৭. আৰট্টহারৰিভঙ্গো
২৯. তত্থ কতমো আৰট্টো হারো? ‘‘একম্হি পদট্ঠানে’’তি অযং.
‘‘আরম্ভথ [আরব্ভথ (সী.) সং. নি. ১.১৮৫; থেরগা. ২৫৬ পস্সিতব্বং] নিক্কমথ, যুঞ্জথ বুদ্ধসাসনে;
ধুনাথ মচ্চুনো সেনং, নল়াগারংৰ কুঞ্জরো’’তি.
‘‘আরম্ভথ নিক্কমথা’’তি ৰীরিযস্স পদট্ঠানং. ‘‘যুঞ্জথ বুদ্ধসাসনে’’তি সমাধিস্স পদট্ঠানং. ‘‘ধুনাথ মচ্চুনো সেনং, নল়াগারংৰ কুঞ্জরো’’তি পঞ্ঞায পদট্ঠানং. ‘‘আরম্ভথ নিক্কমথা’’তি ৰীরিযিন্দ্রিযস্স পদট্ঠানং. ‘‘যুঞ্জথ বুদ্ধসাসনে’’তি সমাধিন্দ্রিযস্স পদট্ঠানং. ‘‘ধুনাথ মচ্চুনো সেনং, নল়াগারংৰ কুঞ্জরো’’তি পঞ্ঞিন্দ্রিযস্স পদট্ঠানং. ইমানি পদট্ঠানানি দেসনা.
অযুঞ্জন্তানং ৰা সত্তানং যোগে, যুঞ্জন্তানং ৰা আরম্ভো.
তত্থ যে ন যুঞ্জন্তি, তে পমাদমূলকা ন যুঞ্জন্তি. সো পমাদো দুৰিধো তণ্হামূলকো অৰিজ্জামূলকো চ. তত্থ অৰিজ্জামূলকো যেন অঞ্ঞাণেন নিৰুতো ঞেয্যট্ঠানং নপ্পজানাতি পঞ্চক্খন্ধা উপ্পাদৰযধম্মাতি, অযং অৰিজ্জামূলকো. যো তণ্হামূলকো, সো তিৰিধো অনুপ্পন্নানং ভোগানং উপ্পাদায পরিযেসন্তো পমাদং আপজ্জতি, উপ্পন্নানং ভোগানং আরক্খনিমিত্তং পরিভোগনিমিত্তঞ্চ পমাদং আপজ্জতি অযং লোকে চতুব্বিধো পমাদো একৰিধো অৰিজ্জায তিৰিধো তণ্হায. তত্থ অৰিজ্জায নামকাযো পদট্ঠানং. তণ্হায রূপকাযো পদট্ঠানং. তং কিস্স হেতু, রূপীসু ভৰেসু অজ্ঝোসানং, অরূপীসু সম্মোহো? তত্থ রূপকাযো রূপক্খন্ধো নামকাযো চত্তারো অরূপিনো খন্ধা. ইমে পঞ্চক্খন্ধা কতমেন উপাদানেন সউপাদানা, তণ্হায চ অৰিজ্জায চ? তত্থ তণ্হা দ্ৰে উপাদানানি কামুপাদানঞ্চ সীলব্বতুপাদানঞ্চ. অৰিজ্জা দ্ৰে উপাদানানি দিট্ঠুপাদানঞ্চ অত্তৰাদুপাদানঞ্চ. ইমেহি চতূহি উপাদানেহি যে সউপাদানা খন্ধা, ইদং দুক্খং. চত্তারি উপাদানানি, অযং সমুদযো. পঞ্চক্খন্ধা দুক্খং. তেসং ভগৰা পরিঞ্ঞায পহানায চ ধম্মং দেসেতি দুক্খস্স পরিঞ্ঞায সমুদযস্স পহানায.
৩০. তত্থ যো তিৰিধো তণ্হামূলকো পমাদো অনুপ্পন্নানং ভোগানং উপ্পাদায পরিযেসতি, উপ্পন্নানং ভোগানং আরক্খণঞ্চ করোতি পরিভোগনিমিত্তঞ্চ, তস্স সম্পটিৰেধেন রক্খণা পটিসংহরণা, অযং সমথো.
