৫. সোণৰগ্গো [মহাৰগ্গ (অট্ঠকথায সমেতি)]
১. পিযতরসুত্তং
৪১. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. তেন খো পন সমযেন রাজা পসেনদি কোসলো মল্লিকায দেৰিযা সদ্ধিং উপরিপাসাদৰরগতো হোতি. অথ খো রাজা পসেনদি কোসলো মল্লিকং দেৰিং এতদৰোচ – ‘‘অত্থি নু খো তে, মল্লিকে, কোচঞ্ঞো অত্তনা পিযতরো’’তি?
‘‘নত্থি খো মে, মহারাজ, কোচঞ্ঞো অত্তনা পিযতরো. তুয্হং পন, মহারাজ, অত্থঞ্ঞো কোচি অত্তনা পিযতরো’’তি? ‘‘ময্হম্পি খো, মল্লিকে, নত্থঞ্ঞো কোচি অত্তনা পিযতরো’’তি.
অথ খো রাজা পসেনদি কোসলো পাসাদা ওরোহিত্ৰা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো রাজা পসেনদি কোসলো ভগৰন্তং এতদৰোচ –
‘‘ইধাহং, ভন্তে, মল্লিকায দেৰিযা সদ্ধিং উপরিপাসাদৰরগতো মল্লিকং দেৰিং এতদৰোচং – ‘অত্থি নু খো তে, মল্লিকে, কোচঞ্ঞো অত্তনা পিযতরো’তি? এৰং ৰুত্তে, মল্লিকা দেৰী মং এতদৰোচ – ‘নত্থি খো মে, মহারাজ, কোচঞ্ঞো অত্তনা পিযতরো. তুয্হং পন, মহারাজ, অত্থঞ্ঞো কোচি অত্তনা পিযতরো’তি? এৰং ৰুত্তে, অহং, ভন্তে, মল্লিকং দেৰিং এতদৰোচং – ‘ময্হম্পি খো, মল্লিকে, নত্থঞ্ঞো কোচি অত্তনা পিযতরো’’’তি.
অথ খো ভগৰা এতমত্থং ৰিদিত্ৰা তাযং ৰেলাযং ইমং উদানং উদানেসি –
‘‘সব্বা দিসা অনুপরিগম্ম চেতসা,
নেৰজ্ঝগা পিযতরমত্তনা ক্ৰচি;
এৰং পিযো পুথু অত্তা পরেসং,
তস্মা ন হিংসে পরমত্তকামো’’তি. পঠমং;
২. অপ্পাযুকসুত্তং
৪২. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. অথ খো আযস্মা আনন্দো সাযন্হসমযং পটিসল্লানা [পটিসল্লাণা (সী.)] ৰুট্ঠিতো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা আনন্দো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘অচ্ছরিযং, ভন্তে, অব্ভুতং, ভন্তে! যাৰ অপ্পাযুকা হি, ভন্তে, ভগৰতো মাতা অহোসি, সত্তাহজাতে ভগৰতি ভগৰতো মাতা কালমকাসি, তুসিতং কাযং উপপজ্জী’’তি.
‘‘এৰমেতং, আনন্দ [এৰমেতং আনন্দ এৰমেতং আনন্দ (স্যা.)], অপ্পাযুকা হি, আনন্দ, বোধিসত্তমাতরো হোন্তি. সত্তাহজাতেসু বোধিসত্তেসু বোধিসত্তমাতরো কালং করোন্তি, তুসিতং কাযং উপপজ্জন্তী’’তি.
অথ খো ভগৰা এতমত্থং ৰিদিত্ৰা তাযং ৰেলাযং ইমং উদানং উদানেসি –
‘‘যে কেচি ভূতা ভৰিস্সন্তি যে ৰাপি,
সব্বে গমিস্সন্তি পহায দেহং;
তং সব্বজানিং কুসলো ৰিদিত্ৰা,
আতাপিযো ব্রহ্মচরিযং চরেয্যা’’তি. দুতিযং;
৩. সুপ্পবুদ্ধকুট্ঠিসুত্তং
৪৩. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা রাজগহে ৰিহরতি ৰেল়ুৰনে কলন্দকনিৰাপে. তেন খো পন সমযেন রাজগহে সুপ্পবুদ্ধো নাম কুট্ঠী অহোসি – মনুস্সদলিদ্দো, মনুস্সকপণো, মনুস্সৰরাকো. তেন খো পন সমযেন ভগৰা মহতিযা পরিসায পরিৰুতো ধম্মং দেসেন্তো নিসিন্নো হোতি.
অদ্দসা খো সুপ্পবুদ্ধো কুট্ঠী তং মহাজনকাযং দূরতোৰ সন্নিপতিতং. দিস্ৰানস্স এতদহোসি – ‘‘নিস্সংসযং খো এত্থ কিঞ্চি খাদনীযং ৰা ভোজনীযং ৰা ভাজীযতি [ভাজীযিস্সতি (সী.)]. যংনূনাহং যেন সো মহাজনকাযো তেনুপসঙ্কমেয্যং. অপ্পেৰ নামেত্থ কিঞ্চি খাদনীযং ৰা ভোজনীযং ৰা লভেয্য’’ন্তি.
অথ খো সুপ্পবুদ্ধো কুট্ঠী যেন সো মহাজনকাযো তেনুপসঙ্কমি. অদ্দসা খো সুপ্পবুদ্ধো কুট্ঠী ভগৰন্তং মহতিযা পরিসায পরিৰুতং ধম্মং দেসেন্তং নিসিন্নং. দিস্ৰানস্স এতদহোসি – ‘‘ন খো এত্থ কিঞ্চি খাদনীযং ৰা ভোজনীযং ৰা ভাজীযতি. সমণো অযং গোতমো পরিসতি ধম্মং দেসেতি. যংনূনাহম্পি ধম্মং সুণেয্য’’ন্তি. তত্থেৰ একমন্তং নিসীদি – ‘‘অহম্পি ধম্মং সোস্সামী’’তি.
অথ খো ভগৰা সব্বাৰন্তং পরিসং চেতসা চেতো পরিচ্চ মনসাকাসি ‘‘কো নু খো ইধ ভব্বো ধম্মং ৰিঞ্ঞাতু’’ন্তি? অদ্দসা খো ভগৰা সুপ্পবুদ্ধং কুট্ঠিং তস্সং পরিসাযং নিসিন্নং. দিস্ৰানস্স এতদহোসি – ‘‘অযং খো ইধ ভব্বো ধম্মং ৰিঞ্ঞাতু’’ন্তি. সুপ্পবুদ্ধং কুট্ঠিং আরব্ভ আনুপুব্বিং কথং [আনুপুব্বিকথং (সী.), অনুপুব্বিকথং (স্যা. পী. ক.)] কথেসি, সেয্যথিদং – দানকথং সীলকথং সগ্গকথং; কামানং আদীনৰং ওকারং সঙ্কিলেসং; নেক্খম্মে [নেক্খম্মে চ (সী. স্যা. পী.)] আনিসংসং পকাসেসি. যদা ভগৰা অঞ্ঞাসি সুপ্পবুদ্ধং কুট্ঠিং কল্লচিত্তং মুদুচিত্তং ৰিনীৰরণচিত্তং উদগ্গচিত্তং পসন্নচিত্তং, অথ যা বুদ্ধানং সামুক্কংসিকা ধম্মদেসনা তং পকাসেসি – দুক্খং, সমুদযং, নিরোধং, মগ্গং. সেয্যথাপি নাম সুদ্ধং ৰত্থং অপগতকাল়কং সম্মদেৰ রজনং পটিগ্গণ্হেয্য, এৰমেৰ সুপ্পবুদ্ধস্স কুট্ঠিস্স তস্মিংযেৰ আসনে ৰিরজং ৰীতমলং ধম্মচক্খুং উদপাদি – ‘‘যং কিঞ্চি সমুদযধম্মং সব্বং তং নিরোধধম্ম’’ন্তি.
