৩. মহাৰগ্গো

১. পব্বজ্জাসুত্তং

৪০৭. পব্বজ্জং কিত্তযিস্সামি, যথা পব্বজি চক্খুমা;

যথা ৰীমংসমানো সো, পব্বজ্জং সমরোচযি.

৪০৮. সম্বাধোযং ঘরাৰাসো, রজস্সাযতনং ইতি;

অব্ভোকাসোৰ পব্বজ্জা, ইতি দিস্ৰান পব্বজি.

৪০৯. পব্বজিত্ৰান কাযেন, পাপকম্মং ৰিৰজ্জযি;

ৰচীদুচ্চরিতং হিত্ৰা, আজীৰং পরিসোধযি.

৪১০. অগমা রাজগহং বুদ্ধো, মগধানং গিরিব্বজং;

পিণ্ডায অভিহারেসি, আকিণ্ণৰরলক্খণো.

৪১১. তমদ্দসা বিম্বিসারো, পাসাদস্মিং পতিট্ঠিতো;

দিস্ৰা লক্খণসম্পন্নং, ইমমত্থং অভাসথ.

৪১২. ‘‘ইমং ভোন্তো নিসামেথ, অভিরূপো ব্রহা সুচি;

চরণেন চ সম্পন্নো, যুগমত্তঞ্চ পেক্খতি.

৪১৩. ‘‘ওক্খিত্তচক্খু সতিমা, নাযং নীচকুলামিৰ;

রাজদূতাভিধাৰন্তু, কুহিং ভিক্খু গমিস্সতি’’.

৪১৪. তে পেসিতা রাজদূতা, পিট্ঠিতো অনুবন্ধিসুং;

কুহিং গমিস্সতি ভিক্খু, কত্থ ৰাসো ভৰিস্সতি.

৪১৫. সপদানং চরমানো, গুত্তদ্ৰারো সুসংৰুতো;

খিপ্পং পত্তং অপূরেসি, সম্পজানো পটিস্সতো.

৪১৬. পিণ্ডচারং চরিত্ৰান, নিক্খম্ম নগরা মুনি;

পণ্ডৰং অভিহারেসি, এত্থ ৰাসো ভৰিস্সতি.

৪১৭. দিস্ৰান ৰাসূপগতং, তযো [ততো (সী. পী.)] দূতা উপাৰিসুং;

তেসু একোৰ [একো চ দূতো (সী. স্যা. পী.)] আগন্ত্ৰা, রাজিনো পটিৰেদযি.

৪১৮. ‘‘এস ভিক্খু মহারাজ, পণ্ডৰস্স পুরত্থতো [পুরক্খতো (স্যা. ক.)];

নিসিন্নো ব্যগ্ঘুসভোৰ, সীহোৰ গিরিগব্ভরে’’.

৪১৯. সুত্ৰান দূতৰচনং, ভদ্দযানেন খত্তিযো;

তরমানরূপো নিয্যাসি, যেন পণ্ডৰপব্বতো.

৪২০. স যানভূমিং যাযিত্ৰা, যানা ওরুয্হ খত্তিযো;

পত্তিকো উপসঙ্কম্ম, আসজ্জ নং উপাৰিসি.

৪২১. নিসজ্জ রাজা সম্মোদি, কথং সারণীযং ততো;

কথং সো ৰীতিসারেত্ৰা, ইমমত্থং অভাসথ.

৪২২. ‘‘যুৰা চ দহরো চাসি, পঠমুপ্পত্তিকো [পঠমুপ্পত্তিযা (সী.), পঠমুপ্পত্তিতো (স্যা.)] সুসু;

ৰণ্ণারোহেন সম্পন্নো, জাতিমা ৰিয খত্তিযো.

৪২৩. ‘‘সোভযন্তো অনীকগ্গং, নাগসঙ্ঘপুরক্খতো;

দদামি ভোগে ভুঞ্জস্সু, জাতিং অক্খাহি পুচ্ছিতো’’.

৪২৪. ‘‘উজুং জনপদো রাজ, হিমৰন্তস্স পস্সতো;

ধনৰীরিযেন সম্পন্নো, কোসলেসু [কোসলস্স (স্যা. ক.)] নিকেতিনো.

৪২৫. ‘‘আদিচ্চা [আদিচ্চো (ক.)] নাম গোত্তেন, সাকিযা [সাকিযো (ক.)] নাম জাতিযা;

তম্হা কুলা পব্বজিতোম্হি, ন কামে অভিপত্থযং.

