাদে সমনুযুঞ্জিযমানো সমনুগাহিযমানো সমনুভাসিযমানো রিত্তো তুচ্ছো অপরদ্ধো. ভাসিতা খো পন তে এসা, অগ্গিৰেস্সন, ৰেসালিযং পরিসতি ৰাচা – ‘নাহং তং পস্সামি সমণং ৰা ব্রাহ্মণং ৰা, সঙ্ঘিং গণিং গণাচরিযং, অপি অরহন্তং সম্মাসম্বুদ্ধং পটিজানমানং, যো মযা ৰাদেন ৰাদং সমারদ্ধো ন সঙ্কম্পেয্য ন সম্পকম্পেয্য ন সম্পৰেধেয্য, যস্স ন কচ্ছেহি সেদা মুচ্চেয্যুং. থূণং চেপাহং অচেতনং ৰাদেন ৰাদং সমারভেয্যং সাপি মযা ৰাদেন ৰাদং সমারদ্ধা সঙ্কম্পেয্য সম্পকম্পেয্য সম্পৰেধেয্য. কো পন ৰাদো মনুস্সভূতস্সা’তি? তুয্হং খো পন, অগ্গিৰেস্সন, অপ্পেকচ্চানি সেদফুসিতানি নলাটা মুত্তানি, উত্তরাসঙ্গং ৰিনিভিন্দিত্ৰা ভূমিযং পতিট্ঠিতানি. ময্হং খো পন, অগ্গিৰেস্সন, নত্থি এতরহি কাযস্মিং সেদো’’তি. ইতি ভগৰা তস্মিং [তস্সং (?)] পরিসতি সুৰণ্ণৰণ্ণং কাযং ৰিৰরি. এৰং ৰুত্তে, সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো তুণ্হীভূতো মঙ্কুভূতো পত্তক্খন্ধো অধোমুখো পজ্ঝাযন্তো অপ্পটিভানো নিসীদি.
৩৬০. অথ খো দুম্মুখো লিচ্ছৰিপুত্তো সচ্চকং নিগণ্ঠপুত্তং তুণ্হীভূতং মঙ্কুভূতং পত্তক্খন্ধং অধোমুখং পজ্ঝাযন্তং অপ্পটিভানং ৰিদিত্ৰা ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘উপমা মং, ভগৰা, পটিভাতী’’তি. ‘‘পটিভাতু তং, দুম্মুখা’’তি ভগৰা অৰোচ. ‘‘সেয্যথাপি, ভন্তে, গামস্স ৰা নিগমস্স ৰা অৰিদূরে পোক্খরণী. তত্রাস্স কক্কটকো. অথ খো, ভন্তে, সম্বহুলা কুমারকা ৰা কুমারিকা ৰা তম্হা গামা ৰা নিগমা ৰা নিক্খমিত্ৰা যেন সা পোক্খরণী তেনুপসঙ্কমেয্যুং; উপসঙ্কমিত্ৰা তং পোক্খরণিং ওগাহেত্ৰা তং কক্কটকং উদকা উদ্ধরিত্ৰা থলে পতিট্ঠাপেয্যুং. যঞ্ঞদেৰ হি সো, ভন্তে, কক্কটকো অল়ং অভিনিন্নামেয্য তং তদেৰ তে কুমারকা ৰা কুমারিকা ৰা কট্ঠেন ৰা কথলেন ৰা সঞ্ছিন্দেয্যুং সম্ভঞ্জেয্যুং সম্পলিভঞ্জেয্যুং. এৰঞ্হি সো, ভন্তে, কক্কটকো সব্বেহি অল়েহি সঞ্ছিন্নেহি সম্ভগ্গেহি সম্পলিভগ্গেহি অভব্বো তং পোক্খরণিং পুন ওতরিতুং, সেয্যথাপি পুব্বে. এৰমেৰ খো, ভন্তে, যানি সচ্চকস্স নিগণ্ঠপুত্তস্স ৰিসূকাযিতানি ৰিসেৰিতানি ৰিপ্ফন্দিতানি তানিপি সব্বানি [ৰিপ্ফন্দিতানি কানিচি কানিচি তানি (সী. স্যা. কং. পী.)] ভগৰতা সঞ্ছিন্নানি সম্ভগ্গানি সম্পলিভগ্গানি; অভব্বো চ দানি, ভন্তে, সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো পুন ভগৰন্তং উপসঙ্কমিতুং যদিদং ৰাদাধিপ্পাযো’’তি. এৰং ৰুত্তে, সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো দুম্মুখং লিচ্ছৰিপুত্তং এতদৰোচ – ‘‘আগমেহি ত্ৰং, দুম্মুখ, আগমেহি ত্ৰং, দুম্মুখ ( ) [(মুখরোসি ত্ৰং দুম্মুখ) (স্যা. কং.)] ন মযং তযা সদ্ধিং মন্তেম, ইধ মযং ভোতা গোতমেন সদ্ধিং মন্তেম.
