৬. চতুব্যূহহারৰিভঙ্গো
২৫. তত্থ কতমো চতুব্যূহো হারো? ‘‘নেরুত্তমধিপ্পাযো’’তি অযং. ব্যঞ্জনেন সুত্তস্স নেরুত্তঞ্চ অধিপ্পাযো চ নিদানঞ্চ পুব্বাপরসন্ধি চ গৰেসিতব্বো. তত্থ কতমং নেরুত্তং, যা নিরুত্তিপদসংহিতা, যং ধম্মানং নামসো ঞাণং. যদা হি ভিক্খু অত্থস্স চ নামং জানাতি, ধম্মস্স চ নামং জানাতি, তথা তথা নং অভিনিরোপেতি. অযঞ্চ ৰুচ্চতি অত্থকুসলো ধম্মকুসলো ব্যঞ্জনকুসলো নিরুত্তিকুসলো পুব্বাপরকুসলো দেসনাকুসলো অতীতাধিৰচনকুসলো অনাগতাধিৰচনকুসলো পচ্চুপ্পন্নাধিৰচনকুসলো ইত্থাধিৰচনকুসলো পুরিসাধিৰচনকুসলো নপুংসকাধিৰচনকুসলো একাধিৰচনকুসলো অনেকাধিৰচনকুসলো, এৰং সব্বানি কাতব্বানি জনপদনিরুত্তানি সব্বা চ জনপদনিরুত্তিযো. অযং নিরুত্তিপদসংহিতা.
২৬. তত্থ কতমো অধিপ্পাযো?
‘‘ধম্মো হৰে রক্খতি ধম্মচারিং, ছত্তং মহন্তং যথ ৰস্সকালে [ৰিয ৰস্সকালে জা. ১.১০.১০৩];
এসানিসংসো ধম্মে সুচিণ্ণে, ন দুগ্গতিং গচ্ছতি ধম্মচারী’’তি.
ইধ ভগৰতো কো অধিপ্পাযো? যে অপাযেহি পরিমুচ্চিতুকামা ভৰিস্সন্তি, তে ধম্মচারিনো ভৰিস্সন্তীতি অযং এত্থ ভগৰতো অধিপ্পাযো.
‘‘চোরো যথা সন্ধিমুখে গহীতো, সকম্মুনা হঞ্ঞতি [হঞ্ঞতে (সী.)] বজ্ঝতে চ;
এৰং অযং পেচ্চ পজা পরত্থ, সকম্মুনা হঞ্ঞতি [হঞ্ঞতে (সী.)] বজ্ঝতে চা’’তি.
ইধ ভগৰতো কো অধিপ্পাযো? সঞ্চেতনিকানং কতানং কম্মানং উপচিতানং দুক্খৰেদনীযানং অনিট্ঠং অসাতং ৰিপাকং পচ্চনুভৰিস্সতীতি অযং এত্থ ভগৰতো অধিপ্পাযো.
‘‘সুখকামানি [পস্স ধ. প. ১৩১-১৩২] ভূতানি, যো দণ্ডেন ৰিহিংসতি;
অত্তনো সুখমেসানো, পেচ্চ সো ন লভতে সুখ’’ন্তি.
ইধ ভগৰতো কো অধিপ্পাযো? যে সুখেন অত্থিকা ভৰিস্সন্তি, তে পাপকম্মং [পাপকং কম্মং (ক.)] ন করিস্সন্তীতি অযং এত্থ ভগৰতো অধিপ্পাযো.
‘‘মিদ্ধী [পস্স ধ. প. ৩২৫] যদা হোতি মহগ্ঘসো চ, নিদ্দাযিতা সম্পরিৰত্তসাযী;
মহাৰরাহোৰ নিৰাপপুট্ঠো, পুনপ্পুনং গব্ভমুপেতি মন্দো’’তি.
ইধ ভগৰতো কো অধিপ্পাযো? যে জরামরণেন অট্টিযিতুকামা ভৰিস্সন্তি, তে ভৰিস্সন্তি ভোজনে মত্তঞ্ঞুনো ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারা পুব্বরত্তাপররত্তং জাগরিযানুযোগমনুযুত্তা ৰিপস্সকা কুসলেসু ধম্মেসু সগারৰা চ সব্রহ্মচারীসু থেরেসু নৰেসু মজ্ঝিমেসূতি অযং এত্থ ভগৰতো অধিপ্পাযো.