৪২৬. ‘‘কামেস্ৰাদীনৰং দিস্ৰা, নেক্খম্মং দট্ঠু খেমতো;

পধানায গমিস্সামি, এত্থ মে রঞ্জতী মনো’’তি.

পব্বজ্জাসুত্তং পঠমং নিট্ঠিতং.

২. পধানসুত্তং

৪২৭. ‘‘তং মং পধানপহিতত্তং, নদিং নেরঞ্জরং পতি;

ৰিপরক্কম্ম ঝাযন্তং, যোগক্খেমস্স পত্তিযা.

৪২৮. ‘‘নমুচী করুণং ৰাচং, ভাসমানো উপাগমি;

‘কিসো ত্ৰমসি দুব্বণ্ণো, সন্তিকে মরণং তৰ.

৪২৯. ‘‘‘সহস্সভাগো মরণস্স, একংসো তৰ জীৰিতং;

জীৰ ভো জীৰিতং সেয্যো, জীৰং পুঞ্ঞানি কাহসি.

৪৩০. ‘‘‘চরতো চ তে ব্রহ্মচরিযং, অগ্গিহুত্তঞ্চ জূহতো;

পহূতং চীযতে পুঞ্ঞং, কিং পধানেন কাহসি.

৪৩১. ‘‘‘দুগ্গো মগ্গো পধানায, দুক্করো দুরভিসম্ভৰো’’’;

ইমা গাথা ভণং মারো, অট্ঠা বুদ্ধস্স সন্তিকে.

৪৩২. তং তথাৰাদিনং মারং, ভগৰা এতদব্রৰি;

‘‘পমত্তবন্ধু পাপিম, যেনত্থেন [সেনত্থেন (?), অত্তনো অত্থেন (অট্ঠ. সংৰণ্ণনা)] ইধাগতো.

৪৩৩. ‘‘অণুমত্তোপি [অণুমত্তেনপি (সী. স্যা.)] পুঞ্ঞেন, অত্থো ময্হং ন ৰিজ্জতি;

যেসঞ্চ অত্থো পুঞ্ঞেন, তে মারো ৰত্তুমরহতি.

৪৩৪. ‘‘অত্থি সদ্ধা তথা [ততো (সী. পী.), তপো (স্যা. ক.)] ৰীরিযং, পঞ্ঞা চ মম ৰিজ্জতি;

এৰং মং পহিতত্তম্পি, কিং জীৰমনুপুচ্ছসি.

৪৩৫. ‘‘নদীনমপি সোতানি, অযং ৰাতো ৰিসোসযে;

কিঞ্চ মে পহিতত্তস্স, লোহিতং নুপসুস্সযে.

৪৩৬. ‘‘লোহিতে সুস্সমানম্হি, পিত্তং সেম্হঞ্চ সুস্সতি;

মংসেসু খীযমানেসু, ভিয্যো চিত্তং পসীদতি;

ভিয্যো সতি চ পঞ্ঞা চ, সমাধি মম তিট্ঠতি.

৪৩৭. ‘‘তস্স মেৰং ৰিহরতো, পত্তস্সুত্তমৰেদনং;

কামেসু [কামে (সী. স্যা.)] নাপেক্খতে চিত্তং, পস্স সত্তস্স সুদ্ধতং.

৪৩৮. ‘‘কামা তে পঠমা সেনা, দুতিযা অরতি ৰুচ্চতি;

ততিযা খুপ্পিপাসা তে, চতুত্থী তণ্হা পৰুচ্চতি.

৪৩৯. ‘‘পঞ্চমং [পঞ্চমী (সী. পী.)] থিনমিদ্ধং তে, ছট্ঠা ভীরূ পৰুচ্চতি;

সত্তমী ৰিচিকিচ্ছা তে, মক্খো থম্ভো তে অট্ঠমো.

৪৪০. ‘‘লাভো সিলোকো সক্কারো, মিচ্ছালদ্ধো চ যো যসো;

যো চত্তানং সমুক্কংসে, পরে চ অৰজানতি.

৪৪১. ‘‘এসা নমুচি তে সেনা, কণ্হস্সাভিপ্পহারিনী;

ন নং অসূরো জিনাতি, জেত্ৰা চ লভতে সুখং.

৪৪২. ‘‘এস মুঞ্জং পরিহরে, ধিরত্থু মম [ইদ (ক.)] জীৰিতং;

সঙ্গামে মে মতং সেয্যো, যং চে জীৰে পরাজিতো.