অথ খো সুপ্পবুদ্ধো কুট্ঠী দিট্ঠধম্মো পত্তধম্মো ৰিদিতধম্মো পরিযোগাল়্হধম্মো তিণ্ণৰিচিকিচ্ছো ৰিগতকথংকথো ৰেসারজ্জপ্পত্তো অপরপ্পচ্চযো সত্থু সাসনে উট্ঠাযাসনা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো সুপ্পবুদ্ধো কুট্ঠী ভগৰন্তং এতদৰোচ –
‘‘অভিক্কন্তং, ভন্তে, অভিক্কতং, ভন্তে! সেয্যথাপি, ভন্তে, নিক্কুজ্জিতং ৰা উক্কুজ্জেয্য, পটিচ্ছন্নং ৰা ৰিৰরেয্য, মূল়্হস্স ৰা মগ্গং আচিক্খেয্য, অন্ধকারে ৰা তেলপজ্জোতং ধারেয্য – চক্খুমন্তো রূপানি দক্খন্তীতি; এৰমেৰং ভগৰতা অনেকপরিযাযেন ধম্মো পকাসিতো. এসাহং, ভন্তে, ভগৰন্তং সরণং গচ্ছামি ধম্মঞ্চ ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ. উপাসকং মং ভগৰা ধারেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সরণং গত’’ন্তি.
অথ খো সুপ্পবুদ্ধো কুট্ঠী ভগৰতা ধম্মিযা কথায সন্দস্সিতো সমাদপিতো সমুত্তেজিতো সম্পহংসিতো ভগৰতো ভাসিতং অভিনন্দিত্ৰা অনুমোদিত্ৰা উট্ঠাযাসনা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা পক্কামি. অথ খো অচিরপক্কন্তং সুপ্পবুদ্ধং কুট্ঠিং গাৰী তরুণৰচ্ছা অধিপতিত্ৰা জীৰিতা ৰোরোপেসি.
অথ খো সম্বহুলা ভিক্খূ যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো তে ভিক্খূ ভগৰন্তং এতদৰোচুং – ‘‘যো সো, ভন্তে, সুপ্পবুদ্ধো নাম কুট্ঠী ভগৰতা ধম্মিযা কথায সন্দস্সিতো সমাদপিতো সমুত্তেজিতো সম্পহংসিতো, সো কালঙ্কতো. তস্স কা গতি, কো অভিসম্পরাযো’’তি?
‘‘পণ্ডিতো, ভিক্খৰে, সুপ্পবুদ্ধো কুট্ঠী; পচ্চপাদি ধম্মস্সানুধম্মং; ন চ মং ধম্মাধিকরণং ৰিহেসেসি. সুপ্পবুদ্ধো, ভিক্খৰে, কুট্ঠী তিণ্ণং সংযোজনানং পরিক্খযা সোতাপন্নো অৰিনিপাতধম্মো নিযতো সম্বোধিপরাযণো’’তি.
এৰং ৰুত্তে, অঞ্ঞতরো ভিক্খু ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘কো নু খো, ভন্তে, হেতু, কো পচ্চযো যেন সুপ্পবুদ্ধো কুট্ঠী অহোসি – মনুস্সদলিদ্দো, মনুস্সকপণো, মনুস্সৰরাকো’’তি?
‘‘ভূতপুব্বং, ভিক্খৰে, সুপ্পবুদ্ধো কুট্ঠী ইমস্মিংযেৰ রাজগহে সেট্ঠিপুত্তো অহোসি. সো উয্যানভূমিং নিয্যন্তো অদ্দস তগরসিখিং [তগ্গরসিখিং (ক.)] পচ্চেকবুদ্ধং নগরং পিণ্ডায পৰিসন্তং. দিস্ৰানস্স এতদহোসি – ‘ক্ৰাযং কুট্ঠী কুট্ঠিচীৰরেন ৰিচরতী’তি? নিট্ঠুভিত্ৰা অপসব্যতো [অপব্যামতো (স্যা. সং. নি. ১.২৫৫)] করিত্ৰা পক্কামি. সো তস্স কম্মস্স ৰিপাকেন বহূনি ৰস্সসতানি বহূনি ৰস্সসহস্সানি বহূনি ৰস্সসতসহস্সানি নিরযে পচ্চিত্থ. তস্সেৰ কম্মস্স ৰিপাকাৰসেসেন ইমস্মিংযেৰ রাজগহে কুট্ঠী অহোসি মনুস্সদলিদ্দো, মনুস্সকপণো, মনুস্সৰরাকো. সো তথাগতপ্পৰেদিতং ধম্মৰিনযং আগম্ম সদ্ধং সমাদিযি সীলং সমাদিযি সুতং সমাদিযি চাগং সমাদিযি পঞ্ঞং সমাদিযি. সো তথাগতপ্পৰেদিতং ধম্মৰিনযং আগম্ম সদ্ধং সমাদিযিত্ৰা সীলং সমাদিযিত্ৰা সুতং সমাদিযিত্ৰা চাগং সমাদিযিত্ৰা পঞ্ঞং সমাদিযিত্ৰা কাযস্স ভেদা পরং মরণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপন্নো দেৰানং তাৰতিংসানং সহব্যতং. সো তত্থ অঞ্ঞে দেৰে অতিরোচতি ৰণ্ণেন চেৰ যসসা চা’’তি.
অথ খো ভগৰা এতমত্থং ৰিদিত্ৰা তাযং ৰেলাযং ইমং উদানং উদানেসি –
‘‘চক্খুমা ৰিসমানীৰ, ৰিজ্জমানে পরক্কমে;
পণ্ডিতো জীৰলোকস্মিং, পাপানি পরিৰজ্জযে’’তি. ততিযং;
৪. কুমারকসুত্তং
৪৪. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. তেন খো পন সমযেন সম্বহুলা কুমারকা অন্তরা চ সাৰত্থিং অন্তরা চ জেতৰনং মচ্ছকে বাধেন্তি.
অথ খো ভগৰা পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায সাৰত্থিং পিণ্ডায পাৰিসি. অদ্দসা খো ভগৰা তে সম্বহুলে কুমারকে অন্তরা চ সাৰত্থিং অন্তরা চ জেতৰনং মচ্ছকে বাধেন্তে. দিস্ৰান যেন তে কুমারকা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা তে কুমারকে এতদৰোচ – ‘‘ভাযথ ৰো, তুম্হে কুমারকা, দুক্খস্স, অপ্পিযং ৰো দুক্খ’’ন্তি? ‘‘এৰং, ভন্তে, ভাযাম মযং, ভন্তে, দুক্খস্স, অপ্পিযং নো দুক্খ’’ন্তি.
অথ খো ভগৰা এতমত্থং ৰিদিত্ৰা তাযং ৰেলাযং ইমং উদানং উদানেসি –
‘‘সচে ভাযথ দুক্খস্স, সচে ৰো দুক্খমপ্পিযং;
মাকত্থ পাপকং কম্মং, আৰি ৰা যদি ৰা রহো.