‘‘অপ্পমাদো অমতপদং [অমতং পদং (ক.) পস্স ধ. প. ২১], পমাদো মচ্চুনো পদং;
অপ্পমত্তা ন মীযন্তি, যে পমত্তা যথা মতা’’তি.
ইধ ভগৰতো কো অধিপ্পাযো? যে অমতপরিযেসনং পরিযেসিতুকামা ভৰিস্সন্তি, তে অপ্পমত্তা ৰিহরিস্সন্তীতি অযং এত্থ ভগৰতো অধিপ্পাযো. অযং অধিপ্পাযো.
২৭. তত্থ কতমং নিদানং? যথা সো ধনিযো গোপালকো ভগৰন্তং আহ –
‘‘নন্দতি পুত্তেহি পুত্তিমা, গোমা [গোমিকো (সী.), গোপিকো (ক.) সু. নি. ৩৩; সং. নি. ১.১৪৪ পস্সিতব্বং] গোহি তথেৰ নন্দতি;
উপধী হি নরস্স নন্দনা, ন হি সো নন্দতি যো নিরূপধী’’তি.
ভগৰা আহ –
‘‘সোচতি পুত্তেহি পুত্তিমা, গোপিকো [গোমিকো (সী.)] গোহি তথেৰ সোচতি;
উপধী হি নরস্স সোচনা, ন হি সো সোচতি যো নিরূপধী’’তি.
ইমিনা ৰত্থুনা ইমিনা নিদানেন এৰং ঞাযতি ‘‘ইধ ভগৰা বাহিরং পরিগ্গহং উপধি আহা’’তি. যথা চ মারো পাপিমা গিজ্ঝকূটা পব্বতা পুথুসিলং পাতেসি, ভগৰা আহ –
‘‘সচেপি কেৰলং সব্বং, গিজ্ঝকূটং চলেস্সসি [চলেয্যাসি (ক.) পস্স সং. নি. ১.১৪৭];
নেৰ সম্মাৰিমুত্তানং, বুদ্ধানং অত্থি ইঞ্জিতং.
নভং ফলেয্যপ্পথৰী চলেয্য, সব্বেৰ পাণা উদ সন্তসেয্যুং;
সল্লম্পি চে উরসি কম্পযেয্যুং [পকম্পযেয্যুং (সী.), কপ্পযেয্যুং (ক.)], উপধীসু তাণং ন করোন্তি বুদ্ধা’’তি.
ইমিনা ৰত্থুনা ইমিনা নিদানেন এৰং ঞাযতি ‘‘ইধ ভগৰা কাযং উপধিং আহা’’তি. যথা চাহ –
‘‘ন তং দল়্হং বন্ধনমাহু ধীরা, যদাযসং দারুজপব্বজঞ্চ [দারুজং বব্বজঞ্চ (সী.) পস্স ধ. প. ৩৪৫];
সারত্তরত্তা মণিকুণ্ডলেসু, পুত্তেসু দারেসু চ যা অপেক্খা’’তি.
ইমিনা ৰত্থুনা ইমিনা নিদানেন এৰং ঞাযতি ‘‘ইধ ভগৰা বাহিরেসু ৰত্থূসু তণ্হং আহা’’তি. যথা চাহ –
‘‘এতং দল়্হং বন্ধনমাহু ধীরা, ওহারিনং সিথিলং দুপ্পমুঞ্চং;
এতম্পি ছেত্ৰান পরিব্বজন্তি, অনপেক্খিনো কামসুখং পহাযা’’তি.
ইমিনা ৰত্থুনা ইমিনা নিদানেন এৰং ঞাযতি ‘‘ইধ ভগৰা বাহিরৰত্থুকায তণ্হায পহানং আহা’’তি. যথা চাহ –
‘‘আতুরং অসুচিং পূতিং, দুগ্গন্ধং দেহনিস্সিতং;
পগ্ঘরন্তং দিৰা রত্তিং, বালানং অভিনন্দিত’’ন্তি.
ইমিনা ৰত্থুনা ইমিনা নিদানেন এৰং ঞাযতি ‘‘ইধ ভগৰা অজ্ঝত্তিকৰত্থুকায তণ্হায পহানং আহা’’তি. যথা চাহ –
‘‘উচ্ছিন্দ [পস্স ধ. প. ২৮৫] সিনেহমত্তনো, কুমুদং সারদিকংৰ পাণিনা;
সন্তিমগ্গমেৰ ব্রূহয, নিব্বানং সুগতেন দেসিত’’ন্তি.