৪৪৩. ‘‘পগাল়্হেত্থ ন দিস্সন্তি, একে সমণব্রাহ্মণা;

তঞ্চ মগ্গং ন জানন্তি, যেন গচ্ছন্তি সুব্বতা.

৪৪৪. ‘‘সমন্তা ধজিনিং দিস্ৰা, যুত্তং মারং সৰাহনং;

যুদ্ধায পচ্চুগ্গচ্ছামি, মা মং ঠানা অচাৰযি.

৪৪৫. ‘‘যং তে তং নপ্পসহতি, সেনং লোকো সদেৰকো;

তং তে পঞ্ঞায ভেচ্ছামি [গচ্ছামি (সী.), ৰেচ্ছামি (স্যা.), ৰজ্ঝামি (ক.)], আমং পত্তংৰ অস্মনা [পক্কংৰ অমুনা (ক.)].

৪৪৬. ‘‘ৰসীকরিত্ৰা [ৰসিং করিত্ৰা (বহূসু)] সঙ্কপ্পং, সতিঞ্চ সূপতিট্ঠিতং;

রট্ঠা রট্ঠং ৰিচরিস্সং, সাৰকে ৰিনযং পুথূ.

৪৪৭. ‘‘তে অপ্পমত্তা পহিতত্তা, মম সাসনকারকা;

অকামস্স [অকামা (ক.)] তে গমিস্সন্তি, যত্থ গন্ত্ৰা ন সোচরে’’.

৪৪৮. ‘‘সত্ত ৰস্সানি ভগৰন্তং, অনুবন্ধিং পদাপদং;

ওতারং নাধিগচ্ছিস্সং, সম্বুদ্ধস্স সতীমতো.

৪৪৯. ‘‘মেদৰণ্ণংৰ পাসাণং, ৰাযসো অনুপরিযগা;

অপেত্থ মুদুং [মুদু (সী.)] ৰিন্দেম, অপি অস্সাদনা সিযা.

৪৫০. ‘‘অলদ্ধা তত্থ অস্সাদং, ৰাযসেত্তো অপক্কমি;

কাকোৰ সেলমাসজ্জ, নিব্বিজ্জাপেম গোতমং’’.

৪৫১. তস্স সোকপরেতস্স, ৰীণা কচ্ছা অভস্সথ;

ততো সো দুম্মনো যক্খো, তত্থেৰন্তরধাযথাতি.

পধানসুত্তং দুতিযং নিট্ঠিতং.

৩. সুভাসিতসুত্তং

এৰং মে সুতং – এক সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. তত্র খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৰো’’তি. ‘‘ভদন্তে’’তি তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং. ভগৰা এতদৰোচ –

‘‘চতূহি, ভিক্খৰে, অঙ্গেহি সমন্নাগতা ৰাচা সুভাসিতা হোতি, ন দুব্ভাসিতা, অনৰজ্জা চ অননুৰজ্জা চ ৰিঞ্ঞূনং. কতমেহি চতূহি? ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু সুভাসিতংযেৰ ভাসতি নো দুব্ভাসিতং, ধম্মংযেৰ ভাসতি নো অধম্মং, পিযংযেৰ ভাসতি নো অপ্পিযং, সচ্চংযেৰ ভাসতি নো অলিকং. ইমেহি খো, ভিক্খৰে, চতূহি অঙ্গেহি সমন্নাগতা ৰাচা সুভাসিতা হোতি, নো দুব্ভাসিতা, অনৰজ্জা চ অননুৰজ্জা চ ৰিঞ্ঞূন’’ন্তি. ইদমৰোচ ভগৰা. ইদং ৰত্ৰান সুগতো অথাপরং এতদৰোচ সত্থা –

৪৫২. ‘‘সুভাসিতং উত্তমমাহু সন্তো, ধম্মং ভণে নাধম্মং তং দুতিযং;

পিযং ভণে নাপ্পিযং তং ততিযং, সচ্চং ভণে নালিকং তং চতুত্থ’’ন্তি.