সো কথং ভৰতি? যদা জানাতি কামানং অস্সাদঞ্চ অস্সাদতো আদীনৰঞ্চ আদীনৰতো নিস্সরণঞ্চ নিস্সরণতো ওকারঞ্চ সংকিলেসঞ্চ ৰোদানঞ্চ নেক্খম্মে চ আনিসংসং. তত্থ যা ৰীমংসা উপপরিক্খা অযং ৰিপস্সনা. ইমে দ্ৰে ধম্মা ভাৰনাপারিপূরিং গচ্ছন্তি সমথো চ ৰিপস্সনা চ. ইমেসু দ্ৰীসু ধম্মেসু ভাৰিযমানেসু দ্ৰে ধম্মা পহীযন্তি তণ্হা চ অৰিজ্জা চ, ইমেসু দ্ৰীসু ধম্মেসু পহীনেসু চত্তারি উপাদানানি নিরুজ্ঝন্তি. উপাদাননিরোধা ভৰনিরোধো, ভৰনিরোধা জাতিনিরোধো, জাতিনিরোধা জরামরণং সোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসা নিরুজ্ঝন্তি. এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিরোধো হোতি. ইতি পুরিমকানি চ দ্ৰে সচ্চানি দুক্খং সমুদযো চ, সমথো চ ৰিপস্সনা চ মগ্গো. ভৰনিরোধো নিব্বানং ইমানি চত্তারি সচ্চানি. তেনাহ ভগৰা ‘‘আরম্ভথ নিক্কমথা’’তি.
যথাপি মূলে অনুপদ্দৰে দল়্হে, ছিন্নোপি রুক্খো পুনরেৰ [পুনদেৰ (ক.) পস্স ধ. প. ৩৩৮] রূহতি;
এৰম্পি তণ্হানুসযে অনূহতে, নিব্বত্ততী দুক্খমিদং পুনপ্পুনং.
অযং তণ্হানুসযো. কতমস্সা তণ্হায? ভৰতণ্হায. যো এতস্স ধম্মস্স পচ্চযো অযং অৰিজ্জা. অৰিজ্জাপচ্চযা হি ভৰতণ্হা. ইমে দ্ৰে কিলেসা তণ্হা চ অৰিজ্জা চ. তানি চত্তারি উপাদানানি তেহি চতূহি উপাদানেহি যে সউপাদানা খন্ধা, ইদং দুক্খং. চত্তারি উপাদানানি অযং সমুদযো. পঞ্চক্খন্ধা দুক্খং. তেসং ভগৰা পরিঞ্ঞায চ পহানায চ ধম্মং দেসেতি দুক্খস্স পরিঞ্ঞায সমুদযস্স পহানায.
যেন তণ্হানুসযং সমূহনতি [সমূহন্তি (সী.)], অযং সমথো. যেন তণ্হানুসযস্স পচ্চযং অৰিজ্জং ৰারযতি, অযং ৰিপস্সনা. ইমে দ্ৰে ধম্মা ভাৰনাপারিপূরিং গচ্ছন্তি সমথো চ ৰিপস্সনা চ. তত্থ সমথস্স ফলং রাগৰিরাগা চেতোৰিমুত্তি, ৰিপস্সনায ফলং অৰিজ্জাৰিরাগা পঞ্ঞাৰিমুত্তি. ইতি পুরিমকানি চ দ্ৰে সচ্চানি দুক্খং সমুদযো চ, সমথো ৰিপস্সনা চ মগ্গো, দ্ৰে চ ৰিমুত্তিযো নিরোধো. ইমানি চত্তারি সচ্চানি. তেনাহ ভগৰা ‘‘যথাপি মূলে’’তি.
‘‘সব্বপাপস্স অকরণং, কুসলস্স উপসম্পদা;
সচিত্তপরিযোদাপনং [পরিযোদপনং (সী.) ধ. প. ১৮৩; দী. নি. ২.৯০ পস্সিতব্বং], এতং বুদ্ধান সাসন’’ন্তি.
