নমো তস্স ভগৰতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স
খুদ্দকনিকাযে
উদানপাল়ি
১. বোধিৰগ্গো
১. পঠমবোধিসুত্তং
১. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা উরুৰেলাযং ৰিহরতি নজ্জা নেরঞ্জরায তীরে বোধিরুক্খমূলে পঠমাভিসম্বুদ্ধো. তেন খো পন সমযেন ভগৰা সত্তাহং একপল্লঙ্কেন নিসিন্নো হোতি ৰিমুত্তিসুখপটিসংৰেদী [ৰিমুত্তিসুখং পটিসংৰেদী (স্যা. পী. ক.)]. অথ খো ভগৰা তস্স সত্তাহস্স অচ্চযেন তম্হা সমাধিম্হা ৰুট্ঠহিত্ৰা রত্তিযা পঠমং যামং পটিচ্চসমুপ্পাদং অনুলোমং সাধুকং মনসাকাসি –
‘‘ইতি ইমস্মিং সতি ইদং হোতি, ইমস্সুপ্পাদা ইদং উপ্পজ্জতি, যদিদং – অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা, সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণং, ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপং, নামরূপপচ্চযা সল়াযতনং, সল়াযতনপচ্চযা ফস্সো, ফস্সপচ্চযা ৰেদনা, ৰেদনাপচ্চযা তণ্হা, তণ্হাপচ্চযা উপাদানং, উপাদানপচ্চযা ভৰো, ভৰপচ্চযা জাতি, জাতিপচ্চযা জরামরণং সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা সম্ভৰন্তি. এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতী’’তি.
অথ খো ভগৰা এতমত্থং ৰিদিত্ৰা তাযং ৰেলাযং ইমং উদানং উদানেসি –
‘‘যদা হৰে পাতুভৰন্তি ধম্মা,
আতাপিনো ঝাযতো ব্রাহ্মণস্স;
অথস্স কঙ্খা ৰপযন্তি সব্বা,
যতো পজানাতি সহেতুধম্ম’’ন্তি. পঠমং;
২. দুতিযবোধিসুত্তং
২. এৰং মে সুতং – এক সমযং ভগৰা উরুৰেলাযং ৰিহরতি নজ্জা নেরঞ্জরায তীরে বোধিরুক্খমূলে পঠমাভিসম্বুদ্ধো. তেন খো পন সমযেন ভগৰা সত্তাহং একপল্লঙ্কেন নিসিন্নো হোতি ৰিমুত্তিসুখপটিসংৰেদী. অথ খো ভগৰা তস্স সত্তাহস্স অচ্চযেন তম্হা সমাধিম্হা ৰুট্ঠহিত্ৰা রত্তিযা মজ্ঝিমং যামং পটিচ্চসমুপ্পাদং পটিলোমং সাধুকং মনসাকাসি –
‘‘ইতি ইমস্মিং অসতি ইদং ন হোতি, ইমস্স নিরোধা ইদং নিরুজ্ঝতি, যদিদং – অৰিজ্জানিরোধা সঙ্খারনিরোধো, সঙ্খারনিরোধা ৰিঞ্ঞাণনিরোধো, ৰিঞ্ঞাণনিরোধা নামরূপনিরোধো, নামরূপনিরোধা সল়াযতননিরোধো, সল়াযতননিরোধা ফস্সনিরোধো, ফস্সনিরোধা ৰেদনানিরোধো, ৰেদনানিরোধা তণ্হানিরোধো, তণ্হানিরোধা উপাদাননিরোধো, উপাদাননিরোধা ভৰনিরোধো, ভৰনিরোধা জাতিনিরোধো, জাতিনিরোধা জরামরণং সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা নিরুজ্ঝন্তি. এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিরোধো হোতী’’তি.
অথ খো ভগৰা এতমত্থং ৰিদিত্ৰা তাযং ৰেলাযং ইমং উদানং উদানেসি –
‘‘যদা হৰে পাতুভৰন্তি ধম্মা,
আতাপিনো ঝাযতো ব্রাহ্মণস্স;
অথস্স কঙ্খা ৰপযন্তি সব্বা,
যতো খযং পচ্চযানং অৰেদী’’তি. দুতিযং;
৩. ততিযবোধিসুত্তং
৩. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা উরুৰেলাযং ৰিহরতি নজ্জা নেরঞ্জরায তীরে বোধিরুক্খমূলে পঠমাভিসম্বুদ্ধো. তেন খো পন সমযেন ভগৰা সত্তাহং একপল্লঙ্কেন নিসিন্নো হোতি ৰিমুত্তিসুখপটিসংৰেদী. অথ খো ভগৰা তস্স সত্তাহস্স অচ্চযেন তম্হা সমাধিম্হা ৰুট্ঠহিত্ৰা রত্তিযা পচ্ছিমং যামং পটিচ্চসমুপ্পাদং অনুলোমপটিলোমং সাধুকং মনসাকাসি –
‘‘ইতি ইমস্মিং সতি ইদং হোতি, ইমস্সুপ্পাদা ইদং উপ্পজ্জতি, ইমস্মিং অসতি ইদং ন হোতি, ইমস্স নিরোধা ইদং নিরুজ্ঝতি; যদিদং – অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা, সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণং, ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপং, নামরূপপচ্চযা সল়াযতনং, সল়াযতনপচ্চযা ফস্সো, ফস্সপচ্চযা ৰেদনা, ৰেদনাপচ্চযা তণ্হা, তণ্হাপচ্চযা উপাদানং, উপাদানপচ্চযা ভৰো, ভৰপচ্চযা জাতি, জাতিপচ্চযা জরামরণং সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা সম্ভৰন্তি. এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি.