অথ খো আযস্মা ৰঙ্গীসো উট্ঠাযাসনা একংসং চীৰরং কত্ৰা যেন ভগৰা তেনঞ্জলিং পণামেত্ৰা ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘পটিভাতি মং ভগৰা, পটিভাতি মং সুগতা’’তি. ‘‘পটিভাতু তং ৰঙ্গীসা’’তি ভগৰা অৰোচ. অথ খো আযস্মা ৰঙ্গীসো ভগৰন্তং সম্মুখা সারুপ্পাহি গাথাহি অভিত্থৰি –

৪৫৩. ‘‘তমেৰ ৰাচং ভাসেয্য, যাযত্তানং ন তাপযে;

পরে চ ন ৰিহিংসেয্য, সা ৰে ৰাচা সুভাসিতা.

৪৫৪. ‘‘পিযৰাচমেৰ ভাসেয্য, যা ৰাচা পটিনন্দিতা;

যং অনাদায পাপানি, পরেসং ভাসতে পিযং.

৪৫৫. ‘‘সচ্চং ৰে অমতা ৰাচা, এস ধম্মো সনন্তনো;

সচ্চে অত্থে চ ধম্মে চ, আহু সন্তো পতিট্ঠিতা.

৪৫৬. ‘‘যং বুদ্ধো ভাসতি ৰাচং, খেমং নিব্বানপত্তিযা;

দুক্খস্সন্তকিরিযায, সা ৰে ৰাচানমুত্তমা’’তি.

সুভাসিতসুত্তং ততিযং নিট্ঠিতং.

৪. সুন্দরিকভারদ্ৰাজসুত্তং

এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা কোসলেসু ৰিহরতি সুন্দরিকায নদিযা তীরে. তেন খো পন সমযেন সুন্দরিকভারদ্ৰাজো ব্রাহ্মণো সুন্দরিকায নদিযা তীরে অগ্গিং জুহতি, অগ্গিহুত্তং পরিচরতি. অথ খো সুন্দরিকভারদ্ৰাজো ব্রাহ্মণো অগ্গিং জুহিত্ৰা অগ্গিহুত্তং পরিচরিত্ৰা উট্ঠাযাসনা সমন্তা চতুদ্দিসা অনুৰিলোকেসি – ‘‘কো নু খো ইমং হব্যসেসং ভুঞ্জেয্যা’’তি? অদ্দসা খো সুন্দরিকভারদ্ৰাজো ব্রাহ্মণো ভগৰন্তং অৰিদূরে অঞ্ঞতরস্মিং রুক্খমূলে সসীসং পারুতং নিসিন্নং; দিস্ৰান ৰামেন হত্থেন হব্যসেসং গহেত্ৰা দক্খিণেন হত্থেন কমণ্ডলুং গহেত্ৰা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি.

অথ খো ভগৰা সুন্দরিকভারদ্ৰাজস্স ব্রাহ্মণস্স পদসদ্দেন সীসং ৰিৰরি. অথ খো সুন্দরিকভারদ্ৰাজো ব্রাহ্মণো – ‘‘মুণ্ডো অযং ভৰং, মুণ্ডকো অযং ভৰ’’ন্তি ততোৰ পুন নিৰত্তিতুকামো অহোসি. অথ খো সুন্দরিকভারদ্ৰাজস্স ব্রাহ্মণস্স এতদহোসি – ‘‘মুণ্ডাপি হি ইধেকচ্চে ব্রাহ্মণা ভৰন্তি, যংনূনাহং উপসঙ্কমিত্ৰা জাতিং পুচ্ছেয্য’’ন্তি. অথ খো সুন্দরিকভারদ্ৰাজো ব্রাহ্মণো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘কিংজচ্চো ভৰ’’ন্তি?

অথ খো ভগৰা সুন্দরিকভারদ্ৰাজং ব্রাহ্মণং গাথাহি অজ্ঝভাসি –

৪৫৭. ‘‘ন ব্রাহ্মণো নোম্হি ন রাজপুত্তো, ন ৰেস্সাযনো উদ কোচি নোম্হি;

গোত্তং পরিঞ্ঞায পুথুজ্জনানং, অকিঞ্চনো মন্ত চরামি লোকে.

৪৫৮. ‘‘সঙ্ঘাটিৰাসী অগহো চরামি [অগিহো (ক. সী. পী.) অগেহো (কত্থচি)], নিৰুত্তকেসো অভিনিব্বুতত্তো;

অলিপ্পমানো ইধ মাণৰেহি, অকল্লং মং ব্রাহ্মণ পুচ্ছসি গোত্তপঞ্হং’’.

৪৫৯. ‘‘পুচ্ছন্তি ৰে ভো ব্রাহ্মণা, ব্রাহ্মণেভি সহ ব্রাহ্মণো নো ভৰ’’ন্তি.