সব্বপাপং নাম তীণি দুচ্চরিতানি কাযদুচ্চরিতং ৰচীদুচ্চরিতং মনোদুচ্চরিতং, তে দস অকুসলকম্মপথা পাণাতিপাতো অদিন্নাদানং কামেসুমিচ্ছাচারো মুসাৰাদো পিসুণা ৰাচা ফরুসা ৰাচা সম্ফপ্পলাপো অভিজ্ঝা ব্যাপাদো মিচ্ছাদিট্ঠি, তানি দ্ৰে কম্মানি চেতনা চেতসিকঞ্চ. তত্থ যো চ পাণাতিপাতো যা চ পিসুণা ৰাচা যা চ ফরুসা ৰাচা, ইদং দোসসমুট্ঠানং. যঞ্চ অদিন্নাদানং যো চ কামেসুমিচ্ছাচারো যো চ মুসাৰাদো, ইদং লোভসমুট্ঠানং, যো সম্ফপ্পলাপো, ইদং মোহসমুট্ঠানং. ইমানি সত্ত কারণানি চেতনাকম্মং. যা অভিজ্ঝা, অযং লোভো অকুসলমূলং. যো ব্যাপাদো, অযং দোসো অকুসলমূলং. যা মিচ্ছাদিট্ঠি, অযং মিচ্ছামগ্গো. ইমানি তীণি কারণানি চেতসিককম্মং. তেনাহ ‘‘চেতনাকম্মং চেতসিককম্ম’’ন্তি.
অকুসলমূলং পযোগং গচ্ছন্তং চতুব্বিধং অগতিং গচ্ছতি ছন্দা দোসা ভযা মোহা. তত্থ যং ছন্দা অগতিং গচ্ছতি, ইদং লোভসমুট্ঠানং. যং দোসা অগতিং গচ্ছতি, ইদং দোসসমুট্ঠানং. যং ভযা চ মোহা চ অগতিং গচ্ছতি, ইদং মোহসমুট্ঠানং. তত্থ লোভো অসুভায পহীযতি. দোসো মেত্তায. মোহো পঞ্ঞায. তথা লোভো উপেক্খায পহীযতি. দোসো মেত্তায চ করুণায চ. মোহো মুদিতায পহানং অব্ভত্থং গচ্ছতি. তেনাহ ভগৰা ‘‘সব্বপাপস্স অকরণ’’ন্তি.
৩১. সব্বপাপং নাম অট্ঠ মিচ্ছত্তানি মিচ্ছাদিট্ঠি মিচ্ছাসঙ্কপ্পো মিচ্ছাৰাচা মিচ্ছাকম্মন্তো মিচ্ছাআজীৰো মিচ্ছাৰাযামো মিচ্ছাসতি মিচ্ছাসমাধি, ইদং ৰুচ্চতি সব্বপাপং. ইমেসং অট্ঠন্নং মিচ্ছত্তানং যা অকিরিযা অকরণং অনজ্ঝাচারো, ইদং ৰুচ্চতি সব্বপাপস্স অকরণং.
অট্ঠসু মিচ্ছত্তেসু পহীনেসু অট্ঠ সম্মত্তানি সম্পজ্জন্তি. অট্ঠন্নং সম্মত্তানং যা কিরিযা করণং সম্পাদনং, অযং ৰুচ্চতি কুসলস্স উপসম্পদা. সচিত্তপরিযোদাপনন্তি অতীতস্স মগ্গস্স ভাৰনাকিরিযং দস্সযতি, চিত্তে পরিযোদাপিতে [পরিযোদপিতে (সী. ক.)] পঞ্চক্খন্ধা পরিযোদাপিতা ভৰন্তি, এৰঞ্হি ভগৰা আহ ‘‘চেতোৰিসুদ্ধত্থং, ভিক্খৰে, তথাগতে ব্রহ্মচরিযং ৰুস্সতী’’তি. দুৰিধা হি পরিযোদাপনা নীৰরণপ্পহানঞ্চ অনুসযসমুগ্ঘাতো চ. দ্ৰে পরিযোদাপনভূমিযো দস্সনভূমি চ, ভাৰনাভূমি চ, তত্থ যং পটিৰেধেন পরিযোদাপেতি, ইদং দুক্খং. যতো পরিযোদাপেতি, অযং সমুদযো. যেন পরিযোদাপেতি, অযং মগ্গো. যং পরিযোদাপিতং, অযং নিরোধো. ইমানি চত্তারি সচ্চানি. তেনাহ ভগৰা ‘‘সব্বপাপস্স অকরণ’’ন্তি.