‘‘অৰিজ্জায ত্ৰেৰ অসেসৰিরাগনিরোধা সঙ্খারনিরোধো, সঙ্খারনিরোধা ৰিঞ্ঞাণনিরোধো, ৰিঞ্ঞাণনিরোধা নামরূপনিরোধো, নামরূপনিরোধা সল়াযতননিরোধো, সল়াযতননিরোধা ফস্সনিরোধো, ফস্সনিরোধা ৰেদনানিরোধো, ৰেদনানিরোধা তণ্হানিরোধো, তণ্হানিরোধা উপাদাননিরোধো, উপাদাননিরোধা ভৰনিরোধো, ভৰনিরোধা জাতিনিরোধো, জাতিনিরোধা জরামরণং সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা নিরুজ্ঝন্তি. এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিরোধো হোতী’’তি.
অথ খো ভগৰা এতমত্থং ৰিদিত্ৰা তাযং ৰেলাযং ইমং উদানং উদানেসি –
‘‘যদা হৰে পাতুভৰন্তি ধম্মা,
আতাপিনো ঝাযতো ব্রাহ্মণস্স;
ৰিধূপযং তিট্ঠতি মারসেনং,
সূরিযোৰ [সুরিযোৰ (সী. স্যা. কং. পী.)] ওভাসযমন্তলিক্খ’’ন্তি. ততিযং;
৪. হুংহুঙ্কসুত্তং
৪. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা উরুৰেলাযং ৰিহরতি নজ্জা নেরঞ্জরায তীরে অজপালনিগ্রোধে পঠমাভিসম্বুদ্ধো. তেন খো পন সমযেন ভগৰা সত্তাহং একপল্লঙ্কেন নিসিন্নো হোতি ৰিমুত্তিসুখপটিসংৰেদী. অথ খো ভগৰা তস্স সত্তাহস্স অচ্চযেন তম্হা সমাধিম্হা ৰুট্ঠাসি.
অথ খো অঞ্ঞতরো হুংহুঙ্কজাতিকো [হুহুঙ্কজাতিকো (সী. স্যা. কং. পী.)] ব্রাহ্মণো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সারণীযং ৰীতিসারেত্ৰা একমন্তং অট্ঠাসি. একমন্তং ঠিতো খো সো ব্রাহ্মণো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘কিত্তাৰতা নু খো, ভো গোতম, ব্রাহ্মণো হোতি, কতমে চ পন ব্রাহ্মণকরণা [ব্রাহ্মণকারকা (ক.)] ধম্মা’’তি?
অথ খো ভগৰা এতমত্থং ৰিদিত্ৰা তাযং ৰেলাযং ইমং উদানং উদানেসি –
‘‘যো ব্রাহ্মণো বাহিতপাপধম্মো,
নিহুংহুঙ্কো [নিহুহুঙ্কো (সী. স্যা. কং পী.)] নিক্কসাৰো যতত্তো;
ৰেদন্তগূ ৰূসিতব্রহ্মচরিযো,
ধম্মেন সো ব্রহ্মৰাদং ৰদেয্য;
যস্সুস্সদা নত্থি কুহিঞ্চি লোকে’’তি. চতুত্থং;
৫. ব্রাহ্মণসুত্তং
৫. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. তেন খো পন সমযেন আযস্মা চ সারিপুত্তো আযস্মা চ মহামোগ্গল্লানো আযস্মা চ মহাকস্সপো আযস্মা চ মহাকচ্চানো [মহাকচ্চাযনো (সী. পী. ক.)] আযস্মা চ মহাকোট্ঠিকো আযস্মা চ মহাকপ্পিনো আযস্মা চ মহাচুন্দো আযস্মা চ অনুরুদ্ধো আযস্মা চ রেৰতো আযস্মা চ নন্দো [আনন্দো (সী. পী.)] যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু.
অদ্দসা খো ভগৰা তে আযস্মন্তে দূরতোৰ আগচ্ছন্তে; দিস্ৰান ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘এতে, ভিক্খৰে, ব্রাহ্মণা আগচ্ছন্তি; এতে, ভিক্খৰে, ব্রাহ্মণা আগচ্ছন্তী’’তি. এৰং ৰুত্তে, অঞ্ঞতরো ব্রাহ্মণজাতিকো ভিক্খু ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘কিত্তাৰতা নু খো, ভন্তে, ব্রাহ্মণো হোতি, কতমে চ পন ব্রাহ্মণকরণা ধম্মা’’তি?
অথ খো ভগৰা এতমত্থং ৰিদিত্ৰা তাযং ৰেলাযং ইমং উদানং উদানেসি –
‘‘বাহিত্ৰা পাপকে ধম্মে, যে চরন্তি সদা সতা;
খীণসংযোজনা বুদ্ধা, তে ৰে [তেৰ (সী.)] লোকস্মি ব্রাহ্মণা’’তি. পঞ্চমং;
৬. মহাকস্সপসুত্তং
৬. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা রাজগহে ৰিহরতি ৰেল়ুৰনে কলন্দকনিৰাপে. তেন খো পন সমযেন আযস্মা মহাকস্সপো পিপ্পলিগুহাযং [পিপ্ফলিগুহাযং (স্যা.), সিম্বলিগুহাযং (ক.)] ৰিহরতি আবাধিকো [আবাধিকো হোতি (স্যা. পী.)] দুক্খিতো বাল়্হগিলানো. অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো অপরেন সমযেন তম্হা আবাধা ৰুট্ঠাসি. অথ খো আযস্মতো মহাকস্সপস্স তম্হা আবাধা ৰুট্ঠিতস্স এতদহোসি – ‘‘যংনূনাহং রাজগহং পিণ্ডায পৰিসেয্য’’ন্তি.