ইমিনা ৰত্থুনা ইমিনা নিদানেন এৰং ঞাযতি ‘‘ইধ ভগৰা অজ্ঝত্তিকৰত্থুকায তণ্হায পহানং আহা’’তি. ইদং নিদানং.
তত্থ কতমো পুব্বাপরসন্ধি. যথাহ –
‘‘কামন্ধা জালসঞ্ছন্না, তণ্হাছদনছাদিতা;
পমত্তবন্ধনা [পমত্তবন্ধুনা উদা. ৬৪] বদ্ধা [বন্ধা (ক.) পস্স উদা. ৬৪], মচ্ছাৰ কুমিনামুখে;
জরামরণমন্ৰেন্তি, ৰচ্ছো খীরপকোৰ মাতর’’ন্তি.
অযং কামতণ্হা ৰুত্তা. সা কতমেন পুব্বাপরেন যুজ্জতি? যথাহ –
‘‘রত্তো অত্থং ন জানাতি, রত্তো ধম্মং ন পস্সতি;
অন্ধন্তমং তদা হোতি, যং রাগো সহতে নর’’ন্তি.
ইতি অন্ধতায চ সঞ্ছন্নতায চ সাযেৰ তণ্হা অভিলপিতা. যঞ্চাহ কামন্ধা জালসঞ্ছন্না, তণ্হাছদনছাদিতাতি. যঞ্চাহ রত্তো অত্থং ন জানাতি, রত্তো ধম্মং ন পস্সতীতি, ইমেহি পদেহি পরিযুট্ঠানেহি সাযেৰ তণ্হা অভিলপিতা. যং অন্ধকারং, অযং দুক্খসমুদযো, যা চ তণ্হা পোনোভৰিকা, যঞ্চাহ কামাতি ইমে কিলেসকামা. যঞ্চাহ জালসঞ্ছন্নাতি তেসং যেৰ কামানং পযোগেন পরিযুট্ঠানং দস্সেতি, তস্মা কিলেসৰসেন চ পরিযুট্ঠানৰসেন চ তণ্হাবন্ধনং ৰুত্তং. যে এদিসিকা, তে জরামরণং অন্ৰেন্তি, অযং ভগৰতা যথানিক্খিত্তগাথাবলেন দস্সিতা জরামরণমন্ৰেন্তীতি.
‘‘যস্স পপঞ্চা ঠিতী চ নত্থি, সন্দানং পলিঘঞ্চ [পল়িঘঞ্চ (সী.) পস্স উদা. ৬৭] ৰীতিৰত্তো;
তং নিত্তণ্হং মুনিং চরন্তং, ন ৰিজানাতি সদেৰকোপি লোকো’’তি.
পপঞ্চা নাম তণ্হাদিট্ঠিমানা, তদভিসঙ্খতা চ সঙ্খারা. ঠিতি নাম অনুসযা. সন্দানং নাম তণ্হায পরিযুট্ঠানং, যানি ছত্তিংসতণ্হায জালিনিযা ৰিচরিতানি. পলিঘো নাম মোহো. যে চ পপঞ্চা সঙ্খারা যা চ ঠিতি যং সন্দানঞ্চ যং পলিঘঞ্চ যো এতং সব্বং সমতিক্কন্তো, অযং ৰুচ্চতি নিত্তণ্হো ইতি.