‘‘ধম্মো হৰে রক্খতি ধম্মচারিং, ছত্তং মহন্তং যথ ৰস্সকালে;
এসানিসংসো ধম্মে সুচিণ্ণে, ন দুগ্গতিং গচ্ছতি ধম্মচারী’’তি.
ধম্মো নাম দুৰিধো ইন্দ্রিযসংৰরো মগ্গো চ. দুগ্গতি নাম দুৰিধা দেৰমনুস্সে ৰা উপনিধায অপাযা দুগ্গতি, নিব্বানং ৰা উপনিধায সব্বা উপপত্তিযো দুগ্গতি. তত্থ যা সংৰরসীলে অখণ্ডকারিতা, অযং ধম্মো সুচিণ্ণো অপাযেহি রক্খতি. এৰং ভগৰা আহ – দ্ৰেমা, ভিক্খৰে, সীলৰতো গতিযো দেৰা চ মনুস্সা চ. এৰঞ্চ নাল়ন্দাযং নিগমে অসিবন্ধকপুত্তো গামণি ভগৰন্তং এতদৰোচ –
‘‘ব্রাহ্মণা, ভন্তে, পচ্ছাভূমকা কামণ্ডলুকা সেৰালমালিকা উদকোরোহকা অগ্গিপরিচারকা, তে মতং কালঙ্কতং উয্যাপেন্তি নাম, সঞ্ঞাপেন্তি নাম, সগ্গং নাম ওক্কামেন্তি [উগ্গমেন্তি (সী.) পস্স সং. নি. ৪.৩৫৮]. ভগৰা পন, ভন্তে, অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো পহোতি তথা কাতুং, যথা সব্বো লোকো কাযস্স ভেদা পরং মরণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জেয্যা’’তি.
‘‘তেন হি, গামণি, তঞ্ঞেৰেত্থ পটিপুচ্ছিস্সামি, যথা তে খমেয্য, তথা নং ব্যাকরেয্যাসীতি.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, গামণি, ইধস্স পুরিসো পাণাতিপাতী অদিন্নাদাযী কামেসুমিচ্ছাচারী মুসাৰাদী পিসুণৰাচো ফরুসৰাচো সম্ফপ্পলাপী অভিজ্ঝালু ব্যাপন্নচিত্তো মিচ্ছাদিট্ঠিকো, তমেনং মহাজনকাযো সঙ্গম্ম সমাগম্ম আযাচেয্য থোমেয্য পঞ্জলিকো অনুপরিসক্কেয্য ‘অযং পুরিসো কাযস্স ভেদা পরং মরণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জতূ’তি. তং কিং মঞ্ঞসি, গামণি, অপি নু সো পুরিসো মহতো জনকাযস্স আযাচনহেতু ৰা থোমনহেতুৰা পঞ্জলিকং [পঞ্জলিকা সং. নি. ৪.৩৫৮] অনুপরিসক্কনহেতু ৰা কাযস্স ভেদা পরং মরণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জেয্যা’’তি. ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.