তেন খো পন সমযেন পঞ্চমত্তানি দেৰতাসতানি উস্সুক্কং আপন্নানি হোন্তি আযস্মতো মহাকস্সপস্স পিণ্ডপাতপটিলাভায. অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো তানি পঞ্চমত্তানি দেৰতাসতানি পটিক্খিপিত্ৰা পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায রাজগহং পিণ্ডায পাৰিসি – যেন দলিদ্দৰিসিখা কপণৰিসিখা পেসকারৰিসিখা. অদ্দসা খো ভগৰা আযস্মন্তং মহাকস্সপং রাজগহে পিণ্ডায চরন্তং যেন দলিদ্দৰিসিখা কপণৰিসিখা পেসকারৰিসিখা.
অথ খো ভগৰা এতমত্থং ৰিদিত্ৰা তাযং ৰেলাযং ইমং উদানং উদানেসি –
‘‘অনঞ্ঞপোসিমঞ্ঞাতং, দন্তং সারে পতিট্ঠিতং;
খীণাসৰং ৰন্তদোসং, তমহং ব্রূমি ব্রাহ্মণ’’ন্তি. ছট্ঠং;
৭. অজকলাপকসুত্তং
৭. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা পাৰাযং [পাটলিযং (পী.)] ৰিহরতি অজকলাপকে চেতিযে, অজকলাপকস্স যক্খস্স ভৰনে. তেন খো পন সমযেন ভগৰা রত্তন্ধকারতিমিসাযং অব্ভোকাসে নিসিন্নো হোতি; দেৰো চ একমেকং ফুসাযতি. অথ খো অজকলাপকো যক্খো ভগৰতো ভযং ছম্ভিতত্তং লোমহংসং উপ্পাদেতুকামো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰতো অৰিদূরে তিক্খত্তুং ‘‘অক্কুলো পক্কুলো’’তি অক্কুলপক্কুলিকং অকাসি – ‘‘এসো তে, সমণ, পিসাচো’’তি.
অথ খো ভগৰা এতমত্থং ৰিদিত্ৰা তাযং ৰেলাযং ইমং উদানং উদানেসি –
‘‘যদা সকেসু ধম্মেসু, পারগূ হোতি ব্রাহ্মণো;
অথ এতং পিসাচঞ্চ, পক্কুলঞ্চাতিৰত্ততী’’তি. সত্তমং;
৮. সঙ্গামজিসুত্তং
৮. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. তেন খো পন সমযেন আযস্মা সঙ্গামজি সাৰত্থিং অনুপ্পত্তো হোতি ভগৰন্তং দস্সনায. অস্সোসি খো আযস্মতো সঙ্গামজিস্স পুরাণদুতিযিকা – ‘‘অয্যো কির সঙ্গামজি সাৰত্থিং অনুপ্পত্তো’’তি. সা দারকং আদায জেতৰনং অগমাসি.
তেন খো পন সমযেন আযস্মা সঙ্গামজি অঞ্ঞতরস্মিং রুক্খমূলে দিৰাৰিহারং নিসিন্নো হোতি. অথ খো আযস্মতো সঙ্গামজিস্স পুরাণদুতিযিকা যেনাযস্মা সঙ্গামজি তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা আযস্মন্তং সঙ্গামজিং এতদৰোচ – ‘‘খুদ্দপুত্তঞ্হি [খুদ্দপুত্তাম্হি (সী.)], সমণ, পোস ম’’ন্তি. এৰং ৰুত্তে, আযস্মা সঙ্গামজি তুণ্হী অহোসি.
দুতিযম্পি খো আযস্মতো সঙ্গামজিস্স পুরাণদুতিযিকা আযস্মন্তং সঙ্গামজিং এতদৰোচ – ‘‘খুদ্দপুত্তঞ্হি, সমণ, পোস ম’’ন্তি. দুতিযম্পি খো আযস্মা সঙ্গামজি তুণ্হী অহোসি.
ততিযম্পি খো আযস্মতো সঙ্গামজিস্স পুরাণদুতিযিকা আযস্মন্তং সঙ্গামজিং এতদৰোচ – ‘‘খুদ্দপুত্তঞ্হি, সমণ, পোস ম’’ন্তি. ততিযম্পি খো আযস্মা সঙ্গামজি তুণ্হী অহোসি.
অথ খো আযস্মতো সঙ্গামজিস্স পুরাণদুতিযিকা তং দারকং আযস্মতো সঙ্গামজিস্স পুরতো নিক্খিপিত্ৰা পক্কামি [পক্কমি (ক.) এৰমুপরিপি] – ‘‘এসো [এস (সী. ক.)] তে, সমণ, পুত্তো; পোস ন’’ন্তি.
অথ খো আযস্মা সঙ্গামজি তং দারকং নেৰ ওলোকেসি নাপি আলপি. অথ খো আযস্মতো সঙ্গামজিস্স পুরাণদুতিযিকা অৰিদূরং [অৰিদূরে (স্যা. পী.)] গন্ত্ৰা অপলোকেন্তী অদ্দস আযস্মন্তং সঙ্গামজিং তং দারকং নেৰ ওলোকেন্তং নাপি আলপন্তং, দিস্ৰানস্সা এতদহোসি – ‘‘ন চাযং সমণো পুত্তেনপি অত্থিকো’’তি. ততো পটিনিৰত্তিত্ৰা দারকং আদায পক্কামি. অদ্দসা খো ভগৰা দিব্বেন চক্খুনা ৰিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন আযস্মতো সঙ্গামজিস্স পুরাণদুতিযিকায এৰরূপং ৰিপ্পকারং.
