২. চূল়ৰগ্গো
১. রতনসুত্তং
২২৪. যানীধ ভূতানি সমাগতানি, ভুম্মানি [ভূমানি (ক.)] ৰা যানি ৰ অন্তলিক্খে;
সব্বেৰ ভূতা সুমনা ভৰন্তু, অথোপি সক্কচ্চ সুণন্তু ভাসিতং.
২২৫. তস্মা হি ভূতা নিসামেথ সব্বে, মেত্তং করোথ মানুসিযা পজায;
দিৰা চ রত্তো চ হরন্তি যে বলিং, তস্মা হি নে রক্খথ অপ্পমত্তা.
২২৬. যং কিঞ্চি ৰিত্তং ইধ ৰা হুরং ৰা, সগ্গেসু ৰা যং রতনং পণীতং;
ন নো সমং অত্থি তথাগতেন, ইদম্পি বুদ্ধে রতনং পণীতং;
এতেন সচ্চেন সুৰত্থি হোতু.
২২৭. খযং ৰিরাগং অমতং পণীতং, যদজ্ঝগা সক্যমুনী সমাহিতো;
ন তেন ধম্মেন সমত্থি কিঞ্চি, ইদম্পি ধম্মে রতনং পণীতং;
এতেন সচ্চেন সুৰত্থি হোতু.
২২৮. যং বুদ্ধসেট্ঠো পরিৰণ্ণযী সুচিং, সমাধিমানন্তরিকঞ্ঞমাহু;
সমাধিনা তেন সমো ন ৰিজ্জতি, ইদম্পি ধম্মে রতনং পণীতং;
এতেন সচ্চেন সুৰত্থি হোতু.
২২৯. যে পুগ্গলা অট্ঠ সতং পসত্থা, চত্তারি এতানি যুগানি হোন্তি;
তে দক্খিণেয্যা সুগতস্স সাৰকা, এতেসু দিন্নানি মহপ্ফলানি;
ইদম্পি সঙ্ঘে রতনং পণীতং, এতেন সচ্চেন সুৰত্থি হোতু.
২৩০. যে সুপ্পযুত্তা মনসা দল়্হেন, নিক্কামিনো গোতমসাসনম্হি;
তে পত্তিপত্তা অমতং ৰিগয্হ, লদ্ধা মুধা নিব্বুতিং [নিব্বুতি (ক.)] ভুঞ্জমানা;
ইদম্পি সঙ্ঘে রতনং পণীতং, এতেন সচ্চেন সুৰত্থি হোতু.
২৩১. যথিন্দখীলো পথৰিস্সিতো [পদৰিস্সিতো (ক. সী.), পঠৰিং সিতো (ক. সী. স্যা. কং. পী.)] সিযা, চতুব্ভি ৰাতেহি অসম্পকম্পিযো;
তথূপমং সপ্পুরিসং ৰদামি, যো অরিযসচ্চানি অৰেচ্চ পস্সতি;
ইদম্পি সঙ্ঘে রতনং পণীতং, এতেন সচ্চেন সুৰত্থি হোতু.
২৩২. যে অরিযসচ্চানি ৰিভাৰযন্তি, গম্ভীরপঞ্ঞেন সুদেসিতানি;
কিঞ্চাপি তে হোন্তি ভুসং পমত্তা, ন তে ভৰং অট্ঠমমাদিযন্তি;
ইদম্পি সঙ্ঘে রতনং পণীতং, এতেন সচ্চেন সুৰত্থি হোতু.
২৩৩. সহাৰস্স দস্সনসম্পদায [সহাৰসদ্দস্সনসম্পদায (ক.)], তযস্সু ধম্মা জহিতা ভৰন্তি;
সক্কাযদিট্ঠি ৰিচিকিচ্ছিতঞ্চ, সীলব্বতং ৰাপি যদত্থি কিঞ্চি.
২৩৪. চতূহপাযেহি চ ৰিপ্পমুত্তো, ছচ্চাভিঠানানি [ছ চাভিঠানানি (সী. স্যা.)] ভব্ব কাতুং [অভব্বো কাতুং (সী.)];
ইদম্পি সঙ্ঘে রতনং পণীতং, এতেন সচ্চেন সুৰত্থি হোতু.