২৮. তত্থ পরিযুট্ঠানসঙ্খারা দিট্ঠধম্মৰেদনীযা ৰা উপপজ্জৰেদনীযা ৰা অপরাপরিযৰেদনীযা ৰা, এৰং তণ্হা তিৰিধং ফলং দেতি দিট্ঠে ৰা ধম্মে উপপজ্জে ৰা অপরে ৰা পরিযাযে. এৰং ভগৰা আহ ‘‘যং লোভপকতং কম্মং করোতি কাযেন ৰা ৰাচায ৰা মনসা ৰা, তস্স ৰিপাকং অনুভোতি দিট্ঠে ৰা ধম্মে উপপজ্জে ৰা অপরে ৰা পরিযাযে’’তি. ইদং ভগৰতো পুব্বাপরেন যুজ্জতি. তত্থ পরিযুট্ঠানং দিট্ঠধম্মৰেদনীযং ৰা কম্মং উপপজ্জৰেদনীযং ৰা কম্মং অপরাপরিযাযৰেদনীযং [অপরাপরিযৰেদনীযং (সী.)] ৰা কম্মং, এৰং কম্মং তিধা ৰিপচ্চতি দিট্ঠে ৰা ধম্মে উপপজ্জে ৰা অপরে ৰা পরিযাযে. যথাহ –
‘‘যঞ্চে বালো ইধ পাণাতিপাতী হোতি…পে… মিচ্ছাদিট্ঠি হোতি, তস্স দিট্ঠে ৰা ধম্মে ৰিপাকং পটিসংৰেদেতি উপপজ্জে ৰা অপরে ৰা পরিযাযে’’তি. ইদং ভগৰতো পুব্বাপরেন যুজ্জতি. তত্থ পরিযুট্ঠানং পটিসঙ্খানবলেন পহাতব্বং, সঙ্খারা দস্সনবলেন, ছত্তিংস তণ্হাৰিচরিতানি ভাৰনাবলেন পহাতব্বানীতি এৰং তণ্হাপি তিধা পহীযতি. যা নিত্তণ্হাতা অযং সউপাদিসেসা নিব্বানধাতু. ভেদা কাযস্স অযং অনুপাদিসেসা নিব্বানধাতু.
পপঞ্চো নাম ৰুচ্চতি অনুবন্ধো. যঞ্চাহ ভগৰা ‘‘পপঞ্চেতি অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং চক্খুৰিঞ্ঞেয্যং রূপং আরব্ভা’’তি. যঞ্চাহ ভগৰা – ‘‘অতীতে, রাধ, রূপে অনপেক্খো হোহি, অনাগতং রূপং মা অভিনন্দি, পচ্চুপ্পন্নস্স রূপস্স নিব্বিদায ৰিরাগায নিরোধায পটিনিস্সগ্গায পটিপজ্জা’’তি. ইদং ভগৰতো পুব্বাপরেন যুজ্জতি. যো চাপি পপঞ্চো যে চ সঙ্খারা যা চ অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নস্স অভিনন্দনা, ইদং একত্থং. অপি চ অঞ্ঞমঞ্ঞেহি পদেহি অঞ্ঞমঞ্ঞেহি অক্খরেহি অঞ্ঞমঞ্ঞেহি ব্যঞ্জনেহি অপরিমাণা ধম্মদেসনা ৰুত্তা ভগৰতা. এৰং সুত্তেন সুত্তং সংসন্দযিত্ৰা পুব্বাপরেন সদ্ধিং যোজযিত্ৰা সুত্তং নিদ্দিট্ঠং ভৰতি.
সো চাযং [স চাযং (সী.)] পুব্বাপরো সন্ধি চতুব্বিধো অত্থসন্ধি ব্যঞ্জনসন্ধি দেসনাসন্ধি নিদ্দেসসন্ধীতি.
তত্থ অত্থসন্ধি ছপ্পদানি সঙ্কাসনা পকাসনা ৰিৰরণা ৰিভজনা উত্তানীকম্মতা পঞ্ঞত্তীতি.
ব্যঞ্জনসন্ধি ছপ্পদানি অক্খরং পদং ব্যঞ্জনং আকারো নিরুত্তি নিদ্দেসোতি.
দেসনাসন্ধি ন চ পথৰিং নিস্সায ঝাযতি ঝাযী ঝাযতি চ. ন চ আপং নিস্সায ঝাযতি ঝাযী ঝাযতি চ, ন চ তেজং নিস্সায ঝাযতি ঝাযী ঝাযতি চ, ন চ ৰাযুং নিস্সায ঝাযতি ঝাযী ঝাযতি চ. ন চ আকাসানঞ্চাযতনং নিস্সায…পে… ন চ ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং নিস্সায…পে… ন চ আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং নিস্সায…পে… ন চ নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং নিস্সায…পে… ন চ ইমং লোকং নিস্সায…পে… ন চ পরলোকং নিস্সায ঝাযতি ঝাযী ঝাযতি চ. যমিদং উভযমন্তরেন দিট্ঠং সুতং মুতং ৰিঞ্ঞাতং পত্তং পরিযেসিতং ৰিতক্কিতং ৰিচারিতং মনসানুচিন্তিতং, তম্পি নিস্সায ন ঝাযতি ঝাযী ঝাযতি চ. অযং সদেৰকে লোকে সমারকে সব্রহ্মকে সস্সমণব্রাহ্মণিযা পজায সদেৰমনুস্সায অনিস্সিতেন চিত্তেন ন ঞাযতি ঝাযন্তো.