অথ খো ভগৰা এতমত্থং ৰিদিত্ৰা তাযং ৰেলাযং ইমং উদানং উদানেসি –
‘‘আযন্তিং নাভিনন্দতি, পক্কমন্তিং ন সোচতি;
সঙ্গা সঙ্গামজিং মুত্তং, তমহং ব্রূমি ব্রাহ্মণ’’ন্তি. অট্ঠমং;
৯. জটিলসুত্তং
৯. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা গযাযং ৰিহরতি গযাসীসে. তেন খো পন সমযেন সম্বহুলা জটিলা সীতাসু হেমন্তিকাসু রত্তীসু অন্তরট্ঠকে হিমপাতসমযে গযাযং উম্মুজ্জন্তিপি নিমুজ্জন্তিপি, উম্মুজ্জনিমুজ্জম্পি করোন্তি ওসিঞ্চন্তিপি, অগ্গিম্পি জুহন্তি – ‘‘ইমিনা সুদ্ধী’’তি.
অদ্দসা খো ভগৰা তে সম্বহুলে জটিলে সীতাসু হেমন্তিকাসু রত্তীসু অন্তরট্ঠকে হিমপাতসমযে গযাযং উম্মুজ্জন্তেপি নিমুজ্জন্তেপি উম্মুজ্জনিমুজ্জম্পি করোন্তে [উম্মুজ্জনিমুজ্জং করোন্তেপি (সী. পী. ক.)] ওসিঞ্চন্তেপি অগ্গিম্পি জুহন্তে – ‘‘ইমিনা সুদ্ধী’’তি.
অথ খো ভগৰা এতমত্থং ৰিদিত্ৰা তাযং ৰেলাযং ইমং উদানং উদানেসি –
‘‘ন উদকেন সুচী হোতী, বহ্ৰেত্থ ন্হাযতী [নহাযতী (সী.)] জনো;
যম্হি সচ্চঞ্চ ধম্মো চ, সো সুচী সো চ ব্রাহ্মণো’’তি. নৰমং;
১০. বাহিযসুত্তং
১০. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. তেন খো পন সমযেন বাহিযো দারুচীরিযো সুপ্পারকে পটিৰসতি সমুদ্দতীরে সক্কতো গরুকতো মানিতো পূজিতো অপচিতো লাভী চীৰরপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপরিক্খারানং. অথ খো বাহিযস্স দারুচীরিযস্স রহোগতস্স পটিসল্লীনস্স এৰং চেতসো পরিৰিতক্কো উদপাদি – ‘‘যে খো কেচি লোকে অরহন্তো ৰা অরহত্তমগ্গং ৰা সমাপন্না, অহং তেসং অঞ্ঞতরো’’তি.
অথ খো বাহিযস্স দারুচীরিযস্স পুরাণসালোহিতা দেৰতা অনুকম্পিকা অত্থকামা বাহিযস্স দারুচীরিযস্স চেতসা চেতোপরিৰিতক্কমঞ্ঞায যেন বাহিযো দারুচীরিযো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা বাহিযং দারুচীরিযং এতদৰোচ – ‘‘নেৰ খো ত্ৰং, বাহিয, অরহা, নাপি অরহত্তমগ্গং ৰা সমাপন্নো. সাপি তে পটিপদা নত্থি যায ত্ৰং অরহা ৰা অস্স [অস্সসি (স্যা. ক.)] অরহত্তমগ্গং ৰা সমাপন্নো’’তি.
‘‘অথ কে চরহি সদেৰকে লোকে অরহন্তো ৰা অরহত্তমগ্গং ৰা সমাপন্নো’’তি? ‘‘অত্থি, বাহিয, উত্তরেসু জনপদেসু [জনপদে (সী.)] সাৰত্থি নাম নগরং. তত্থ সো ভগৰা এতরহি ৰিহরতি অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো. সো হি, বাহিয, ভগৰা অরহা চেৰ অরহত্তায চ ধম্মং দেসেতী’’তি.
অথ খো বাহিযো দারুচীরিযো তায দেৰতায সংৰেজিতো তাৰদেৰ সুপ্পারকম্হা পক্কামি. সব্বত্থ একরত্তিপরিৰাসেন যেন সাৰত্থি জেতৰনং অনাথপিণ্ডিকস্স আরামো তেনুপসঙ্কমি. তেন খো পন সমযেন সম্বহুলা ভিক্খূ অব্ভোকাসে চঙ্কমন্তি. অথ খো বাহিযো দারুচীরিযো যেন তে ভিক্খূ তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা তে ভিক্খূ এতদৰোচ – ‘‘কহং নু খো, ভন্তে, এতরহি ভগৰা ৰিহরতি অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো? দস্সনকামম্হা মযং তং ভগৰন্তং অরহন্তং সম্মাসম্বুদ্ধ’’ন্তি. ‘‘অন্তরঘরং পৰিট্ঠো খো, বাহিয, ভগৰা পিণ্ডাযা’’তি.