২৩৫. কিঞ্চাপি সো কম্ম [কম্মং (সী. স্যা. কং. পী.)] করোতি পাপকং, কাযেন ৰাচা উদ চেতসা ৰা;
অভব্ব [অভব্বো (বহূসু)] সো তস্স পটিচ্ছদায [পটিচ্ছাদায (সী.)], অভব্বতা দিট্ঠপদস্স ৰুত্তা;
ইদম্পি সঙ্ঘে রতনং পণীতং, এতেন সচ্চেন সুৰত্থি হোতু.
২৩৬. ৰনপ্পগুম্বে যথ [যথা (সী. স্যা.)] ফুস্সিতগ্গে, গিম্হানমাসে পঠমস্মিং [পঠমস্মি (?)] গিম্হে;
তথূপমং ধম্মৰরং অদেসযি [অদেসযী (সী.)], নিব্বানগামিং পরমং হিতায;
ইদম্পি বুদ্ধে রতনং পণীতং, এতেন সচ্চেন সুৰত্থি হোতু.
২৩৭. ৰরো ৰরঞ্ঞূ ৰরদো ৰরাহরো, অনুত্তরো ধম্মৰরং অদেসযি;
ইদম্পি বুদ্ধে রতনং পণীতং, এতেন সচ্চেন সুৰত্থি হোতু.
২৩৮. খীণং পুরাণং নৰ নত্থি সম্ভৰং, ৰিরত্তচিত্তাযতিকে ভৰস্মিং;
তে খীণবীজা অৰিরূল়্হিছন্দা, নিব্বন্তি ধীরা যথাযং [যথযং (ক.)] পদীপো;
ইদম্পি সঙ্ঘে রতনং পণীতং, এতেন সচ্চেন সুৰত্থি হোতু.
২৩৯. যানীধ ভূতানি সমাগতানি, ভুম্মানি ৰা যানি ৰ অন্তলিক্খে;
তথাগতং দেৰমনুস্সপূজিতং, বুদ্ধং নমস্সাম সুৰত্থি হোতু.
২৪০. যানীধ ভূতানি সমাগতানি, ভুম্মানি ৰা যানি ৰ অন্তলিক্খে;
তথাগতং দেৰমনুস্সপূজিতং, ধম্মং নমস্সাম সুৰত্থি হোতু.
২৪১. যানীধ ভূতানি সমাগতানি, ভুম্মানি ৰা যানি ৰ অন্তলিক্খে;
তথাগতং দেৰমনুস্সপূজিতং, সঙ্ঘং নমস্সাম সুৰত্থি হোতূতি.
রতনসুত্তং পঠমং নিট্ঠিতং.
২. আমগন্ধসুত্তং
২৪২. ‘‘সামাকচিঙ্গূলকচীনকানি চ, পত্তপ্ফলং মূলফলং গৰিপ্ফলং;
ধম্মেন লদ্ধং সতমস্নমানা [সতমসমানা (সী. পী.), সতমস্সমানা (স্যা. কং.)], ন কামকামা অলিকং ভণন্তি.
২৪৩. ‘‘যদস্নমানো সুকতং সুনিট্ঠিতং, পরেহি দিন্নং পযতং পণীতং;
সালীনমন্নং পরিভুঞ্জমানো, সো ভুঞ্জসী কস্সপ আমগন্ধং.
২৪৪. ‘‘ন আমগন্ধো মম কপ্পতীতি, ইচ্চেৰ ত্ৰং ভাসসি ব্রহ্মবন্ধু;
সালীনমন্নং পরিভুঞ্জমানো, সকুন্তমংসেহি সুসঙ্খতেহি;
পুচ্ছামি তং কস্সপ এতমত্থং, কথং পকারো তৰ আমগন্ধো’’.
২৪৫. ‘‘পাণাতিপাতো ৰধছেদবন্ধনং, থেয্যং মুসাৰাদো নিকতিৰঞ্চনানি চ;
অজ্ঝেনকুত্তং [অজ্ঝেন কুজ্জং (সী. পী.)] পরদারসেৰনা, এসামগন্ধো ন হি মংসভোজনং.
২৪৬. ‘‘যে ইধ কামেসু অসঞ্ঞতা জনা, রসেসু গিদ্ধা অসুচিভাৰমস্সিতা [অসুচীকমিস্সিতা (সী. স্যা. কং. পী.)];
নত্থিকদিট্ঠী ৰিসমা দুরন্নযা, এসামগন্ধো ন হি মংসভোজনং.