‘‘সচে চ পাপকং কম্মং, করিস্সথ করোথ ৰা;
ন ৰো দুক্খা পমুত্যত্থি, উপেচ্চপি [উপচ্চপি (ক.), উপ্পচ্চপি (?), উপ্পতিত্ৰাপি ইতি অত্থো] পলাযত’’ন্তি. চতুত্থং;
৫. উপোসথসুত্তং
৪৫. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি পুব্বারামে মিগারমাতুপাসাদে. তেন খো পন সমযেন ভগৰা তদহুপোসথে ভিক্খুসঙ্ঘপরিৰুতো নিসিন্নো হোতি.
অথ খো আযস্মা আনন্দো অভিক্কন্তায রত্তিযা, নিক্খন্তে পঠমে যামে, উট্ঠাযাসনা একংসং উত্তরাসঙ্গং [চীৰরং (সব্বত্থ)] করিত্ৰা যেন ভগৰা তেনঞ্জলিং পণামেত্ৰা ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘অভিক্কন্তা, ভন্তে, রত্তি; নিক্খন্তো পঠমো যামো; চিরনিসিন্নো ভিক্খুসঙ্ঘো; উদ্দিসতু, ভন্তে, ভগৰা ভিক্খূনং পাতিমোক্খ’’ন্তি. এৰং ৰুত্তে, ভগৰা তুণ্হী অহোসি.
দুতিযম্পি খো আযস্মা আনন্দো অভিক্কন্তায রত্তিযা, নিক্খন্তে মজ্ঝিমে যামে, উট্ঠাযাসনা একংসং উত্তরাসঙ্গং করিত্ৰা যেন ভগৰা তেনঞ্জলিং পণামেত্ৰা ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘অভিক্কন্তা, ভন্তে, রত্তি; নিক্খন্তো মজ্ঝিমো যামো; চিরনিসিন্নো ভিক্খুসঙ্ঘো; উদ্দিসতু, ভন্তে, ভগৰা ভিক্খূনং পাতিমোক্খ’’ন্তি. দুতিযম্পি খো ভগৰা তুণ্হী অহোসি.
ততিযম্পি খো আযস্মা আনন্দো অভিক্কন্তায রত্তিযা, নিক্খন্তে পচ্ছিমে যামে, উদ্ধস্তে অরুণে, নন্দিমুখিযা রত্তিযা উট্ঠাযাসনা একংসং উত্তরাসঙ্গং করিত্ৰা যেন ভগৰা তেনঞ্জলিং পণামেত্ৰা ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘অভিক্কন্তা, ভন্তে, রত্তি; নিক্খন্তো পচ্ছিমো যামো; উদ্ধস্তো অরুণো; নন্দিমুখী রত্তি; চিরনিসিন্নো ভিক্খুসঙ্ঘো; উদ্দিসতু, ভন্তে, ভগৰা ভিক্খূনং পাতিমোক্খ’’ন্তি. ‘‘অপরিসুদ্ধা, আনন্দ, পরিসা’’তি.
অথ খো আযস্মতো মহামোগ্গল্লানস্স এতদহোসি – ‘‘কং নু খো ভগৰা পুগ্গলং সন্ধায এৰমাহ – ‘অপরিসুদ্ধা, আনন্দ, পরিসা’তি? অথ খো আযস্মা মহামোগ্গল্লানো সব্বাৰন্তং ভিক্খুসঙ্ঘং চেতসা চেতো পরিচ্চ মনসাকাসি. অদ্দসা খো আযস্মা মহামোগ্গল্লানো তং পুগ্গলং দুস্সীলং পাপধম্মং অসুচিং সঙ্কস্সরসমাচারং পটিচ্ছন্নকম্মন্তং অসমণং সমণপটিঞ্ঞং অব্রহ্মচারিং ব্রহ্মচারিপটিঞ্ঞং অন্তোপূতিং অৰস্সুতং কসম্বুজাতং মজ্ঝে ভিক্খুসঙ্ঘস্স নিসিন্নং. দিস্ৰান উট্ঠাযাসনা যেন সো পুগ্গলো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা তং পুগ্গলং এতদৰোচ – ‘‘উট্ঠেহি, আৰুসো, দিট্ঠোসি ভগৰতা; নত্থি তে ভিক্খূহি সদ্ধিং সংৰাসো’’তি. এৰং ৰুত্তে [অথ খো (সব্বত্থ), চূল়ৰ. ৩৮৩; অ. নি. ৮.২০ পস্সিতব্বং], সো পুগ্গলো তুণ্হী অহোসি.
দুতিযম্পি খো আযস্মা মহামোগ্গল্লানো তং পুগ্গলং এতদৰোচ – ‘‘উট্ঠেহি, আৰুসো, দিট্ঠোসি ভগৰতা; নত্থি তে ভিক্খূহি সদ্ধিং সংৰাসো’’তি. দুতিযম্পি খো…পে… ততিযম্পি খো সো পুগ্গলো তুণ্হী অহোসি.
অথ খো আযস্মা মহামোগ্গল্লানো তং পুগ্গলং বাহাযং গহেত্ৰা বহিদ্ৰারকোট্ঠকা নিক্খামেত্ৰা সূচিঘটিকং দত্ৰা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘নিক্খামিতো, ভন্তে, সো পুগ্গলো মযা. পরিসুদ্ধা পরিসা. উদ্দিসতু, ভন্তে, ভগৰা ভিক্খূনং পাতিমোক্খ’’ন্তি. ‘‘অচ্ছরিযং, মোগ্গল্লান, অব্ভুতং, মোগ্গল্লান! যাৰ বাহাগহণাপি নাম সো মোঘপুরিসো আগমেস্সতী’’তি!
অথ খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ন দানাহং, ভিক্খৰে, ইতো পরং [ন দানাহং ভিক্খৰে অজ্জতগ্গে (অ. নি. ৮.২০)] উপোসথং করিস্সামি, পাতিমোক্খং উদ্দিসিস্সামি. তুম্হেৰ দানি, ভিক্খৰে, ইতো পরং উপোসথং করেয্যাথ, পাতিমোক্খং উদ্দিসেয্যাথ. অট্ঠানমেতং, ভিক্খৰে, অনৰকাসো যং তথাগতো অপরিসুদ্ধায পরিসায উপোসথং করেয্য, পাতিমোক্খং উদ্দিসেয্য.
‘‘অট্ঠিমে, ভিক্খৰে, মহাসমুদ্দে অচ্ছরিযা অব্ভুতা ধম্মা, যে দিস্ৰা দিস্ৰা অসুরা মহাসমুদ্দে অভিরমন্তি. কতমে অট্ঠ?
‘‘মহাসমুদ্দো, ভিক্খৰে, অনুপুব্বনিন্নো অনুপুব্বপোণো অনুপুব্বপব্ভারো, ন আযতকেনেৰ পপাতো. যম্পি [যং (সী. স্যা. ক.)], ভিক্খৰে, মহাসমুদ্দো অনুপুব্বনিন্নো অনুপুব্বপোণো অনুপুব্বপব্ভারো ন আযতকেনেৰ পপাতো; অযং, ভিক্খৰে, মহাসমুদ্দে পঠমো অচ্ছরিযো অব্ভুতো ধম্মো, যং দিস্ৰা দিস্ৰা অসুরা মহাসমুদ্দে অভিরমন্তি.
‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, মহাসমুদ্দো ঠিতধম্মো ৰেলং নাতিৰত্ততি. যম্পি, ভিক্খৰে, মহাসমুদ্দো ঠিতধম্মো ৰেলং নাতিৰত্ততি; অযং, ভিক্খৰে [অযম্পি (সব্বত্থ)], মহাসমুদ্দে দুতিযো অচ্ছরিযো অব্ভুতো ধম্মো, যং দিস্ৰা দিস্ৰা অসুরা মহাসমুদ্দে অভিরমন্তি.
‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, মহাসমুদ্দো ন মতেন কুণপেন সংৰসতি. যং হোতি মহাসমুদ্দে মতং কুণপং তং খিপ্পমেৰ [খিপ্পঞ্ঞেৰ (সী.), খিপ্পংযেৰ (ক.)] তীরং ৰাহেতি, থলং উস্সারেতি. যম্পি, ভিক্খৰে, মহাসমুদ্দো ন মতেন কুণপেন সংৰসতি, যং হোতি মহাসমুদ্দে মতং কুণপং তং খিপ্পমেৰ তীরং ৰাহেতি থলং উস্সারেতি; অযং, ভিক্খৰে, মহাসমুদ্দে ততিযো অচ্ছরিযো অব্ভুতো ধম্মো, যং দিস্ৰা দিস্ৰা অসুরা মহাসমুদ্দে অভিরমন্তি.
‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, যা কাচি মহানদিযো, সেয্যথিদং – গঙ্গা যমুনা অচিরৰতী সরভূ মহী, তা মহাসমুদ্দং পত্ৰা [পত্তা (স্যা. পী. ক.)] জহন্তি পুরিমানি নামগোত্তানি; ‘মহাসমুদ্দো’ত্ৰেৰ সঙ্খং গচ্ছন্তি. যম্পি, ভিক্খৰে, যা কাচি মহানদিযো, সেয্যথিদং – গঙ্গা যমুনা অচিরৰতী সরভূ মহী তা মহাসমুদ্দং পত্ৰা জহন্তি পুরিমানি নামগোত্তানি, ‘মহাসমুদ্দো’ত্ৰেৰ সঙ্খং গচ্ছন্তি; অযং, ভিক্খৰে, মহাসমুদ্দে চতুত্থো অচ্ছরিযো অব্ভুতো ধম্মো, যং দিস্ৰা দিস্ৰা অসুরা মহাসমুদ্দে অভিরমন্তি.
‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, যা চ লোকে সৰন্তিযো মহাসমুদ্দং অপ্পেন্তি, যা চ অন্তলিক্খা ধারা পপতন্তি, ন তেন মহাসমুদ্দস্স ঊনত্তং ৰা পূরত্তং ৰা পঞ্ঞাযতি. যম্পি, ভিক্খৰে, যা চ লোকে সৰন্তিযো মহাসমুদ্দং অপ্পেন্তি, যা চ অন্তলিক্খা ধারা পপতন্তি, ন তেন মহাসম্মুদ্দস্স ঊনত্তং ৰা পূরত্তং ৰা পঞ্ঞাযতি; অযং, ভিক্খৰে, মহাসমুদ্দে পঞ্চমো অচ্ছরিযো অব্ভুতো ধম্মো, যং দিস্ৰা দিস্ৰা অসুরা মহাসমুদ্দে অভিরমন্তি.
‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, মহাসমুদ্দো একরসো লোণরসো. যম্পি, ভিক্খৰে, মহাসমুদ্দো একরসো লোণরসো; অযং, ভিক্খৰে, মহাসমুদ্দে ছট্ঠো অচ্ছরিযো অব্ভুতো ধম্মো, যং দিস্ৰা দিস্ৰা অসুরা মহাসমুদ্দে অভিরমন্তি.
‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, মহাসমুদ্দো বহুরতনো অনেকরতনো. তত্রিমানি রতনানি, সেয্যথিদং – মুত্তা মণি ৰেল়ুরিযো সঙ্খো সিলা পৰাল়ং রজতং জাতরূপং লোহিতঙ্গো মসারগল্লং. যম্পি, ভিক্খৰে, মহাসমুদ্দো বহুরতনো অনেকরতনো, তত্রিমানি রতনানি, সেয্যথিদং – মুত্তা মণি ৰেল়ুরিযো সঙ্খো সিলা পৰাল়ং রজতং জাতরূপং লোহিতঙ্গো [লোহিতঙ্কো (সী. পী.), লোহিতকো (?)] মসারগল্লং; অযং, ভিক্খৰে, মহাসমুদ্দে সত্তমো অচ্ছরিযো অব্ভুতো ধম্মো, যং দিস্ৰা দিস্ৰা অসুরা মহাসমুদ্দে অভিরমন্তি.
‘‘পুন চপরং, ভিক্খৰে, মহাসমুদ্দো মহতং ভূতানং আৰাসো. তত্রিমে ভূতা – তিমি তিমিঙ্গলো তিমিতিমিঙ্গলো [তিমি তিমিঙ্গলো তিমিরপিঙ্গলো (সী. পী., অ. নি. ৮.১৯)] অসুরা নাগা গন্ধব্বা. সন্তি মহাসমুদ্দে যোজনসতিকাপি অত্তভাৰা, দ্ৰিযোজনসতিকাপি অত্তভাৰা, তিযোজনসতিকাপি অত্তভাৰা, চতুযোজনসতিকাপি অত্তভাৰা, পঞ্চযোজনসতিকাপি অত্তভাৰা. যম্পি, ভিক্খৰে, মহাসমুদ্দো মহতং ভূতানং আৰাসো, তত্রিমে ভূতা – তিমি তিমিঙ্গলো তিমিতিমিঙ্গলো অসুরা নাগা গন্ধব্বা, সন্তি মহাসমুদ্দে যোজনসতিকাপি অত্তভাৰা দ্ৰিযোজনসতিকাপি অত্তভাৰা…পে… পঞ্চযোজনসতিকাপি অত্তভাৰা; অযং, ভিক্খৰে, মহাসমুদ্দে অট্ঠমো অচ্ছরিযো অব্ভুতো ধম্মো, যং দিস্ৰা দিস্ৰা অসুরা মহাসমুদ্দে অভিরমন্তি. ইমে খো, ভিক্খৰে, অট্ঠ মহাসমুদ্দে অচ্ছরিযা অব্ভুতা ধম্মা যে দিস্ৰা দিস্ৰা অসুরা মহাসমুদ্দে অভিরমন্তি.
‘‘এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, ইমস্মিং ধম্মৰিনযে অট্ঠ অচ্ছরিযা অব্ভুতা ধম্মা, যে দিস্ৰা দিস্ৰা ভিক্খূ ইমস্মিং ধম্মৰিনযে অভিরমন্তি. কতমে অট্ঠ?