অথ খো বাহিযো দারুচীরিযো তরমানরূপো জেতৰনা নিক্খমিত্ৰা সাৰত্থিং পৰিসিত্ৰা অদ্দস ভগৰন্তং সাৰত্থিযং পিণ্ডায চরন্তং পাসাদিকং পসাদনীযং সন্তিন্দ্রিযং সন্তমানসং উত্তমদমথসমথমনুপ্পত্তং দন্তং গুত্তং যতিন্দ্রিযং নাগং. দিস্ৰান যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰতো পাদে সিরসা নিপতিত্ৰা ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘দেসেতু মে, ভন্তে ভগৰা, ধম্মং; দেসেতু, সুগতো, ধম্মং, যং মমস্স দীঘরত্তং হিতায সুখাযা’’তি. এৰং ৰুত্তে, ভগৰা বাহিযং দারুচীরিযং এতদৰোচ – ‘‘অকালো খো তাৰ, বাহিয, অন্তরঘরং পৰিট্ঠম্হা পিণ্ডাযা’’তি.
দুতিযম্পি খো বাহিযো দারুচীরিযো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘দুজ্জানং খো পনেতং, ভন্তে, ভগৰতো ৰা জীৰিতন্তরাযানং, ময্হং ৰা জীৰিতন্তরাযানং. দেসেতু মে, ভন্তে ভগৰা, ধম্মং; দেসেতু, সুগতো, ধম্মং, যং মমস্স দীঘরত্তং হিতায সুখাযা’’তি. দুতিযম্পি খো ভগৰা বাহিযং দারুচীরিযং এতদৰোচ – ‘‘অকালো খো তাৰ, বাহিয, অন্তরঘরং পৰিট্ঠম্হা পিণ্ডাযা’’তি.
ততিযম্পি খো বাহিযো দারুচীরিযো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘দুজ্জানং খো পনেতং, ভন্তে, ভগৰতো ৰা জীৰিতন্তরাযানং, ময্হং ৰা জীৰিতন্তরাযানং. দেসেতু মে ভন্তে ভগৰা, ধম্মং; দেসেতু, সুগতো, ধম্মং, যং মমস্স দীঘরত্তং হিতায সুখাযা’’তি.
‘‘তস্মাতিহ তে, বাহিয, এৰং সিক্খিতব্বং – ‘দিট্ঠে দিট্ঠমত্তং ভৰিস্সতি, সুতে সুতমত্তং ভৰিস্সতি, মুতে মুতমত্তং ভৰিস্সতি, ৰিঞ্ঞাতে ৰিঞ্ঞাতমত্তং ভৰিস্সতী’তি. এৰঞ্হি তে, বাহিয, সিক্খিতব্বং. যতো খো তে, বাহিয, দিট্ঠে দিট্ঠমত্তং ভৰিস্সতি, সুতে সুতমত্তং ভৰিস্সতি, মুতে মুতমত্তং ভৰিস্সতি, ৰিঞ্ঞাতে ৰিঞ্ঞাতমত্তং ভৰিস্সতি, ততো ত্ৰং, বাহিয, ন তেন; যতো ত্ৰং, বাহিয, ন তেন ততো ত্ৰং, বাহিয, ন তত্থ; যতো ত্ৰং, বাহিয, ন তত্থ, ততো ত্ৰং, বাহিয, নেৰিধ ন হুরং ন উভযমন্তরেন. এসেৰন্তো দুক্খস্সা’’তি.
অথ খো বাহিযস্স দারুচীরিযস্স ভগৰতো ইমায সংখিত্তায ধম্মদেসনায তাৰদেৰ অনুপাদায আসৰেহি চিত্তং ৰিমুচ্চি.
অথ খো ভগৰা বাহিযং দারুচীরিযং ইমিনা সংখিত্তেন ওৰাদেন ওৰদিত্ৰা পক্কামি. অথ খো অচিরপক্কন্তস্স ভগৰতো বাহিযং দারুচীরিযং গাৰী তরুণৰচ্ছা অধিপতিত্ৰা [অধিপাতেত্ৰা (সী. স্যা. পী.), অধিপাতিত্ৰা (ক.)] জীৰিতা ৰোরোপেসি.
অথ খো ভগৰা সাৰত্থিযং পিণ্ডায চরিত্ৰা পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো সম্বহুলেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং নগরম্হা নিক্খমিত্ৰা অদ্দস বাহিযং দারুচীরিযং কালঙ্কতং [কালকতং (সী. স্যা. কং.)]; দিস্ৰান ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘গণ্হথ, ভিক্খৰে, বাহিযস্স দারুচীরিযস্স সরীরকং; মঞ্চকং আরোপেত্ৰা নীহরিত্ৰা ঝাপেথ; থূপঞ্চস্স করোথ. সব্রহ্মচারী ৰো, ভিক্খৰে, কালঙ্কতো’’তি.
‘‘এৰং, ভন্তে’’তি খো তে ভিক্খূ ভগৰতো পটিস্সুত্ৰা বাহিযস্স দারুচীরিযস্স সরীরকং মঞ্চকং আরোপেত্ৰা নীহরিত্ৰা ঝাপেত্ৰা থূপঞ্চস্স কত্ৰা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো তে ভিক্খূ ভগৰন্তং এতদৰোচুং – ‘‘দড্ঢং, ভন্তে, বাহিযস্স দারুচীরিযস্স সরীরং, থূপো চস্স কতো. তস্স কা গতি, কো অভিসম্পরাযো’’তি? ‘‘পণ্ডিতো, ভিক্খৰে, বাহিযো দারুচীরিযো পচ্চপাদি ধম্মস্সানুধম্মং; ন চ মং ধম্মাধিকরণং ৰিহেসেসি. পরিনিব্বুতো, ভিক্খৰে, বাহিযো দারুচীরিযো’’তি.