‘‘সেয্যথাপি, গামণি, পুরিসো মহতিং পুথুসিলং গম্ভীরে উদকরহদে [উদকদহে (ক.)] পক্খিপেয্য, তমেনং মহাজনকাযো সঙ্গম্ম সমাগম্ম আযাচেয্য থোমেয্য পঞ্জলিকো অনুপরিসক্কেয্য ‘উম্মুজ্জ, ভো, পুথুসিলে, উপ্লৰ ভো পুথুসিলে, থলমুপ্লৰ, ভো পুথুসিলে’তি. তং কিং মঞ্ঞসি গামণি, অপি নু সা মহতী পুথুসিলা মহতো জনকাযস্স আযাচনহেতু ৰা থোমনহেতু ৰা পঞ্জলিকং অনুপরিসক্কনহেতু ৰা উম্মুজ্জেয্য ৰা উপ্লৰেয্য ৰা থলং ৰা উপ্লৰেয্যা’’তি. ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘এৰমেৰ খো, গামণি, যো সো পুরিসো পাণাতিপাতী…পে… মিচ্ছাদিট্ঠিকো, কিঞ্চাপি নং মহাজনকাযো সঙ্গম্ম সমাগম্ম আযাচেয্য থোমেয্য পঞ্জলিকো অনুপরিসক্কেয্য ‘অযং পুরিসো কাযস্স ভেদা পরং মরণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জতূ’তি. অথ খো সো পুরিসো কাযস্স ভেদা পরং মরণা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং নিরযং উপপজ্জেয্য.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, গামণি, ইধস্স পুরিসো পাণাতিপাতা পটিৰিরতো অদিন্নাদানা পটিৰিরতো কামেসুমিচ্ছাচারা পটিৰিরতো মুসাৰাদা পটিৰিরতো পিসুণায ৰাচায পটিৰিরতো ফরুসায ৰাচায পটিৰিরতো সম্ফপ্পলাপা পটিৰিরতো অনভিজ্ঝালু অব্যাপন্নচিত্তো সম্মাদিট্ঠিকো, তমেনং মহাজনকাযো সঙ্গম্ম সমাগম্ম আযাচেয্য থোমেয্য পঞ্জলিকো অনুপরিসক্কেয্য ‘অযং পুরিসো কাযস্স ভেদা পরং মরণা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং নিরযং উপপজ্জতূ’তি. তং কিং মঞ্ঞসি, গামণি, অপি নু সো পুরিসো মহতো জনকাযস্স আযাচনহেতু ৰা থোমনহেতু ৰা পঞ্জলিকং অনুপরিসক্কনহেতু ৰা কাযস্স ভেদা পরং মরণা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং নিরযং উপপজ্জেয্যা’’তি. ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.
‘‘সেয্যথাপি, গামণি, পুরিসো সপ্পিকুম্ভং ৰা তেলকুম্ভং ৰা গম্ভীরে [গম্ভীরং (সী. ক.) পস্স সং. নি. ৪.৩৫৮] উদকরহদে ওগাহেত্ৰা ভিন্দেয্য. তত্র যাস্স সক্খরা ৰা কঠলা [কথলা (ক.)], সা অধোগামী অস্স. যঞ্চ খ্ৰস্স তত্র সপ্পি ৰা তেলং ৰা, তং উদ্ধংগামি অস্স. তমেনং মহাজনকাযো সঙ্গম্ম সমাগম্ম আযাচেয্য থোমেয্য পঞ্জলিকো অনুপরিসক্কেয্য ‘ওসীদ, ভো সপ্পিতেল, সংসীদ, ভো সপ্পিতেল, অধো গচ্ছ [অৰংগচ্ছ (সী. ক.)]‘ভো সপ্পিতেলা’তি. তং কিং মঞ্ঞসি গামণি, অপি নু তং সপ্পিতেলং মহতো জনকাযস্স আযাচনহেতু ৰা থোমনহেতু ৰা পঞ্জলিকং অনুপরিসক্কনহেতু ৰা ‘ওসীদেয্য ৰা সংসীদেয্য ৰা অধো ৰা গচ্ছেয্যা’তি. ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.