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, মহাসমুদ্দো অনুপুব্বনিন্নো অনুপুব্বপোণো অনুপুব্বপব্ভারো, ন আযতকেনেৰ পপাতো; এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, ইমস্মিং ধম্মৰিনযে অনুপুব্বসিক্খা অনুপুব্বকিরিযা অনুপুব্বপটিপদা, ন আযতকেনেৰ অঞ্ঞাপটিৰেধো. যম্পি, ভিক্খৰে, ইমস্মিং ধম্মৰিনযে অনুপুব্বসিক্খা অনুপুব্বকিরিযা অনুপুব্বপটিপদা, ন আযতকেনেৰ অঞ্ঞাপটিৰেধো; অযং, ভিক্খৰে, ইমস্মিং ধম্মৰিনযে পঠমো অচ্ছরিযো অব্ভুতো ধম্মো, যং দিস্ৰা দিস্ৰা ভিক্খূ ইমস্মিং ধম্মৰিনযে অভিরমন্তি.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, মহাসমুদ্দো ঠিতধম্মো ৰেলং নাতিৰত্ততি; এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, যং মযা সাৰকানং সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং তং মম সাৰকা জীৰিতহেতুপি নাতিক্কমন্তি. যম্পি, ভিক্খৰে, মযা সাৰকানং সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং তং মম সাৰকা জীৰিতহেতুপি নাতিক্কমন্তি; অযং, ভিক্খৰে, ইমস্মিং ধম্মৰিনযে দুতিযো অচ্ছরিযো অব্ভুতো ধম্মো, যং দিস্ৰা দিস্ৰা ভিক্খূ ইমস্মিং ধম্মৰিনযে অভিরমন্তি.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, মহাসমুদ্দো ন মতেন কুণপেন সংৰসতি; যং হোতি মহাসমুদ্দে মতং কুণপং তং খিপ্পমেৰ তীরং ৰাহেতি, থলং উস্সারেতি; এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, যো সো পুগ্গলো দুস্সীলো পাপধম্মো অসুচি সঙ্কস্সরসমাচারো পটিচ্ছন্নকম্মন্তো অস্সমণো সমণপটিঞ্ঞো অব্রহ্মচারী ব্রহ্মচারিপটিঞ্ঞো অন্তোপূতি অৰস্সুতো কসম্বুজাতো, ন তেন সঙ্ঘো সংৰসতি; অথ খো নং খিপ্পমেৰ সন্নিপতিত্ৰা উক্খিপতি. কিঞ্চাপি সো হোতি মজ্ঝে ভিক্খুসঙ্ঘস্স নিসিন্নো, অথ খো সো আরকাৰ সঙ্ঘম্হা, সঙ্ঘো চ তেন. যম্পি, ভিক্খৰে, যো সো পুগ্গলো দুস্সীলো পাপধম্মো অসুচি সঙ্কস্সরসমাচারো পটিচ্ছন্নকম্মন্তো অস্সমণো সমণপটিঞ্ঞো অব্রহ্মচারী ব্রহ্মচারিপটিঞ্ঞো অন্তোপূতি অৰস্সুতো কসম্বুজাতো, ন তেন সঙ্ঘো সংৰসতি; খিপ্পমেৰ নং সন্নিপতিত্ৰা উক্খিপতি. কিঞ্চাপি সো হোতি মজ্ঝে ভিক্খুসঙ্ঘস্স নিসিন্নো, অথ খো সো আরকাৰ সঙ্ঘম্হা, সঙ্ঘো চ তেন; অযং, ভিক্খৰে, ইমস্মিং ধম্মৰিনযে ততিযো অচ্ছরিযো অব্ভুতো ধম্মো, যং দিস্ৰা দিস্ৰা ভিক্খূ ইমস্মিং ধম্মৰিনযে অভিরমন্তি.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, যা কাচি মহানদিযো, সেয্যথিদং – গঙ্গা যমুনা অচিরৰতী সরভূ মহী তা মহাসমুদ্দং পত্ৰা জহন্তি পুরিমানি নামগোত্তানি, ‘মহাসমুদ্দো’ত্ৰেৰ সঙ্খং গচ্ছন্তি; এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, চত্তারো ৰণ্ণা – খত্তিযা, ব্রাহ্মণা, ৰেস্সা, সুদ্দা তে তথাগতপ্পৰেদিতে ধম্মৰিনযে অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিত্ৰা [পব্বজিতা (ক. সী.)] জহন্তি পুরিমানি নামগোত্তানি, ‘সমণা সক্যপুত্তিযা’ত্ৰেৰ সঙ্খং গচ্ছন্তি. যম্পি, ভিক্খৰে, চত্তারো ৰণ্ণা – খত্তিযা, ব্রাহ্মণা, ৰেস্সা, সুদ্দা তে তথাগতপ্পৰেদিতে ধম্মৰিনযে অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিত্ৰা জহন্তি পুরিমানি নামগোত্তানি, ‘সমণা সক্যপুত্তিযা’ত্ৰেৰ সঙ্খং গচ্ছন্তি; অযং, ভিক্খৰে, ইমস্মিং ধম্মৰিনযে চতুত্থো অচ্ছরিযো অব্ভুতো ধম্মো, যং দিস্ৰা দিস্ৰা ভিক্খূ ইমস্মিং ধম্মৰিনযে অভিরমন্তি.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, যা চ লোকে সৰন্তিযো মহাসমুদ্দং অপ্পেন্তি, যা চ অন্তলিক্খা ধারা পপতন্তি, ন তেন মহাসমুদ্দস্স ঊনত্তং ৰা পূরত্তং ৰা পঞ্ঞাযতি; এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, বহূ চেপি ভিক্খূ অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বাযন্তি, ন তেন নিব্বানধাতুযা ঊনত্তং ৰা পূরত্তং ৰা পঞ্ঞাযতি. যম্পি, ভিক্খৰে, বহূ চেপি ভিক্খূ অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বাযন্তি, ন তেন নিব্বানধাতুযা ঊনত্তং ৰা পূরত্তং ৰা পঞ্ঞাযতি; অযং, ভিক্খৰে, ইমস্মিং ধম্মৰিনযে পঞ্চমো অচ্ছরিযো অব্ভুতো ধম্মো, যং দিস্ৰা দিস্ৰা ভিক্খূ ইমস্মিং ধম্মৰিনযে অভিরমন্তি.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, মহাসমুদ্দো একরসো লোণরসো; এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, অযং ধম্মৰিনযো একরসো ৰিমুত্তিরসো. যম্পি, ভিক্খৰে, অযং ধম্মৰিনযো একরসো ৰিমুত্তিরসো; অযং, ভিক্খৰে, ইমস্মিং ধম্মৰিনযে ছট্ঠো অচ্ছরিযো অব্ভুতো ধম্মো, যং দিস্ৰা দিস্ৰা ভিক্খূ ইমস্মিং ধম্মৰিনযে অভিরমন্তি.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, মহাসমুদ্দো বহুরতনো অনেকরতনো, তত্রিমানি রতনানি, সেয্যথিদং – মুত্তা মণি ৰেল়ুরিযো সঙ্খো সিলা পৰাল়ং রজতং জাতরূপং লোহিতঙ্গো মসারগল্লং; এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, অযং ধম্মৰিনযো বহুরতনো অনেকরতনো; তত্রিমানি রতনানি, সেয্যথিদং – চত্তারো সতিপট্ঠানা, চত্তারো সম্মপ্পধানা, চত্তারো ইদ্ধিপাদা, পঞ্চিন্দ্রিযানি, পঞ্চ বলানি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা, অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো. যম্পি, ভিক্খৰে, অযং ধম্মৰিনযো বহুরতনো অনেকরতনো, তত্রিমানি রতনানি, সেয্যথিদং – চত্তারো সতিপট্ঠানা, চত্তারো সম্মপ্পধানা, চত্তারো ইদ্ধিপাদা, পঞ্চিন্দ্রিযানি, পঞ্চ বলানি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা, অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো; অযং, ভিক্খৰে, ইমস্মিং ধম্মৰিনযে সত্তমো অচ্ছরিযো অব্ভুতো ধম্মো, যং দিস্ৰা দিস্ৰা ভিক্খূ ইমস্মিং ধম্মৰিনযে অভিরমন্তি.