অথ খো ভগৰা এতমত্থং ৰিদিত্ৰা তাযং ৰেলাযং ইমং উদানং উদানেসি –
‘‘যত্থ আপো চ পথৰী, তেজো ৰাযো ন গাধতি;
ন তত্থ সুক্কা জোতন্তি, আদিচ্চো নপ্পকাসতি;
ন তত্থ চন্দিমা ভাতি, তমো তত্থ ন ৰিজ্জতি.
‘‘যদা চ অত্তনাৰেদি [ৰেধী (ক.)], মুনি মোনেন ব্রাহ্মণো;
অথ রূপা অরূপা চ, সুখদুক্খা পমুচ্চতী’’তি. দসমং;
(অযম্পি উদানো ৰুত্তো ভগৰতা ইতি মে সুতন্তি.) [( ) স্যামপোত্থকে নত্থি]
বোধিৰগ্গো পঠমো নিট্ঠিতো.
তস্সুদ্দানং –
তযো বোধি চ হুংহুঙ্কো [তযো চ বোধি নিগ্রোধো (সব্বত্থ)], ব্রাহ্মণো [তে থেরা (সী. স্যা. পী.), থেরো (ক.)] কস্সপেন চ;
অজ [পাৰায (সী. স্যা.), পাটলিযং (পী.), পাৰা (ক.)] সঙ্গাম জটিলা, বাহিযেনাতি তে দসাতি.
২. মুচলিন্দৰগ্গো
১. মুচলিন্দসুত্তং
১১. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা উরুৰেলাযং ৰিহরতি নজ্জা নেরঞ্জরায তীরে মুচলিন্দমূলে পঠমাভিসম্বুদ্ধো. তেন খো পন সমযেন ভগৰা সত্তাহং একপল্লঙ্কেন নিসিন্নো হোতি ৰিমুত্তিসুখপটিসংৰেদী.
তেন খো পন সমযেন মহা অকালমেঘো উদপাদি সত্তাহৰদ্দলিকা সীতৰাতদুদ্দিনী. অথ খো মুচলিন্দো নাগরাজা সকভৰনা নিক্খমিত্ৰা ভগৰতো কাযং সত্তক্খত্তুং ভোগেহি পরিক্খিপিত্ৰা উপরিমুদ্ধনি মহন্তং ফণং ৰিহচ্চ অট্ঠাসি – ‘‘মা ভগৰন্তং সীতং, মা ভগৰন্তং উণ্হং, মা ভগৰন্তং ডংসমকসৰাতাতপসরীসপ [সিরিংসপ (সী. স্যা. কং. পী.)] সম্ফস্সো’’তি.
অথ খো ভগৰা তস্স সত্তাহস্স অচ্চযেন তম্হা সমাধিম্হা ৰুট্ঠাসি. অথ খো মুচলিন্দো নাগরাজা ৰিদ্ধং ৰিগতৰলাহকং দেৰং ৰিদিত্ৰা ভগৰতো কাযা ভোগে ৰিনিৰেঠেত্ৰা সকৰণ্ণং পটিসংহরিত্ৰা মাণৰকৰণ্ণং অভিনিম্মিনিত্ৰা ভগৰতো পুরতো অট্ঠাসি পঞ্জলিকো ভগৰন্তং নমস্সমানো.
অথ খো ভগৰা এতমত্থং ৰিদিত্ৰা তাযং ৰেলাযং ইমং উদানং উদানেসি –
‘‘সুখো ৰিৰেকো তুট্ঠস্স, সুতধম্মস্স পস্সতো;
অব্যাপজ্জং সুখং লোকে, পাণভূতেসু সংযমো.
‘‘সুখা ৰিরাগতা লোকে, কামানং সমতিক্কমো;
অস্মিমানস্স যো ৰিনযো, এতং ৰে পরমং সুখ’’ন্তি. পঠমং;
২. রাজসুত্তং
১২. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. তেন খো পন সমযেন সম্বহুলানং ভিক্খূনং পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তানং উপট্ঠানসালাযং সন্নিসিন্নানং সন্নিপতিতানং অযমন্তরাকথা উদপাদি – ‘‘কো নু খো, আৰুসো, ইমেসং দ্ৰিন্নং রাজূনং মহদ্ধনতরো ৰা মহাভোগতরো ৰা মহাকোসতরো ৰা মহাৰিজিততরো ৰা মহাৰাহনতরো ৰা মহব্বলতরো ৰা মহিদ্ধিকতরো ৰা মহানুভাৰতরো ৰা রাজা ৰা মাগধো সেনিযো বিম্বিসারো, রাজা ৰা পসেনদি কোসলো’’তি? অযঞ্চরহি তেসং ভিক্খূনং অন্তরাকথা হোতি ৰিপ্পকতা.
অথ খো ভগৰা সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৰুট্ঠিতো যেনুপট্ঠানসালা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. নিসজ্জ খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না সন্নিপতিতা, কা চ পন ৰো অন্তরাকথা ৰিপ্পকতা’’তি?
‘‘ইধ, ভন্তে, অম্হাকং পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তানং উপট্ঠানসালাযং সন্নিসিন্নানং সন্নিপতিতানং অযমন্তরাকথা উদপাদি – ‘কো নু খো, আৰুসো, ইমেসং দ্ৰিন্নং রাজূনং মহদ্ধনতরো ৰা মহাভোগতরো ৰা মহাকোসতরো ৰা মহাৰিজিততরো ৰা মহাৰাহনতরো ৰা মহব্বলতরো ৰা মহিদ্ধিকতরো ৰা মহানুভাৰতরো ৰা রাজা ৰা মাগধো সেনিযো বিম্বিসারো, রাজা ৰা পসেনদি কোসলো’তি? অযং খো নো, ভন্তে, অন্তরাকথা ৰিপ্পকতা, অথ ভগৰা অনুপ্পত্তো’’তি.