২৪৭. ‘‘যে লূখসা দারুণা পিট্ঠিমংসিকা [যে লূখরসা দারুণা পরপিট্ঠিমংসিকা (ক.)], মিত্তদ্দুনো নিক্করুণাতিমানিনো;
অদানসীলা ন চ দেন্তি কস্সচি, এসামগন্ধো ন হি মংসভোজনং.
২৪৮. ‘‘কোধো মদো থম্ভো পচ্চুপট্ঠাপনা [পচ্চুট্ঠাপনা চ (সী. স্যা.), পচ্চুট্ঠাপনা (পী.)], মাযা উসূযা ভস্সসমুস্সযো চ;
মানাতিমানো চ অসব্ভি সন্থৰো, এসামগন্ধো ন হি মংসভোজনং.
২৪৯. ‘‘যে পাপসীলা ইণঘাতসূচকা, ৰোহারকূটা ইধ পাটিরূপিকা [পাতিরূপিকা (?)];
নরাধমা যেধ করোন্তি কিব্বিসং, এসামগন্ধো ন হি মংসভোজনং.
২৫০. ‘‘যে ইধ পাণেসু অসঞ্ঞতা জনা, পরেসমাদায ৰিহেসমুয্যুতা;
দুস্সীললুদ্দা ফরুসা অনাদরা, এসামগন্ধো ন হি মংসভোজনং.
২৫১. ‘‘এতেসু গিদ্ধা ৰিরুদ্ধাতিপাতিনো, নিচ্চুয্যুতা পেচ্চ তমং ৰজন্তি যে;
পতন্তি সত্তা নিরযং অৰংসিরা, এসামগন্ধো ন হি মংসভোজনং.
২৫২. ‘‘ন মচ্ছমংসানমনাসকত্তং [ন মচ্ছমংসং ন অনাসকত্তং (সী. অট্ঠ মূলপাঠো), ন মংচ্ছমংসানানাসকত্তং (স্যা. ক.)], ন নগ্গিযং ন মুণ্ডিযং জটাজল্লং;
খরাজিনানি নাগ্গিহুত্তস্সুপসেৰনা, যে ৰাপি লোকে অমরা বহূ তপা;
মন্তাহুতী যঞ্ঞমুতূপসেৰনা, সোধেন্তি মচ্চং অৰিতিণ্ণকঙ্খং.
২৫৩. ‘‘যো তেসু [সোতেসু (সী. পী.)] গুত্তো ৰিদিতিন্দ্রিযো চরে, ধম্মে ঠিতো অজ্জৰমদ্দৰে রতো;
সঙ্গাতিগো সব্বদুক্খপ্পহীনো, ন লিপ্পতি [ন লিম্পতি (স্যা. কং ক.)] দিট্ঠসুতেসু ধীরো’’.
২৫৪. ইচ্চেতমত্থং ভগৰা পুনপ্পুনং, অক্খাসি নং [তং (সী. পী.)] ৰেদযি মন্তপারগূ;
চিত্রাহি গাথাহি মুনী পকাসযি, নিরামগন্ধো অসিতো দুরন্নযো.
২৫৫. সুত্ৰান বুদ্ধস্স সুভাসিতং পদং, নিরামগন্ধং সব্বদুক্খপ্পনূদনং;
নীচমনো ৰন্দি তথাগতস্স, তত্থেৰ পব্বজ্জমরোচযিত্থাতি.
আমগন্ধসুত্তং দুতিযং নিট্ঠিতং.
৩. হিরিসুত্তং
২৫৬. হিরিং তরন্তং ৰিজিগুচ্ছমানং, তৰাহমস্মি [সখাহমস্মি (সী. স্যা. কং. পী.)] ইতি ভাসমানং;
সয্হানি কম্মানি অনাদিযন্তং, নেসো মমন্তি ইতি নং ৰিজঞ্ঞা.
২৫৭. অনন্ৰযং [অত্থন্ৰযং (ক.)] পিযং ৰাচং, যো মিত্তেসু পকুব্বতি;
অকরোন্তং ভাসমানং, পরিজানন্তি পণ্ডিতা.
২৫৮. ন সো মিত্তো যো সদা অপ্পমত্তো, ভেদাসঙ্কী রন্ধমেৰানুপস্সী;
যস্মিঞ্চ সেতি উরসীৰ পুত্তো, স ৰে মিত্তো যো পরেহি অভেজ্জো.
২৫৯. পামুজ্জকরণং ঠানং, পসংসাৰহনং সুখং;
ফলানিসংসো ভাৰেতি, ৰহন্তো পোরিসং ধুরং.