‘‘এৰমেৰ খো, গামণি, যো সো পুরিসো পাণাতিপাতা পটিৰিরতো…পে… সম্মাদিট্ঠিকো, কিঞ্চাপি নং মহাজনকাযো সঙ্গম্ম সমাগম্ম আযাচেয্য থোমেয্য পঞ্জলিকো অনুপরিসক্কেয্য ‘অযং পুরিসো কাযস্স ভেদা পরং মরণা অপাযং দুগ্গতিং ৰিনিপাতং নিরযং উপপজ্জতূ’’’তি. অথ খো সো পুরিসো কাযস্স ভেদা পরং মরণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জেয্য. ইতি ধম্মো সুচিণ্ণো অপাযেহি রক্খতি. তত্থ যা মগ্গস্স তিক্খতা অধিমত্ততা, অযং ধম্মো সুচিণ্ণো সব্বাহি উপপত্তীহি রক্খতি. এৰং ভগৰা আহ –
‘‘তস্মা রক্খিতচিত্তস্স [পস্স উদা. ৩২], সম্মাসঙ্কপ্পগোচরো;
সম্মাদিট্ঠিপুরেক্খারো, ঞত্ৰান উদযব্বযং;
থিনমিদ্ধাভিভূ ভিক্খু, সব্বা দুগ্গতিযো জহে’’তি.
৩২. তত্থ দুগ্গতীনং হেতু তণ্হা চ অৰিজ্জা চ, তানি চত্তারি উপাদানানি, তেহি চতূহি উপাদানেহি যে সউপাদানা খন্ধা, ইদং দুক্খং. চত্তারি উপাদানানি, অযং সমুদযো. পঞ্চক্খন্ধা দুক্খং, তেসং ভগৰা পরিঞ্ঞায চ পহানায চ ধম্মং দেসেতি দুক্খস্স পরিঞ্ঞায সমুদযস্স পহানায. তত্থ তণ্হায পঞ্চিন্দ্রিযানি রূপীনি পদট্ঠানং. অৰিজ্জায মনিন্দ্রিযং পদট্ঠানং. পঞ্চিন্দ্রিযানি রূপীনি রক্খন্তো সমাধিং ভাৰযতি, তণ্হঞ্চ নিগ্গণ্হাতি. মনিন্দ্রিযং রক্খন্তো ৰিপস্সনং ভাৰযতি, অৰিজ্জঞ্চ নিগ্গণ্হাতি. তণ্হানিগ্গহেন দ্ৰে উপাদানানি পহীযন্তি কামুপাদানঞ্চ সীলব্বতুপাদানঞ্চ. অৰিজ্জানিগ্গহেন দ্ৰে উপাদানানি পহীযন্তি দিট্ঠুপাদানঞ্চ অত্তৰাদুপাদানঞ্চ. চতূসু উপাদানেসু পহীনেসু দ্ৰে ধম্মা ভাৰনাপারিপূরিং গচ্ছন্তি সমথো চ ৰিপস্সনা চ. ইদং ৰুচ্চতি ব্রহ্মচরিযন্তি.
তত্থ ব্রহ্মচরিযস্স ফলং চত্তারি সামঞ্ঞফলানি সোতাপত্তিফলং সকদাগামিফলং অনাগামিফলং অরহত্তং [অরহত্তফলং (ক.)] অগ্গফলং. ইমানি চত্তারি ব্রহ্মচরিযস্স ফলানি [ব্রহ্মচরিযফলানীতি (সী.)]. ইতি পুরিমকানি চ দ্ৰে সচ্চানি দুক্খং সমুদযো চ. সমথো চ ৰিপস্সনা চ ব্রহ্মচরিযঞ্চ মগ্গো, ব্রহ্মচরিযস্স ফলানি চ তদারম্মণা চ অসঙ্খতাধাতু নিরোধো. ইমানি চত্তারি সচ্চানি. তেনাহ ভগৰা ‘‘ধম্মো হৰে রক্খতী’’তি.
তত্থ যং পটিৰেধেন রক্খতি, ইদং দুক্খং. যতো রক্খতি, অযং সমুদযো. যেন রক্খতি, অযং মগ্গো. যং রক্খতি, অযং নিরোধো. ইমানি চত্তারি সচ্চানি. তেনাহ আযস্মা মহাকচ্চাযনো ‘‘একম্হি পদট্ঠানে’’তি.
নিযুত্তো আৰট্টো হারো.