৩৬১. ‘‘তিট্ঠতেসা, ভো গোতম, অম্হাকঞ্চেৰ অঞ্ঞেসঞ্চ পুথুসমণব্রাহ্মণানং ৰাচা. ৰিলাপং ৰিলপিতং মঞ্ঞে. কিত্তাৰতা চ নু খো ভোতো গোতমস্স সাৰকো সাসনকরো হোতি ওৰাদপতিকরো তিণ্ণৰিচিকিচ্ছো ৰিগতকথংকথো ৰেসারজ্জপ্পত্তো অপরপ্পচ্চযো সত্থুসাসনে ৰিহরতী’’তি? ‘‘ইধ, অগ্গিৰেস্সন, মম সাৰকো যং কিঞ্চি রূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৰা বহিদ্ধা ৰা ওল়ারিকং ৰা সুখুমং ৰা হীনং ৰা পণীতং ৰা যং দূরে সন্তিকে ৰা, সব্বং রূপং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতি; যা কাচি ৰেদনা…পে… যা কাচি সঞ্ঞা…পে… যে কেচি সঙ্খারা…পে… যং কিঞ্চি ৰিঞ্ঞাণং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৰা বহিদ্ধা ৰা ওল়ারিকং ৰা সুখুমং ৰা হীনং ৰা পণীতং ৰা, যং দূরে সন্তিকে ৰা, সব্বং ৰিঞ্ঞাণং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতি. এত্তাৰতা খো, অগ্গিৰেস্সন, মম সাৰকো সাসনকরো হোতি ওৰাদপতিকরো তিণ্ণৰিচিকিচ্ছো ৰিগতকথংকথো ৰেসারজ্জপ্পত্তো অপরপ্পচ্চযো সত্থুসাসনে ৰিহরতী’’তি.
‘‘কিত্তাৰতা পন, ভো গোতম, ভিক্খু অরহং হোতি খীণাসৰো ৰুসিতৰা কতকরণীযো ওহিতভারো অনুপ্পত্তসদত্থো পরিক্খীণভৰসংযোজনো সম্মদঞ্ঞা ৰিমুত্তো’’তি? ‘‘ইধ, অগ্গিৰেস্সন, ভিক্খু যং কিঞ্চি রূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৰা বহিদ্ধা ৰা ওল়ারিকং ৰা সুখুমং ৰা হীনং ৰা পণীতং ৰা যং দূরে সন্তিকে ৰা সব্বং রূপং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দিস্ৰা অনুপাদা ৰিমুত্তো হোতি; যা কাচি ৰেদনা…পে… যা কাচি সঞ্ঞা…পে… যে কেচি সঙ্খারা…পে… যং কিঞ্চি ৰিঞ্ঞাণং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৰা বহিদ্ধা ৰা ওল়ারিকং ৰা সুখুমং ৰা হীনং ৰা পণীতং ৰা যং দূরে সন্তিকে ৰা সব্বং ৰিঞ্ঞাণং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৰমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দিস্ৰা অনুপাদা ৰিমুত্তো হোতি. এত্তাৰতা খো, অগ্গিৰেস্সন, ভিক্খু অরহং হোতি খীণাসৰো ৰুসিতৰা কতকরণীযো ওহিতভারো অনুপ্পত্তসদত্থো পরিক্খীণভৰসংযোজনো সম্মদঞ্ঞা ৰিমুত্তো. এৰং ৰিমুত্তচিত্তো খো, অগ্গিৰেস্সন, ভিক্খু তীহি অনুত্তরিযেহি সমন্নাগতো হোতি – দস্সনানুত্তরিযেন, পটিপদানুত্তরিযেন, ৰিমুত্তানুত্তরিযেন. এৰং ৰিমুত্তচিত্তো খো, অগ্গিৰেস্সন, ভিক্খু তথাগতঞ্ঞেৰ সক্করোতি গরুং করোতি মানেতি পূজেতি – বুদ্ধো সো ভগৰা বোধায ধম্মং দেসেতি, দন্তো সো ভগৰা দমথায ধম্মং দেসেতি, সন্তো সো ভগৰা সমথায ধম্মং দেসেতি, তিণ্ণো সো ভগৰা তরণায ধম্মং দেসেতি, পরিনিব্বুতো সো ভগৰা পরিনিব্বানায ধম্মং দেসেতী’’তি.