যথা মারো পাপিমা গোধিকস্স কুলপুত্তস্স [পস্স সং. নি. ১.১৫৯] ৰিঞ্ঞাণং সমন্ৰেসন্তো ন জানাতি ন পস্সতি. সো হি পপঞ্চাতীতো তণ্হাপহানেন দিট্ঠিনিস্সযোপিস্স নত্থি. যথা চ গোধিকস্স, এৰং ৰক্কলিস্স সদেৰকেন লোকেন সমারকেন সব্রহ্মকেন সস্সমণব্রাহ্মণিযা পজায সদেৰমনুস্সায অনিস্সিতচিত্তা ন ঞাযন্তি ঝাযমানা. অযং দেসনাসন্ধি.
তত্থ কতমা নিদ্দেসসন্ধি? নিস্সিতচিত্তা অকুসলপক্খেন নিদ্দিসিতব্বা, অনিস্সিতচিত্তা কুসলপক্খেন নিদ্দিসিতব্বা. নিস্সিতচিত্তা কিলেসেন নিদ্দিসিতব্বা, অনিস্সিতচিত্তা ৰোদানেন নিদ্দিসিতব্বা. নিস্সিতচিত্তা সংসারপ্পৰত্তিযা নিদ্দিসিতব্বা, অনিস্সিতচিত্তা সংসারনিৰত্তিযা নিদ্দিসিতব্বা. নিস্সিতচিত্তা তণ্হায চ অৰিজ্জায চ নিদ্দিসিতব্বা, অনিস্সিতচিত্তা সমথেন চ ৰিপস্সনায চ নিদ্দিসিতব্বা. নিস্সিতচিত্তা অহিরিকেন চ অনোত্তপ্পেন চ নিদ্দিসিতব্বা, অনিস্সিতচিত্তা হিরিযা চ ওত্তপ্পেন চ নিদ্দিসিতব্বা. নিস্সিতচিত্তা অসতিযা চ অসম্পজঞ্ঞেন চ নিদ্দিসিতব্বা, অনিস্সিতচিত্তা সতিযা চ সম্পজঞ্ঞেন চ নিদ্দিসিতব্বা. নিস্সিতচিত্তা অযোনিযা চ অযোনিসোমনসিকারেন চ নিদ্দিসিতব্বা, অনিস্সিতচিত্তা যোনিযা চ যোনিসোমনসিকারেন চ নিদ্দিসিতব্বা. নিস্সিতচিত্তা কোসজ্জেন চ দোৰচস্সেন চ নিদ্দিসিতব্বা, অনিস্সিতচিত্তা ৰীরিযারম্ভেন চ সোৰচস্সেন চ নিদ্দিসিতব্বা. নিস্সিতচিত্তা অস্সদ্ধিযেন চ পমাদেন চ নিদ্দিসিতব্বা, অনিস্সিতচিত্তা সদ্ধায চ অপ্পমাদেন চ নিদ্দিসিতব্বা. নিস্সিতচিত্তা অসদ্ধম্মস্সৰনেন চ অসংৰরণেন চ নিদ্দিসিতব্বা, অনিস্সিতচিত্তা সদ্ধম্মস্সৰনেন চ সংৰরেন চ নিদ্দিসিতব্বা. নিস্সিতচিত্তা অভিজ্ঝায চ ব্যাপাদেন চ নিদ্দিসিতব্বা, অনিস্সিতচিত্তা অনভিজ্ঝায চ অব্যাপাদেন চ নিদ্দিসিতব্বা. নিস্সিতচিত্তা নীৰরণেহি চ সংযোজনিযেহি চ নিদ্দিসিতব্বা, অনিস্সিতচিত্তা রাগৰিরাগায চ চেতোৰিমুত্তিযা অৰিজ্জাৰিরাগায চ পঞ্ঞাৰিমুত্তিযা নিদ্দিসিতব্বা. নিস্সিতচিত্তা উচ্ছেদদিট্ঠিযা চ সস্সতদিট্ঠিযা চ নিদ্দিসিতব্বা, অনিস্সিতচিত্তা সউপাদিসেসায চ অনুপাদিসেসায চ নিব্বানধাতুযা নিদ্দিসিতব্বা. অযং নিদ্দেসসন্ধি. তেনাহ আযস্মা মহাকচ্চাযনো ‘‘নেরুত্তমধিপ্পাযো’’তি.
নিযুত্তো চতুব্যূহো হারো.