‘‘ন খ্ৰেতং, ভিক্খৰে, তুম্হাকং পতিরূপং কুলপুত্তানং সদ্ধা অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিতানং যং তুম্হে এৰরূপিং কথং কথেয্যাথ. সন্নিপতিতানং ৰো, ভিক্খৰে, দ্ৰযং করণীযং – ধম্মী ৰা কথা অরিযো ৰা তুণ্হীভাৰো’’তি.
অথ খো ভগৰা এতমত্থং ৰিদিত্ৰা তাযং ৰেলাযং ইমং উদানং উদানেসি –
‘‘যঞ্চ কামসুখং লোকে, যঞ্চিদং দিৰিযং সুখং;
তণ্হক্খযসুখস্সেতে, কলং নাগ্ঘন্তি সোল়সি’’ন্তি. দুতিযং;
৩. দণ্ডসুত্তং
১৩. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. তেন খো পন সমযেন সম্বহুলা কুমারকা অন্তরা চ সাৰত্থিং অন্তরা চ জেতৰনং অহিং দণ্ডেন হনন্তি. অথ খো ভগৰা পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায সাৰত্থিং পিণ্ডায পাৰিসি. অদ্দসা খো ভগৰা সম্বহুলে কুমারকে অন্তরা চ সাৰত্থিং অন্তরা চ জেতৰনং অহিং দণ্ডেন হনন্তে.
অথ খো ভগৰা এতমত্থং ৰিদিত্ৰা তাযং ৰেলাযং ইমং উদানং উদানেসি –
‘‘সুখকামানি ভূতানি, যো দণ্ডেন ৰিহিংসতি;
অত্তনো সুখমেসানো, পেচ্চ সো ন লভতে সুখং.
‘‘সুখকামানি ভূতানি, যো দণ্ডেন ন হিংসতি;
অত্তনো সুখমেসানো, পেচ্চ সো লভতে সুখ’’ন্তি. ততিযং;
৪. সক্কারসুত্তং
১৪. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. তেন খো পন সমযেন ভগৰা সক্কতো হোতি গরুকতো মানিতো পূজিতো অপচিতো, লাভী চীৰরপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপরিক্খারানং. ভিক্খুসঙ্ঘোপি সক্কতো হোতি গরুকতো মানিতো পূজিতো অপচিতো, লাভী চীৰরপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপরিক্খারানং. অঞ্ঞতিত্থিযা পন পরিব্বাজকা অসক্কতা হোন্তি অগরুকতা অমানিতা [ন অপচিতা (স্যা. পী.)] অপূজিতা অনপচিতা, ন লাভিনো চীৰরপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপরিক্খারানং. অথ খো তে অঞ্ঞতিত্থিযা পরিব্বাজকা ভগৰতো সক্কারং অসহমানা ভিক্খুসঙ্ঘস্স চ গামে চ অরঞ্ঞে চ ভিক্খূ দিস্ৰা অসব্ভাহি ফরুসাহি ৰাচাহি অক্কোসন্তি পরিভাসন্তি রোসেন্তি ৰিহেসেন্তি.
অথ খো সম্বহুলা ভিক্খূ যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো তে ভিক্খূ ভগৰন্তং এতদৰোচুং – ‘‘এতরহি, ভন্তে, ভগৰা সক্কতো গরুকতো মানিতো পূজিতো অপচিতো, লাভী চীৰরপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপরিক্খারানং. ভিক্খুসঙ্ঘোপি সক্কতো গরুকতো মানিতো পূজিতো অপচিতো, লাভী চীৰরপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপরিক্খারানং. অঞ্ঞতিত্থিযা পন পরিব্বাজকা অসক্কতা অগরুকতা অমানিতা অপূজিতা অনপচিতা, ন লাভিনো চীৰরপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপরিক্খারানং. অথ খো তে, ভন্তে, অঞ্ঞতিত্থিযা পরিব্বাজকা ভগৰতো সক্কারং অসহমানা ভিক্খুসঙ্ঘস্স চ গামে চ অরঞ্ঞে চ ভিক্খূ দিস্ৰা অসব্ভাহি ফরুসাহি ৰাচাহি অক্কোসন্তি পরিভাসন্তি রোসেন্তি ৰিহেসন্তী’’তি.
অথ খো ভগৰা এতমত্থং ৰিদিত্ৰা তাযং ৰেলাযং ইমং উদানং উদানেসি –
‘‘গামে অরঞ্ঞে সুখদুক্খফুট্ঠো,
নেৰত্ততো নো পরতো দহেথ;
ফুসন্তি ফস্সা উপধিং পটিচ্চ,
নিরূপধিং কেন ফুসেয্যু ফস্সা’’তি. চতুত্থং;
৫. উপাসকসুত্তং
১৫. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. তেন খো পন সমযেন অঞ্ঞতরো ইচ্ছানঙ্গলকো উপাসকো সাৰত্থিং অনুপ্পত্তো হোতি কেনচিদেৰ করণীযেন. অথ খো সো উপাসকো সাৰত্থিযং তং করণীযং তীরেত্ৰা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো তং উপাসকং ভগৰা এতদৰোচ – ‘‘চিরস্সং খো ত্ৰং, উপাসক, ইমং পরিযাযমকাসি যদিদং ইধাগমনাযা’’তি.