২৬০. পৰিৰেকরসং পিত্ৰা, রসং উপসমস্স চ;
নিদ্দরো হোতি নিপ্পাপো, ধম্মপীতিরসং পিৰন্তি.
হিরিসুত্তং ততিযং নিট্ঠিতং.
৪. মঙ্গলসুত্তং
এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. অথ খো অঞ্ঞতরা দেৰতা অভিক্কন্তায রত্তিযা অভিক্কন্তৰণ্ণা কেৰলকপ্পং জেতৰনং ওভাসেত্ৰা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং অট্ঠাসি. একমন্তং ঠিতা খো সা দেৰতা ভগৰন্তং গাথায অজ্ঝভাসি –
২৬১. ‘‘বহূ দেৰা মনুস্সা চ, মঙ্গলানি অচিন্তযুং;
আকঙ্খমানা সোত্থানং, ব্রূহি মঙ্গলমুত্তমং’’.
২৬২. ‘‘অসেৰনা চ বালানং, পণ্ডিতানঞ্চ সেৰনা;
পূজা চ পূজনেয্যানং [পূজনীযানং (সী. স্যা. কং. পী.)], এতং মঙ্গলমুত্তমং.
২৬৩. ‘‘পতিরূপদেসৰাসো চ, পুব্বে চ কতপুঞ্ঞতা;
অত্তসম্মাপণিধি [অত্তসম্মাপণীধী (কত্থচি)] চ, এতং মঙ্গলমুত্তমং.
২৬৪. ‘‘বাহুসচ্চঞ্চ সিপ্পঞ্চ, ৰিনযো চ সুসিক্খিতো;
সুভাসিতা চ যা ৰাচা, এতং মঙ্গলমুত্তমং.
২৬৫. ‘‘মাতাপিতু উপট্ঠানং, পুত্তদারস্স সঙ্গহো;
অনাকুলা চ কম্মন্তা, এতং মঙ্গলমুত্তমং.
২৬৬. ‘‘দানঞ্চ ধম্মচরিযা চ, ঞাতকানঞ্চ সঙ্গহো;
অনৰজ্জানি কম্মানি, এতং মঙ্গলমুত্তমং.
২৬৭. ‘‘আরতী ৰিরতী পাপা, মজ্জপানা চ সংযমো;
অপ্পমাদো চ ধম্মেসু, এতং মঙ্গলমুত্তমং.
২৬৮. ‘‘গারৰো চ নিৰাতো চ, সন্তুট্ঠি চ কতঞ্ঞুতা;
কালেন ধম্মস্সৰনং [ধম্মসৰণং (কত্থচি), ধম্মসৰনং (সী. ক.)], এতং মঙ্গলমুত্তমং.
২৬৯. ‘‘খন্তী চ সোৰচস্সতা, সমণানঞ্চ দস্সনং;
কালেন ধম্মসাকচ্ছা, এতং মঙ্গলমুত্তমং.
২৭০. ‘‘তপো চ ব্রহ্মচরিযঞ্চ, অরিযসচ্চান দস্সনং;
নিব্বানসচ্ছিকিরিযা চ, এতং মঙ্গলমুত্তমং.
২৭১. ‘‘ফুট্ঠস্স লোকধম্মেহি, চিত্তং যস্স ন কম্পতি;
অসোকং ৰিরজং খেমং, এতং মঙ্গলমুত্তমং.
২৭২. ‘‘এতাদিসানি কত্ৰান, সব্বত্থমপরাজিতা;
সব্বত্থ সোত্থিং গচ্ছন্তি, তং তেসং মঙ্গলমুত্তম’’ন্তি.
মঙ্গলসুত্তং চতুত্থং নিট্ঠিতং.
৫. সূচিলোমসুত্তং
এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা গযাযং ৰিহরতি টঙ্কিতমঞ্চে সূচিলোমস্স যক্খস্স ভৰনে. তেন খো পন সমযেন খরো চ যক্খো সূচিলোমো চ যক্খো ভগৰতো অৰিদূরে অতিক্কমন্তি. অথ খো খরো যক্খো সূচিলোমং যক্খং এতদৰোচ – ‘‘এসো সমণো’’তি. ‘‘নেসো সমণো, সমণকো এসো. যাৰাহং জানামি [যাৰ জানামি (সী. পী.)] যদি ৰা সো সমণো [যদি ৰা সমণো (স্যা.)], যদি ৰা সো সমণকো’’তি [যদি ৰা সমণকোতি (সী. স্যা. পী.)].