৩৬২. এৰং ৰুত্তে, সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘মযমেৰ, ভো গোতম, ধংসী, মযং পগব্বা, যে মযং ভৰন্তং গোতমং ৰাদেন ৰাদং আসাদেতব্বং অমঞ্ঞিম্হ. সিযা হি, ভো গোতম, হত্থিং পভিন্নং আসজ্জ পুরিসস্স সোত্থিভাৰো, ন ত্ৰেৰ ভৰন্তং গোতমং আসজ্জ সিযা পুরিসস্স সোত্থিভাৰো. সিযা হি, ভো গোতম, পজ্জলিতং [জলন্তং (সী. পী.)] অগ্গিক্খন্ধং আসজ্জ পুরিসস্স সোত্থিভাৰো, ন ত্ৰেৰ ভৰন্তং গোতমং আসজ্জ সিযা পুরিসস্স সোত্থিভাৰো. সিযা হি, ভো গোতম, আসীৰিসং ঘোরৰিসং আসজ্জ পুরিসস্স সোত্থিভাৰো, ন ত্ৰেৰ ভৰন্তং গোতমং আসজ্জ সিযা পুরিসস্স সোত্থিভাৰো. মযমেৰ, ভো গোতম, ধংসী, মযং পগব্বা, যে মযং ভৰন্তং গোতমং ৰাদেন ৰাদং আসাদেতব্বং অমঞ্ঞিম্হ. অধিৰাসেতু [অধিৰাসেতু চ (পী. ক.)] মে ভৰং গোতমো স্ৰাতনায ভত্তং সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেনা’’তি. অধিৰাসেসি ভগৰা তুণ্হীভাৰেন.
৩৬৩. অথ খো সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো ভগৰতো অধিৰাসনং ৰিদিত্ৰা তে লিচ্ছৰী আমন্তেসি – ‘‘সুণন্তু মে ভোন্তো লিচ্ছৰী, সমণো মে গোতমো নিমন্তিতো স্ৰাতনায সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেন. তেন মে অভিহরেয্যাথ যমস্স পতিরূপং মঞ্ঞেয্যাথা’’তি. অথ খো তে লিচ্ছৰী তস্সা রত্তিযা অচ্চযেন সচ্চকস্স নিগণ্ঠপুত্তস্স পঞ্চমত্তানি থালিপাকসতানি ভত্তাভিহারং অভিহরিংসু. অথ খো নিগণ্ঠপুত্তো সকে আরামে পণীতং খাদনীযং ভোজনীযং পটিযাদাপেত্ৰা ভগৰতো কালং আরোচাপেসি – ‘‘কালো, ভো গোতম, নিট্ঠিতং ভত্ত’’ন্তি. অথ খো ভগৰা পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায যেন সচ্চকস্স নিগণ্ঠপুত্তস্স আরামো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেন. অথ খো সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো বুদ্ধপ্পমুখং ভিক্খুসঙ্ঘং পণীতেন খাদনীযেন ভোজনীযেন সহত্থা সন্তপ্পেসি সম্পৰারেসি. অথ খো সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো ভগৰন্তং ভুত্তাৰিং ওনীতপত্তপাণিং অঞ্ঞতরং নীচং আসনং গহেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো সচ্চকো নিগণ্ঠপুত্তো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘যমিদং, ভো গোতম, দানে পুঞ্ঞঞ্চ পুঞ্ঞমহী চ তং দাযকানং সুখায হোতূ’’তি. ‘‘যং খো, অগ্গিৰেস্সন, তাদিসং দক্খিণেয্যং আগম্ম অৰীতরাগং অৰীতদোসং অৰীতমোহং, তং দাযকানং ভৰিস্সতি. যং খো, অগ্গিৰেস্সন, মাদিসং দক্খিণেয্যং আগম্ম ৰীতরাগং ৰীতদোসং ৰীতমোহং, তং তুয্হং ভৰিস্সতী’’তি.
চূল়সচ্চকসুত্তং নিট্ঠিতং পঞ্চমং.