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, মহাসমুদ্দো মহতং ভূতানং আৰাসো, তত্রিমে ভূতা – তিমি তিমিঙ্গলো তিমিতিমিঙ্গলো অসুরা নাগা গন্ধব্বা, সন্তি মহাসমুদ্দে যোজনসতিকাপি অত্তভাৰা দ্ৰিযোজনসতিকাপি অত্তভাৰা তিযোজনসতিকাপি অত্তভাৰা চতুযোজনসতিকাপি অত্তভাৰা পঞ্চযোজনসতিকাপি অত্তভাৰা; এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, অযং ধম্মৰিনযো মহতং ভূতানং আৰাসো; তত্রিমে ভূতা – সোতাপন্নো, সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিরিযায পটিপন্নো, সকদাগামি, সকদাগামিফলসচ্ছিকিরিযায পটিপন্নো, অনাগামী, অনাগামীফলসচ্ছিকিরিযায পটিপন্নো, অরহা, অরহত্তায পটিপন্নো [অরহত্তফলসচ্ছিকিরিযায (সী.)]. যম্পি, ভিক্খৰে, অযং ধম্মৰিনযো মহতং ভূতানং আৰাসো, তত্রিমে ভূতা – সোতাপন্নো, সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিরিযায পটিপন্নো, সকদাগামী, সকদাগামিফলসচ্ছিকিরিযায পটিপন্নো, অনাগামী, অনাগামিফলসচ্ছিকিরিযায পটিপন্নো, অরহা, অরহত্তায পটিপন্নো; অযং, ভিক্খৰে, ইমস্মিং ধম্মৰিনযে অট্ঠমো অচ্ছরিযো অব্ভুতো ধম্মো, যং দিস্ৰা দিস্ৰা ভিক্খূ ইমস্মিং ধম্মৰিনযে অভিরমন্তি. ইমে খো, ভিক্খৰে, ইমস্মিং ধম্মৰিনযে অট্ঠ অচ্ছরিযা অব্ভুতা ধম্মা, যে দিস্ৰা দিস্ৰা ভিক্খূ ইমস্মিং ধম্মৰিনযে অভিরমন্তী’’তি.
অথ খো ভগৰা এতমত্থং ৰিদিত্ৰা তাযং ৰেলাযং ইমং উদানং উদানেসি –
‘‘ছন্নমতিৰস্সতি, ৰিৰটং নাতিৰস্সতি;
তস্মা ছন্নং ৰিৰরেথ, এৰং তং নাতিৰস্সতী’’তি. পঞ্চমং;
৬. সোণসুত্তং
৪৬. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. তেন খো পন সমযেন আযস্মা মহাকচ্চানো অৰন্তীসু ৰিহরতি কুররঘরে [কুরুরঘরে (স্যা. মহাৰ. ২৫৭), কুলঘরে (ক.)] পৰত্তে পব্বতে. তেন খো পন সমযেন সোণো উপাসকো কুটিকণ্ণো আযস্মতো মহাকচ্চানস্স উপট্ঠাকো হোতি.
অথ খো সোণস্স উপাসকস্স কুটিকণ্ণস্স রহোগতস্স পটিসল্লীনস্স এৰং চেতসো পরিৰিতক্কো উদপাদি – ‘‘যথা যথা খো অয্যো মহাকচ্চানো ধম্মং দেসেতি নযিদং সুকরং অগারং অজ্ঝাৰসতা একন্তপরিপুণ্ণং একন্তপরিসুদ্ধং সঙ্খলিখিতং ব্রহ্মচরিযং চরিতুং. যংনূনাহং কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজেয্য’’ন্তি.
অথ খো সোণো উপাসকো কুটিকণ্ণো যেনাযস্মা মহাকচ্চানো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মন্তং মহাকচ্চানং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো সোণো উপাসকো কুটিকণ্ণো আযস্মন্তং মহাকচ্চানং এতদৰোচ –
‘‘ইধ ময্হং, ভন্তে, রহোগতস্স পটিসল্লীনস্স এৰং চেতসো পরিৰিতক্কো উদপাদি – ‘যথা যথা খো অয্যো মহাকচ্চানো ধম্মং দেসেতি নযিদং সুকরং অগারং অজ্ঝাৰসতা একন্তপরিপুণ্ণং একন্তপরিসুদ্ধং সঙ্খলিখিতং ব্রহ্মচরিযং চরিতুং. যংনূনাহং কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজেয্য’ন্তি. পব্বাজেতু মং, ভন্তে, অয্যো মহাকচ্চানো’’তি.
এৰং ৰুত্তে, আযস্মা মহাকচ্চানো সোণং উপাসকং কুটিকণ্ণং এতদৰোচ – ‘‘দুক্করং খো, সোণ, যাৰজীৰং একভত্তং একসেয্যং ব্রহ্মচরিযং. ইঙ্ঘ ত্ৰং, সোণ, তত্থেৰ আগারিকভূতো সমানো বুদ্ধানং সাসনং অনুযুঞ্জ কালযুত্তং একভত্তং একসেয্যং ব্রহ্মচরিয’’ন্তি. অথ খো সোণস্স উপাসকস্স কুটিকণ্ণস্স যো অহোসি পব্বজ্জাভিসঙ্খারো সো পটিপস্সম্ভি.
দুতিযম্পি খো…পে… দুতিযম্পি খো আযস্মা মহাকচ্চানো সোণং উপাসকং কুটিকণ্ণং এতদৰোচ – ‘‘দুক্করং খো, সোণ, যাৰজীৰং একভত্তং একসেয্যং ব্রহ্মচরিযং. ইঙ্ঘ ত্ৰং, সোণ, তত্থেৰ আগারিকভূতো সমানো বুদ্ধানং সাসনং অনুযুঞ্জ কালযুত্তং একভত্তং একসেয্যং ব্রহ্মচরিয’’ন্তি. দুতিযম্পি খো সোণস্স উপাসকস্স কুটিকণ্ণস্স যো অহোসি পব্বজ্জাভিসঙ্খারো সো পটিপস্সম্ভি.
ততিযম্পি খো সোণস্স উপাসকস্স কুটিকণ্ণস্স রহোগতস্স পটিসল্লীনস্স এৰং চেতসো পরিৰিতক্কো উদপাদি – ‘‘যথা যথা খো অয্যো মহাকচ্চানো ধম্মং দেসেতি নযিদং সুকরং অগারং অজ্ঝাৰসতা একন্তপরিপুণ্ণং একন্তপরিসুদ্ধং সঙ্খলিখিতং ব্রহ্মচরিযং চরিতুং. যংনূনাহং কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজেয্য’’ন্তি. ততিযম্পি খো সোণো উপাসকো কুটিকণ্ণো যেনাযস্মা মহাকচ্চানো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মন্তং মহাকচ্চানং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো সোণো উপাসকো কুটিকণ্ণো আযস্মন্তং মহাকচ্চানং এতদৰোচ –
‘‘ইধ ময্হং, ভন্তে, রহোগতস্স পটিসল্লীনস্স এৰং চেতসো পরিৰিতক্কো উদপাদি – ‘যথা যথা খো অয্যো মহাকচ্চানো ধম্মং দেসেতি নযিদং সুকরং অগারং অজ্ঝাৰসতা একন্তপরিপুণ্ণং একন্তপরিসুদ্ধং সঙ্খলিখিতং ব্রহ্মচরিযং চরিতুং. যংনূনাহং কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজেয্য’ন্তি. পব্বাজেতু মং, ভন্তে, অয্যো মহাকচ্চানো’’তি.