অথ খো সূচিলোমো যক্খো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰতো কাযং উপনামেসি. অথ খো ভগৰা কাযং অপনামেসি. অথ খো সূচিলোমো যক্খো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘ভাযসি মং, সমণা’’তি? ‘‘ন খ্ৰাহং তং, আৰুসো, ভাযামি; অপি চ তে সপ্ফস্সো পাপকো’’তি.
‘‘পঞ্হং তং, সমণ, পুচ্ছিস্সামি. সচে মে ন ব্যাকরিস্সসি, চিত্তং ৰা তে খিপিস্সামি, হদযং ৰা তে ফালেস্সামি, পাদেসু ৰা গহেত্ৰা পারগঙ্গায খিপিস্সামী’’তি.
‘‘ন খ্ৰাহং তং, আৰুসো, পস্সামি সদেৰকে লোকে সমারকে সব্রহ্মকে সস্সমণব্রাহ্মণিযা পজায সদেৰমনুস্সায যো মে চিত্তং ৰা খিপেয্য হদযং ৰা ফালেয্য পাদেসু ৰা গহেত্ৰা পারগঙ্গায খিপেয্য. অপি চ ত্ৰং, আৰুসো, পুচ্ছ যদাকঙ্খসী’’তি. অথ খো সূচিলোমো যক্খো ভগৰন্তং গাথায অজ্ঝভাসি –
২৭৩. ‘‘রাগো চ দোসো চ কুতোনিদানা, অরতী রতী লোমহংসো কুতোজা;
কুতো সমুট্ঠায মনোৰিতক্কা, কুমারকা ধঙ্কমিৰোস্সজন্তি’’.
২৭৪. ‘‘রাগো চ দোসো চ ইতোনিদানা, অরতী রতী লোমহংসো ইতোজা;
ইতো সমুট্ঠায মনোৰিতক্কা, কুমারকা ধঙ্কমিৰোস্সজন্তি.
২৭৪. ‘‘স্নেহজা অত্তসম্ভূতা, নিগ্রোধস্সেৰ খন্ধজা;
পুথূ ৰিসত্তা কামেসু, মালুৰাৰ ৰিততাৰনে.
২৭৫. ‘‘যে নং পজানন্তি যতোনিদানং, তে নং ৰিনোদেন্তি সুণোহি যক্খ;
তে দুত্তরং ওঘমিমং তরন্তি, অতিণ্ণপুব্বং অপুনব্ভৰাযা’’তি.
সূচিলোমসুত্তং পঞ্চমং নিট্ঠিতং.
৬. ধম্মচরিযসুত্তং
২৭৬. ধম্মচরিযং ব্রহ্মচরিযং, এতদাহু ৰসুত্তমং;
পব্বজিতোপি চে হোতি, অগারা অনগারিযং.
২৭৭. সো চে মুখরজাতিকো, ৰিহেসাভিরতো মগো;
জীৰিতং তস্স পাপিযো, রজং ৰড্ঢেতি অত্তনো.
২৭৮. কলহাভিরতো ভিক্খু, মোহধম্মেন আৰুতো;
অক্খাতম্পি ন জানাতি, ধম্মং বুদ্ধেন দেসিতং.
২৭৯. ৰিহেসং ভাৰিতত্তানং, অৰিজ্জায পুরক্খতো;
সংকিলেসং ন জানাতি, মগ্গং নিরযগামিনং.
২৮০. ৰিনিপাতং সমাপন্নো, গব্ভা গব্ভং তমা তমং;
স ৰে তাদিসকো ভিক্খু, পেচ্চ দুক্খং নিগচ্ছতি.
২৮১. গূথকূপো যথা অস্স, সম্পুণ্ণো গণৰস্সিকো;
যো চ এৰরূপো অস্স, দুব্বিসোধো হি সাঙ্গণো.
২৮২. যং এৰরূপং জানাথ, ভিক্খৰো গেহনিস্সিতং;
পাপিচ্ছং পাপসঙ্কপ্পং, পাপআচারগোচরং.
২৮৩. সব্বে সমগ্গা হুত্ৰান, অভিনিব্বজ্জিযাথ [অভিনিব্বজ্জযাথ (সী. পী. অ. নি. ৮.১০)] নং;