‘‘চিরপটিকাহং, ভন্তে, ভগৰন্তং দস্সনায উপসঙ্কমিতুকামো, অপি চাহং কেহিচি কেহিচি কিচ্চকরণীযেহি ব্যাৰটো. এৰাহং নাসক্খিং ভগৰন্তং দস্সনায উপসঙ্কমিতু’’ন্তি.
অথ খো ভগৰা এতমত্থং ৰিদিত্ৰা তাযং ৰেলাযং ইমং উদানং উদানেসি –
‘‘সুখং ৰত তস্স ন হোতি কিঞ্চি,
সঙ্খাতধম্মস্স বহুস্সুতস্স;
সকিঞ্চনং পস্স ৰিহঞ্ঞমানং,
জনো জনস্মিং পটিবন্ধরূপো’’তি. পঞ্চমং;
৬. গব্ভিনীসুত্তং
১৬. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. তেন খো পন সমযেন অঞ্ঞতরস্স পরিব্বাজকস্স দহরমাণৰিকা পজাপতি হোতি গব্ভিনী উপৰিজঞ্ঞা. অথ খো সা পরিব্বাজিকা তং পরিব্বাজকং এতদৰোচ – ‘‘গচ্ছ ত্ৰং, ব্রাহ্মণ, তেলং আহর, যং মে ৰিজাতায ভৰিস্সতী’’তি.
এৰং ৰুত্তে, সো পরিব্বাজকো তং পরিব্বাজিকং এতদৰোচ – ‘‘কুতো পনাহং, ভোতি [ভোতিযা (স্যা. পী. ক.)], তেলং আহরামী’’তি? দুতিযম্পি খো সা পরিব্বাজিকা তং পরিব্বাজকং এতদৰোচ – ‘‘গচ্ছ ত্ৰং, ব্রাহ্মণ, তেলং আহর, যং মে ৰিজাতায ভৰিস্সতী’’তি. দুতিযম্পি খো সো পরিব্বাজিকো তং পরিব্বাজিকং এতদৰোচ – ‘‘কুতো পনাহং, ভোতি, তেলং আহরামী’’তি? ততিযম্পি খো সা পরিব্বাজিকা তং পরিব্বাজকং এতদৰোচ – ‘‘গচ্ছ ত্ৰং, ব্রাহ্মণ, তেলং আহর, যং মে ৰিজাতায ভৰিস্সতী’’তি.
তেন খো পন সমযেন রঞ্ঞো পসেনদিস্স কোসলস্স কোট্ঠাগারে সমণস্স ৰা ব্রাহ্মণস্স ৰা সপ্পিস্স ৰা তেলস্স ৰা যাৰদত্থং পাতুং দীযতি [দিয্যতি (সী. ক.)], নো নীহরিতুং.
অথ খো তস্স পরিব্বাজকস্স এতদহোসি – ‘‘রঞ্ঞো খো পন পসেনদিস্স কোসলস্স কোট্ঠাগারে সমণস্স ৰা ব্রাহ্মণস্স ৰা সপ্পিস্স ৰা তেলস্স ৰা যাৰদত্থং পাতুং দীযতি, নো নীহরিতুং. যংনূনাহং রঞ্ঞো পসেনদিস্স কোসলস্স কোট্ঠাগারং গন্ত্ৰা তেলস্স যাৰদত্থং পিৰিত্ৰা ঘরং আগন্ত্ৰা উচ্ছদ্দিত্ৰান [উগ্গিরিত্ৰান (সী. স্যা. পী.), উচ্ছদিত্ৰা (সী. স্যা. অট্ঠ.), উচ্ছড্ডিত্ৰান (ক.)] দদেয্যং, যং ইমিস্সা ৰিজাতায ভৰিস্সতী’’তি.
অথ খো সো পরিব্বাজকো রঞ্ঞো পসেনদিস্স কোসলস্স কোট্ঠাগারং গন্ত্ৰা তেলস্স যাৰদত্থং পিৰিত্ৰা ঘরং আগন্ত্ৰা নেৰ সক্কোতি উদ্ধং কাতুং, ন পন অধো. সো দুক্খাহি তিব্বাহি [তিপ্পাহি (স্যা.)] খরাহি কটুকাহি ৰেদনাহি ফুট্ঠো আৰট্টতি পরিৰট্টতি.
অথ খো ভগৰা পুব্বণ্হসমযং নিৰাসেত্ৰা পত্তচীৰরমাদায সাৰত্থিং পিণ্ডায পাৰিসি. অদ্দসা খো ভগৰা তং পরিব্বাজকং দুক্খাহি তিব্বাহি খরাহি কটুকাহি ৰেদনাহি ফুট্ঠং আৰট্টমানং পরিৰট্টমানং.
অথ খো ভগৰা এতমত্থং ৰিদিত্ৰা তাযং ৰেলাযং ইমং উদানং উদানেসি –
‘‘সুখিনো ৰত যে অকিঞ্চনা,
ৰেদগুনো হি জনা অকিঞ্চনা;
সকিঞ্চনং পস্স ৰিহঞ্ঞমানং,
জনো জনস্মিং পটিবন্ধচিত্তো’’ [পটিবদ্ধচিত্তো (স্যা.), পটিবন্ধরুপো (?)] তি. ছট্ঠং;
৭. একপুত্তকসুত্তং
১৭. এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. তেন খো পন সমযেন অঞ্ঞতরস্স উপাসকস্স একপুত্তকো পিযো মনাপো কালঙ্কতো হোতি.