অথ খো আযস্মা মহাকচ্চানো সোণং উপাসকং কুটিকণ্ণং পব্বাজেসি. তেন খো পন সমযেন অৰন্তিদক্খিণাপথো [অৰন্তি দক্খিণপথো (সী.)] অপ্পভিক্খুকো হোতি. অথ খো আযস্মা মহাকচ্চানো তিণ্ণং ৰস্সানং অচ্চযেন কিচ্ছেন কসিরেন ততো ততো দসৰগ্গং ভিক্খুসঙ্ঘং সন্নিপাতেত্ৰা আযস্মন্তং সোণং উপসম্পাদেসি.
অথ খো আযস্মতো সোণস্স ৰস্সংৰুট্ঠস্স [ৰস্সংৰুত্থস্স (সী. স্যা. কং. পী.)] রহোগতস্স পটিসল্লীনস্স এৰং চেতসো পরিৰিতক্কো উদপাদি – ‘‘ন খো মে সো ভগৰা সম্মুখা দিট্ঠো, অপি চ সুতোযেৰ মে সো ভগৰা – ‘ঈদিসো চ ঈদিসো চা’তি. সচে মং উপজ্ঝাযো অনুজানেয্য, গচ্ছেয্যাহং তং ভগৰন্তং দস্সনায অরহন্তং সম্মাসম্বুদ্ধ’’ন্তি.
অথ খো আযস্মা সোণো সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৰুট্ঠিতো যেনাযস্মা মহাকচ্চানো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মন্তং মহাকচ্চানং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা সোণো আযস্মন্তং মহাকচ্চানং এতদৰোচ –
‘‘ইধ ময্হং, ভন্তে, রহোগতস্স পটিসল্লীনস্স এৰং চেতসো পরিৰিতক্কো উদপাদি – ‘ন খো মে সো ভগৰা সম্মুখা দিট্ঠো, অপি চ সুতোযেৰ মে সো ভগৰা – ঈদিসো চ ঈদিসো চা’তি. সচে মং উপজ্ঝাযো অনুজানেয্য, গচ্ছেয্যাহং তং ভগৰন্তং দস্সনায অরহন্তং সম্মাসম্বুদ্ধ’’ন্তি ( ) [(গচ্ছেয্যাহং ভন্তে তং ভগৰন্তং দস্সনায অরহন্তং সম্মাসম্বুদ্ধং, সচে মং উপজ্ঝাযো অনুজানাতীতি (মহাৰ. ২৫৭)].
‘‘সাধু সাধু, সোণ; গচ্ছ ত্ৰং, সোণ, তং ভগৰন্তং দস্সনায অরহন্তং সম্মাসম্বুদ্ধং [সমাসম্বুদ্ধন্তি (সব্বত্থ)]. দক্খিস্সসি ত্ৰং, সোণ, তং ভগৰন্তং পাসাদিকং পসাদনীযং সন্তিন্দ্রিযং সন্তমানসং উত্তমদমথসমথমনুপ্পত্তং দন্তং গুত্তং যতিন্দ্রিযং নাগং. দিস্ৰান মম ৰচনেন ভগৰতো পাদে সিরসা ৰন্দাহি, অপ্পাবাধং অপ্পাতঙ্কং লহুট্ঠানং বলং ফাসুৰিহারং [ফাসুৰিহারঞ্চ (সী.)] পুচ্ছ – ‘উপজ্ঝাযো মে, ভন্তে, আযস্মা মহাকচ্চানো ভগৰতো পাদে সিরসা ৰন্দতি, অপ্পাবাধং অপ্পাতঙ্কং লহুট্ঠানং বলং ফাসুৰিহারং [ফাসুৰিহারঞ্চ (সী.)] পুচ্ছতী’’’তি.
‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো আযস্মা সোণো আযস্মতো মহাকচ্চানস্স ভাসিতং অভিনন্দিত্ৰা অনুমোদিত্ৰা উট্ঠাযাসনা আযস্মন্তং মহাকচ্চানং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা সেনাসনং সংসামেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায যেন সাৰত্থি তেন চারিকং পক্কামি. অনুপুব্বেন চারিকং চরমানো যেন সাৰত্থি জেতৰনং অনাথপিণ্ডিকস্স আরামো, যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা সোণো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘উপজ্ঝাযো মে, ভন্তে, আযস্মা মহাকচ্চানো ভগৰতো পাদে সিরসা ৰন্দতি, অপ্পাবাধং অপ্পাতঙ্কং লহুট্ঠানং বলং ফাসুৰিহারং [ফাসুৰিহারঞ্চ (সী.)] পুচ্ছতী’’তি.
‘‘কচ্চি, ভিক্খু, খমনীযং, কচ্চি যাপনীযং, কচ্চিসি অপ্পকিলমথেন অদ্ধানং আগতো, ন চ পিণ্ডকেন কিলন্তোসী’’তি? ‘‘খমনীযং ভগৰা, যাপনীযং ভগৰা, অপ্পকিলমথেন চাহং, ভন্তে, অদ্ধানং আগতো, ন পিণ্ডকেন কিলন্তোম্হী’’তি.
অথ খো ভগৰা আযস্মন্তং আনন্দং আমন্তেসি – ‘‘ইমস্সানন্দ, আগন্তুকস্স ভিক্খুনো সেনাসনং পঞ্ঞাপেহী’’তি. অথ খো আযস্মতো আনন্দস্স এতদহোসি – ‘‘যস্স খো মং ভগৰা আণাপেতি – ‘ইমস্সানন্দ, আগন্তুকস্স ভিক্খুনো সেনাসনং পঞ্ঞাপেহী’তি, ইচ্ছতি ভগৰা তেন ভিক্খুনা সদ্ধিং একৰিহারে ৰত্থুং, ইচ্ছতি ভগৰা আযস্মতা সোণেন সদ্ধিং একৰিহারে ৰত্থু’’ন্তি. যস্মিং ৰিহারে ভগৰা ৰিহরতি, তস্মিং ৰিহারে আযস্মতো সোণস্স সেনাসনং পঞ্ঞাপেসি.
অথ খো ভগৰা বহুদেৰ রত্তিং অব্ভোকাসে নিসজ্জায ৰীতিনামেত্ৰা পাদে পক্খালেত্ৰা ৰিহারং পাৰিসি. আযস্মাপি খো সোণো বহুদেৰ রত্তিং অব্ভোকাসে নিসজ্জায ৰীতিনামেত্ৰা পাদে পক্খালেত্ৰা ৰিহারং পাৰিসি. অথ খো ভগৰা রত্তিযা পচ্চূসসমযং পচ্চুট্ঠায আযস্মন্তং সোণং অজ্ঝেসি – ‘‘পটিভাতু তং ভিক্খু ধম্মো ভাসিতু’’ন্তি.
‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো আযস্মা সোণো ভগৰতো পটিস্সুত্ৰা সোল়স অট্ঠকৰগ্গিকানি সব্বানেৰ সরেন অভণি. অথ খো ভগৰা আযস্মতো সোণস্স সরভঞ্ঞপরিযোসানে অব্ভনুমোদি – ‘‘সাধু সাধু, ভিক্খু, সুগ্গহিতানি তে, ভিক্খু, সোল়স অট্ঠকৰগ্গিকানি সুমনসিকতানি সূপধারিতানি, কল্যাণিযাসি [কল্যাণিযা চ (ক.), কল্যাণিযা চাসি (?)] ৰাচায সমন্নাগতো ৰিস্সট্ঠায অনেলগল়ায অত্থস্স ৰিঞ্ঞাপনিযা. কতি ৰস্সোসি ত্ৰং, ভিক্খূ’’তি? ‘‘একৰস্সো অহং ভগৰা’’তি. ‘‘কিস্স পন ত্ৰং, ভিক্খু, এৰং চিরং অকাসী’’তি? ‘‘চিরং দিট্ঠো [চিরদিট্ঠো (সী.)] মে, ভন্তে, কামেসু আদীনৰো; অপি চ সম্বাধো ঘরাৰাসো বহুকিচ্চো বহুকরণীযো’’তি.
অথ খো ভগৰা এতমত্থং ৰিদিত্ৰা তাযং ৰেলাযং ইমং উদানং উদানেসি –
‘‘দিস্ৰা আদীনৰং লোকে, ঞত্ৰা ধম্মং নিরূপধিং;
অরিযো ন রমতী পাপে, পাপে ন রমতী সুচী’’তি. ছট্ঠং;
৭. কঙ্খারেৰতসুত্তং
৪৭. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. তেন খো পন সমযেন আযস্মা কঙ্খারেৰতো ভগৰতো অৰিদূরে নিসিন্নো হোতি পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰা উজুং কাযং পণিধায অত্তনো কঙ্খাৰিতরণৰিসুদ্ধিং পচ্চৰেক্খমানো.
অদ্দসা খো ভগৰা আযস্মন্তং কঙ্খারেৰতং অৰিদূরে নিসিন্নং পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰা উজুং কাযং পণিধায অত্তনো কঙ্খাৰিতরণৰিসুদ্ধিং পচ্চৰেক্খমানং.
অথ খো ভগৰা এতমত্থং ৰিদিত্ৰা তাযং ৰেলাযং ইমং উদানং উদানেসি –
‘‘যা কাচি কঙ্খা ইধ ৰা হুরং ৰা,
সকৰেদিযা ৰা পরৰেদিযা ৰা;
যে ঝাযিনো তা পজহন্তি সব্বা,
আতাপিনো ব্রহ্মচরিযং চরন্তা’’তি. সত্তমং;
৮. সঙ্ঘভেদসুত্তং
৪৮. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা রাজগহে ৰিহরতি ৰেল়ুৰনে কলন্দকনিৰাপে. তেন খো পন সমযেন আযস্মা আনন্দো তদহুপোসথে পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায রাজগহং পিণ্ডায পাৰিসি.
অদ্দসা খো দেৰদত্তো আযস্মন্তং আনন্দং রাজগহে পিণ্ডায চরন্তং. দিস্ৰান যেনাযস্মা আনন্দো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মন্তং আনন্দং এতদৰোচ – ‘‘অজ্জতগ্গে দানাহং, আৰুসো আনন্দ, অঞ্ঞত্রেৰ ভগৰতা অঞ্ঞত্র ভিক্খুসঙ্ঘা উপোসথং করিস্সামি সঙ্ঘকম্মানি চা’’তি.
অথ খো আযস্মা আনন্দো রাজগহে পিণ্ডায চরিত্ৰা পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা আনন্দো ভগৰন্তং এতদৰোচ –
‘‘ইধাহং, ভন্তে, পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায রাজগহং পিণ্ডায পাৰিসি. অদ্দসা খো মং, ভন্তে, দেৰদত্তো রাজগহে পিণ্ডায চরন্তং. দিস্ৰান যেনাহং তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা মং এতদৰোচ – ‘অজ্জতগ্গে দানাহং, আৰুসো আনন্দ, অঞ্ঞত্রেৰ ভগৰতা অঞ্ঞত্র ভিক্খুসঙ্ঘা উপোসথং করিস্সামি সঙ্ঘকম্মানি চা’তি. অজ্জ, ভন্তে, দেৰদত্তো সঙ্ঘং ভিন্দিস্সতি, উপোসথঞ্চ করিস্সতি সঙ্ঘকম্মানি চা’’তি.
অথ খো ভগৰা এতমত্থং ৰিদিত্ৰা তাযং ৰেলাযং ইমং উদানং উদানেসি –
‘‘সুকরং সাধুনা সাধু, সাধু পাপেন দুক্করং [সুকরং সাধুনা সাধুং, সাধুং পাপেন দুক্করং (ক.)];
পাপং পাপেন সুকরং, পাপমরিযেহি দুক্কর’’ন্তি. অট্ঠমং;
৯. সধাযমানসুত্তং
৪৯. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা কোসলেসু চারিকং চরতি মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং. তেন খো পন সমযেন সম্বহুলা মাণৰকা ভগৰতো অৰিদূরে সধাযমানরূপা [সদ্দাযমানরূপা (স্যা. পী. অট্ঠকথাযং পাঠন্তরং), পথাযমানরূপা (ক.), ৰধাযমানরূপা (ক. সী., ক. অট্ঠ.), সদ্ধাযমানরূপা (?), সদ্ধুধাতুযা সধুধাতুযা ৰা সিদ্ধমিদন্তি ৰেদিতব্বং] অতিক্কমন্তি. অদ্দসা খো ভগৰা সম্বহুলে মাণৰকে অৰিদূরে সধাযমানরূপে অতিক্কন্তে.
অথ খো ভগৰা এতমত্থং ৰিদিত্ৰা তাযং ৰেলাযং ইমং উদানং উদানেসি –
‘‘পরিমুট্ঠা পণ্ডিতাভাসা, ৰাচাগোচরভাণিনো;
যাৰিচ্ছন্তি মুখাযামং, যেন নীতা ন তং ৰিদূ’’তি. নৰমং;
১০. চূল়পন্থকসুত্তং
৫০. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. তেন খো পন সমযেন আযস্মা চূল়পন্থকো [চুল্লপন্থকো (সী.), চূলপন্থকো (পী.)] ভগৰতো অৰিদূরে নিসিন্নো হোতি পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰা উজুং কাযং পণিধায পরিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৰা.
অদ্দসা খো ভগৰা আযস্মন্তং চূল়পন্থকং অৰিদূরে নিসিন্নং পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰা উজুং কাযং পণিধায পরিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৰা.
অথ খো ভগৰা এতমত্থং ৰিদিত্ৰা তাযং ৰেলাযং ইমং উদানং উদানেসি –
‘‘ঠিতেন কাযেন ঠিতেন চেতসা,
তিট্ঠং নিসিন্নো উদ ৰা সযানো;
এতং [এৰং (ক.)] সতিং ভিক্খু অধিট্ঠহানো,
লভেথ পুব্বাপরিযং ৰিসেসং;
লদ্ধান পুব্বাপরিযং ৰিসেসং,
অদস্সনং মচ্চুরাজস্স গচ্ছে’’তি. দসমং;
সোণৰগ্গো [সোণথেরৰগ্গো (স্যা. কং. ক.) মহাৰগ্গো (অট্ঠকথায সমেতি)] পঞ্চমো নিট্ঠিতো.