৪৬০. ‘‘ব্রাহ্মণো হি চে ত্ৰং ব্রূসি, মঞ্চ ব্রূসি অব্রাহ্মণং;

তং তং সাৰিত্তিং পুচ্ছামি, তিপদং চতুৰীসতক্খরং.

৪৬১. ‘‘কিং নিস্সিতা ইসযো মনুজা, খত্তিযা ব্রাহ্মণা [পঠমপাদন্তো] দেৰতানং;

যঞ্ঞমকপ্পযিংসু পুথূ ইধ লোকে [দুতিযপাদন্তো (সী.)].

৪৬২. ‘‘যদন্তগূ ৰেদগূ যঞ্ঞকালে, যস্সাহুতিং লভে তস্সিজ্ঝেতি ব্রূমি’’.

৪৬৩. ‘‘অদ্ধা হি তস্স হুতমিজ্ঝে, (ইতি ব্রাহ্মণো)

যং তাদিসং ৰেদগুমদ্দসাম;

তুম্হাদিসানঞ্হি অদস্সনেন, অঞ্ঞো জনো ভুঞ্জতি পূরল়াসং’’.

৪৬৪. ‘‘তস্মাতিহ ত্ৰং ব্রাহ্মণ অত্থেন, অত্থিকো উপসঙ্কম্ম পুচ্ছ;

সন্তং ৰিধূমং অনীঘং নিরাসং, অপ্পেৰিধ অভিৰিন্দে সুমেধং’’.

৪৬৫. ‘‘যঞ্ঞে রতোহং ভো গোতম, যঞ্ঞং যিট্ঠুকামো নাহং পজানামি;

অনুসাসতু মং ভৰং, যত্থ হুতং ইজ্ঝতে ব্রূহি মে তং’’.

‘‘তেন হি ত্ৰং, ব্রাহ্মণ, ওদহস্সু সোতং; ধম্মং তে দেসেস্সামি –

৪৬৬. ‘‘মা জাতিং পুচ্ছী চরণঞ্চ পুচ্ছ, কট্ঠা হৰে জাযতি জাতৰেদো;

নীচাকুলীনোপি মুনী ধিতীমা, আজানিযো হোতি হিরীনিসেধো.

৪৬৭. ‘‘সচ্চেন দন্তো দমসা উপেতো, ৰেদন্তগূ ৰূসিতব্রহ্মচরিযো;

কালেন তম্হি হব্যং পৰেচ্ছে, যো ব্রাহ্মণো পুঞ্ঞপেক্খো [পুঞ্ঞপেখো (সী. পী.)] যজেথ.

৪৬৮. ‘‘যে কামে হিত্ৰা অগহা চরন্তি, সুসঞ্ঞতত্তা তসরংৰ উজ্জুং;

কালেন তেসু হব্যং পৰেচ্ছে, যো ব্রাহ্মণো পুঞ্ঞপেক্খো যজেথ.

৪৬৯. ‘‘যে ৰীতরাগা সুসমাহিতিন্দ্রিযা, চন্দোৰ রাহুগ্গহণা পমুত্তা;

কালেন তেসু হব্যং পৰেচ্ছে, যো ব্রাহ্মণো পুঞ্ঞপেক্খো যজেথ.

৪৭০. ‘‘অসজ্জমানা ৰিচরন্তি লোকে, সদা সতা হিত্ৰা মমাযিতানি;

কালেন তেসু হব্যং পৰেচ্ছে, যো ব্রাহ্মণো পুঞ্ঞপেক্খো যজেথ.

৪৭১. ‘‘যো কামে হিত্ৰা অভিভুয্যচারী, যো ৰেদি জাতীমরণস্স অন্তং;

পরিনিব্বুতো উদকরহদোৰ সীতো, তথাগতো অরহতি পূরল়াসং.

৪৭২. ‘‘সমো সমেহি ৰিসমেহি দূরে, তথাগতো হোতি অনন্তপঞ্ঞো;

অনূপলিত্তো ইধ ৰা হুরং ৰা, তথাগতো অরহতি পূরল়াসং.

৪৭৩. ‘‘যম্হি ন মাযা ৰসতি ন মানো, যো ৰীতলোভো অমমো নিরাসো;

পনুণ্ণকোধো অভিনিব্বুতত্তো, যো ব্রাহ্মণো সোকমলং অহাসি;

তথাগতো অরহতি পূরল়াসং.